а-, ан-

(гр. a-, an- = не, без)

прыстаўка, якая выражае адмаўленне або адсутнасць якой-н. прыметы, уласцівасці.


аа-

(гр. oon = яйцо)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «яйцо», «палавая клетка».


аага́мія

(ад аа- + -гамія)

тып палавога працэсу ў жывёл і многіх раслін, пры якім у апладненні ўдзельнічаюць буйная яйцаклетка і дробны сперматазоід або спермій (параўн. гетэрагамія, ізагамія).


аагене́з

(ад аа- + -генез)

біял. працэс развіцця жаночых палавых клетак у яечніку.


ааго́ніі

(ад аа- + -гонія)

жаночыя палавыя клеткі, якія ўтвараюцца з першасных палавых клетак.


ааго́ній

(ад аа- + гр. gone = нараджэнне)

жаночы палавы орган многіх водарасцяў і грыбоў, унутры якога ўтвараюцца яйцаклеткі.


аа́зіс

(лац. oasis, ад егіп. Oasia = назва старажытнаегіпецкага горада)

1) месца ў пустыні, дзе ёсць вада і расліннасць;

2) перан. тое, што з’яўляецца прыемным выключэннем на агульным шэрым фоне.


аалі́ты

(ад аа- + -літ)

мінеральныя ўтварэнні з кальцыту, даламіту, вокіслаў жалеза, марганцу ў выглядзе дробных акруглых зярнят канцэнтрычнай або радыяльна-прамяністай будовы.


аало́гія

(ад аа- + -логія)

раздзел арніталогіі, які вывучае яйцы тушак.


ааміцэ́ты

(ад аа- + -міцэты)

клас ніжэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне ааспорамі і зааспорамі, пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, Паўн. Амерыцы; сапратрофы і паразіты.


аарты́т

(ад аорта)

мед. запаленне аорты.


ааспо́ры

(ад аа- + споры)

аднаклетачныя споры, якія развіваюцца з аплодненых яйцаклетак у некаторых водарасцяў і грыбоў.


аафары́т

(ад гр. oophoron = яечнік)

мед. запаленне яечніка.


аацысты́дыум

(н.-лац. oocystidium, ад гр. oon = яйцо + kystis = пузыр)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая трапляецца ў планктоне азёр і лужынах.


аацы́сціс

(ад аа- + гр. kystis = пузыр)

аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая трапляецца ў стаячых забруджаных водах.


аацы́ты

(ад аа- + -цыты)

жаночыя палавыя клеткі ў перыяд аагенезу.


абажу́р

(фр. abat-jour)

каўпак на лямпе для адлюстравання святла і для засцярогі вачэй ад яго яркасці.


аба́з

(перс. abbāsi)

дробная сярэбраная манета, распаўсюджаная даўней на Каўказе.


аба́зія абазі́я

(н.-лац. abasia, ад гр. а- = не + basis = хада)

мед. страта здольнасці хадзіць у выніку захворвання нервовай сістэмы.


аба́к, аба́ка

(гр. abaks, -akos = дошка)

1) архіт. верхняя частка капітэлі калоны ў выглядзе гарызантальнай пліты;

2) лічыльная дошка ў старажытных грэкаў і рымлян.


абака́

(ісп. abacá, з тагал.)

манільскае канаплянае валакно, якое выкарыстоўваецца для вырабу карабельных канатаў.


абалі́цыя

(лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне)

1) скасаванне закону, рашэння;

2) юр. прыпыненне крымінальнай справы на стадыі, калі вінаватасць падследнага яшчэ не даказана.


абаліцыяні́зм

(англ. abolitionism, ад лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне)

1) грамадскі рух за адмену якога-н. закону;

2) рух за адмену рабства неграў у ЗША ў 18 — 19ст.


абаліцыяні́ст

(англ. abolitionist, ад лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне)

1) прыхільнік адмены якога-н. закону;

2) удзельнік руху за адмену рабства неграў у ЗША ў 18 — 19 ст.


абандо́н

(фр. abandon)

адмова судна- або грузаўладальніка ад сваіх правоў на застрахаваную маёмасць на карысць страхавой арганізацыі пры ўмове, калі апошняя выплаціць яму поўную страхавую суму.


абанеме́нт

(фр. abonnement)

1) права на карыстанне пэўны час чым.-н. (напр. месцам у тэатры, басейнам), а таксама дакумент, які забяспечвае гэта права;

2) аддзел бібліятэкі, дзе кнігі выдаюцца на дом.


абане́нт

(ням. Abonnent, ад фр. abonné)

1) асоба, якая карыстаецца абанементам, 2) асоба або ўстанова, якія маюць тэлефон.


абані́раваць

(фр. abonner)

атрымліваць што-н. па абанеменце.


абара́льны

(ад лац. ab = ад, супраць + аральны)

біял. процілеглы роту, размешчаны ў частцы цела, процілеглай вобласці рота (параўн. аральны).


абарда́ж

(фр. abordage)

даўнейшы спосаб марской бітвы — счэпліванне з варожым суднам для рукапашнага бою.


абарты́ўны

(лац. abortivus = неданошаны, раней часу народжаны)

1) накіраваны на спыненне якога-н. працэсу (напр. хваробы);

2) біял. недаразвіты (напр. а-ыя органы раслін).


абарыге́ны

(лац. aborigines, ад ab origine = ад пачатку)

1) карэнныя жыхары якой-н. краіны, мясцовасці ў адрозненне ад пазнейшых перасяленцаў;

2) тое, што і аўтахтоны 1.


аба́т

(лац. abbas, -atis, ад арам. abba = бацька)

1) настаяцель каталіцкага мужчынскага манастыра;

2) каталіцкі святар у Францыі.


абаты́са

(лац. abbatissa)

настаяцельніца каталіцкага жаночага манастыра.


аба́цтва

(ад абат)

каталіцкі манастыр з належнымі яму ўладаннямі, якім кіруе абат або абатыса.


абве́р а́бвер

(ням. Abwehr, ад Auslandsnachrichten- und Abwehramt)

орган ваеннай разведкі і контрразведкі Германіі ў 1919 — 1944 гг.


абдаміна́льны

(н.-лац. abdominalis, ад лац. abdomen = жывот)

анат. брушны (напр. а-ае дыханне).


абдо́мен

(лац. abdomen = жывот)

брушка, задні аддзел цела некаторых членістаногіх, напр. ракападобных.


абду́ктар

(н.-лац. abductor, ад лац. abducere = адводзіць)

анат. адводная мышца (параўн. аддуктар).


абду́кцыя

(лац. abductio = адвод, адхіленне)

1) анат. рух канечнасці ад сярэдняй лініі цела (параўн. аддукцыя);

2) геал. перанос акіянічнай кары і мантыі на ўскраіну кантынента, у выніку чаго ўтвараюцца афіяліты.


абдыкава́ць

(лац. abdicaie)

адрачыся ад прастолу, адмовіцца ад улады, пасады або сану.


абдыка́цыя

(лац. abdicatio)

адрачэнне ад прастолу, адмаўленне ад улады, пасады або сану.


аб’е́кт

(лац. obiectum = прадмет)

1) усё тое, што складае частку знешняга, матэрыяльнага свету;

2) факт, прадмет, з’ява, якія трэба вывучыць, разгледзець (напр. а. назірання);

3) прадпрыемства, будоўля, асобны ўчастак чаго-н. як месца чалавечай дзейнасці (напр. а, будаўнінтва, ваенны а.);

4) лінгв. дапаўненне.


аб’ектыва́цыя

(ад с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета)

тое, што і аб’ектывізацыя.


аб’ектывіза́цыя

(ад с.-лац obiectivus = які адносіцца да прадмета)

выражэнне чаго-н. у матэрыяльных формах, вобразах, даступных успрыманню.


аб’ектыві́зм

(ад с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета)

1) прынцп тлумачэння з’яў грамадскага жыцця, які абмяжоўваецца канстатаваннем пэўных фактаў, з’яў і падзей без аналізу іх прычын;

2) тое, што і аб’ектыўнасць 2.


аб’екты́ў

(с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета)

частка аптычнага прыбора (напр. фотаапарата, тэлескопа), якая складаецца з адной ці некалькіх лінзаў.


аб’екты́ўнасць

(ад аб’ектыўны)

1) існаванне аб’екта незалежна ад свядомасці; прыналежнасць да аб’ектыўнай рэальнасці;

2) адпаведнасць аб’ектыўнай рэчаіснасці, адсутнасць суб’ектывізму ў разважанні пра што-н.; бесстароннасць, непрадузятасць.


аб’екты́ўны

(с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета)

1) незалежны ад чалавечай свядомасці (напр. а-ая рэальнасць);

2) праўдзівы, бесстаронні, непрадузяты (напр. а. вывад).


абелі́ск

(гр. obeliskos)

помнік у гонар якой-н. падзеі або на ўшанаванне чыёй-н. памяці ў выглядзе гранёнага слупа, пірамідальна завостранага ўверсе.


абелі́т

(ад англ. F. Abel = прозвішча англ. хіміка 19 ст.)

выбуховая сумесь з амоніевай салетры, дынітрабензолу і кухоннай солі.


абера́цыя

(лац. aberratio = адхіленне)

1) астр. уяўнае адхіленне нябесных свяціл ад іх сапраўднага месцазнаходжання, якое выклікаецца рухам Зямлі вакол Сонца;

2) фіз. скажэнне або недастатковая выразнасць паказанняў аптычных прыбораў (напр. сферычная а., храматычная а.);

3) біял. адхіленне ад нормы ў будове арганізма або ў функцыі асобных органаў;

4) перан. памылка, адхіленне ад ісціны.


аберто́н

(ням. Oberton)

муз. дадатковы, больш высокі тон, які ўзнікае пры гучанні асноўнага тона і надае яму асаблівае адценне або тэмбр (параўн. унтэртон).


абза́ц

(ням. Absatz)

1) водступ управа (чырвоны радок) у пачатку тэксту або яго часткі;

2) адносна закончаная ў сэнсавых адносінах частка тэксту ад аднаго чырвонага радка да наступнага.


абзе́тцэр

(ням. Absetzer, ад absetzen = адсоўваць)

многакаўшовы экскаватар для выемкі і перамяшчэння пустых парод на адвалах кар’ераў.


абісалі́ты

(ад гр. abyssos = бяздонны + -літ)

геал. глыбінныя горныя пароды.


абіса́ль

(ад гр. abyssos = бяздонны)

зона найбольшых марскіх глыбінь (звыш 2000 м), дзе вада мае пастаянную тэмпературу, салёнасць і шчыльнасць.


абіса́льны

(ад абісаль)

глыбакаводны (напр. а-ая зона, а-ыя адклады).


абісапелагія́ль

(ад гр. abyssos = бяздонны + пелагіяль)

самыя глыбокія, прыдонныя пласты тоўшчы вады, куды ніколі не пранікаюць сонечныя прамяні.


абісапелі́ты

(ад гр. abyssos = бяздонны + pelos = гушча)

усе віды асадачных адкладаў, якія ўтвараюцца на глыбіні звыш 2000 м.


абісафі́лы

(ад гр. abyssos = бяздонны + -філ)

марскія жывёлы, якія жывуць у зоне вялікіх глыбінь (звыш 2000 м).


абітурые́нт

(с.-лац. abituriens, -ntis = гатовы пайсці, пакінуць)

той, хто паступае ў сярэднюю спецыяльную або ў вышэйшую навучальную ўстанову.


абіцы́н

(ад А, В, С, назваў літар лац. алфавіта)

лекавы прэпарат, які з’яўляецца сумессю глюказідаў А, В і С, што здабываюцца з лісця наперстаўкі шарсцістай; прымяняецца пры сардэчнай недастатковасці.


абіягене́з

(ад а- + біягенез)

тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой зародкі жывых істот утварыліся ў выніку ўскладнення рэчываў неарганічнай матэрыі (параўн. біягенез 2).


абіяге́нны

(ад а- + біягенны)

біял. які ўзнік з неарганічнай матэрыі.


абіяты́чны

(ад а- + біятычны)

неарганічны або пазбаўлены жыцця;

а-ая зона — зона, у якой няма жывых арганізмаў;

а-ыя фактары — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўплываюць на арганізм.


абіяці́н

(ад лац. abies, -etis = елка)

вуглевадарод, які здабываецца са смалы хвойных дрэў і выкарыстоўваецца замест бензіну як растваральнік.


аблакці́раваць

(лац. ablactare = адымаць дзіця ад грудзей)

праводзіць аблакціроўку.


аблакціро́ўка

(ад аблакціраваць)

спосаб прышчэплівання раслін (дрэў, кустоў) зрошчваннем галінак без аддзялення іх ад ствалоў.


абла́стыка

(ад а- + гр. blastos = парастак, зародак)

сукупнасць прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў час выдалення пухлін, каб перашкодзіць іх рэцыдывам і імплантацыі клетак у ране.


аблі́га

(іт. obligo, ад лац. obligo = абавязваю)

1) сума запазычанасці па вэксалях, 2) банкаўскія кнігі асабістых рахункаў, у якіх улічваецца запазычанасць па вэксалях.


абліга́та

(іт. obligato, ад лац. obligatus = абавязковы)

абавязковая для выканання партыя суправаджальнага інструмента ў музычным ансамблі.


абліга́тны

(лац. obligatus)

абавязковы, які пастаянна трапляецца (напр. а-ыя паразіты).


абліга́цыя

(лац. obligatio = абавязацельства)

каштоўная папера, якая дае яе трымальніку даход у выглядзе працэнтаў ад яе намінальнай вартасці або выйгрышу.


аблі́ква

(н.-лац. obliquus)

рыба сям. харацынідаў атрада карпавых, якая водзіцца ў рэках басейна Амазонкі; на Беларусі гадуецца ў акварыумах.


аблітэра́цыя

(лац. oblitteratio = згладжванне, забыццё)

1) зарастанне поласці або прасвету якога-н. трубчастага органа ў чалавека і жывёл;

2) сплюшчванне раслінных клетак і тканак, напр. пры разрастанні сцябла ў таўшчыню.


абляты́ў

[лац. (casus) ablativus]

лінгв. адкладальны склон у лацінскай і некаторых іншых мовах; у беларускай мове адпавядае творнаму склону.


абля́ут

(ням. Ablaut)

лінгв. чаргаванне галосных кораня слова ў розных граматычных формах (напр. несці — насіць).


абля́цыя

(п.-лац. ablatio = адыманне)

1) змяншэнне масы ледніка або снежнага покрыва ў выніку раставання ці выпарэння;

2) вынас масы з паверхні цвёрдага цела патокам гарачых газаў, напр. пры руху на вялікай хуткасці ракет і касмічных апаратаў праз зямную атмасферу.


або́л

(гр. obolos)

1) вагавая адзінка, а таксама дробная сярэбраная або медная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 1/6 драхмы;

2) дробная манета вартасцю 1/2 дынара ў заходнееўрапейскіх краінах перыяду феадалізму.


або́рт

(лац. abortus)

дачаснае самаадвольнае або наўмыснае спыненне цяжарнасці.


а́бра

(ісп. abra = створка)

тое, што і сіндэсмія.


абрага́цыя

(лац. abrogatio)

скасаванне ўстарэлага закону.


абразі́вы

(фр. abrasif, ад лац. abrasio = саскрабанне)

дробназярністыя ці парашкападобныя рэчывы вялікай цвёрдасці (алмаз, карунд, наждак), якія выкарыстоўваюцца пры механічнай апрацоўцы металаў, шкла і інш.


абра́зія

(лац. abrasio = саскрабанне)

1) геал. разбурэнне хвалямі і прыбоем берагоў акіянаў, мораў, азёраў, вадасховішчаў;

2) мед. выскрэбванне (слізістай абалонкі маткі, лункі зуба і інш.).


абракада́бра

(п.-лац. abracadabra)

1) магічная формула, таямнічае слова, якому прыпісвалася цудадзейная сіла;

2) бяссэнсавы, незразумелы набор слоў.


абру́пцыя

(лац. abruptio)

муз. раптоўнае прыпыненне мелодыі як сродак музычнай экспрэсіі.


абрые́та

(н.-лац. aubrieta)

травяністая расліна сям. крыжакветных з ліловымі або ружовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Малой Азіі, на Балканах; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


абрыкаці́н

(фр. abricotine)

абрыкосавы лікёр.


абрыко́с

(фр. abricot)

пладовае дрэва сям. ружавых, пашыранае ў Сярэд. Азіі, на Каўказе, а таксама сакаўны плод гэтага дрэва чырвона-жоўтага колеру; на Беларусі вырошчваецца аматарамі.


абры́с

(ням. Abriss)

1) лінія, якая ачэрчвае знешнюю форму прадмета; контур;

2) геад. чарцёж, зроблены ў палявых умовах ад рукі з абазначэннем дадзеных вымярэнняў, неабходных для складання дакладнага плана;

3) контур малюнка на празрыстым матэрыяле для пераносу на літаграфскі камень;

4) перан. агульная характарыстыка, беглы агляд чаго-н.


абрэвіяту́ра

(іт. abbreviatura, ад лац. abbreviare = скарачаць)

1) складанаскарочанае слова, утворанае з пачатковых частак, пачатковых літар або гукаў некалькіх слоў;

2) знакі скарачэння ў нотным пісьме.


абрэвія́цыя

(лац. abbreviatio = скарачэнне)

1) утварэнне абрэвіятур;

2) скарачэнне індывідуальнага развіцця органаў або іх частак у жывёльных арганізмаў.


абрэжэ́

(фр. abrégé, ад abréger = скарачаць)

выпіс з твора, скарочаны пераказ.


абрэ́к

(асец. abreg)

гіст. горац, які ў перыяд далучэння Каўказа да Расіі прымаў удзел у барацьбе супраць царскіх войск і адміністрацыі.


абсалю́т

(лац. absolutus = неабмежаваны; самастойны)

1) тое, што ні ад чаго не залежыць;

2) вечная, нязменная першааснова свету (дух, бог, ідэя) у ідэалістычнай філасофіі і рэлігіі.


абсалю́тны

(лац. absolutus)

1) безадносны, узяты без параўнання з чым-н. (напр. а. прырост насельніцтва);

2) неабмежаваны, поўны;

а-ая большасць — амаль усе;

а-ая велічыня — лік, узяты без знака плюс або мінус;

а-ая ісціна — вычарпальнае веданне аб’ектыўнай рэальнасці;

а. нуль — самая нізкая магчымая тэмпература (-273,16 °С);

а. слых — здольнасць дакладна вызначаць на слых любую ноту;

а. чэмпіён — спартсмен, які набраў найбольшую колькасць ачкоў у мнагабор’і.


абсалютызава́ць

(ад лац. absolutus = неабмежаваны, безумоўны)

рабіць безумоўным, безадносным, даводзіць да абсалюту.


абсалютыза́цыя

(ад лац. absolutus = неабмежаваны, безумоўны)

давядзенне да абсалюту.


абсалюты́зм

(фр. absolutisme, ад лац. absolutus = поўны, неабмежаваны)

форма дзяржаўнага кіравання, пры якой вярхоўная ўлада поўнасцю належыць адной асобе, неабмежаваная манархія, самадзяржаўе.


абсалю́цыя

(лац. absolutio = вызваленне)

1) пастанова суда, якая вызваляе падсуднага ад пакарання;

2) адпушчэнне грахоў (у католікаў).


абса́нс

(фр. absence = адсутнасць)

раптоўны кароткачасовы несвядомы стан, які ўзнікае пры некаторых формах эпілепсіі.


абсарбе́нты

(лац. absorbens, -ntis = якІ́ паглынае)

рэчывы, здольныя да абсорбцыі 1.


абсарбі́раваць

(лац. absorbere)

хім. паглынаць, усмоктваць.


абсе́нт

(фр. absinthe = палын)

спіртны напітак, горкая настойка на палыне.


абсентэі́зм

(ад лац. absens, -ntis = адсутны)

1) ухіленне ад выканання грамадскіх абавязкаў, напр. ад удзелу ў выбарах, сходах;

2) форма землеўладання, пры якой землеўласнік, не маючы непасрэдных адносін да вытворчасці, атрымлівае даход у выглядзе рэнты.


абсервато́рыя

(н.-лац. observatorium, ад лац. observare = назіраць)

навуковая ўстанова, у якой з дапамогай спецыяльных прыбораў вядуцца астранамічныя, геафізічныя, метэаралагічныя назіранні.


абсерва́цыя

(лац. observatio)

1) уважлівае нагляданне, сачэнне, агляд, 2) назіранне на працягу пэўнага тэрміну над ізаляванымі ў спецыяльным памяшканні здаровымі людзьмі, якія маглі мець кантакт з хворымі;

3) вызначэнне месцазнаходжання судна па берагавых прадметах або па нябесных свяцілах.


абсе́сіі

(с.-лац. obsessio)

міжвольныя думкі, успаміны, сумненні, якія суправаджаюцца ўсведамленнем іх хваравітасці і цяжкім пачуццём неадольнасці.


абсі́дыя

(н.-лац. absidia)

грыб сям. мукоравых, які расце на глебе, раслінных і жывёльных рэштках.


абсідыя́н

[лац. obsidianus (lapis) = камень Абсідыя, ад Obsidius = імя рымляніна, які прывёз гэты камень з Эфіопіі]

шклопадобная вулканічная горная парода чырвонага, чорнага або шэрага колеру; выкарыстоўваецца ў будаўніцтве і ювелірнай справе.


абскура́нт

(лац. obscurans, -ntis = які зацямняе)

прыхільнік абскурантызму, рэакцыянер, цемрашал.


абскуранты́зм

(ад лац. obscurans, -ntis = які зацямняе)

крайне рэакцыйныя, варожыя адносіны да асветы, навукі, прагрэсу, да ўсяго новага і перадавога; цемрашальства


абсо́рбер

(лац. absorbere = паглынаць)

апарат для правядзення абсорбцыі 1.


абсо́рбцыя

(лац. absorptio = паглынанне)

1) хім. паглынанне газаў або рэчываў усёй масай абсарбенту (параўн. адсорбцыяў 2) паглынанне святла, гуку або радыёхваль пры праходжанні праз рэчыва;

3) усмоктванне рэчываў, у прыватнасці лекавых сродкаў.


абсталява́ць

(польск. obstalować, ад ням. bestellen)

1) забяспечыць патрэбнымі інструментамі, прыладамі, механізмамі;

2) набыць абстаноўку, мэбляваць;

3) прыстасаваць для чаго-н., пад што-н.


абстрагава́ць

(лац. obstrahere = адцягваць)

адкідаць у думках неістотныя ўласцівасці, сувязі прадмета, з’явы і выдзяляць яго асноўныя, заканамерныя прыкметы.


абстра́ктны

(ад лац. abstractio = адцягненне, аддаленне)

адцягнены, заснаваны на абстракцыі.


абстра́кцыя

(лац. abstractio = адцягненне, аддаленне)

1) адцягненне ў думках ад неістотных уласцівасцей, якасцей, сувязяў прадметаў ці з’яў з мэтай выдзеліць іх найбольш істотныя прыкметы;

2) адцягненае паняцце, тэарэтычнае, навуковае абагульненне.


абстракцыяні́зм

(ад абстракцыя)

плынь у выяўленчым мастацтве 20 ст., для якой характэрны поўны адыход ад прынцыпаў рэалістычнага адлюстравання рэчаіснасці.


абстракцыяні́ст

(ад абстракцыянізм)

прадстаўнік абстракцыянізму.


абстру́кцыя

(лац. obstructio = перашкода)

від пратэсту, метад барацьбы, дзеянні, учынкі асоб ці калектываў, накіраваныя на зрыў якога-н. мерапрыемства, прапановы; найбольш пашырана ў парламентах.


абструкцыяні́зм

(ад абструкцыя)

сістэма палітычнай барацьбы шляхам абструкцый.


абструкцыяні́ст

(ад абструкцыянізм)

прыхільнік ці непасрэдны ўдзельнік абструкцыі.


абстыне́нт

(лац. abstinens, -ntis = які ўстрымліваецца)

асоба, якая ўстрымліваецца ад чаго-н., пераважна ад ужывання спіртных напіткаў.


абстыне́нцыя

(лац. abstinentia)

1) поўнае ўстрыманне ад ужывання спіртных напіткаў;

2) палавое ўстрыманне.


абстэнцыяні́сты

(ад лац abstentio = устрыманне)

прыхільнікі сектанцкай тактыкі байкоту парламенцкіх выбараў у краінах Зах. Еўропы.


абсу́рд

(лац. absurdus = недарэчны)

недарэчнасць, бязглуздзіца.


абсцы́са

(лац. abscissa = адрэзаная, абсечаная)

мат. адна з трох каардынат, якія паказваюць месцазнаходжанне пункта ў прасторы.


абсцэ́с

(лац. abscessus)

мед. гнойны нарыў.


абтура́тар

(фр. obturateur, ад лац. obturare = закупорваць)

1) прыстасаванне ў затворах гармат, якое не дапускае прарыву парахавых газаў пры выстрале;

2) затвор, які перыядычна перакрывае светлавы паток у кіназдымачных, кінапраекцыйных, фотаэлектронных і іншых апаратах.


абтура́цыя

(фр. obturation, ад лац. obturare = закупорваць)

ваен. герметызацыя канала ствала, якая не дапускае прарыву парахавых газаў пры выстрале з агнястрэльнай зброі.


абулі́чны

(ад абулія)

псіх. бязвольны.


абулі́я

(гр. abulia = нерашучасць)

псіх. расслабленне ці страта волі, выкліканая хваробай; бязволле.


абутыло́н

(н.-лац. abutilon, ад ар. aubutylun)

кустовая або травяністая расліна сям. мальвавых з буйным лісцем і адзіночнымі кветкамі аранжавага, чырвонага, жоўтага, белага колераў, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае грубае валакно; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; канатнік.


абца́с

(польск. obcas, ад ням. Absatz)

цвёрдая набойка на падэшве абутку пад пятой.


а́бцуг

(ням. Abzug)

шлак, які ўтвараецца пры выплаўцы з веркблею золата, серабра і волава.


абцугі́

(польск. obcęgi, ад ням. Zange)

1) прылада для захоплівання і заціскання кавалкаў металу, выцягвання цвікоў;

2) перан. тое, што скоўвае, заціскае развіццё чаго-н.


абша́р

(польск. obszar, ад ням. obirschar = вымераны ўчастак зямлі)

1) неабсяжная прастора, разлегласць;

2) участак вялікіх памераў.


абшла́г

(ням. Abschlag)

адварот на канцы рукава; наогул ніжняя частка рукава.


абштры́х

(ням. Abstrich)

шлак, які ўтвараецца пры ачыстцы свінцу ад прымесей мыш’яку і сурмы.


абэві́ль

(фр. Abbeville = назва горада ў Францыі)

археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, пачатковы этап эпохі ашэль.


абэ́рак

(польск. oberek)

польскі народны танец, які выконваецца ў хуткім тэмпе.


абэ́ржа

(польск. oberża, ад фр. auberge)

прасторная хата, вялікі будынак.


аб’юра́цыя

(лац. abiuratio)

публічнае адрачэнне ад веры або ад сваіх перакананняў.


авагене́з

(ад лац. ovum =яйцо + -генез)

тое, што і аагенез.


авака́да

(парт. abacate, з індз.)

пладовае дрэва сям. лаўровых; культывуецца ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца ў аранжарэях.


ава́л

(фр. ovale, ад лац. ovum = яйцо)

выпуклая замкнутая крывая лінія без вуглавых пунктаў, падобная да лініі падоўжанага разрэзу яйца.


авалі́ст

(ад аваль)

асоба, якая дала вэксальнае паручыцельства, г.зн. зрабіла аваль.


ава́ль

(фр. aval)

вэксальнае паручыцельства, зробленае трэцяй асобай у выглядзе асобнага гарантыйнага запісу.


ава́льны

(ад авал)

які мае форму авала.


аваме́тр

[ад а(мпер) + ва(льт) -метр]

тое, што і ампервольтомметр.


аванбе́к

(фр. avant-bec, ад avant = наперадзе + bec = выступ)

перасоўнае металічнае мацаванне замкнёнай цыліндрычнай або авальнай формы; выкарыстоўваецца пры шахтавых работах у нястойкіх пародах і пад рэчышчамі.


аванга́рд

(фр. avant-garde, ад avant = наперадзе + garde ахова)

1) частка войска, якая знаходзіцца ўперадзе галоўных сіл у паходзе і пры наступленні, 2) перан. перадавая частка класа, грамадства.


аванга́рдны

(ад авангард)

які адносіцца да авангарда, знаходзіцца ўперадзе іншых, перадавы.


авангарды́зм

(фр. avantgardisme)

абагульненая назва мастацкіх кірункаў, якім уласцівы разрыў з традыцыяй рэалістычнага мастацкага вобраза, пошукі новых сродкаў выяўлення і фармальнай структуры твора; у сваіх крайніх формах змыкаецца з дэкадэнцтвам, мадэрнізмам, абстрактным мастацтвам.


авангарды́ст

(ад авангардызм)

прыхільнік авангардызму.


аванза́ла

(ад фр. avant = перад + зала)

пярэдняя зала, пакой перад галоўнай залай у грамадскіх будынках.


аванка́мера

(ад фр. avant = перад + камера)

1) прыбудова ў пярэдняй частцы водазаборнай плаціны, а таксама водны ўчастак непасрэдна перад машыннай залай электрастанцыі;

2) тое, што і фаркамера.


аванло́жа

(ад фр. avant = перад + ложа)

тэатр. невялікае памяшканне перад уваходам у ложу.


аванпо́рт

(фр. avant-port, ад avant = перад + port = порт)

вонкавая частка воднай прасторы порта або гавані, зручная для стаянкі суднаў на якары, пагрузкі і разгрузкі іх.


аванпо́ст

(фр. avant-poste, ад avant = перад + poste пост)

вартавы пост, які выстаўляецца наперадзе войск, калі яны знаходзяцца недалёка ад праціўніка.


ава́нс

(фр. avance)

грашовая сума, якая выдаецца папярэдне ў лік заработнай платы, за выкананыя работы і зробленыя паслугі.


авансава́ць

(фр. avancer)

даваць аванс.


авансцэ́на

(фр. avantscena)

тэатр. пярэдняя частка сцэны (ад заслоны да рампы).


аванта́ж

(фр. avantage = перавага)

уст. выгада, карысць, спрыяльнае становішча.


аванта́жны

(ад фр. avantage = перавага)

уст. які стварае прыемнае ўражанне знешнасцю, прывабны.


аванту́ра

(фр. aventure = прыгода)

рызыкоўная падазроная справа, распачатая без уліку рэальных умоў і магчымасцей з надзеяй на выпадковы поспех.


авантуры́зм

(ад фр. aventure = прыгода)

дзейнасць, заснаваная на рызыкоўных падазроных учынках, з мэтай дасягнуць лёгкага поспеху, выгады; схільнасць да авантур.


авантуры́н

(фр. aventurine)

1) разнавіднасць дробназярністага кварцу пераважна бура-чырвонага колеру; выкарыстоўваецца для мастацкіх і ювелірных вырабаў;

2) гатунак шкла.


авантуры́ст

(ад фр. aventure = прыгода)

чалавек, схільны да авантур, беспрынцыповы дзялок, прайдзісвет.


аванты́тул

(ад фр. avant = перад + тытул)

першая старонка кнігі, якая папярэднічае тытулу.


ава́рыя

(іт. avaria, ад ар. ’avar = пашкоджанне, шкода)

1) моцнае пашкоджанне якога-н. механізма або машыны ў час работы, руху;

2) перан. няўдача, няшчасны выпадак.


аварыя́льны

(ад лац. ovarium = яечнік)

які адносіцца да яечніка.


аваско́п

(ад лац. ovum = яйцо + -скогі)

прыбор для вызначэння свежасці яец прасвечваннем.


ава́цыя

(лац. ovatio = радасць, весялосць)

бурныя, працяглыя апладысменты, якія суправаджаюцца радаснымі воклічамі, з выпадку адабрэння чаго-н. або прывітання каго-н.


авеню́

(фр. avenue)

шырокая вуліца, абсаджаная з абодвух бакоў дрэвамі (у Францыі, Англіі, ЗША).


авераі́зм

(ад лац. Averroes = лацінская форма імя арабскага мысліцеля Ібн-Рушда)

кірунак у заходнееўрапейскай філасофіі 13 — 16 ст., які развіваў погляды арабскага мысліцеля 12 ст. Ібн-Рушда; натуралістычная і матэрыялістычная трактоўка вучэння Арыстоцеля.


авера́рм

(англ. over-arm = рука зверху)

спосаб плавання на баку.


авердра́фт

(англ. overdraft)

форма кароткатэрміновага крэдытавання, якая практыкуецца банкамі.


аверло́к

(англ. overlock)

краеабкідальная швейная машына пяцельнага шыўка, дзе адна з петляў агінае край зрэзу дэталі; выкарыстоўваецца пры пашыве вырабаў з трыкатажнага палатна.


аве́рс

(фр. avers, ад лац. adversus = павернуты тварам)

правы (галоўны) бок манеты, медаля, банкноты.


аве́рсія

(лац. aversio = агіда)

адна з цяжкіх формаў сексуальнай дысфункцыі, стан, процілеглы лібіда.


аверсо́лд

(англ. oversold)

сітуацыя рэзкага зніжэння цэн на які-н. тавар у выніку паступлення яго ў вялікай колькасці на рынак.


авершо́т

(англ. overshot)

інструмент для захоплівання бурыльных труб, што засталіся ў свідравіне.


авершта́г

(гал. overstag)

паварот паруснага судна, калі яно пераходзіць на другі галс супраць ветру.


аве́ста

(ад перс. apastak = асноўны тэкст)

зборнік свяшчэнных кніг зораастрызму.


авіа́ль

[ад аві(я)- + ал(юміній)]

сплаў алюмінію пераважна з магніем, крэмніем і меддзю, які вызначаецца высокай пластычнасцю, антыкаразійнай трываласцю.


аві́днасць

(ад лац. avidus = прагны)

уласцівасць антыгенаў i антыцел, якая вызначае трываласць звязвання камплементарных участкаў іх малекул.


авіе́тка

(фр. aviette)

уст. самалёт малой магутнасці, звычайна 1 — 2-месны.


аві́за1

(іт. avviso)

1) паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі, 2) фін. афіцыйнае паведамленне банка кліенту або іншаму банку аб выкананні разліковых аперацый.


аві́за2

(ісп. aviso)

невялікі быстраходны ваенны карабель для разведвальнай і пасыльнай службы.


авізава́ць

(іт. avvisare)

фін. паведамляць кліенту аб правядзенні банкаўскай аперацыі на яго рахунку.


аві́зм

(ад лац. ovum = яйцо)

кірунак у біялогіі 17 — 18 ст., прадстаўнікі якога лічылі, што ў жаночай палавой клетцы змяшчаецца ў мініяцюры сфарміраваны арганізм, а яго развіццё зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах (параўн. анімалькулізм).


аві́ста

(іт. а vista = пасля прад’яўлення)

надпіс на вэксалі, які сведчыць, што гэты дакумент можа быць аплачаны пасля прад’яўлення або праз пэўны тэрмін.


аві́сты

(ад лац. ovum = яйцо)

прыхільнікі авізму (параўн. анімалькулісты).


авітаміно́з

(ад а- + вітаміны)

хвароба, якая развіваецца пры адсутнасці або недахопе вітамінаў у ежы.


авітэліно́з

(ням. Avitellinos, ад гр. а- = не + лац. vitalis = жыццёвы)

хвароба авечак і коз, якая выклікаецца стужачнымі чарвямі, што паразітуюць у кішэчніку (параўн. гіпавітаміноз, гіпервітаміноз).


авіфа́уна

(ад лац. avis = птушка + фауна)

тое, што і арнітафауна.


авіцы́ды

(ад лац. ovum = яйцо + -цыды)

хімічныя рэчывы, якія згубна дзейнічаюць на яйцы насякомых і кляшчоў.


авія-

(ад лац. avis = птушка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «авіяцыйны».


авіяба́за

(ад авія- + база)

аэрадром са складамі, майстэрнямі і абслуговымі падраздзяленнямі, якія забяспечваюць дзеянні авіяцыі.


авіябіле́т

(ад авія- + білет)

дакумент, які дае права праезду на пасажырскім самалёце.


авіябо́мба

(ад авія- + бомба)

снарад абцякаемай формы, які скідваецца з самалёта або іншага лятальнага апарата для паражэння наземных, марскіх і паветраных цэляў.


авіябрыга́да

(ад авія- + брыгада)

злучэнне з некалькіх эскадрылляў ваенных самалётаў.


авіягарызо́нт

(ад авія- + гарызонт)

гараскапічны прыбор для вызначэння становішча самалёта ў прасторы адносна гарызонту.


авіядэса́нт

(ад авія- + дэсант)

войска, перакінутае паветраным транспартам у тыл праціўніка для ўдзелу ў баявых аперацыях.


авіякампа́нія

(ад авія- + кампанія)

авіятранспартнае прадпрыемства, якое ажыццяўляе міжнародныя і ўнутраныя паветраныя зносіны.


авіяканстру́ктар

(ад аві́я- + канструктар)

канструктар лятальных апаратаў і рухавікоў да іх.


авіяклу́б

(ад авія- + клуб)

спартыўны клуб, які аб’ядноўвае аматараў авіяцыйнага спорту.


авіяко́мпас

(ад авія- + компас)

аэранавігацыйная прылада, якая паказвае курс лятальнага апарата адносна магнітнага і геаграфічнага мерыдыянаў, зададзенага напрамку ці напрамку на радыёмаяк.


авіялі́нія

(ад авія- + лінія)

пастаянны маршрут транспартных самалётаў паміж двума або некалькімі населенымі пунктамі.


авіямадэлі́зм

(ад авія- + мадэлізм)

канструяванне, пабудова і запуск мадэляў лятальных апаратаў.


авіямато́р

(ад авія- + матор)

рухавік лятальнага апарата.


авіяметэаста́нцыя

(ад авія- + метэастанцыя)

метэастанцыя, прызначаная для абслугоўвання ваеннай і грамадзянскай авіяцыі (параўн. гідраметэастанцыя).


авіямеха́нік

(ад авія- + механік)

спецыяліст, які назірае за работай лятальных апаратаў і правільным іх выкарыстаннем.


авіяпа́рк

(ад авія- + парк)

сукупнасць лятальных апаратаў на аэрадроме.


авіяпасажы́р

(ад авія- + пaсажыр)

асоба, якая робіць паездку на самалёце.


авіяпо́шта

(ад авія- + noшта)

перавозка паштовых адпраўленняў паветраным шляхам, а таксама самі гэтыя адпраўленні, калі іх дастаўляюць самалётам.


авіясекста́нт

(ад авія- + секстант)

секстант, які прымяняецца ў авіяцыі.


авія́тар

(фр. aviateur)

той, хто займаецца лётнай справай, лётчык.


авіятра́нспарт

(ад авія- + транспарт)

1) сродкі перавозу паветраным шляхам пасажыраў, грузаў, пошты;

2) ваенны карабель для перавозкі самалётаў.


авіятра́са

(ад авія- + траса)

паласа зямной паверхні, над якой праходзіць авіялінія.


авіятэ́хніка

(ад авія- + тэхніка)

галіна тэхнікі, звязаная з выкарыстаннем лятальных апаратаў, ix рухавікоў і аснашчэння.


авіяцы́ды

(ад лац. avis = птушка + -цыды)

хімічныя рэчывы (заацыды) для барацьбы са шкоднымі птушкамі.


авія́цыя

(фр. aviation, ад лац. avis = птушка)

1) тэорыя і практыка лятання на апаратах, цяжэйшых за паветра (самалётах, верталётах, планёрах);

2) сукупнасць ваенных або грамадзянскіх лятальных апаратаў (самалётаў, верталётаў і інш.) якой-н. дзяржавы; паветраны флот.


авіяэскадры́лля

(ад авія- + эскадрылля)

падраздзяленне ў авіяцыі, якое складаецца з некалькіх звёнаў самалётаў.


аво́ід

(ад лац. ovum = яйцо + -оід)

геал. плоская крывая яйцападобнага разрэзу з адной воссю сіметрыі.


авуа́ры

(фр. avoir = маёмасць)

1) грашовыя сродкі, чэкі, вэксалі, акрэдытывы, якімі праводзяць плацяжы;

2) сродкі банка ў замежнай валюце на яго рахунках у замежных банках;

3) уклады прыватных асоб і арганізацый у банках.


авуля́рыя

(н.-лац. ovularia)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лісці раслін сям. ружавых, злакавых, казяльцовых і інш.


авуля́цыя

(н.-лац. ovulatio)

выхад даспелай жаночай палавой клеткі з яечніка.


авункула́т

(ад лац. avunculus = дзядзька па мацеры)

звычай у некаторых народаў (напр. у старажытных германцаў, грэкаў, сучасных народаў Афрыкі і Акіяніі), які абавязвае дзядзьку з боку маці клапаціцца пра пляменніка больш, чым пра свайго сына.


а́га

(індз. aga)

жывёла сям. рапух класа земнаводных, пашыраная ў Паўд. і Цэнтр. Амерыцы; разводзяць для знішчэння шкоднікаў на плантацыях цукровага трыснягу.


ага́

(тур. aga)

1) вайсковы тытул у Асманскай імперыі;

2) ветлівы зварот у сучаснай Турцыі.


ага́ва

(н.-лац. agave, ад гр. agauos = варты здзіўлення)

дрэвападобная расліна сям. агававых з шорсткім буйным лісцем, пашыраная пераважна ў Цэнтр. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


агальматалі́т

(ад гр. agalma, -atos = аздоба + -літ)

дробназярністая горная парода белага, шэрага, бура-жоўтага або зялёнага колеру, якая складаецца з пірафіліту з рознымі прымесямі; выкарыстоўваецца ў дэкаратыўным мастацтае.


агамаго́нія

(ад гр. agamos = бясшлюбны + -гонія)

бясполае размнажэнне арганізмаў шляхам дзялення або пачкавання.


агамі́чны

(ст.-ірл. ogam);

а-ае пісьмо — літарнае пісьмо, якое выкарыстоўвалася кельтамі на Брытанскіх астравах пачынаючы з 4 ст.


агамі́я

(гр. agamia)

1) бясшлюбнасць;

2) біял. адсутнасць полу.


ага́мны

(гр. agamos = бясшлюбны)

які размнажаецца без апладнення (аб ніжэйшых раслінах і жывёлах).


ага́мы

(лац. agamidae)

сямейства яшчарак, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 300 відаў; вядуць наземны, скальны або надрэўны спосаб жыцця, многія здольныя змяняць афарбоўку цела.


аганізава́ць

(фр. agoniser, ад с.-лац. agonia < гр. agonia = трывога)

быць у стане агоніі, канаць.


агані́стыкі

(гр. agonistikos = здольны да барацьбы)

дэмакратычная хрысціянская секта ў рымскай Афрыцы ў 4 — 5 ст., левае крыло данатыстаў.


агані́чны

(ад а- + гр. gonia = вугал);

а-ая лінія — лінія на геаграфічнай карце, якая злучае пункты з магнітным схіленнем, роўным нулю.


агапа́нтус

(н.-лац. agapanthus)

травяністая расліна сям. лілейных з блакітнымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ага́р

(малайск. agar)

сумесь поліцукрыдаў, якая атрымліваецца з марскіх водарасцяў; выкарыстоўваецца ў кандытарскай прамысловасці і як харчавальнае асяроддзе для вырошчвання бактэрый.


агарафо́бія

(ад гр. agora = плошча + -фобія)

паталагічны страх перад прастораю.


Агасфе́р

(п.-лац. Ahasverus = імя легендарнага сярэдневяковага персанажа — «вечнага жыда», які не дазволіў адпачыць Ісусу Хрысту ў час яго пакутніцкага шляху на Галгофу і за гэта быў асуджаны на вечнае блуканне па свеце)

перан. чалавек, які вандруе ўсё жыццё, не знаходзячы сабе прыстанку.


ага́т

(гр. achates)

разнавіднасць халцэдону са слаістым размеркаваннем афарбоўкі; выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе.


ага́ціс

(н.-лац. agathis, ад гр. agathis = клубок нітак)

вечназялёнае хвойнае дрэва сям. араўкарыевых, пашыранае пераважна ў Новай Зеландыі, Усх. Аўстраліі і Паўд.-Усх. Азіі.


агеле́на

(н.-лац. agelena)

павук сям. лейкавых, які жыве на паверхні глебы, на лугах.


агене́зія

(ад а- + гр. genesis = паходжанне)

тое, што і аплазія.


аге́нт

(лац. agens, -ntis = які дзейнічае)

1) асоба, упаўнаважаная арганізацыяй, установай, прадпрыемствам для выканання службовых даручэнняў, асобых заданняў (напр. страхавы а.);

2) чый-н. стаўленік, прыслужнік;

3) супрацоўнік вышукной або разведвальнай службы;

4) прычына, якая выклікае тыя або іншыя з’явы ў прыродзе.


агенту́ра

(ням. Agentur, ад лац. agens, -ntis = які дзейнічае)

1) сукупнасць агентаў якой-н. установы, прадпрыемства або арганізацыі;

2) сетка агентаў, якая ствараецца разведвальнай службай для збірання сакрэтных звестак і правядзення падрыўной работы.


аге́нцтва

(ад агент)

1) прадстаўніцтва, аддзяленне якой-н. установы ці прадпрыемства;

2) установа інфармацыйнага, пасрэдніцкага характару.


агера́тум

(н.-лац. ageratum)

травяністая расліна сям. складанакветных з лілова-сінімі, ружовымі або белымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; даўгацвет.


агеўзі́я

(ад а- + гр. geusis = смак)

страта смакавых адчуванняў.


агітава́ць

(лац. agitare = узбуджаць)

1) займацца агітацыяй, прапагандаваць што-н.;

2) пераконваць у чым-н., схіляць да пэўнай дзейнасці, угаворваць.


агіта́тар

(лац. agitator = які прыводзіць у рух)

асоба, якая займаецца агітацыяй.


агіта́цыя

(лац. agitatio = узрушэнне)

1) палітычная дзейнасць, звязаная з уздзеяннем на свядомасць і настрой мас шляхам распаўсюджання (вусна і праз друк) праграмных ідэй, лозунгаў;

2) перан. пераконванне ў чым-н., угаворванне з мэтай схіліць да чаго-н.


агіягра́фія

(гр. hagiographia)

жанр царкоўна-рэлігійнай літаратуры, апавяданні пра жыццё святых.


агламера́т

(лац. agglomeratus = назапашаны)

1) рыхлае скапленне розных горных парод і мінералаў;

2) мет. спечаная ў кавалкі дробная або пылападобная руда.


агламера́цыя

(ад лац. agglomerare = запасіць)

1) мет. атрыманне вялікіх кавалкаў з рыхлых дробных руд, пылападобных матэрыялаў шляхам спякання;

2) утварэнне скапленняў мікраарганізмаў у вадкасці;

3) зліццё гарадоў і іншых населеных пунктаў у адно гарадское пасяленне.


аглапары́т

[ад лац. agglo (meratus) = накоплены + гр. poros = выхад, пора]

будаўнічы матэрыял порыстай структуры.


аглюцінаге́ны

[ад аглюцін(ацыя) + -ген]

рэчывы, якія патрэбны для ўтварэння аглюцінінаў.


аглюцінаты́ўны

(ад аглюцінацыя)

звязаны з аглюцінацыяй;

а-ыя мовы — мовы, у якіх граматычныя формы і вытворныя словы ўтвараюцца спосабам аглюцінацыі.


аглюціна́цыя

(лац. agglutinatio = склейванне)

1) лінгв. спосаб утварэння вытворных слоў і граматычных форм шляхам далучэння да кораня афіксаў з пэўным значэннем;

2) мед. склейванне ў камякі і выпадзенне ў асадак мікробаў, эрытрацытаў і іншых клетачных элементаў.


аглюціні́ны

(лац. agglutinare = склейваць)

рэчывы, якія ўтвараюцца ў крыві чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і выклікаюць аглюцінацыю.


агматы́т

(ад гр. agma, -atos = адломак)

разнавіднасць мігматыту, падобная на брэкчыю.


агнастыцы́зм

(фр. agnosticisme, ад гр. agnostos = невядомы)

філасофскае вучэнне, якое адмаўляе магчымасць пазнання навакольнага свету і яго заканамернасцей (параўн. скептыцызм 1)-


агна́ты1

(лац. agnatus = сваяк па бацьку)

1) члены старажытнарымскай сям’і, якія паходзілі па мужчынскай лініі ад аднаго родапачынальніка, а таксама тыя, якія ўваходзілі ў сям’ю пры ўсынаўленні або шлюбе (параўн. кагнаты);

2) кроўныя сваякі-мужчыны германскай сям’і, звязаныя паходжаннем па мужчынскай лініі.


агна́ты2

(н.-лац. agnatha, ад гр. а- = не + gnathos = сківіца)

надклас ніжэйшых пазваночных жывёл; прымітыўныя рыбападобныя марскія і прэснаводныя арганізмы без сківіц і парных канечнасцей; бяссківічныя.


агно́зія

(гр. agnosia = няведанне)

парушэнне працэсаў распазнавання прадметаў, з’яў у выніку паражэння кары галаўнога мозга.


агно́стык

(ад гр. agnostos = невядомы)

прыхільнік агнастыцызму.


аго́гіка

(ад гр. agoge = адвод, вынас)

адхіленне і змены ў тэмпе выканання музычнага твора для ўзмацнення мастацкай выразнасці.


аго́н

(гр. agon)

спаборніцтва, у тым ліку і музычнае (у спевах, ігры на кіфары), якое арганізоўвалася ў час урачыстых гульняў у Стараж. Грэцыі.


аго́нія

(с.-лац. agoma, ад гр. agonia = трывога)

1) перадсмяротныя пакуты, кананне;

2) перан. заняпад, дажыванне чаго-н.


аго́ра

(гр. agora)

гандлёвы пляц і месца народных сходаў у старажытнагрэчаскіх гарадах.


агра-

(гр. agros = поле)

першая састаўная частка складанаскарочаных слоў, якая адпавядае паняццю «агранамічны».


аграба́за

(ад агра- + база)

апорны пункт для забеспячэння і абслугоўвання агранамічных патрэб.


аграбіягеацэно́з

(ад агра- + біягеацэноз)

няўстойлівая экасістэма з натуральным або штучна створаным біятычным згуртаваннем, што дае сельскагаспадарчую прадукцыю (напр., поле, сеяны луг, сажалка).


аграбіяло́гія

(ад агра- + біялогія)

навука аб агульных біялагічных заканамернасцях, якія дзейнічаюць у земляробстве.


аграбіяцэно́з

(ад агра- + біяцэноз)

згуртаванне раслін, жывёл і мікраарганізмаў, створанае ў выніку дзейнасці чалавека ў пасевах і пасадках культурных раслін.


аграва́цыя

(лац. aggravatio = абцяжарванне)

перабольшванне хворым сімптомаў захворвання.


агракамбіна́т

(ад агра- + камбінат)

прадпрыемства па зборы і апрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі.


агракліматало́гія

(ад агра- + кліматалогія)

раздзел кліматалогіі, які вывучае клімат як фактар сельскагаспадарчай вытворчасці.


агракульту́ра

(ад агра- + кулыпура)

сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне культуры земляробства.


аграландша́фт

(ад агра- + ландшафт)

антрапагенны ландшафт, на большай частцы тэрыторыі якога прыродная расліннасць заменена аграбіяцэнозамі.


аграма́нт

(фр. agrément = аздоба)

аздабленне штор, мяккай мэблі, зробленае з плеценага шнура.


аграматы́зм

(ад гр. agrammatos = неразборлівы)

парушэнне моўнай дзейнасці ў выніку паражэння пэўных зон кары галаўнога мозгу.


аграмеліяра́цыя

(ад агра- + меліярацыя)

сістэма асушальных або арашальных мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне ўрадлівасці глебы.


аграметэарало́гія

(ад агра + метэаралогія)

раздзел метэаралогіі, які вывучае атмасферныя ўмовы, што маюць значэнне для сельскагаспадарчай вытворчасці.


аграмі́німум

(ад агра- + мінімум)

мінімум агранамічных ведаў, неабходных для работы ў сельскай гаспадарцы.


аграно́м

(гр. agronomos)

спецыяліст у галіне аграноміі.


аграно́мія

(гр. agronomia)

навука пра земляробства.


агранулацыто́з

(ад а- + гранула + -цытоз)

хвароба, пры якой значна змяншаецца колькасць або поўнасцю адсутнічаюць агранулацыты.


агранулацы́ты

(ад а- + гранулацыты)

лейкацыты (лімфацыты i манацыты), якія не змяшчаюць у цытаплазме бялковых гранул (параўн. гранулацыты).


аграпрапага́нда

(ад агра- + прапаганда)

прапаганда сельскагаспадарчых ведаў.


агра́рны

(лац. agrarius)

1) звязаны з уладаннем зямлёй і землекарыстаннем (напр. а-ая рэформа);

2) які характарызуецца перавагай сельскагаспадарчай вытворчасці (напр. а. раён).


агра́рый

(лац. agrarius = зямельны)

1) буйны землеўладальнік, памешчык;

2) член аграрнай палітычнай партыі;

3) спецыяліст па аграрных пытаннях, аграрнік.


аграсфе́ра

(ад агра- + сфера)

частка біясферы, якую складаюць культурныя расліны, свойскія жывёлы і падрыхтаваная пад сельскагаспадарчыя культуры глеба.


агратэ́хніка

(ад агра- + тэхніка)

сістэма прыёмаў вырошчвання сельскагаспадарчых культур.


агра́ф

(фр. agrafe)

каштоўная спражка або засцежка на адзенні.


аграфі́зіка

(ад агра- + фізіка)

навука пра фізічныя ўласцівасці грунтоў, фізічныя метады даследавання знешніх умоў жыцця раслін і фізічныя працэсы іх жыццядзейнасці.


аграфітацэно́з

(ад агра- + фітацэноз)

згуртаванне раслін, штучна створанае чалавекам (напр. сад, лесанасаджэнне).


агра́фія

(ад а- + -графія)

страта здольнасці пісаць у сувязі з паражэннем пэўных аддзелаў кары галаўнога мозгу.


аграфо́н

(ад агра- + фонх)

стан глебы, які ўплывае на ўраджай сельскагаспадарчых культур.


аграхі́мія

(ад агра- + хімія)

навука пра хімічныя і біяхімічныя працэсы, якія працякаюць у глебе і раслінах, пра жыўленне раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і хімічных сродкаў абароны раслін з мэтай атрымання высокіх устойлівых ураджаяў.


аграцэно́з

(ад агра- + -цэноз)

тое, што і аграбіяцэноз.


аграэкало́гія

(ад агра- + экалогія)

раздзел прыкладной экалогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя на прадукцыйнасць культурных раслін.


агро́цыбе

(н.-лац. agrocybe)

шапкавы базідыяльны грыб сям. бальбітыевых, які расце на лясным подсціле, лугах, палях, у хмызняках; ядомы.


агру́мавы

(ад іт. agrume = цытрусавыя);

а. алей — алей, атрыманы з апельсінавых і лімонных скурак.


агрэга́т

(лац. aggregatus = злучаны)

1) спалучэнне рознатыповых машын, апаратаў у адну канструкцыю для сумеснай работы (напр. трубапракатны а.);

2) асобная, вузлавая частка складанай машыны, напр. рухавік аўтамабіля;

3) сукупнасць мінералаў, якія складаюць горную пароду;

4) рэчыва, утворанае механічным спалучэннем аднародных або разнародных частак.


агрэгатава́ць

(ад агрэгат)

1) кампанаваць машыны або комплексы машын з уніфікаваных агрэгатаў;

2) аб’ядноўваць якія-н. аднародныя паказчыкі (велічыні) у больш агульныя, сукупныя.


агрэга́тны

(лац. aggregatus = злучаны)

1) сабраны ў цэлае, сукупны, сумарны;

2) звязаны з фізічным станам рэчыва (цвёрдага, вадкага, газападобнага).


агрэга́цыя

(лац. aggregatio)

працэс спалучэння, збірання ў цэлае.


агрэжэ́

(фр. agrégé)

вучоная ступень у Францыі, Бельгіі, якая дае права выкладаць у ліцэях і на гуманітарных і прыродазнаўчых факультэтах універсітэтаў.


агрэма́н

(фр. agrément = згода)

папярэдняя згода дзяржавы прыняць асобу, прапанаваную іншай дзяржавай у якасці яе дыпламатычнага прадстаўніка.


агрэ́сар

(лац. aggressor)

той, хто ажыццяўляе разбойны напад; захопнік.


агрэсі́ны

(ад лац. aggredere = нападаць)

прадукты жыццядзейнасці хваробатворных мікробаў, якія садзейнічаюць пранікненню патагенных мікробаў у арганізм, іх размнажэнню і распаўсюджванню.


агрэсі́ўны

(фр. agressif, ад лац aggressio = напад)

1) захопніцкі (напр. а-ыя сілы);

2) варожы, наступальны (напр. а. тон).


агрэ́сія

(лац. aggressio = напад)

узброены напад адной ці некалькіх дзяржаў на іншыя з мэтай захопу чужых зямель і насільнага падпарадкавання сваёй уладзе.


агрэ́ст

(польск. agrest, ад лац. agrestis = вясковы, палявы)

кустовая садова-ягадная расліна сям. агрэставых, пашыраная ў Еўразіі, Паўн. Амерыцы і Паўн. Афрыцы, а таксама кісла-салодкія ягады гэтай расліны.


агу́ці

(ісп. aguti, ад індз. aguti)

жывёла атрада грызуноў з залацістай афарбоўкай і кароткім хвастом, пашыраная ў тропіках Цэнтр. і Паўд. Амерыкі.


ада́жыо

(іт. adagio = павольна)

1) муз. павольны тэмп, больш хуткі, чым ларга, але павольнейшы за андантэ;

2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе;

3) павольная частка сольнага або дуэтнага балетнага танца.


адалі́н

[ад лац. ad = пры + ал(ей)]

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як заспакойвальны і снатворны сродак.


адалі́ска

(фр. odalisque, ад тур. odalyk = наложніца)

1) рабыня або прыслужніца ў гарэме;

2) палюбоўніца, каханка.


адама́нт

(гр. adamas, -antos)

тое, што і алмаз 1.


адамантабла́сты

(ад адамант + -бласты)

клеткі эпітэлію, якія выпрацоўваюць эмаль у каронцы зуба.


адаманта́н

(ад адамант)

хімічнае злучэнне, насычаны цыклічны вуглевадарод.


адаманці́н

(лац. adamantinus, ад гр. adamantinos)

мінерал, разнавіднасць карунду, які лёгка расшчапляецца на тонкія пласцінкі з алмазным бляскам.


адама́шка

(польск. adamaszek, ад с.-лац. adamascus)

шаўковая ўзорыстая тканіна, матавая з аднаго боку, а з другога бліскучая.


адамі́ты

(ад ст.-яўр. Adam = імя біблейскага персанажа)

члены хрысціянскай секты гностыкаў, заснаванай у 3 ст., якія адмаўлялі ўсякую царкоўную арганізацыю і абраднасць.


адамсі́т

[ад англ. R. Adams = прозвішча амер. хіміка (1889 — 1966)]

атрутнае рэчыва, якое раздражняльна дзейнічае на верхнія дыхальныя шляхі, выклікае рвоту і галаўныя болі.


аданізі́т

(ад адоніс)

лекавы прэпарат для стымуляцыі работы сэрца, які з’яўляецца водным растворам глюказідаў адонісу.


адантабла́сты

(ад гр. odus, -ontos = зуб + -бласты)

клеткі пазваночных, якія прымаюць удзел ва ўтварэнні дэнціну.


адантагра́фія

(ад гр. odus, -ontos = зуб + -графія)

раздзел марфалогіі, які вывучае зубы вымерлых пазваночных.


аданталі́т

(н.-лац. odontolithos, ад гр. odus, -ontos = зуб + lithos = камень)

1) зубны камень;

2) бівень выкапнёвай жывёліны (маманта, мастадонта).


адантало́гія

(ад гр. odus, -ontos = зуб + -логія)

раздзел стаматалогіі, які вывучае будову зубоў, іх хваробы і лячэнне.


адантасхі́зма

(н.-лац. odontoschisma)

пячоначны мох сям. адантасхізмавых, які трапляецца на тарфяністай глебе, гнілой драўніне, зрэдку на камянях.


аданто́лаг

(ад гр. odus, -ontos = зуб + -лаг)

спецыяліст па аданталогіі.


аданто́ма

(ад гр. odus, -ontos = зуб + -ома)

дабраякасная пухліна ў выглядзе кангламерату розных зубных тканак.


адаптава́ць

(лац. adaptare = прыстасоўваць)

перапрацоўваць тэкст з мэтай спрашчэння, напр. іншамоўны літаратурны твор для тых, хто пачынае вывучаць замежную мову.


адаптаге́ны

[ад адапта(цыя) + -ген]

лекавыя прэпараты расліннага паходжання, якія павышаюць адаптацыю арганізма да неспрыяльных умоў асяроддзя.


адаптаме́трыя

[ад адапта(цыя) + -метрыя]

вымярэнне светлавой адчувальнасці вока пры дапамозе адаптометра.


адапта́цыя1

(лац. adaptatio = прыстасаванне)

1) прыстасаванне арганізма, органаў пачуццяў да навакольнага асяроддзя, напр. прызвычаенне вачэй да цемнаты;

2) перапрацоўка тэксту з мэтай яго спрашчэння, напр. іншамоўнага літаратурнага твора для тых, хто пачынае вывучаць замежную мову.


адапта́цыя2

(лац. adoptatio)

усынаўленне.


адаптацыягене́з

(ад адаптацыя1 + -генез)

узнікненне, развіццё і пераўтварэнне прыстасавальнасці арганізмаў у працэсе эвалюцыі арганічнага свету.


адаптацыямарфо́з

(ад адаптацыя + -марфоз)

развіццё, змена і пераўтварэнне прыстасавальнасці ў працэсе эвалюцыі арганізмаў.


адапто́метр

[ад адапта(цыя) 1 + -метр]

прыбор для вымярэння светлавой адчувальнасці вока.


адапты́ўны

(англ. adaptive, ад лац. adaptare = прыстасоўваць)

які мае адносіны да адаптацыі;

а-ая радыяцыя — эвалюцыя роднасных груп арганізмаў, звязаная з іх прыстасаваннем да розных умоў існавання;

а-ыя ферменты — ферменты, сінтэз якіх паскараецца тымі самымі рэчывамі, на якія яны ўздзейнічаюць.


ада́птэр

(англ. adapter, ад лац. adaptare = прыстасоўваць)

1) прылада для электраакустычнага ўзнаўлення механічных запісаў гуку;

2) дадатковая касета да фотаапарата, якая дае мажлівасць выкарыстоўваць нестандартныя святлоадчувальныя матэрыялы.


адара́нты

(лац. odorans, -ntis = пахучы)

пахучыя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для адарызацыі.


адара́цыя

(лац. adoratio)

уст. абажанне, пакланенне.


адарыза́цыя

(ад лац. adorare = рабІ́ць пахучым)

1) дадаванне да газу пахучых рэчываў, якія б сігналізавалі пра яго выцяканне з газаправода або пасудзіны;

2) распыленне ў паветры памяшкання рэчываў з прыемным пахам.


ада́т

(ар. adat)

няпісаны закон, звычай у народаў, якія вызнаюць іслам (лічыцца дадаткам да шарыяту).


адвака́т

(лац. advocatus)

1) юрыст, які абараняе інтарэсы абвінавачанага на судзе; абаронца;

2) перан. той, хто заступаецца за каго-н.


адвакату́ра

(ад адвакат)

1) дзейнасць адваката, адвакацтва;

2) калегія адвакатаў.


адве́кцыя

(лац. advectio = дастаўка)

1) метэар. гарызантальнае перамяшчэнне паветра і перанясенне разам з ім цяпла, вільгаці;

2) перанос марской вады ў гарызантальным, іншы раз у вертыкальным напрамку.


адвенты́зм

(ад лац. adventus = прышэсце)

хрысціянская плынь у пратэстантызме, якая ўзнікла ў 1830-я гг. у ЗША і прапаведуе другое прышэсце Хрыста для «страшнага суда» над усімі жывымі і мёртвымі.


адвенты́сты

(ад лац. adventus = прышэсце)

прыхільнікі адвентызму.


адвенты́ўны

(ад лац. adventicius = прьпплы)

біял. чужы, не ўласцівы;

а. орган — орган расліны, які развіваецца не на звычайным месцы, напр. карані на надземнай частцы, пупышкі і парасткі на каранях;

а-ая расліна — расліна, занесеная чалавекам у мясцовасць, дзе яна раней не расла.


адвенты́цыя

(н.-лац. adventitia, ад лац. adventicius = прышлы)

знешняя абалонка сценкі крывяносных сасудаў, якая спалучаецца з тканкамі мышцаў.


адвербіяліза́цыя

(ад лац. adverbium = прыслоўе)

лінгв. пераход слоў іншых часцін мовы (пераважна назоўнікаў і прыметнікаў) у прыслоўі (напр. вечар — вечарам).


адвербія́льны

(лац. adverbialis)

лінгв. прыслоўны.


адге́зія

(лац. adhaesio = прыліпанне)

зліпанне паверхняў двух цвёрдых або вадкіх цел пры іх кантакце.


а́ддакс

(лац. addax)

жвачная парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, пашыраная ў Амерыцы; нубійская антылопа.


адду́ктар

(н.-лац. adductor, ад лац. adducere = прыводзіць)

анам. прыводная мышца (параўн. абдуктар).


адду́кцыя

(с.-лац. adductio = прывядзенне)

анат. рух канечнасці да сярэдняй лініі цела (параўн. абдукцыя).


ад’ектыва́цыя

(ад лац. adiectivum = прыметнік)

лінгв. пераход іншых часцін мовы (пераважна дзеепрыметнікаў) у прыметнікі (напр. калючыя ружы).


ад’екты́ўны

(лац. adiectivum)

лінгв. прыметнікавы.


а джо́рна

(іт. а giorno)

штучнае асвятленне, якое імітуе дзённае святло.


а́дзіці

(санскр. aditi = бязмежжа, сусвет)

увасабленне жаночага пачатку ў старажытнаіндыйскай міфалогіі.


адзюльтэ́р

(фр. adultère, ад лац. adulterium)

сямейная нявернасць, здрада.


адміністрава́ць

(лац. admimstrare)

1) кіраваць, загадваць; кіраваць бюракратычна, падмяняючы канкрэтнае кіраўніцтва загадамі і распараджэннямі.


адміністра́тар

(лац. administrator = распарадчык, кіраўнік)

1) службовая асоба, якая кіруе прадпрыемствам, установай, арганізацыяй (напр. а. гасцініцы);

2) распарадчык (напр. а. выстаўкі).


адміністра́цыя

(лац. administratio = кіраванне)

1) кіроўны орган прадпрыемства, установы, арганізацыі, які нясе адказнасць за іх дзейнасць (напр. а. фабрыкі);

2) органы выканаўчай улады дзяржавы; урадавы апарат;

3) адказныя распарадчыкі (напр. а. выстаўкі).


адміра́л

(гал. admiraal, ад ар. amir al-bahr = уладар мора)

1) воінскае званне вышэйшага каманднага саставу ў ваенна-марскім флоце;

2) матылёк сям. німфалідау з яркай, прыгожай афарбоўкай, які трапляецца на палянах, лугах, па берагах лясных ручаёў.


адміралце́йства

(ад адмірал)

1) міністэрства ваенна-марскога флоту ў Англіі;

2) цэнтр ваеннага караблебудавання ў царскай Расіі;

3) уст. тэрыторыя порту з верфямі, майстэрнямі і складамі для абслугоўвання ваенна-марскога флоту.


аднексі́т

(ад лац. adnexa = прыдаткі)

тое, што і сальпінгаафарыт.


адо́б, адо́ба

(ісп. adobe, ад ар. at-tub)

тое, што і саман.


адо́граф

(ад гр. hodos = шлях + -граф)

прыбор, які аўтаматычна прачэрчвае на навігацыйнай карце курс карабля.


адо́кса

(н.-лац. adoxa)

травяністая расліна сям. адоксавых з дробнымі жаўтавата-зялёнымі кветкамі з мускусным пахам, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах, трапляецца на Беларусі.


адо́метр

(ад гр. hodos = шлях + -метр)

прыбор для вымярэння пройдзенай суднам адлегласці.


адо́ніс

(н.-лац. adonis, ад гр. Adonis = І́мя бога ўрадлівасці ў антычнай мІ́фалогіі)

травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі жоўтымі або чырвонымі кветкамі, пашыраная ў стэпах і лесастэпах Еўразіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; гарыцвет.


-адонт

(гр. odus, -ontos = зуб)

другая састаўная частка складаных слоў, што з'яўляюцца назвамі выкапнёвых жывёл, класіфікацыя якіх праводзіцца паводле будовы зубоў.


а́драс

(фр. adresse)

1) месцажыхарства асобы або месцазнаходжанне прадпрыемства, установы, арганізацыі;

2) надпіс на паштовым адпраўленні з указаннем атрымальніка і яго месцазнаходжання, 3) пісьмовае прывітанне камун. з выпадку юбілею.


адрасава́ць

(фр. adresser)

накіроўваць, пасылаць што-н. на пэўны адрас.


адраса́нт

(ням. Adressant, ад фр. adresser = пасылаць, накіроўваць)

той, хто пасылае паштовае адпраўленне.


адраса́т

(ням. Adressat, ад фр. adresser = пасылаць, накіроўваць)

той, каму адрасавана паштовае адпраўленне.


а́драс-калянда́р

(ад адрас + каляндар)

даведачнае выданне з адрасамі прадпрыемстваў, устаноў, службовых асоб на пэўны год.


адрасо́граф

(ад адрас + - граф)

машына для друкавання з металічных пласцінак трафарэтных тэкстаў.


адро́ны

(ад гр. adros = моцны)

элементарныя часціцы (пратоны, нейтроны, гіпероны, мезоны), якія моцна ўзаемадзейнічаюць.


адрэнакортыкатро́пны

[ад адрэна(лін) + кортыкатрапін];

а. гармон — гармон пярэдняй часткі гіпофіза, што стымулюе дзейнасць кары наднырачных залоз.


адрэна́лавы

(ад лац. ad = пры + renalis = нырачны);

а-ая сістэма — сукупнасць клетак, якія выпрацоўваюць гармоны адрэналін і норадрэналін і змяшчаюцца ў мазгавым рэчыве наднырачнікаў, сімпатычных вузлах і спляценнях.


адрэналі́н

(ад лац. ad = пры + renalis = нырачны)

гармон, які выдзяляецца наднырачнымі залозамі або вырабляецца сінтэтычна і служыць лекавым сродкам.


адрэналі́тыкі

(ад адрэналін)

лекавыя сродкі, якія ўзаемадзейнічаюць з пэўнымі тыпамі адрэнарэцэптараў, зніжаюць або блакіруюць уздзеянне на іх норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.


адрэнаміме́тыкі

[ад адрэна(лін) + гр. mimetes = пераймальнік]

лекавыя сродкі, якія выклікаюць фізіялагічныя эфекты, падобныя на ўздзеянне норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.


адрэнарэцэ́птары

[ад адрэна(лін) + рэцэптары]

спецыфічныя біяхімічныя структуры клетак, якія ўзаемадзейнічаюць з норадрэналінам, адрэналінам і некаторымі лекавымі рэчывамі.


адрэнергі́чны

[ад адрэн(алін) + гр. ergon = уплыў]

біял. які ўзбуджаецца адрэналінам, чуллівы да адрэналіну (параўн. халінергічны).


адсарбе́нт

(ад лац. ad = да, пры + sorbens, -ntis = які паглынае)

рэчыва, здольнае да адсорбцыі.


адсарбі́раваць

(ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць)

хім. паглынаць, усмоктваць.


адсо́рбер

(ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць)

апарат для правядзення адсорбцыі.


адсо́рбцыя

(ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць)

хім. паглынанне газаў або рэчываў паверхневым слоем адсарбенту (параўн. абсорбцыя).


адстра́т

(лац. adstratum = напластаванне)

моўныя з’явы ў мове карэннага насельніцтва, якія ўзніклі пад уплывам мовы прышэльцаў, а таксама сама мова прышэльцаў.


адукава́ць

(лац. educere)

даць каму-н. адукацыю, навучыць, выхаваць.


адука́цыя

(лац. educatio)

працэс і вынік набыцця сістэматызаваных ведаў, уменняў і навыкаў у навучальных установах або самаадукацыяй.


аду́кт

(лац. adductus = прыведзены, прыцягнуты)

1) малекулярны комплекс ці злучэнне, што ўтвараецца ў рэакцыях далучэння;

2) рэчывы невядомай будовы ці злучэнні, для якіх цяжка ўтварыць назву па правілах хімічнай наменклатуры.


адуля́р

(ад ням. Adula = назва горнага масіву ў Швейцарыі)

мінерал класа сілікатаў, бясколерная празрыстая разнавіднасць артаклазу.


адыёзны

(лац. odiosus = ненавісны, агідны)

крайне непрыемны, непажаданы, які выклікае рэзка адмоўныя адносіны да сябе (напр. а-ая асоба).


адынамі́я

(гр. adynamia = бяссілле)

мед. амаль поўнае або поўнае спыненне рухальнай актыўнасці ў выніку парушэнняў нервова-мышачнага апарата; крайні выпадак гіпадынаміі.


адыно́л

(ад гр. adinos = шчыльны)

шчыльная тонказярністая горная парода, якая складаецца пераважна з альбіту і кварцу.


адыпі́навы

(ад лац. adeps, adipis = тлушч)

які мае адносіны да арганічнай кіслаты, што з’яўляецца паўпрадуктам сінтэтычнага валакна нейлону.


адысе́я

(гр. Odysseia = героікаэпічная паэма, аўтарам якой лічаць Гамера)

кніжн. падарожжа, звязанае з рознымі перашкодамі і прыгодамі.


адыты́п

[ад лац. addi(tivus) = дадатковы + -тып]

фотанаборная машына з ручной устаноўкай шрыфтавога шаблону і механічным перамяшчэннем фотаматэрыялу; выкарыстоўваецца ў картаграфіі.


адыты́ўны

(лац. additivus = дадатковы)

атрыманы шляхам складання;

а-ая тэорыя лікаў — частка арыфметыкі, што вывучае законы, паводле якіх лікі можна атрымаць са складаемых таго ці іншага віду.


адыяба́та

(гр. adiabatos = непераходны)

лінія, якая паказвае на графіку адыябатычны працэс.


адыяба́тны

(гр. adiabatos = непераходны)

тое, што і адыябатычны.


адыябаты́чны

(фр. adiabatique, ад гр. adiabatos = непераходны)

фіз. а. працэс — змены стану фізічнага цела, якія адбываюцца без цеплаабмену з навакольным асяроддзем.


адыя́нтум

(н.-лац. adiantum)

папараць сям. адыянтавых з тонкім перыстым лісцем, пашыраная пераважна ў вільготных трапічных і субтрапічных лясах; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная, адзін з відаў — венерын волас.


адыянты́ты

(н.-лац. adiantites, ад гр. adianton = назва расліны)

вымерлыя папараці, якія існавалі ў карбоне і з якіх утварыліся залежы каменнага вугалю.


адэкало́н

(фр. eau de Cologne = літар. кёльнская вада)

спіртаводны раствор розных пахучых рэчываў, які выкарыстоўваецца як парфумерны сродак.


адэква́тны

(лац. adaequatus = прыраўнаваны)

такі, што адпавядае чаму-н.; раўназначны (напр а-ыя паняцці).


адэнаві́русы

(ад гр. aden = залоза + вірусы)

група вірусаў, якія выклікаюць шэраг захворванняў — востры катар дыхальных шляхоў, кан'юнктывіт, энтэракаліт.


адэназі́н

(ад гр. aden, -enos = залоза)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое ўваходзіць у некаторыя ферменты і пры ўвядзенні ў арганізм узмацняе сардэчную дзейнасць.


адэназіндыфасфа́т

(ад адэназін + ды- + фасфат)

нуклеатыд, утвораны адэназінам і дзвюма рэшткамі фосфарнай кіслаты.


адэназінмонафасфа́т

(ад адэназін + мона- + фасфат)

нуклеатыд, адзін з важнейшых біяхімічных рэгулятараў, які ўдзельнічае ў малекулярных механізмах дзеяння многіх гармонаў.


адэназінтрыфасфа́т

(ад адэназін + гр. tria = тры + фасфат)

нуклеатыд, утвораны адэназінам і трыма рэшткамі фосфарнай кіслаты.


адэназінтрыфасфата́зы

(ад адэназін + гр. tria = тры + фасфатазы)

група ферментаў, якія каталізуюць адшчапленне ад адоназінтрыфосфарнай кіслаты часткі фосфарнай кіслаты з вызваленнем энергіі, неабходнай для мышачнага скарачэння.


адэнакарцыно́ма

(ад гр aden = залоза + карцынома)

мед. рак залозы.


адэнамато́з

(ад адэнома)

хранічная лёгачная хвароба жывёл.


адэнаме́р

(ад гр. aden = залоза + -мер)

канцавы аддзел залоз жывёл і чалавека, у якім узнікае сакрэт2, што трапляе ў вывадную пратоку.


адэнафарэ́і

(н.-лац. adenophorea)

падклас нематодаў, чэрві з органамі асязання дотыку па ўсім целе; жывуць пераважна ў морах, радзей у прэсных водах і глебе, некаторыя — паразіты раслін і жывёл.


адэ́ндум

(лац. addendum = тое, што мае быць дададзена)

дапаўненне да дагавору, якое змяняе або ўдакладняе тыя ці іншыя яго ўмовы.


адэнілаткіна́за

[ад адэн(азін) + ат(ам) + кіназа]

фермент, які прымае ўдзел у клетачным энергетычным абмене.


адэні́н

(ад гр. aden = залоза)

арганічнае рэчыва, якое змяшчаецца ва ўсіх жывых клетках у складзе нуклеінавых кіслот.


адэні́т

(ад гр. aden = залоза)

тое, што і лімфадэніт.


адэно́іды

(ад гр. aden = залоза + -оід)

пухлінападобныя разрастанні лімфатычных утварэнняў насаглоткі.


адэно́ма

(ад гр. aden = залоза + -ома)

дабраякасная пухліна, якая можа развівацца ў залозістых органах (малочнай, шчытападобнай і іншых залозах).


адэнты́я

(ад а- + лац. dens, -ntis = зуб)

адсутнасць усіх або многіх зубоў у выніку парушэння фарміравання зубных пачаткаў у эмбрыянальным перыядзе.


адэо́н

(гр. odeion)

круглы будынак для выступлення спевакоў і музыкантаў у Стараж. Грэцыі.


адэ́пт

(лац. adeptus = які дасягнуў)

1) чалавек, азнаёмлены з тайнамі якога-н. вучэння, секты;

2) заўзяты паслядоўнік, прыхільнік якой-н. ідэі, вучэння.


адэрмі́н

(ад а- + гр. derma = скура)

вітамін В6, які змяшчаецца ў дражджах, пшанічных і рысавых высеўках.


ад’ю́нкт

(лац. adiunctus = далучаны)

1) асоба, якая праходзіць навуковую стажыроўку; памочнік кіраўніка кафедры, прафесара, акадэміка ў некаторых краінах Зах. Еўропы і ў Расіі;

2) афіцэр, які займаецца ў ад’юнктуры.


ад’юнкту́ра

(ад ад’юнкт)

адна з асноўных формаў падрыхтоўкі навуковых і навукова-педагагічных кадраў у ВНУ і навукова-даследчых установах узброеных сіл некаторых краін СНД.


ад’юста́ж

(ням. Adjustage, ад фр. ajustage)

участак пракатнага цэха з машынамі і механізмамі, пры дапамозе якіх апрацоўваюць і рыхтуюць да плаўкі пракатны метал.


ад’юта́нт

(ням. Adjutant, ад лац. adiutans, -ntis = памочнік)

1) ваеннаслужачы пры камандзіры для выканання службовых даручэнняў;

2) афіцэр, адказны за справаводства ў штабах дарэвалюцыйнай рускай арміі;

3) прыдворны ваенны чын у свіце манарха (генерал-а., флігель-а.).


ае́р

(тур. agyr)

травяністая расліна сям. ароннікавых з доўгім мечападобным лісцем і тоўстым паўзучым карэнішчам, пашыраная ва ўмераных і субтрапічных зонах па берагах вадаёмаў.


ажа́н

[рус. ажан, ад фр. agent (de police)]

паліцэйскі чын у Францыі.


ажу́р1

(фр. ajour = скразны, ажурны)

1) негустое, скразное вязанне, вышыванне, разьба і інш.;

2) лёгкая празрыстая тканіна.


ажу́р2

(фр. àjour = на сённяшні дзень)

выкананне бухгалтарскіх запісаў у дзень правядзення гаспадарчых аперацый;

перан. усё ў ажуры — усё як трэба.


ажу́рны

(фр. ajour)

1) празрысты, скразны (пра тканіны, вязаныя і разныя вырабы);

2) майстэрскай, тонкай работы.


ажустава́ць

(фр. ajuster = вывяраць)

правільна складаць бухгалтарскія рахункі.


а́жыо

(іт. aggio)

тое, што і лаж.


ажыта́та

(іт. agitato)

муз. узбуджана, усхвалявана.


ажыта́цыя

(фр. agitation, ад лац. agitatio = прывядзенне ў рух)

1) уст. узбуджаны стан, моцнае хваляванне;

2) псіх. ненатуральная рэакцыя чалавека ў адказ на небяспеку для жыцця, аварыйную сітуацыю і інш.; выяўляецца ў форме моцнай трывогі, нярэдка ўспрымаецца як разгубленасць.


ажыята́ж

(фр. agiotage)

1) спекулятыўная гарачка на біржах і рынках;

2) моцнае ўзбуджэнне, хваляванне, барацьба інтарэсаў вакол якой-н. справы.


азааспермі́я

(ад а- + заа- + сперма)

адсутнасць у сперме сперматазоідаў.


азабензо́л

(ад гр. ozo = пахну + бензол)

найпрасцейшае араматычнае азазлучэнне, крышталічнае аранжава-чырвонае рэчыва.


азаге́на

(н.-лац. asagena)

павук сям. цянётнікаў, які жыве на адкрытых сухіх месцах.


азаге́ны

(ад азот + -ген)

рэчывы для халоднага фарбавання; прадукты, якія выкарыстоўваюцца для сінтэзу азафарбавальнікаў непасрэдна на валакністых матэрыялах.


азакеры́т

(ад гр. ozo = пахну + keros = воск)

мінерал групы нафтавых бітумаў белага, жоўтага, бурага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца ў радыё-, электратэхніцы, парфумернай і лакафарбавай прамысловасці, медыцыне; горны воск.


азакерытатэрапі́я

(ад азакерыт + тэрапія)

метад цеплалячэння з выкарыстаннем азакерыту.


аза́лія

(н.-лац. azalea, ад гр. azaleos = сухі)

садовая форма рададэндрана з белымі, ружовымі, чырвонымі або жоўтымі кветкамі.


азанава́ць

(ад азон)

1) ператвараць у азон (пра кісларод);

2) рабіць азанізацыю.


азана́льнасць

(ад а- + зона)

пашырэнне пэўнай прыроднай з’явы незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі.


азана́льны

(ад а- + занальны)

пашыраны незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі (напр. а-ая расліннасць).


азанасфе́ра

(ад азон + сфера)

слой у межах стратасферы з павышанай канцэнтрацыяй азону.


азана́тар

(ад азон)

прыбор для атрымання азону, для азанавання паветра.


азані́ды

(ад азон + гр. eidos = выгляд)

арганічныя злучэнні, якія ўзнікаюць пры далучэнні да азону падвойнай сувязі паміж атамамі вугалю; з’яўляюцца моцнымі акісляльнікамі.


азаніза́цыя

(ад азон)

ачышчэнне азонам з мэтай ліквідацыі дрэннага паху.


аза́рт

(фр. hasard = выпадак, выпадковасць; рызыка, ад ар. az-zahr = ігральная костка)

заўзятасць, гарачнасць, моцнае захапленне (напр. спартыўны а.).


азарэ́ла

(н.-лац. azorella)

травяністая расліна сям. парасонавых са скурыстым лісцем, пашыраная ў Паўд. Амерыцы і Новай Зеландыі; на Беларусі вырошчваецца ў аранжарэях.


азато́лы

(ад азот + -ол)

матэрыялы, блізкія да цэлюлозных валокнаў, якія з’яўляюцца паўпрадуктамі для атрымання азафарбавальнікаў.


азатуры́я

(ад азот + -урыя)

павышанае выдзяленне з мачой азоцістых прадуктаў.


азатыза́цыя

(ад азот)

насычэнне паверхневага слоя стальных вырабаў азотам, каб надаць ім цвёрдасць.


азатэмі́я

(ад азот + -эмія)

залішняе ўтрыманне ў крыві прадуктаў азоцістага абмену.


азбала́н

(ад гр. asbolos = куродым, сажа)

мінерал, водны вокісел марганцу, кобальту і нікелю пераменнага саставу.


азбалі́т

[ад азб(ест) + -літ]

будаўнічы матэрыял з сумесі магнезіяльнага цэменту, апілак і азбеставага валакна.


азбапла́стык

[ад азб(ест) + пластык]

пластмаса з азбеставым напаўняльнікам.


азбацэме́нт

[ад азб(ест) + цэлІ́ент]

будаўнічы матэрыял з воднай сумесі цэменту і азбесту.


азбе́ст

(гр. asbestos = незнішчальны)

мінерал класа водных сілікатаў магнію, жалеза і інш. з груп серпенціну і амфіболаў, здольны расшчапляцца на тонкія, трывалыя валокны; шырока выкарыстоўваецца ў тэхніцы як вогнетрывалы матэрыял; горны лён.


азбестацэме́нт

(ад азбест + цэмент)

тое, што і азбацэмент.


азбесты́т

(ад азбест)

цеплаізаляцыйны матэрыял з кароткага азбеставага валакна.


азеатро́пны

(ад а- + гр. zeo = кіплю + -тропны)

характэрны для сумесі вадкасцей, што пры перагонцы не падзяляецца на фракцыі.


азе́на

(лац. ozaena, ад гр. zo = пахну)

хранічная інфекцыйная хвароба верхніх дыхальных шляхоў чалавека, якая выклікаецца капсульнымі бактэрыямі клебсіеламі, суправаджаецца атрафіяй слізістых абалонак носа.


азі́д

(ад азот + гр. eidos = выгляд)

соль азоціставадароднай кіслаты; выкарыстоўваецца пераважна як выбуховае рэчыва.


азі́льскі

(ад фр. Mas-d’Azil = назва пячоры ў Францыі);

а-ая культура — археалагічная культура плямёнаў ранняга мезаліту.


а́зімут

(ар. as-simüt, мн. ад assamt = дарога)

1) астр. вугал паміж плоскасцю мерыдыяна дадзенага пункта і вертыкальнай плоскасцю, якая праходзіць праз гэты пункт і аб’ект назірання;

2) геад. вугал, які ўтвараецца зададзеным напрамкам руху і напрамкам на поўнач (параўн. пеленг 1).


азі́ны

(ад азот)

шасцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія змяшчаюць не менш як адзін атам азоту і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці.


азо́йскі

(ад а- + гр. zoe = жыццё);

а-ая эра — тое, што і архей.


азо́ла

(н.-лац. azolla)

водная папараць з плаваючым карэнішчам і галінастым сцяблом, зверху блакітна-зялёная, знізу ружовая, пашыраная ў стаячых або слаба праточных вадаёмах Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як акварыумная.


азо́лы

[ад аз(от) + -ол]

пяцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія маюць у цыкле атамы вугляроду і не менш як два гетэраатамы, адзін з іх азот.


азо́н

(гр. ozon = які пахне)

алатропная мадыфікацыя кіслароду, газ сіняга колеру, з рэзкім пахам; мае моцныя ачышчальныя ўласцівасці.


азо́т

(ад а- + гр. zoo = жыву)

газ без колеру і паху, які складае асноўную частку паветра, уваходзіць у склад бялкоў і іншых арганічных рэчываў.


азотаба́ктэр

(ад азот + бактэрыя)

бактэрыя, якая засвойвае з паветра азот і ўзбагачае глебу азоцістымі рэчывамі.


азотабактэры́н

(ад азотабактэр)

угнаенне, якое мае ў сабе азотабактэр.


азотабактэ́рыя

(ад азот + бактэрыя)

тое, што і азотабактэр.


азотаге́н

(ад азот + -ген)

тое, што і азотабактэрын.


азотафікса́тар

(ад азот + фіксатар)

бактэрыя, здольная ператвараць малекулярны азот паветра ў арганічныя азоцістыя злучэнні.


азотфікса́цыя

(ад азот + фіксацыя)

працэс звязвання малекулярнага азоту атмасферы ў арганічныя азоцістыя злучэнні, які ажыццяўляюць азотфіксатары.


азу́р

(фр. azur = блакіт, ад ар. lâzavard = сіні камень)

сіні фарбавальнік, які атрымліваюць з метыленавай сінькі; выкарыстоўваецца ў мікраскапічнай тэхніцы пры даследаванні крыві, мікраарганізмаў.


азуры́т

(ад фр. azur = блакіт, ад ар. läzavard = сіні камень)

мінерал класа карбанатаў блакітнага або сіняга колеру; медная руда.


аі́д

(гр. Aides = імя бога падземнага свету ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

царства мёртвых, апраметная.


аідыёпс

(н.-лац. oidiopsis)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лісці флёксаў і іншых раслін.


аі́дыум

(лац. oidium, ад гр. oidion = яечка)

грыбная хвароба вінаграду, якая характарызуецца ўтварэннем на ўсіх надземных органах расліны шаравата-белага налёту.


аі́л

(цюрк. ail)

1) пасёлак качавога тыпу ў кіргізаў і алтайцаў у мінулым;

2) сельская адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Кыргызстане;

3) качавая сямейная група ў мангольскіх народаў.


аістапо́ды

(н.-лац. aistopoda)

атрад выкапнёвых земнаводных, якія лічацца зыходнымі формамі сучасных атрадаў хвастатых і бязногіх земнаводных; вымерлі ў пермскім перыядзе.


айва́

(цюрк. ajva)

пладовае дрэва сям. ружавых, пашыранае пераважна на Каўказе, у Іране, Сярэд. Азіі, а таксама падобны на яблык плод гэтага дрэва, цвёрды, даўкі на смак; на Беларусі вырошчваецца аматарамі.


айкані́міка

(ад гр. oikos = жыллё + onyma = імя)

раздзел тапанімікі, які вывучае айконімы.


айкані́мія

(ад гр. oikos = жыллё + onyma = імя)

сукупнасць айконімау пэўнай тэрыторыі.


айкіні́т

(ад англ. Aykin = прозвішча англ. геолага)

рэдкасны мінерал класа сульфасолей свінцова-шэрага колеру з металічным бляскам.


айко́нім

(ад гр. oikos = жыллё + onyma = імя)

лінгв. уласная назва населенага пункта.


айкуме́на

(гр. oikumene = уся зямля, ад oikeo = насяляю)

тэрыторыя зямнога шара, населеная людзьмі.


айла́нт

(н.-лац. ailanthus, ад малайск. ajlant)

дрэва сям. сімарубавых, пашыранае пераважна ў Кітаі, Індыі, Аўстраліі, лісце якога скормліваюць гусеніцам шаўкапрада.


айма́к

(манг. ajmak)

1) род, племя ў манголаў і цюркскіх народаў;

2) буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Манголіі;

3) мясцовая назва раёна ў Бураціі і на Алтаі.


айнахо́я

(ад гр. oinos = віно + cheo = лью)

старажытнагрэчаскі гліняны або металічны збан для віна.


айра́н

(цюрк. ajran)

малочны прахаладжальны напітак, распаўсюджаны ў Сібіры, Казахстане, Сярэд. Азіі і на Каўказе.


айршы́ры

(англ. Ayrshire = назва графства ў Шатландыі)

малочная парода кароў, выведзеная ў Шатландыі.


а́йсберг

(англ. iceberg, ад ісе = лёд + berg = гара)

вялікі масіў мацерыковага або шэльфавага лёду, які плавае ў акіяне, моры або ляжыць на мелі.


а́йсінг

(англ. icing)

пракід шайбы праз усе зоны пры гульні ў хакей.


акаві́та

(лац. aqua vitae = вада жыцця)

1) yст. гарэлка, настоеная на каранях;

2) перан. жыватворны напітак.


акадэмі́зм

(фр. académisme)

1) чыста тэарэтычны кірунак у навуцы і адукацыі;

2) адрыў тэорыі ад практыкі ў навуцы і мастацтве;

3) напрамак у выяўленчым мастацтве 16 — 19 ст., які ўстанавіў традыцыйныя правілы выкарыстання класічных узораў і супрацьстаяў рэалістычнаму напрамку.


акадэ́мік

(лац. academicus = акадэмІ́чны)

вучонае званне правадзейнага члена акадэміі, а таксама асоба, якая мае гэта званне.


акадэмі́чны

(лац. academicus)

1) які адносіцца да акадэміі, належыць ёй (напр. а-ая бібліятэка);

2) вучэбны (у прымяненні да вышэйшых навучальных устаноў) (напр. а. год);

3) які прытрымліваецца норм, правіл, уласцівых акадэмізму (напр. а. жывапіс);

4) чыста навуковы, тэарэтычны (напр. а-ая дыскусія).


акадэ́мія

(лац. academia, ад гр. Akademeia)

1) філасофская школа, заснаваная Платонам у 4 ст. да н.э. у свяшчэнных садах міфічнага героя Акадэма паблізу Афін;

2) вышэйшая навуковая або мастацкая ўстанова (напр. Нацыянальная а. навук Беларусі);

3) назва некаторых вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльных галінах навукі (напр. ваенная а., сельскагаспадарчая а.).


акажу́

(фр. acajou, ад індз. acaju = чырвонае дрэва)

дрэва сям. анакардыевых, пашыранае ў тропіках; дае каштоўную драўніну, едкі бальзам, алей і камедзь.


ака́зія

(лац. occasio = выпадак, падстава)

1) зручны выпадак (напр. паслаць пісьмо з аказіяй);

2) нечаканае здарэнне, непрадбачаны выпадак (Вось дык а.!).


аказіяналі́зм

(ад с.-лац. оссаsionalis = выпадковы)

1) ідэалістычны напрамак у еўрапейскай філасофіі 17 ст., які адмаўляў сувязь паміж псіхічнымі і фізічнымі з’явамі;

2) лінгв. слова, пабудаванае па законах дадзенай мовы, але ўжытае адзін раз, для дадзенага выпадку.


аказіяна́льны

(с.-лац. occasionalis = выпадковы)

лінгв. які не адпавядае агульнапрынятаму ўжыванню, абумоўлены спецыфічным кантэкстам ужывання.


акала́да

(фр. accolade)

прамая або фігурная дужка, якая злучае некалькі нотных станаў у музычным творы.


акалькулі́я

(ад а- + лац. calculare = лічыць)

парушэнне здольнасці лічыць і разумець лікі ў выніку некаторых захворванняў галаўнога мозгу.


акамада́цыя

(лац. accommodatio)

прыстасаванне да пэўных умоў, з’яў, абставін (напр. а. вока, а. органаў мовы).


акамадзі́раваць

(лац. accommodare)

прыстасоўваць.


акампанава́ць

гл. акампаніраваць.


акампанеме́нт

(фр. accompagnement)

1) музычнае суправаджэнне спеваў, дэкламацыі або ігры на інструменце;

2) перан. падзеі, з’явы, якія ствараюць гукавы фон чаму-н. (напр. а. кананады).


акампані́раваць, акампанава́ць

(іт. accompagnare)

выконваць акампанемент.


акампанія́тар

(іт. accompagnatore)

той, хто акампаніруе, выконвае партыю акампанементу.


акані́т

(н.-лац. aconitum, ад гр. akoniton)

травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі жоўтымі, сінімі, фіялетавымі кветкамі ў гронках, пашыраная ва ўмераных і субтрапічных зонах; боцікі.


ака́нт

(н.-лац. acanthus, ад гр. akanthos)

1) травяністая расліна сям. акантавых з буйным фігурным лісцем у разетках, пашыраная ў тропіках і субтропіках;

2) архіт. скульптурнае ўпрыгожанне капітэлі, карніза ў выглядзе лісця гэтай расліны.


аканталі́ман

(н.-лац. acantholimon)

калючая кустовая расліна сям. плюмбагавых з пурпуровымі, чырвонымі або ружовымі кветкамі ў каласках, пашыраная ад Балканскага паўвострава да Цэнтр. Азіі.


акантамарфі́ты

(н.-лац. асаntomorphitae)

падгрупа выкапнёвых марскіх водарасцей або іх цыстаў з групы акрытархаў са сферычнай або эліпсападобнай абалонкай без грэбеняў, з простымі або разгалінаванымі вырастамі.


акантапа́накс

(н.-лац. acanthopanax)

кустовая расліна сям. араліевых з фіялетава-бурымі кветкамі ў шарападобных парасоніках, пашыраная ў Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


аканта́рыі

(н.-лац. acantharea)

атрад прасцейшых падкласа радыялярый, які аб’ядноўвае больш як 140 марскіх планктонных аднаклетачных жывёл з мінеральным шкілетам з сернакіслага стронцыю.


акантасаматы́ды

(н.-лац. acanthosomotidae)

сямейства насякомых атрада паўцвердакрылых; шкодзяць лісцевым дрэвам і кустам.


акантасфе́ра

(н.-лац. acanthosphaera)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. мікрактыніевых, якая трапляецца ў планктоне азёр і рэк.


акантацэфалало́гія

(ад акантацэфалы + -логія)

навука, якая вывучае паразітычных чарвей у арганізме рыб, птушак, млекакормячых.


акантацэфалёз

(ад акантацэфалы)

глісная хвароба жывёл, якая выклікаецца акантацэфаламі.


акантацэфа́лы

(ад гр. acantha = калючка + kephale = галава)

клас нематгельмінтаў, чэрві з вераценападобным целам даўжынёй ад 1 да 65 см, якія з’яўляюцца паразітамі рыб, птушак і млекакормячых; скрэбні.


аканто́ды

(н.-лац. acanthodei, ад гр. akantha = калючка)

група вымерлых акулападобных рыб, на плаўніках якіх, акрамя хваставых, былі моцныя калючыя шыпы; жылі ў палеазоі.


аканты́т

(ад гр. akantha = калючка)

мінерал класа сульфідаў жалезіста-чорнага колеру, сульфід серабра з групы аргентыту.


ака́пі

(з мовы мбуба okapi)

парнакапытнае млекакормячае сям. жырафавых, якое пашырана ў Афрыцы.


а ка́пітэ

(лац. а capite = ад раздзела)

1) першы радок новага раздзела;

2) частка тэксту, якая пачынаецца з абзаца.


а капэ́ла

(іт. а cappella)

харавы спеў без інструментальнага суправаджэння.


акараідо́зы

(н.-лац. acaroidea, ад гр. akari = клешч)

інвазійная хвароба скуры жывёл і чалавека, якая выклікаецца кароставымі кляшчамі.


акарало́гія

(ад гр. akari = клешч + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае кляшчоў.


акарапідо́з

(ад гр. akari = клешч + лац. apis = пчала)

хвароба пчол, якая выклікаецца кляшчом.


акараспо́ра

(н.-лац. acarospora)

накіпны сумчаты лішайнік сям. акараспоравых, які расце на валунах і цэментаваных падмурках.


акардэані́ст

(ад акардэон)

музыкант, які іграе на акардэоне.


акардэо́н

(фр. accordeon)

храматычны гармонік з клавіятурай фартэпіяннага тыпу для правай рукі.


акаро́зы

(ад гр. akari = клешч)

тое, што і акарынозы.


акары́дыі

(н.-лац. acaridiae)

група кляшчоў атрада акарыформных, сярод якіх многія — шкоднікі збожжа, сельскагаспадарчых прадуктаў, паразіты жывёл і чалавека.


акары́на

(іт. ocarina = літар, гусяня)

музычны інструмент класа аэрафонаў віду глабулярных флейт, мае гліняны корпус, свістковае прыстасаванне, 8 — 10 ігравых адтулін.


акарыно́зы

(ад гр akari = клешч + -ноз)

хваробы, якія выклікаюцца паразітычнымі кляшчамі, напр. кароста.


акары́ны

(н.-лац. acarina, ад гр. akari = клешч)

група членістаногіх жывёл класа арахнідаў з шарападобным або прадаўгаватым целам даўжынёй ад 0.2 мм да 3 см, якая ў сусветнай фауне налічвае больш за 10 тысяч відаў; многія — паразіты, пераносчыкі ўзбуджальнікаў розных хвароб; кляшчы.


акарыцы́ды

(ад гр. akari = клешч + -цыды)

рэчывы, якія прымяняюцца для барацьбы з кляшчамі.


акарыя́зіс

(ад гр. akari = клешч)

хвароба раслін, якая выклікаецца кляшчамі.


акасмі́зм

(ад а- + космас)

філасофскае і рэлігійнае вучэнне, якое прапаведуе погляды аб нікчэмнасці свету.


ака́фіст

(гр. akathistos)

асобны від малітоўна-хвалебных песень у гонар Хрыста, Багародзіцы і святых.


ака́цыя

(лац. асасіа, ад гр. akakia)

дрэва або куст сям. бабовых з размешчанымі папарна дробнымі лісцямі і гронкамі белых або жоўтых духмяных кветак.


аква-

(лац. aqua = вада)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «водны».


аквада́г

(ад аква- + англ. dag = графітавы пыл)

сумесь графіту з вадою, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця ўнутранай паверхні электравакуумных прыбораў.


аквакульту́ра

(ад аква- + культура)

развядзенне і таварнае вырошчванне каштоўных водных арганізмаў (рыб, ракападобных, малюскаў, водарасцяў).


аквала́нг

(англ. aqualung, ад лац. aqua = вада + англ. lung = лёгкае)

апарат для дыхання чалавека пад вадой.


аквалангі́ст

(ад акваланг)

плывец, які карыстаецца аквалангам.


аквамабі́ль

(ад аква- + лац. mobilis = рухомы)

невялікая адкрытага тыпу падводная лодка з запасам паветра, прызначаная для перавозкі вадалазаў.


аквамары́н

(лац. aqua marina = марская вада)

мінерал, разнавіднасць берылу, каштоўны празрысты камень сінявата-зялёнага або блакітнага колеру.


акваме́трыя

(ад аква- + -метрыя)

метады вызначэння колькасці вады ў розных рэчывах.


аквана́ўт

(ад аква- + -наўт)

даследчык мора, які ў спецыяльным гідракасцюме або ў падводным апараце працуе на глыбінях, недаступных вадалазу.


аквана́ўтыка

(ад аква- + -наўтыка)

навука, якая вывучае магчымасці доўгага знаходжання чалавека ў моры пад вадой.


аквапла́н

(ад аква- + -план)

невялікі плыт, стоячы на якім і трымаючыся за буксірны канат самаходнага судна, спартсмен перамяшчаецца па вадзе.


аквары́стыка

(ад лац. aquarium = вадаём)

развядзенне жывёл і раслін у акварыумах.


аква́рыум

(лац. aquarium = вадаём)

1) штучны вадаём або шкляная пасудзіна з вадой для рыб, водных жывёл і раслін;

2) спецыяльная навуковая ўстанова, якая вывучае і дэманструе прадстаўнікоў марской і прэснаводнай фауны і флоры.


акварэлі́ст

(ад акварэль)

мастак, які піша акварэллю.


акварэ́ль

(іт. acquarella, ад лац. aqua = вада)

1) фарба, якая разбаўляецца вадой;

2) карціна, Малюнак, напісаныя такімі фарбамі.


аквато́рыя

[ад аква- + (тэры)торыя]

участак воднай паверхні ў моры або порце.


акваты́нта

(іт. acquatinta)

від гравюры, атрыманы шляхам траўлення кіслатой пакрытай тонкім слоем асфальту або каніфолі металічнай плацінкі, на якую іголкай нанесены малюнак.


акваты́пія

(ад аква- + -тыпія)

друкаванне малюнкаў вадзянымі (абястлушчанымі) фарбамі.


аквафо́рта

(іт. acquaforte)

тое, што і афорт.


акведу́к

(лац. aquaeductus)

збудаванне ў выглядзе моста для правядзення водаправодных труб праз глыбокі яр, раку, чыгунку.


аквізі́тар

(лац. acquisitor = набытчык)

агент транспартных або страхавых арганізацый, у абавязкі якога ўваходзіць залучэнне новых грузаў або страхаванняў.


аквізі́цыя

(лац. acquisitio)

1) залучэнне новых кліентаў, грузаў, страхаванняў аквізітарам;

2) скупка акцыянерам (групай акцыянераў) усіх акцый прадпрыемства, што азначае куплю гэтага прадпрыемства.


аквіле́гія

(н.-лац. aquilegia, ад лац. aqua = вада)

травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі сінімі або фіялетавымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных зонах; ворлікі.


аквіло́н

(гр. aquilo, -onis)

рэзкі паўночны вецер.


акіна́к

(гр. akinakes)

кароткі меч ці кінжал, традыцыйная зброя старажытных іранамоўных народаў (персаў, сакаў, саўраматаў, скіфаў).


акінаспермі́я

(ад а- + гр. kineo = прыводзіць у рух + сперма)

поўная нерухомасць жывых сперматазоідаў у сперме і няздольнасць іх да апладнення.


акіне́зія акінезі́я

(гр. akinesia = нерухомасць)

страта здольнасці да актыўных рухаў у выніку паралічу, болю, пры некаторых псіхічных захворваннях.


акія́н

(гр. Okeanos = імя міфалагічнага бога воднай стыхіі)

1) неперарыўная водная абалонка Зямлі, якая акружае мацерыкі і астравы, мае агульны салявы састаў; Сусветны а.;

2) водная прастора паміж мацерыкамі (напр. Атлантычны а );

3) перан. што-н. неабсяжнае, неабдымнае (напр. паветраны а ).


акіянагра́фія

(ад акіян + -графія)

раздзел акіяналогіі, які вывучае памеры і глыбіню акіянаў і мораў, характар іх берагоў, будову дна. рух вады, цеплавыя, аптычныя і акустычныя з’явы.


акіянало́гія

(ад акіян + -логія)

навука, якая вывучае фізічныя, хімічныя, геалагічныя працэсы ў Сусветным акіяне.


акіяна́рыум, акіяна́рый

|ад акіян + (акв)арыум]

вялікі басейн з марской вадой або спецыяльна выдзелены прыбярэжны ўчастак мора для развядзення, вывучэння і дэманстрацыі марскіх жывёл (рыб, дэльфінаў, цюленяў і інш.).


акіяна́ўт

(ад акіян + -наўт)

спецыяльна падрыхтаваны чалавек, які даследуе марскія глыбіні.


акіяні́ды

(ад гр. Okeanis, -idos = імя дачкі Акіяна, міфалагічнага бога воднай стыхіі)

марскія німфы (паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі).


акіяно́граф

(ад акіян + -граф)

спецыяліст у галіне акіянаграфіі.


акіяно́лаг

(ад акіян + -лаг)

спецыяліст у галіне акіяналогіі.


аклама́цыя

[лац. acclamatio = крык]

прыняцце або адхіленне сходам якой-н. прапановы без падліку галасоў, на падставе рэакцыі ўдзельнікаў сходу, што выяўляецца ў выгуках, розных рэпліках.


акліматызава́ць

[ад лац. ас = да + клімат]

прыстасаваць расліну, жывёліну да новага клімату, да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах.


акліматыза́цыя

[ад лац. ас = да + клімат]

1) прыстасаванне жывёл і раслін да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах;

2) прыстасаванне чалавека да жыцця, працы ў новым асяроддзі.


акліма́цыя

(ад лац. ас + клімат)

сукупнасць карысных гомеастатычных змен у арганізме, якія даюць яму магчымасць існаваць пры змене ўмоў асяроддзя.


аклюзава́ць

(лац. occludere = замыкаць)

мець здольнасць паглынаць газы (пра металы).


аклю́зія

(лац. occlusio = замыканне)

1) паглынанне газаў металамі;

2) выцясненне цёплага паветра ў больш высокія слаі атмасферы халодным паветрам;

3) змыканне зубоў верхняй і ніжняй сківіцы.


акмеі́зм

(ад гр. akme = вяршыня)

мадэрнісцкая плынь у рускай паэзіі пач. 20 ст., якая прапагандавала тэорыю «чыстага мастацтва», індывідуалізм і містыку.


акміні́т

[ад ак(устыка) + мін(ерал)]

будаўнічы матэрыял, непранікальны для гукаў.


акмі́т

(ад гр. akme = вастрыё)

мінерал, бурая ігольчатая разнавіднасць эгірыну.


а-ко́нта

(іт. а conto = у рахунак)

камерц. у рахунак плацяжу.


ако́рд

(іт. accordo = згода, сугучнасць)

1) спалучэнне некалькіх розных па вышыні музычных гукаў, якое ўспрымаецца як гукавое адзінства;

2) набор струн для смычковага або шчыпковага музычнага інструмента;

3) перан. дзеянне, якім што-н. завяршаецца.


ако́рдны

(ад іт. accordo = згода, сугучнасць)

які выконваецца паводле дагавору, здзельны; а-ая аплата — плата, якая ўстанаўліваецца не за адпрацаваны час, а за аб’ём выкананай работы.


ако́рус

(н.-лац. acorus)

від аеру з сіметрычным ізумрудна-зялёным лісцем, пашыраны пераважна ў Японіі, дзе называецца японскім чаротам; на Беларусі вырошчвацца як акварыумная расліна; аер злакавы.


акр

(англ. acre)

зямельная мера ў Англіі і Паўн. Амерыцы, роўная 4 рудам, або 0,4047 га.


акра-

(гр. akros = крайні, самы аддалены, высокі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці, «які адносіцца да канечнасцей, органаў, частак цела», «які адносіцца да вяршыні», «верхні».


акрабалі́сты

(ад akrobolistes = стралкі)

старажытнагрэчаскія коннікі, узброеныя дроцікамі або лукамі і мячамі, якія не выкарыстоўвалі ні латаў, ні шчытоў.


акраба́т

(фр. acrobate, ад гр. akrobates = які лезе ўгору)

умелы гімнаст, звычайна цыркавы.


акрабаты́зм

(ад акрабатыка)

акрабатычны спорт у выкананні гімнастычных практыкаванняў.


акраба́тыка

(гр. akrobatikos = які лазіць угары)

1) від спорту, які ўключае скачкі, стойкі, піраміды і іншыя фізічныя практыкаванні; спартыўная а.;

2) від фізічных практыкаванняў накшталт гімнастычных;

3) жанр цыркавога і эстраднага мастацтва.


акрабаты́чны

(гр. akrobatikos = які лазіць угары)

1) які мае дачыненне да акрабатыкі (нар. а-ая гімнастыка);

2) спрытны, уласцівы акрабату.


акраве́рш

(ад акра- + верш)

верш, у якім пачатковыя літары радкоў складаюць якое-н. імя, слова або фразу.


акрадэрматы́т

(ад акра- + дэрматыт)

група хвароб з выключным або пераважным пашкоджаннем скуры канечнасцей.


акраклі́нум

(н.-лац. acroclinium)

травяністая расліна сям. складанакветных з белымі або ружовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Аўстраліі і Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


акралеі́н

(ад лац. acer, acris = востры + oleum = алей)

арганічнае злучэнне, бясколерная слёзатачывая вадкасць з рэзкім пахам.


акрамега́лія

(ад акра- + гр. megas, -alou = вялікі)

непрапарцыянальны, празмерны рост канечнасцей і касцей твару ў сувязі з парушэннем функцыі гіпофіза.


акрамелані́зм

(ад акра- + гр. melas = чорны)

разнавіднасць альбінізму, калі жывёліна не пазбаўлена цалкам пігменту — вушы, хвост, морда афарбаваны.


акрамо́ній

(н.-лац. acremonium)

недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на раслінных, цэлюлозазмяшчальных субстратах, у глебе, на сене, гнілых яблыках, пашкоджаных клубнях бульбы, жывых раслінах і скуры чалавека і жывёл.


акрапета́льны

(ад гр. akron = вяршыня + лац. petere = імкнуцца)

накіраваны да вяршыні, напр. парадак распускання кветак у шэрагу суквеццяў (гронка, колас, шчыток).


акрасо́ма

(ад акра- + сома)

верхняя частка галоўкі сперматазоіда.


акратафо́р

(гр. akratophoros = пасудзіна для чыстага віна)

герметызаваны рэзервуар, які прымяняецца ў вытворчасці шампанскіх він.


акратэ́рый

(гр. akroterion)

скульптурнае ўпрыгожанне над вугламі франтона архітэктурнага збудавання.


акрафані́я

(ад акра- + -фанія)

складанаскарочаныя словы з пачатковых літар словазлучэння, якія чытаюцца не па назвах літар, а як звычайнае слова (напр. загс, нэп).


акрацыяно́з

(ад акра- + цыяноз)

сінюшная афарбоўка канечнасцей пераважна пры разладзе кровазвароту.


акрацэфа́лія

(ад акра- + -цэфалія)

анамалія формы чэрапа, гіры якой галава выцягнута ўверх накшталт вежы.


акро́нім

(ад гр. akros = высокі + onyma = імя)

абрэвіятура, утвораная з пачатковых літар (напр. СНД, НАТО).


акро́паль

(гр. akropolis)

узвышаная. ўмацаваная частка старажытнагрэчаскага горада.


акру́тны

(польск. okrutny)

1) жорсткі, люты (напр. а. чалавек);

2) цяжкі, бязвыхадны (напр. а-ае становішча).


акрыдзі́н

(ад лац. acer, acris = востры)

гетэрацыклічнае арганічнае злучэнне, якое змяшчаецца ў каменнавугальнай смале; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбаў і лякарстваў.


акры́ды

(гр. akris, -idos = саранча)

насякомыя сям. саранчовых атрада прамакрылых; карміцца акрыдамі і дзікім мёдам — галадаць, мізэрна харчавацца.


акры́л

(ад лац. acer = востры)

бясколерная празрыстая маса, з якой вырабляюць шкло для акуляраў.


акры́лавы

(ад акрыл);

а-ая кіслата — арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца для сінтэзу штучных смол, як кампанент друкарскіх фарбаў, лакаў і інш.


акрыламі́д

(ад акрыл + амід)

арганічнае злучэнне, амід акрылавай кіслаты, цвёрды бясколерны крышталічны прадукт, які выкарыстоўваецца для сінтэзу супалімераў.


акрыланітры́л

(ад акрыл + нітрыл)

арганічнае злучэнне, нітрыл акрылавай кіслаты, бясколерная вадкасць з характэрным пахам, якая выкарыстоўваецца для вырабу пластмас і сінтэтычнага каўчуку.


акрыла́ты

(ад акрыл)

арганічныя злучэнні, солі і эфіры акрылавай кіслаты.


акрыта́рхі

(ад гр. akritos = няясны + arche = паходжанне)

група выкапнёвых аднаклетачных марскіх водарасцей або іх цыстаў незразумелага паходжання акруглай, эліпсападобнай, шматвугольнай формы з гладкай або зярністай кропкавай паверхняй, часам з вырастамі, вядомая ад пратэразою.


акрыхі́н

(ад лац. асег, acris = востры + хінін)

фарм. сінтэтычны супрацьмалярыйны прэпарат.


акрыцы́д

(ад лац. acer, acris = востры + -цыд)

лекавы прэпарат для барацьбы з мікробамі, антысептык.


акрэдытава́ць

(фр. accréditer, ад лац. accredere = давяраць)

1) прызначыць каго-н. дыпламатычным прадстаўніком пры ўрадзе іншай дзяржавы або пастаянным прадстаўніком дзяржавы пры міжнароднай арганізацыі;

2) даручыць каму-н. атрымаць грошы або весці гандлёвыя аперацыі.


акрэдыта́цыя

(фр. accréditation, ад лац. accredere = давяраць)

афіцыйнае прызначэнне дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы або пастаяннага прадстаўніка дзяржавы пры міжнароднай арганізацыі.


акрэдыты́ў

(фр. accréditif, ад лац. accreditivus = вярыцельны)

1) дакумент на права атрымання кім-н. пэўнай сумы грошай у ашчадным банку;

2) від банкаўскага рахунка, паводле якога ажыццяўляюцца безнаяўныя разлікі;

3) вярыцельная грамата, якая пацвярджае паўнамоцтвы дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы.


акрэдытыу́ны

(лац. accreditivus)

вярыцельны (напр. а-ая грамата).


акрэманіёла

(н.-лац. acremoniella)

недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на розных раслінных субстратах, у глебе, на сельскагаспадарчых культурах.


акрэ́цыя

(лац. accretio)

захоп нябесным целам рэчыва з акаляючай міжпланетнай прасторы, напр. захоп Зямлёй метэорнага рэчыва.


аксака́л

(цюрк. āqsaqal, ад āq = белы + saqal = барада)

паважаны, умудроны жыццём чалавек у народаў Сярэд. Азіі.


аксала́ты

(ад гр. oksys = кіслы + hals = соль)

солі шчаўевай кіслаты.


аксало́тль

(фр. axolotle, з індз.)

лічынка некаторых амблістом, здольная да размнажэння, выкарыстоўваецца ў эксперыментальных работах па біялогіі.


аксамі́т

(гр. heksamiton = з шасці нітак)

1) тоўстая шаўковая тканіна з кароткім густым ворсам з аднаго боку;

2) дрэва сям. рутавых з няпарнаперыстым лісцем, пашыранае ва Усх. Азіі; вырошчваецца ў садах і парках Беларусі.


аксанаме́трыя

(ад гр. akson = вось + -метрыя)

спосаб адлюстравання прадметаў, пры якім на плоскасць праектуюцца і прадмет, і восі прамавугольнай сістэмы каардынат, з якімі суадносіцца прадмет.


аксапла́зма

(ад аксон + плазма)

частка цытаплазмы нервовай клеткі, якая ўваходзіць у склад яе аксона.


аксафенамі́д

(ад гр. oksys = кіслы + phamo = свячу + амід)

лекавы прэпарат, жоўцегонны сродак, які выкарыстоўваецца пры хранічных халецыстытах, халангітах і інш.


акселера́т

(ад акселерацыя)

падлетак, які вызначаецца раннім развіццём.


акселера́тар

(ад лац. ассеlеrаrе = паскараць)

1) рэгулятар колькасці гаручай сумесі, што паступае ў цыліндры аўтамабільных і іншых рухавікоў унутранага згарання;

2) эканамічны паказчык, які характарызуе сувязь паміж аб’ёмам капіталаўкладанняў і велічынёй спажывецкіх выдаткаў у эканоміцы.


акселера́цыя

(лац. acceleratio = паскарэнне)

паскоранае фарміраванне арганізма ці асобных органаў.


акселеро́граф

(ад лац. ассеlеrаrе = паскараць + -граф)

акселерометр з аўтаматычным запісвальным устройствам.


акселеро́метр

(ад лац. ассеlerare = паскараць + -метр)

прыбор для вымярэння паскарэнняў або перагрузак у транспартных машынах, самалётах і іншых лятальных апаратах.


а́ксель

[нарв. P. Axel = прозвішча нарв. канькабежца-фігурыста (1865 — 1938)]

сп. скачок у паўтара абароту з адной нагі на другую ў адзіночным фігурным катанні.


аксельба́нт

(ням. Achselband)

наплечны шнур на мундзіры як прыналежнасць параднай формы афіцэраў многіх армій; ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь — прыналежнасць параднай формы адзення ганаровай варты, удзельнікаў ваенных парадаў.


аксерафто́л

(ад а- + гр. kseros = сухі + ophthalmos = вока + -ол)

уст. вітамін А.


аксесуа́р

(фр. accessoire = дапаможны, другарадны)

1) дробная рэч, прадмет тэатральнага абсталявання;

2) перан. прыватнасць, другарадная дэталь чаго-н. (у жывапісе, літаратуры, скульптуры).


аксі-

(гр. oksys = кіслы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае прысутнасць кіслароду ў злучэннях або сумесях.


аксіанілі́ны

(ад аксі- + анілін)

тое, што і амінафенолы.


аксібіёнты

[ад аксі(ген) + біёнты]

тое, што і аэробы.


аксігемаглабі́н

(ад аксі- + гемаглабін)

арганічнае рэчыва, якое ўтвараецца ў органах дыхання пры злучэнні гемаглабіну з кіслародам.


аксігемаме́трыя

[ад аксігема(глабін) + -метрыя]

фотаметрычны метад вымярэння ступені насычанасці артэрыяльнай крыві кіслародам.


аксігемо́метр

[ад аксігема(глабін) + -метр]

прыбор для вымярэння ступені насычанасці кіслародам артэрыяльнай крыві чалавека.


аксіге́н, аксіге́ніум

(лац. oxygenium, ад гр. oksys = кіслы + genos = нараджэнне)

лацінская назва кіслароду, якая ўжываецца ў назвах яго злучэнняў, працэсаў з яго ўдзелам.


аксігена́зы

(ад аксіген)

ферменты класа аксідарэдуктазаў, якія каталізуюць далучэнне двух атамаў кіслароду да малекулы субстрату.


аксігена́тар

(ад аксіген)

апарат, які замяняе лёгкія ў час хірургічнай аперацыі.


аксігенатэрапі́я

(ад аксіген + тэрапія)

штучнае ўвядзенне кіслароду ў арганізм чалавека з лячэбнай мэтай.


аксідава́ць

(фр. oxyder, ад гр. oksys = кіслы)

праводзіць аксідацыю.


аксіда́зы

(ад аксіды)

акісляльныя ферменты расліннага і жывёльнага паходжання, якія выконваюць важную ролю ў жыццёвых працэсах.


аксідарэдукта́зы

(ад аксіды + лац. reductare = адводзіць назад)

клас фермантаў, якія паскараюць або запавольваюць акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі ў арганізмах.


аксіда́цыя

(ад фр. oxyder = акісляць, ад гр. oksys = кіслы)

уздзеянне акісленнем на верхні слой металу, каб засцерагчы ад карозіі або надаць прыгожы знешні выгляд.


аксі́ды

(фр. oxyde = вокісел, ад гр. oksys = кіслы)

злучэнні хімічных элементаў з кіслародам; вокіслы.


аксідыме́трыя

(ад аксіды + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, заснаваны на выкарыстанні акісляльна-аднаўленчых рэакцый.


аксіёма

(лац. axioma, ад гр. aksioma)

1) суджэнне, якое прымаецца без доказу як зыходнае палажэнне навуковай тэорыі;

2) перан. відавочная, агульнавядомая ісціна.


аксіёметр

(ад гр. aksios = які ўтрымлівае раўнавагу + -метр)

1) інструмент для вымярэння адхілення восі прыбора ад пачатковай плоскасці;

2) прыбор для вызначэння вугла адхілення руля ад дыяметральнай плоскасці судна.


аксіко́рт

(ад аксі- + лац. cortex = кара, скура)

антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфіцыраваных ран, гнойных хвароб скуры.


аксілафі́ты

(ад аксі- + гр. ilys = глей + -фіты)

расліны, якія растуць на кіслых глебах, напр. некаторыя віды імхоў і верасовых, карлікавая бяроза, журавіны.


аксілікві́т

[ад аксі(ген) + лац. liquidus = вадкі]

выбуховае рэчыва, сумесь вадкага кіслароду з гаручымі порыстымі матэрыяламі (вугалем, апілкамі, торфам, саломай).


аксілі́т

(ад гр. oksys = кіслы)

тэхнічная назва перакісу натрыю.


аксі́маран

гл. аксюмаран.


аксінафталі́ны

(ад аксі- + нафталін)

тое, што і нафтолы.


аксіні́т

(ад гр. aksine = сякера)

мінерал класа сілікатаў, пераважна бурага колеру з рознымі адценнямі.


аксіо́пес

(н.-лац. oxyopes)

павук карычневай афарбоўкі з падоўжнымі белымі лініямі на задняй частцы брушка, пашыраны ў паўночнай і сярэдняй частцы Еўропы; жыве ў траве, на кустах і дрэвах у лесе.


аксіпо́р

(н.-лац. oxyporus)

губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце на дрэвах і мёртвай драўніне лісцевых і хвойных парод.


аксіпралі́н

(ад аксі- + пралін)

арганічнае рэчыва з групы амінакіслот, якое ўваходзіць у склад бялкоў раслінных і жывёльных арганізмаў, напр. у жэлацін, казеін.


аксіпты́ля

(н.-лац. oxyptila)

павук сям. бакаходаў, які жыве пад полагам лесу на паверхні глебы.


а́ксірыс

(н.-лац. axyris)

травяністая расліна сям. лебядовых з дробнымі непрыгляднымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Еўразіі; пустазелле.


а́ксіс

(лац. axis)

млекакормячае сям. аленяў, якое водзіцца ў лясах Індыі і на востраве Шры-Ланка.


аксітацы́н

(ад аксі- + гр. tokos = нараджэнне)

гармон задняй часткі гіпофіза, які выклікае скарачэнне гладкай мускулатуры ўнутраных органаў (пераважна маткі).


аксітрыптафа́н

(ад аксі- + трыптафан)

араматычная амінакіслата, прамежкавы прадукт ператварэння трыптафану ў сератанін.


аксіяло́гія

(ад гр. aksios = каштоўны + -логія)

філасофскае вучэнне аб маральных, эстэтычных і іншых каштоўнасцях.


аксія́льны

(ад лац. axis = вось)

восевы.


аксіяма́тыка

(ад гр. aksiomatikos = выражаны ў аксіёмах)

сукупнасць аксіём, пакладзеных у аснову той або іншай навукі.


аксо́н

(гр. akson = вось)

адростак нервовай клеткі (нейрона), які праводзіць нервовы імпульс да органаў і іншых нервовых клетак.


аксо́н-рэфле́кс

(ад аксон + рэфлекс)

нервовая рэакцыя, якая адбываецца ў межах разгалінаванняў нервовага валакна без удзелу галаўнога і спіннога мозгу.


аксю́маран, аксі́маран

(гр. oksymoron = дасціпна-бязглуздае)

стылістычны прыём наўмыснага спалучэння семантычна процілеглых слоў, у выніку чаго ўзнікае новы сэнсавы змест (напр. гаючы боль, звонкая цішыня).


акт

(лац. actus)

1) аднаразовае праяўленне якой-н. дзейнасці, учынак, падзея (напр. гістарычны а., тэрарыстычны а.);

2) афіцыйны дакумент, які пацвярджае што-н.;

3) закончаная частка п’есы;

4) урачысты сход у навучальных установах.


актабо́л

(гр. oktobolon = 8 аболаў)

сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, раўная 4/6 драхмы.


акта́ва

(лац. octava = восьмая)

1) муз. восьмая ступень гамы;

2) літ. васьмірадковая страфа.


а́ктавы

(ад акт)

які мае дачыненне да акта;

а-ая зала — зала для ўрачыстых пасяджэнняў;

а-ыя кнігі — кнігі, у якіх натарыусы і некаторыя афіцыйныя асобы запісваюць акты і здзелкі.


актадра́хма

(гр. oktadrachmon)

сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 8 драхмам.


актаго́н

(гр. oktagonos)

мат. васьмівугольнік.


актаміязі́н

(ад актын + міязін)

комплексны бялок мышачных валокнаў, які садзейнічае іх скарачэнню.


акта́н

(ад лац. octo = восем)

насычаны вуглевадарод, бясколерная вадкасць, якая змяшчаецца ў нафце і бензіне, з’яўляецца кампанентам маторнага паліва.


акта́нт1

(лац. octans, -ntis)

1) мат. адна з васьмі частак прасторы, падзеленай трыма ўзаемна перпендыкулярнымі плоскасцямі;

2) астранамічны інструмент, якім раней вымяралі вуглавыя адлегласці паміж нябеснымі свяціламі.


акта́нт2

(фр. actant, ад лац. ago = дзейнічаю)

1) лінгв. абумоўлены дзеясловам член сказа (напр. асоба або прадмет);

2) тэатр. персанаж, герой драматычнага твора.


актапо́ды

(н.-лац. octopoda, ад гр. okto = восем + pus, podos = нага)

атрад марскіх драпежных галаваногіх малюскаў (цэфалаподаў) з мешкападобным целам і размешчанымі на галаве васьмю шчупальцамі; васьміногі, спруты (параўн. дэкаподы).


акта́эдр

(гр. oktaedron, ад okto = восем + edra = грані)

мат. цела, абмежаванае васьмю правільнымі трохвугольнікамі; васьміграннік.


актаэдры́т

(ад гр. oktoedros = васьмігранны)

тое, што і анатаз.


акто́граф

(ад акт + -граф)

прыбор для аўтаматычнага запісвання цыклу актыўнасці паддоследных жывёл.


акто́д

[ад лац. octo = восем + (электр)од]

электронная лямпа з васьмю электродамі (катодам, анодам і шасцю сеткамі).


актраі́раваць

(фр. octroyer)

надаць манаршым актам якія-н. правы, прывілеі, напр. канстытуцыю.


актруа́

(фр. octroi = наданне)

увозныя пошліны на карысць феадала або горада ў сярэдневяковай Францыі, а пазней зборы на сельскагаспадарчыя прадукты пры іх увозе.


актры́са

(фр. actrice, ад лац. actor = выканаўца)

артыстка, якая выконвае ролі ў тэатры і кіно.


актуаліза́цыя

(ад лац actuahs = дзейны)

паварот да найбольш важнага, адпаведнага патрабаванням сучаснасці.


актуалі́зм

(ад лац. actualis = дзейны)

1) варыянт неагегельянства, распрацаваны італьянскім філосафам Д. Джэнціле;

2) параўнальна-гістарычны метад у геалогіі, які заключаецца ў вывучэнні мінулага праз пазнанне сучаснасці.


актуа́льнасць

(ад актуальны)

важнасць, значнасць чаго-н. на гэты момант, сучаснасць, надзённасць (напр. а. пытання).


актуа́льны

(лац. actualis)

1) важны для дадзенага моманту, наспелы, надзённы (напр. а-ая тэма);

2) філас. які сапраўды існуе, праяўляецца ў рэчаіснасці.


актуа́рый

(лац. actuarius)

спецыяліст па тэхніцы налічэння страхавых узносаў.


актуа́рыус

(лац. actuarius)

канцылярскі пісар у дзяржаўных установах Paciі 18 ст.


актывава́ць

(фр. activer, ад лац. activus = дзейны)

рабіць актывацыю чаго-н., пераводзіць з нядзейнага стану ў дзейны.


актыва́тар

(ад лац. activus = дзейны)

рэчыва, якое паскарае, актывізуе цячэнне хімічнай рэакцыі.


актывацы́йны

(ад актывацыя);

а. аналіз — метад вызначэння якаснага і колькаснага саставу рэчыва, які грунтуецца на апрамяненні (актывацыі) атамных ядраў і наступным вымярэнні іх радыеактыўнага выпрамянення.


актыва́цыя

(ад лац. activus = дзейны)

1) вывядзенне з нядзейнага стану ў дзейны, узмацненне дзейнага стану;

2) перавод малекул у стан, пры якім яны хутчэй уступаюць у хімічныя рэакцыі;

3) спецыяльная апрацоўка дрэўнага вугалю і іншых порыстых цел для павелічэння іх здольнасці ўбіраць газы, вадкасці.


актывізава́ць

(польск. aktywizować, ад лац. activus = дзейны)

ажыўляць, узмацняць чыю-н. дзейнасць, актыўнасць.


актывіза́цыя

(польск. aktywizacja, ад лац. activus = дзейны)

1) ажыўленне, узмацненне чыёй-н. дзейнасці, актыўнасці;

2) развіццё інтэнсіўных тэктанічных і магматычных працэсаў у стабілізаваных раёнах зямной кары.


актыві́ст

(рус. активист, ад лац. activus = дзейны)

актыўны член якога-н. калектыву; грамадскі работнік.


акты́н

(гр. aktis, -inos = прамень)

бялок мышачнай тканкі, які разам з міязінам удзельнічае ў скарачэнні мышцаў.


актына-

(гр. aktis, -inos = прамень)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «праменны», «прамянёвая энергія».


актынабацылёз

(ад актына- + бацыла)

хранічная інфекцыйная хвароба жывёл, якая характарызуецца гнойнымі пашкоджаннямі мяккіх тканак галавы, шыі, лімфатычных вузлоў.


актыналі́т

(ад актына- + -літ)

пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў зялёнага колеру, які выкарыстоўваецца як вогнетрывалы матэрыял.


актынало́гія

(ад актына- + -логія)

тое, што і актынаметрыя.


актынаме́трыя

(ад актына + -метрыя)

1) раздзел геафізікі, які вывучае працэсы сонечнага, зямнога і атмасфернага выпрамянення;

2) сукупнасць метадаў вымярэння радыяцыі Зямлі.


актынаміко́зы

(ад актына + мікозы)

хранічныя інфекцыйныя хваробы чалавека і жывёл, якія выклікаюцца актынаміцэтамі.


актынаміксі́дыі

(н.-лац. actinomyxidia)

атрад прасцейшых класа кнідаспарыдый, паразіты кольчатых чарвей.


актынаміцы́ны

(ад актына + -міцын)

антыбіётыкі, якія ўтвараюцца актынаміцэтамі.


актынаміцэ́ты

(ад актына + -міцэты)

мікраарганізмы, для якіх характэрны рысы будовы бактэрый і найпрасцейшых грыбоў; прамянёвыя грыбкі.


актынамо́рфны

(ад актына- + -морфны)

праменепадобны;

а-ая кветка — кветка, праз цэнтр якой можна правесці не менш як дзве плоскасці сіметрыі, што дзеляць кветку на роўныя палавіны, напр. кветка шыпшыны, кураслепу (параўн. зігаморфны).


актына́струм

(н.-лац. actinastrum)

каланіяльная зялёная водарасць сям. сценадэсмавых, якая трапляецца ў тоўшчы вады сажалак, азёр, рэк.


актынастэ́ла

(ад гр aktis, -inos = прамень + стэла)

тып цэнтральнага цыліндра сцябла і кораня вышэйшых раслін, які складаецца з ксілемы, што мае ў папярочным разрэзе выгляд зоркі, і флаэмы, размешчанай паміж прамянямі ксілемы; характэрны для дзеразовых.


актынаме́трыя

(н.-лац. actinotaenium)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая трапляецца ў невялікіх вадаёмах, рэках, на эўтрофных і мезатрофных сфагнавых балотах.


актынатэрапі́я

(ад актына + тэрапія)

метад лячэння шляхам апраменьвання лячэбнымі лямпамі.


актынафа́гі

(ад актына- + фагі)

вірусы, якія паражаюць актынаміцэтаў.


актыне́ла

(н.-лац. actinella)

дыятомавая прэснаводная водарасць сям. эўноцыевых, якая пашырана ў Бразіліі, Скандынавіі, на Далёкім Усходзе і на поўначы Еўропы.


актыні́ды

(ад н.-лац. actinium = актыній + гр. eidos = выгляд)

тое, што і актыноіды.


актыні́дыя

(н.-лац. actinidia, ад гр. aktis, -inos = прамень + eidos = выгляд)

павойная кустовая расліна сям. актынідыевых з зеленавата-белымі кветкамі, пашыраная ва Усх. і Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


акты́ній

(н.-лац. actinium, ад гр. aktis, -inos = прамень)

радыеактыўны хімічны элемент, серабрыста-белы метал, які здабываецца з уранавай руды.


актыні́чны

(ад гр. aktis, -inos = прамень)

здольны аказваць фатаграфічнае ўздзеянне на святлоадчувальны матэрыял (аб выпрамяненні).


акты́нія

(н.-лац. actiniaria, ад гр. aktis, -inos = прамень)

марская жывёла тыпу кішачнаполасцевых з праменепадобнымі шчупальцамі для захоплівання здабычы.


актыно́граф

(ад гр. aktis, -inos = прамень + -граф)

самапісны прыбор для рэгістрацыі інтэнсіўнасці сонечнай радыяцыі.


актыно́іды

(ад н.-лац. actinium = актыній + -оід)

радыеактыўныя хімічныя элементы, якія ў перыядычнай сістэме Мендзялеева размешчаны пасля актынію.


актыно́метр

(ад гр. aktis, -inos = прамень + -метр)

прыбор для вымярэння сонечнай радыяцыі.


актыно́н

[ад актын(ій) + (рад)он]

адзін з ізатопаў атамаў радону, прадукт радыеактыўнага распаду актынію.


акты́ў

(лац. activus = дзейны)

1) найбольш дзейная, энергічная частка калектыву, арганізацыі, 2) частка бухгалтарскага балансу, якая ўключае матэрыяльныя каштоўнасці, грашовыя сродкі і даўгавыя патрабаванні прадпрыемства (проціл. пасіў 2);

3) перавышэнне грашовых даходаў краіны над яе замежнымі расходамі (проціл. пасіў 3);

4) усё, што мае грашовую вартасць і з’яўляецца ўласнасцю фірмы або асобы;

5) перан. поспехі, дасягненні, перавагі чые-н.;

6) лінгв. незалежны стан.


акты́ўнасць

(ад актыўны)

уласцівасць актыўнага, дзейны ўдзел у чым-н., энергічная дзейнасць;

аптычная а. — здольнасць некаторых рэчываў, напр. кварцу, раствору цукру, паварочваць плоскасць палярызацыі святла.


акты́ўны

(лац. activus)

1) дзейны, энергічны (напр. а. прапагандыст);

2) які хутка развіваецца (напр. а. працэс у лёгкіх);

а. баланс — перавышэнне вывазу тавараў з краіны над увозам іх у яе;

3) здольны уступаць у хімічную рэакцыю.


актэ́т

(іт. ottetto, ад лац. octo = восем)

1) музычны твор для васьмі галасоў або інструментаў;

2) ансамбль з васьмі выканаўцаў.


акуарыідо́зы

(ад акуарыіды)

інвазійныя хваробы (гельмінтозы) свойскіх і дзікіх птушак, якія выклікаюцца акуарыідамі.


акуарыі́ды

(н.-лац. acuariidæ)

сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у страваводзе і страўніку свойскіх і дзікіх птушак.


акузаты́ў

[лац. (casus) accusativus]

лінгв. вінавальны склон.


аку́ла

(рус. акула, ад нарв. hákaal)

вялікая драпежная марская рыба з вераценападобным целам.


акулі́раваць

(ад лац. oculus = вока)

прышчэпліваць адну расліну вочкам другой расліны.


акуліро́ўка

(ад лац. oculus = вока)

спосаб вегетатыўнага размнажэння раслін, пры якім на дзічку прышчэпліваюць вочка культурнага гатунку.


акулі́ст

(фр. oculiste, ад лац. oculus = вока)

тое, што і афтальмолаг.


акультура́цыя

(англ. acculturation, ад лац. ad = да + cultura = асвета, развіццё)

працэс узаемаўплыву культур, успрымання адным народам культуры іншага народа.


акульты́зм

(ад лац. occultus = схаваны, тайны)

містычнае вучэнне, якое прызнае існаванне таямнічых, звышнатуральных сіл і магчымасць непасрэдных зносін з імі пры дапамозе магіі.


акуля́р

(лац. ocularis = вочны)

шкло ў аптычным прыборы, звернутае да вока назіральніка (напр. а. фотаапарата, а. мікраскопа).


акуля́ры

(польск. okulary, ад лац. ocularium = шчыліна для вачэй у шлеме)

прылада з двух аптычных шкельцаў у аправе, часцей на дужках, для паляпшэння бачнасці або для засцярогі вачэй ад пашкоджанняў.


акуме́трыя

(ад гр. akuo = чую + -метрыя)

тое, што і аўдыяметрыя.


акумулі́раваць

(лац. accumulare)

збіраць, засяроджваць што-н., напр. энергію, капітал.


акумуля́тар

(лац. accumulator = збіральнік)

прыбор для назапашвання энергіі з мэтай далейшага яе выкарыстання.


акумуля́цыя

(лац. accumulatio)

1) збіранне, назапашванне, канцэнтраванне чаго-н., напр. энергіі, капіталу;

2) намнажэнне рыхлага мінеральнага і арганічнага матэрыялу на паверхні сушы ці на дне вадаёмаў.


акупава́ць

гл. акупіраваць.


акупа́нт

(лац. occupans, -ntis)

той, хто ўдзельнічае ў акупацыі; захопнік.


акупацы́йны

(ад акупацыя)

які мае дачыненне да акупацыі;

а. рэжым — спецыяльны рэжым, устаноўлены акупантамі на захопленай тэрыторыі.


акупа́цыя

(лац. occupatio)

часовы захоп войскамі якой-н. дзяржавы чужой тэрыторыі.


акупе́дыя

(ад гр. akuo = чую + -педыя)

раздзел педагогікі, які даследуе праблемы выхавання і навучання дзяцей з недахопамі слыху.


акупі́раваць, акупава́ць

(лац. occupere)

захопліваць узброенымі сіламі чужую тэрыторыю.


акупункту́ра

(ад лац. acus = іголка + punctura = укол)

метад лячэння іголкаўколваннем; іголкатэрапія.


акура́т

(польск. akurat, ад лац. accurate = старанна, пільна)

зусім дакладна, якраз.


акура́тны

(лац. accuratus)

1) які захоўвае ва ўсім парадак, дакладнасць (напр. а. работнік);

2) які падтрымліваецца ў парадку, старанна выкананы або выконваецца (папр. а. сшытак, а-ая работа).


аку́сма

(гр. akusma = пачуццё)

лінгв. слыхавое ўяўленне аб гуку.


акустаэлектро́ніка

[ад акуст(ыка) + электроніка]

раздзел электронікі, які вывучае ўзбуджэнне, распаўсюджванне і прыём акустычных хваляў у кандэнсаваных асяроддзях, узаемадзеянне іх з электрамагнітнымі палямі і электронамі праводнасці.


аку́стыка

(гр. akustikos = слыхавы)

1) раздзел фізікі, які вывучае гук;

2) ступень чутнасці музыкі, голасу ў якім-н. памяшканні, напр. у канцэртнай зале.


акусты́чны

(гр. akustikos = слыхавы)

які мае дачыненне да гукаў, акустыкі.


аку́т

(лац. acutus = востры)

узыходны націск у старажытнагрэчаскай, сербскай і іншых мовах, а таксама знак гэтага націску.


акушэ́р

(фр. accoucheur)

урач, спецыяліст па аказанню дапамогі жанчыне пры цяжарнасці і родах.


акушэ́рка

(ад акушэр)

жанчына з сярэдняй медыцынскай адукацыяй, якая мае права самастойна аказваць дапамогу пры родах.


акушэ́рства

(ад фр. accoucher = дапамагаць пры родах)

1) раздзел медыцыны, які вывучае пытанні цяжарнасці, родаў, пасляродавага перыяду, іх фізіялогіі, розных парушэнняў, правільнай медыцынскай дапамогі парадзісе;

2) аказанне практычнай медыцынскай дапамогі пры родах.


акх’я́на

(санскр. akchjana = апавяданне)

апавядальныя жанры помнікаў літаратуры старажытных народаў Індыі.


акцёр

(фр. acteur, ад лац. actor = выканаўца)

артыст, які выконвае ролі ў тэатры і кіно.


акцыдэ́нтны

(лац. accidens, -ntis)

1) выпадковы, пабочны, неістотны;

2) звязаны з выкананнем дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб'яў, афіш, ярлыкоў і інш.).


акцыдэ́нцыя

(лац. accidentia = выпадак)

1) выпадковая, мінучая, неістотная ўласцівасць;

2) выкананне дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб’яў, афіш, ярлыкоў і інш.).


акцы́з

(фр. accise)

ускосны падатак за продаж тавараў шырокага ўжытку, які ўключаецца ў цану тавару.


а́кцыя1

(польск. akcja, ад лац. actio = дзеянне)

дзеянне, накіраванае на дасягненне якой-н. мэты (напр. дыпламатычная а., палітычная а.).


а́кцыя2

(фр. action, ад лац. actio = дзеянне)

каштоўная папера, якая сведчыць аб грашовым укладзе яе трымальніка ў прадпрыемства і аб яго праве на атрыманне адпаведнай часткі прыбытку гэтага прадпрыемства.


акцыяне́р

(фр. actionnaire)

удзельнік прадпрыемства, заснаванага на акцыях; уладальнік акцый.


акцыяне́рны

(ад фр. actionnaіrе = акцыянер)

заснаваны на акцыях;

а-ае таварыства — асноўная арганізацыйная форма прадпрыемстваў, капітал якіх утвараецца шляхам продажу акцый.


акцэ́нт

(лац. accentus)

1) асаблівасці вымаўлення, якія праяўляюцца пры размове чалавека не на роднай мове;

2) націск у слове. а таксама знак націску;

3) перан. падкрэсліванне асобных думак, слоў пры гаворцы;

зрабіць а. на чым.-н. — звярнуць увагу на што-н.;

4) муз. выдзяленне гуку або акорда шляхам яго ўзмацнення.


акцэнтава́ць

(лац. accentuarе)

1) выразна вымаўляць, падкрэсліваючы гукі, словы, выразы;

2) перан. падкрэсліваць асобную думку ў выказванні;

3) муз. выдзяляць гук або акорд шляхам яго ўзмацнення.


акцэнтало́гія

(ад акцэнт + -логія)

раздзел мовазнаўства, які вывучае сістэму націску ў мовах.


акцэнтуа́цыя

(лац. accentuatio)

1) сістэма націскаў у якой-н. мове;

2) абазначэнне націскаў;

3) выдзяленне пры дапамозе націску асобных элементаў у слове або фразе.


акцэ́пт

(лац. acceptus = прыняты)

1) згода на заключэнне дагавору на прапанаваных умовах;

2) форма безнаяўнага разліку паміж арганізацыямі, а таксама згода аплаціць грашовыя дакументы.


акцэптава́ць

(лац. acceptare = прымаць)

прымаць, зацвярджаць да аплаты грашовы дакумент (рахунак, чэк, вэксаль).


акцэпта́нт

(лац. acceptans, -ntis = які прымае)

асоба, якая прыняла грашовы дакумент да аплаты.


акцэ́птар

(лац. acceptor = той, хто прымае)

фіз. атам, які можа захопліваць электроны ў паўправадніках.


акцэпта́цыя

(лац. acceptatio = прыманне)

выражэнне згоды на што-н., напр. на аплату грашовага дакумента.


акцэсі́йны

(ад лац. accessio = далучэнне)

які далучаецца;

а. дагавор — дагавор, падпісваючы які дзяржава далучаецца да дагавору, заключанага раней паміж іншымі дзяржавамі.


акцэсо́рны

(ад лац. accessorius = дадатковы)

дадатковы, другарадны;

а. дагавор — дадатковы дагавор, які далучаецца да асноўнага дагавору;

а-ыя мінералы — мінералы, якія ўтвараюць колькасна малы, але часам характэрны дамешак у горных пародах.


акы́н

(цюрк. akyn)

народны паэт-імправізатар і спявак у некаторых народаў Азіі, напр. у казахаў, кіргізаў.


ала-

(гр. allos = іншы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «іншы».


алага́мія

(ад ала- + -гамія)

апыленне кветкі адной расліны пылком кветкі іншай расліны.


алагене́з

(ад ала- + -генез)

кірунак эвалюцыі групы арганізмаў, пры якой у блізкіх відаў адбываецца змена адных прыватных прыстасаванняў другімі, а агульны ўзровень арганізацыі застаецца ранейшым.


алагі́зм

(ад а- + -лагізм)

1) што-н. нелагічнае, несумяшчальнае з лагічным мысленнем; бяссэнсіца;

2) філасофскі погляд, які адмаўляе логіку як сродак навуковага пазнання;

3) стылістычны прыём; наўмыснае парушэнне ў мове лагічных сувязей з мэтай надання камізму, іроніі і інш.


алагі́чны

(ад а- + лагічны)

нелагічны, несумяшчальны з лагічным мысленнем.


алаза́ўр

(ад ала- + -заур)

вымерлы паўзун, які жыў у мезазоі.


алаку́рт

(н.-лац. alacurt)

насякомае атрада блох, пашыранае ў Сярэд. і Цэнтр. Азіі; паразіт дамашніх і дзікіх капытных.


алаку́цыя

(лац. allocutio)

урачыстая прамова; пачатковая фраза прамовы.


алалі́я

(ад гр. alalos = нямы)

адсутнасць або абмежаванне мовы ў дзяцей у выніку недаразвіцця або паражэння моўных участкаў кары вялікіх паўшар'яў галаўнога мозгу.


аламарфо́з

(ад ала- + -марфоз)

тое, што і ідыяадаптацыя.


аламе́трыя аламетры́я

(ад ала- + -метрыя)

нераўнамерны рост частак цела ў працэсе развіцця арганізма.


аламі́цэс

(н.-лац. allomyces)

ніжэйшы грыб сям. бластакладыевых, які развіваецца ў глебе, на раслінных і жывёльных рэштках, у прэсных вадаёмах, на трупах насякомых і жывёл.


аламо́ны

(ад ала- + гр. hormao = узбуджаю)

біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца арганізмамі і выклікаюць у прадстаўнікоў іншых відаў накіраваныя фізіялагічныя рэакцыі, карысныя для арганізма, што выдзяляе гэтыя рэчывы (напр., пах кветак і нектару, што прыцягвае апыляльнікаў).


аламо́рф

(ад ала- + -морфы)

лінгв. варыянт марфемы.


алані́м

(ад ала- + гр. onyma = імя)

чыё-н. сапраўднае імя, выкарыстанае іншай асобай як псеўданім.


алані́н

[ад ал(ьфа) + аміны]

ацыклічная амінакіслата, вельмі пашыраная ў жывой прыродзе; адна з крыніц глюкозы ў арганізме.


алані́т

(ад англ. Т. Allan = прозвішча англ. мінералога)

тое, што і артыт.


аланто́іс

(ад гр. allantoeides — падобны да каўбасы)

адна з зародкавых абалонак паўзуноў, птушак і млекакормячых, якая выконвае функцыі органаў дыхання, выдзялення і харчавання зародка.


алапа́т

(гр. allopathes)

урач, які процілегла гамеапату прытрымліваецца звычайнай сістэмы лячэння (алапатыі).


алапа́трыя

(ад ала- + гр. patris = бацькаўшчына)

тып відаўтварэння, пры якім новыя віды ўзнікаюць з папуляцый, арэалы якіх не перакрываюцца.


алапа́тыя

(гр. allopatheia)

звычайныя метады лячэння (параўн. гамеапатыя).


алапеко́за

(н.-лац. alopecosa)

павук сям. тарантулаў, жыве на лясных палянах, у разнатраўі паблізу ўзлескаў.


алапла́стыка

(ад ала- + -пластыка)

хірургічны метад замяшчэння дэфектаў органаў або тканак штучнымі матэрыяламі.


алаполіплаіды́я

(ад ала- + поліплаідыя)

спадчынныя змены ў клетках раслін, радзей жывёл, якія заключаюцца ў кратным павелічэнні колькасці набораў храмасом пры міжвідавым або міжродавым скрыжаванні.


алапры́нінг

(ад ала- + англ. preen = чысціць апярэнне)

камфортныя паводзіны ў птушак, звязаныя з чысткай апярэння.


алармі́зм

(ад фр. alarme = трывога)

плынь у заходняй навуцы і грамадскай думцы, прадстаўнікі якой сцвярджаюць пра фатальны, катастрафічны характар уздзеяння чалавека на прыроду, яго асаблівую небяспеку для далейшага развіцця чалавецтва.


алармі́ст

(фр. alarmiste, ад alarme = трывога)

1) асоба, схільная да панікі, якая распаўсюджвае неправераныя, неабгрунтаваныя чуткі, выклікаючы трывожны настрой;

2) прадстаўнік алармізму.


аластэры́чны

(ад ала- + гр. stereos = прасторавы);

а-ая рэгуляцыя — кантроль за хуткасцю працякання асобных метабалічных працэсаў у арганізме за кошт змены актыўнасці рэгулятарных ферментаў.


ала́сы

(якуцк. alasi)

неглыбокія паніжэнні рэльефу акруглай формы пераважна карставага паходжання.


алатаспо́ра

(н.-лац. alatospora)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод у вадзе.


алатранспланта́т

(ад ала + трансплантат)

орган або ўчастак тканкі, выкарыстаныя для алатрансплантацыі.


алатранспланта́цыя

(ад ала- + трансплантацыя)

перасадка трансплантата ад аднаго прадстаўніка якога-н. біялагічнага віду іншаму прадстаўніку таго ж віду (параўн. гетэратрансплантацыя, ксенатрансплантацыя).


алатро́пія

(ад ала- + -тропія)

здольнасць аднаго і таго ж хімічнага элемента выступаць у выглядзе некалькіх простых рэчываў (напр. вуглярод існуе ў выглядзе вугалю, графіту і алмазу).


алатро́фны

(ад ала- + -трофны);

а-ае возера — возера, вада якога атрымлівае ў значнай колькасці біягенныя, мінеральныя і арганічныя рэчывы з вадазбору.


алатэтрапло́ід

(ад ала- + гр. tetra = чатыры + haploos = адзінкавы + -оід)

тое, што і амфідыплоід.


алафа́н

(ад ала- + гр. phaino = выдаюся, выпінаюся)

мінерал класа сілікатаў бледна-блакітнага, зеленаватага або бурага колеру.


алафо́н

(ад ала- + -фон)

лінгв. гук, які адрозніваецца ад іншага гука фанетычнай прыметай, а не функцыяй.


Ала́х

(ар. Allah)

назва бога ў ісламе.


алахо́л

(ад ала- + гр. chole = жоўць)

лекавы прэпарат, жаўцягонны сродак.


алахары́я

(ад ала- + -харыя)

распаўсюджанне пладоў, насення і спор пры дапамозе знешніх фактараў — ветру (анемахарыя), вады (гідрахарыя), жывёл (заахарыя), чалавека (антрапахарыя).


алахо́ры

(ад ала- + гр. choreo = перасоўваюся)

расліны, якія распаўсюджваюцца пры дапамозе знешніх фактараў (ветру, вады, жывёл, чалавека).


алахто́ны

(ад ала- + гр. chthon = зямля)

1) біял. арганізмы, якія насяляюць пэўную мясцовасць, але ўзніклі ў працэсе эвалюцыі ў іншым месцы (параўн. аўтахтоны 1);

2) геал. горныя пароды, якія ўтварыліся ў выніку геалагічных працэсаў з матэрыялу, перанесенага з іншых мясцін.


алгары́тм

(с.-лац. algorithmus, ад ар. al-Chwârizmi = імя матэматыка)

сукупнасць правіл, якія дазваляюць чыста механічна рашыць любую задачу з класа аднатыповых задач.


алгарытміза́цыя

(ад алгарытм)

пабудова алгарытму, што рэалізуе пэўны працэс.


а́лгебра

(фр. algèbre, ад ар. al dźabr)

раздзел матэматыкі, які вывучае дзеянні над велічынямі, выражанымі літарамі, незалежна ад лікавага значэння гэтых велічынь.


алгебраі́чны

(ад алгебра)

які мае дачыненне да алгебры;

а-ая функцыя — функцыя, звязаная з незалежнай пераменнай велічынёй алгебраічным ураўненнем;

а-ае ўраўненне — ураўненне, кожная частка якога з’яўляецца мнагачленам адносна невядомых лічбаў.


алго́л

[ад англ. algo(rithmic) l(anguage) = алгарытмІ́чная мова]

адна з моў праграмавання для электронна-вылічальных машын.


алдэаме́нту

(парт. aldeiamentos)

пасяленні ў колішніх партугальскіх калоніях, што былі фактычна канцлагерамі для карэннага афрыканскага насельніцтва.


але́

(фр. allez = ідзіце!)

выкрык (звычайна артыста ў цырку): «Наперад! Пачынай!»;

парад-але — урачысты выхад усіх удзельнікаў цыркавога прадстаўлення.


алеа-

(лац. oleum = алей)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з алеем, маслам.


алеагра́фія

(ад алеа- + -графія)

устарэлы спосаб узнаўлення карцін, якія намаляваны алейнымі фарбамі, а таксама копія карціны, атрыманая такім спосабам.


алеана́фт

(ад алеа- + нафта)

машыннае змазачнае масла.


алеандаміцы́н

[ад алеанд(р) + -міцын]

лекавы прэпарат, які прыгнятае рост многіх шкодных мікробаў; выкарыстоўваецца пры лячэнні запалення лёгкіх, ангіны, атыту і іншых хвароб.


алеа́ндр

(фр. oléandre, ад с.лац. lorandrum)

вечназялёная кустовая расліна сям. кутравых з буйнымі белымі або ружовымі пахучымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і і субтропіках Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


алеато́рны

(ад лац. aleator = гулец у косці)

рызыкоўны, звязаны са здзелкамі, біржавымі аперацыямі, латарэямі.


алеато́рыка

(ад лац. aleatorius = І́гральны)

метад музычнай кампазіцыі, заснаваны на прынцыпе выпадковасці і імправізацыйнасці ў будове музычнага твора.


алеа́ты

(лац. oleatus = змочаны алівай)

солі алеінавай кіслаты.


алеафі́льнасць

(ад алеа- + гр. phileo = люблю)

уласцівасць некаторых рэчываў змочвацца алеямі.


алеба́рда

(польск. halabarda, ад ням. Hellebarde)

старадаўняя халодная колюча-рубячая зброя, доўгае плоскае або гранёнае кап’ё з прымацаванай да яго сякерай або паўмесяцападобным лязом.


алеба́стр

(лац. alabastrum, ад гр. alabastros)

размолаты белы гіпс, які выкарыстоўваецца для тынкоўкі, вырабу скульптур, у хірургіі і інш.


алегары́чны

(ад алегорыя)

1) які мае дачыненне да алегорыі;

2) пабудаваны на алегорыі, іншасказальны.


алего́рыя

(гр. allegoria)

іншасказанне, выражэнне адцягненага паняцця пры дапамозе канкрэтнага вобраза ў творы літаратуры ці мастацтва (напр.вясна — маладая жанчына з кветкамі, правасуддзе — жанчына з вагамі).


але́гра

(іт. allegro)

1) муз. хуткі тэмп, больш хуткі, чым алегрэта, але павольнейшы за вівачэ, 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


але́гры

(іт. allegri = будзьце вясёлыя)

латарэя, у якой розыгрыш адбываецца адразу ж пасля куплі білета.


алегрэ́та

(іт. allegretto)

1) муз. умерана хуткі тэмп, больш хуткі, чым мадэрата, але павольнейшы за алегра, 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


алеі́н

(ад лац. oleum = алей)

сумесь гліцэрыны з алеінавай кіслатой, бясколерная вадкасць, якая ўваходзіць у склад раслінных і жывёльных алеяў раслінных алеяў і жывёльных маслаў.


алеі́навы

(ад алеін)

які адносіцца да алеіну;

а-ая кіслата — арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, якое выкарыстоўваецца ў мылаварэнні, для атрымання лакаў, эмаляў, фарбаў і інш.


але́й

(лац. oleum)

1) тлушч, атрыманы з пладоў і насення розных раслін;

2) аліўкавы тлушч, які выкарыстоўваецца ў царкоўным абыходку;

3) перан. прытворная ласкавасць, празмерная ліслівасць.


алейкемі́я

(ад а- + лейкемія)

форма белакроўя, якая характарызуецца зменамі ў колькасным складзе лейкацытаў.


алейкі́я

(ад а- + гр. leukos = белы)

тое, што і агранулацытоз.


алейрадзі́ды

(ад гр. aleurodes = мучны)

падатрад раўнакрылых насякомых з пакрытым мучністым налётам целам, шкоднікаў агародніны і ягадных культур; белакрылкі.


алейро́метр

(ад гр. aleuron = мука + -метр)

прыбор для вызначэння набрыняння мукі.


алейро́н

(гр. aleuron = мука)

бялковыя зерні ў клетках насення злакаў і іншых раслін.


алексікалі́зм

(ад а- + гр. leksikon = слоўнік)

род афазіі, якая праяўляецца ў семантычна-лексічных парушэннях мовы хворага, галоўным чынам у няздольнасці правільна называць прадметы.


алексі́н

(ад гр. alekso = ахоўваю, абараняю)

уст. тое, што і камплемент.


алексі́я

(н.-лац. alexia, ад гр. а= не + leksis = слова)

страта здольнасці чытаць з прычыны ачаговага пашкоджання галаўнога мозга.


алекто́рыя

(н.-лац. alectoгіа)

кусцісты лішайнік, пашыраны на кары дрэў пераважна хвойных парод, звісаючы ў выглядзе барады, а таксама на глебе ў тундры і лесатундры; корм для дзікіх аленяў, прадукт для вырабу антыбіётыкаў.


алеламарфі́зм

(ад гр. allelon = узаемна + -марфізм)

тое, што і алелізм.


алеламо́рфы

(ад гр. allelon = узаемна + -морфы)

тое, што і алелі.


алелапа́тыя

(ад гр. allelon = узаемна + -патыя)

уплыў адных раслін на другія ў сувязі з выдзяленнем імі розных рэчываў.


але́лі

(гр. allelon = узаемна)

гены, якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы.


алелі́зм

(ад гр. allelon = узаемна)

наяўнасць генаў, якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы.


алема́нда

(фр. allemande = літар. нямецкая)

старадаўні прыдворны французскі танец нямецкага паходжання.


алемані́сты

[ад фр. J. Allemane = прозвішча фр. палітычнага дзеяча (1843 — 1935)]

члены французскай Рабочай сацыял.-рэв. партыі канца 19 — пач. 20 ст.


алергало́гія

(ад алергія + -логія)

навука, якая вывучае прычыны ўзнікнення, развіццё, прафілактыку і лячэнне алергічных хвароб.


алерга́н

(ад алергія)

фарм. проціалергічны прэпарат.


алерге́н

(ад алергія + -ген)

чужароднае рэчыва, якое выклікае алергію.


алергі́я

(ад гр. allos = іншы + ergon = дзеянне)

імунная рэакцыя арганізма да паўторнага ўздзеяння алергенаў з пашкоджаннем уласнай тканкі.


алерго́лаг

(ад алергія + -лаг)

спецыяліст у галіне алергалогіі.


алетэтры́н

(ад лац. oleum = алей + гр. tetras = чатыры)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфекцыйных хвароб (ангіны, менінгіту, сепсісу, ганарэі і інш).


алеўралі́т

(ад гр. aleuron = мука + -літ)

сцэментаваны алеўрыт, цвёрдая горная парода.


алеўры́т

(ад гр. aleuron = мука)

дробназярністая рыхлая асадачная горная парода, па велічыні зерняў прамежкавая паміж пяском і глінай.


алеўры́я

(н.-лац. aleuria)

сумчаты грыб сям. пецыцавых, які расце на глебе сярод травы ў лясах, часта на месцы былых вогнішчаў.


алефі́ны

(ад лац. oleum = алей + affinis = блізкі, сумежны)

тое, што і алкены.


але́я

(фр. allée)

дарога ў парках, садах, абсаджаная дрэвамі, кустамі.


а́лібі

(лац. alibi = у іншым месцы)

юр. доказ невінаватасці абвінавачанага, заснаваны на тым, што ён у момант, калі рабілася злачынства, знаходзіўся ў іншым месцы.


алібідэмі́я

(ад a- + лібіда)

поўная адсутнасць лібіда; уласціва пераважна жанчынам як вынік прыроджаных або набытых нейраэндакрынных расстройстваў.


алі́ва

(лац. oliva)

1) вечназялёнае дрэва сям. маслінавых, пашыранае ў Міжземнамор’і і субтропіках Азіі, а таксама яго плод;

2) алей з пладоў гэтага дрэва.


аліваміцы́н

(ад аліва + -міцын)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры пухлінах семяннікоў, лімфагранулематозе, меланомах, ракавых паражэннях.


аліві́н

(ад лац. oliva = масліна)

паўкаштоўны камень класа сілікатаў зеленаватага колеру розных адценняў.


аліві́ноз

(ад алівін)

прафесійнае захворванне, абумоўленае ўздзеяннем алівіну.


аліга-

(гр. oligos = нешматлікі, нязначны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на малую колькасць, нешматлікасць чаго-н., на адхіленне ад нормы ў бок памяншэння.


алігакантарынхі́ды

(н.-лац. oligocanthorhynchidae)

сямейства гельмінтаў класа акантацэфалаў, кішачныя паразіты птушак і млекакормячых.


алігакла́з

(ад аліга- + гр. klasis = разлом)

пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць плагіяклазу.


алігаме́рны

(ад аліга- + гр. meros = частка)

які мае адносіны да жывёл з целам, падзеленым на малую колькасць сегментаў.


алігаме́ры

(ад аліга- + -мер)

палімеры нізкай ступені полімерызацыі.


алігамерыза́цыя

(ад аліга + гр. meros = частка)

працэс змяншэння колькасці гамалагічных і гомадынамічных (якія выконваюць адну функцыю) органаў у арганізме.


алігаме́рыя

(ад аліга- + -мерыя)

змяншэнне колькасці гамалагічных органаў, якія паўтараюцца, у працэсе гістарычнага развіцця арганізмаў (напр. змяншэнне колькасці сегментаў цела ў чарвей).


алігапо́лія

(ад аліга- + гр. poleo = прадаю)

1) панаванне некалькіх кампаній (трэстаў, канцэрнаў) у некаторых галінах прамысловасці;

2) сітуацыя на рынку, пры якой невялікая колькасць прадаўцоў, што кантралюе цэнаўтварэнне, гандлюе з вялікай колькасцю пакупнікоў.


алігапсо́нія

(англ. oligopsonia)

сітуацыя на рынку, пры якой даволі абмежаванай колькасці пакупнікоў процістаіць вялікая колькасць прадаўцоў (вытворцаў).


аліга́рх

(ад алігархія)

1) правіцель алігархіі 1;

2) прадстаўнік манапалістычнага капіталу.


аліга́рхія

(гр. oligarchia = улада нямногіх)

1) гіст. дзяржава, заснаваная на панаванні арыстакратычных вярхоў;

2) палітычнае і эканамічнае панаванне ў краіне невялікай групы прадстаўнікоў буйнога манапалістычнага капіталу (напр., фінансавая а.).


алігасапро́бы

(ад аліга- + сапробы)

арганізмы, якія жывуць у чыстых або слаба забруджаных арганічнымі рэчывамі водах.


алігаспермі́я

(ад аліга- + сперма)

памяншэнне аб’ёму спермы, што выліваецца пры семявывяржэнні.


аліга́т

(ад лац. alligare = прывязваць)

кніга, прыплеценая да іншай кнігі.


аліга́тар

(англ. alligator, ад ісп. el lagarto = яшчарка)

тупарылы кракадзіл, які водзіцца ў вадаёмах Паўн. Амерыкі і Паўд. Кітая.


алігато́ніка

(ад аліга- + тоніка)

муз. сістэма з малой колькасцю гукаў, дзе ўсе тоны функцыянальна раўнапраўныя.


алігатро́фны

(ад аліга- + -трофны);

а-ыя азёры — глыбокія, бедныя раслінным планктонам і пажыўнымі рэчывамі азёры з паніжанай мінералізацыяй і высокай празрыстасцю вады;

а-ыя расліны — тое, што і алігатрофы.


алігатро́фы

(ад аліга- + -трофы)

расліны, здольныя расці на бедных пажыўнымі рэчывамі глебах (напр. верас, сасна); параўн. мезатрофы, эўтрофы.


алігафа́гі

(ад аліга- + фагі)

жывёлы, якія кормяцца нямногімі відамі ежы (напр. ястраб-перапёлачнік, каларадскі жук).


алігафа́гія

(ад аліга- + -фагія)

харчаванне жывёльных арганізмаў толькі некалькімі відамі ежы, напр. пэўнымі відамі насення раслін, некаторымі травяністымі раслінамі, насякомымі.


алігафрэнапедаго́гіка

(ад алігафрэнія + педагогіка)

раздзел педагогікі, які распрацоўвае пытанні навучання і выхавання разумова адсталых дзяцей.


алігафрэнапсіхало́гія

(ад аліга- + гр. phren = розум + псіхалогія)

раздзел псіхалогіі, які вывучае псіхічнае развіццё і магчымасць яго карэкцыі ў дзяцей з інтэлектуальнымі недахопамі.


алігафрэні́я

(ад аліга- + гр. phren = розум)

прыроджанае або набытае ў раннім узросце псіхічнае недаразвіццё чалавека (параўн. дэменцыя).


алігахе́ты

(ад аліга- + гр. chaite = шчацінка)

клас кольчатых чарвей, якія жывуць у глебе і часткова ў вадаёмах; малашчацінкавыя чэрві.


алігацукры́ды

(ад аліга- + цукрыды)

вугляводы, якія пры гідролізе распадаюцца на невялікую колькасць монацукрыдаў, да а-аў належаць, напр., дыцукрыды.


алігацэ́н

(ад аліга- + -цэн)

трэцяя эпоха палеагену.


алігацэ́навы

(ад аліга- + -цэн);

а-ая эпоха — тое, што і алігацэн.


алігацэно́з

(ад аліга- + -цэноз)

фітацэноз, у склад якога ўваходзіць толькі некалькі відаў вышэйшых раслін — прадуцэнтаў.


алігемі́я

(ад аліга- + -емія)

змяншэнне агульнай колькасці крыві ў арганізме (пры крывацёках, згусанні крыві і інш.).


алігуры́я

(ад аліга- + -урыя)

змяншэнне колькасці мачы, што выдзяляецца ныркамі.


аліда́да

(ар. al-idāda)

дэталь астранамічных і геадэзічных вугламерных інструментаў, якая верціцца вакол восі ў цэнтры лімба.


алізары́н

(фр. alisarine < ісп. alizarina, ад ар. al asām = выціснуты сок)

фарбавальнае рэчыва, якое вырабляецца з карэння марэны або і штучным спосабам.


алікво́ты

[лац. aliquot = некалысі (тонаў)]

1) муз. тоны, якія суправаджаюць асноўную мелодыю;

2) часткі велічыні, на якія цэлае дзеліцца без астатку.


алілу́я

(ст.-яўр. hellelū-Jāh = слаўце бога)

хвалебны малітоўны выгук у набажэнствах іудзейскай і хрысціянскай рэлігій.


алімента́цыя

(с.-лац. alimentatio)

1) сістэма дзяржаўнай дапамогі дзецям беднякоў і сіротам у Стараж. Рыме;

2) абавязак выплачваць аліменты.


аліме́нты

(лац. alimentum = утрыманне, харчаванне)

сродкі, якія ва ўстаноўленых законам выпадках адны члены сям’і абавязаны выплачваць на ўтрыманне другіх.


Алі́мп

(гр. Olympos = назва гары ў Грэцыі, дзе паводле ўяўленняў старажытных грэкаў жылі багі)

выбранае кола якога-н. таварыства (напр. літаратурны а.).


алімпі́йскі

(гр. Olympios)

1) які мае адносіны да алімпіяды (напр. а-ія гульні);

2) перан. урачыста-спакойны, непарушны.


алімпія́да

(гр. Olympias, -ados)

1) міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы, якія праводзяцца раз у чатыры гады па ўзору старажытнагрэчаскіх алімпійскіх гульняў;

2) каманднае першынство свету па шахматах ці міжнародных шашках;

3) назва аглядаў, конкурсаў мастацкай самадзейнасці, народнай творчасці ў СССР у 1920 — 1940-я г.;

4) спаборніцтвы навучэнцаў у вызначаных галінах ведаў (напр. а. па матэматыцы).


алістастро́ма

(ад гр. olisthos = няўстойлівасць + stroma = падсцілка)

хаатычнае скапленне абломкаў горных парод сярод тоўшчаў, у якіх яны змяшчаюцца.


алі́сум

(н.-лац. Alyssum, ад гр. alysson = які ўжываецца супраць урокаў)

травяністая расліна сям. крыжакветных з дробнымі жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Міжземнамор’і, Цэнтр. Еўропе і Сярэд. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; бурачок.


алітава́ць

(ням. alitieren)

наносіць на металічныя вырабы алюмініевае пакрыццё, каб засцерагчы іх ад акіслення.


алітэра́цыя

(ад лац. ad litteram = да літары)

паэтычны прыём, заснаваны на паўтарэнні аднолькавых або блізкіх зычных гукаў у вершаваным радку для ўзмацнення інтанацыйнай і гукавой выразнасці мовы.


аліфаты́чны

(ад гр. aleiphar, -atos = тлушч)

тлусты, ацыклічны;

а-ыя злучэнні — арганічныя злучэнні, у якіх атамы вугляроду злучаны паміж сабой у прамыя незамкнёныя ланцугі.


аліцыклі́чны

[ад гр. alei(phar) = тлушч + цыклічны 2];

а-ыя злучэнні — арганічныя злучэнні з цыклічнай (кальцавой) будовай, у склад цыкла якіх уваходзяць толькі атамы вугляроду.


аліцы́н

(ад лац. alium = часнок)

лекавы прэпарат, антыбіётык, антыбактэрыяльны сродак супраць шэрагу мікраарганізмаў.


алкагаліза́цыя

(ад ар. alkuhl = далікатны парашок)

1) дабаўленне спірту да вінаграднага віна, каб павялічыць яго моцнасць;

2) увядзенне спірту ў тканкі арганізма для суцішэння болю.


алкагалі́зм

(ад ар. al-kuhl = далікатны парашок)

хвароба, якая ўзнікае ад празмернага і частага ўжывання спіртных напіткаў: выяўляецца ў псіхічнай і фізічнай залежнасці ад алкаголю, сацыяльнай і маральнай дэфармацыі асобы, у псіхічных, неўралагічных і саматычных расстройствах.


алкагаліме́тр

(ад алкаголь + -метр)

прыбор для вызначэння працэнтнай колькасці алкаголю ў водна-алкагольных растворах.


алкагаліме́трыя

(ад алкаголь + -метрыя)

вызначэнне працэнтнай колькасці алкаголю ў водна-алкагольных растворах.


алкагаля́ты

(ад ар. al-kuhl = далікатны парашок)

арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння металам вадароду гідраксільнай групы (гл. гідраксіл) спіртоў.


алкаго́ліз

[ад алкаго(ль) + -ліз]

абменны распад рэчываў пры ўзаемадзеянні са спіртамі.


алкаго́ль

(ар. al-kuhl = далікатны парашок)

1) арганічнае злучэнне, у склад малекул якога ўваходзіць група атамаў кіслароду і вадароду;

2) спіртныя напіткі.


алкаліза́цыя

(ад ар. al-kali = шчолач)

далучэнне шчолачаў да рэчываў.


алкаліме́трыя

(ад ар. al-kali = шчолач + -метрыя)

вызначэнне колькасці кіслаты ў рэчыве шляхам дабаўлення да яго шчолачы.


алкало́з

(ад ар. al-kali = шчолач)

павелічэнне колькасці шчолачаў у крыві і тканках арганізма (параўн. ацыдоз).


алкало́ід

(ад ар. al-kali = шчолач + -оід)

арганічнае рэчыва, падобнае на шчолач, якое мае ў сабе азот і вызначаецца моцным фізіялагічным дзеяннем.


алка́на

(н.-лац. alcanna, ад ар. al-hinna = хна)

травяністая расліна сям. бурачнікавых з шорсткім лісцем, пашыраная ў Міжземнамор’і, Сірыі, Іраку, Іране; дае алканін.


алкані́н

(ад алкана)

натуральны фарбавальнік, які здабываюць з карэння алканы і выкарыстоўваюць у хімічнай, касметычнай і харчовай прамысловасці.


алка́ны

(ад алкаголь)

насычаныя ацыклічныя вуглевадароды.


алкара́н

(тур. Al-Koran, ад ар. al-Qur’ān)

тое, што і каран.


алке́ны

(ад алкіл)

арганічныя вуглевадародныя злучэнні з адной падвойнай сувяззю паміж атамамі ў малекуле.


алкі́дны

[ад алк(аголь) + лац. (ac)id = кіслата]

які адносіцца да рэчываў, што атрымліваюцца шляхам узаемадзеяння карбонавых кіслот з многаатамнымі спіртамі.


алкі́л

(ар. al-kuhl = далікатны парашок)

аднавалентны арганічны радыкал вуглевадароду аліфатычнага рада.


алкілава́ць

(ад алкіл)

уводзіць алкіл у малекулу арганічнага злучэння.


алкілсульфа́ты

(ад алкіл + сульфаты)

эфіры сернай кіслаты.


алкі́ны

(ад алкіл)

арганічныя злучэнні ненасычанага вуглевадароду з адной трайной сувяззю паміж атамамі ў малекуле, напр. ацэтылен.


алма́з

(тат. almas < ар. älmās, ад гр. adamas = адамант)

1) мінерал, крыштальная кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду; каштоўны празрысты камень незвычайнай цвёрдасці;

2) тонкі асколак такога каменя ў аправе для рэзання шкла.


а́лні

[ад ал(юміній) + ні(кель)]

магнітнацвёрдыя сплавы на аснове сістэмы жалеза — алюміній — нікель.


ало́вак

(польск. ołówek)

тое, што і карандаш.


ало́д

(ням. Allod, ад ст.-в.-ням. alod)

поўная спадчынная ўласнасць на зямлю пры феадалізме ў Зах. Еўропе.


ало́за

(н.-лац. alosa)

рыба сям. селядцовых даўжынёй ад 18 да 80 см з зубчастым кілем уздоўж сярэдняй лініі брушка, пашыраная ва ўмерана цёплых і субтрапічных морах; аб’ект промыслу.


ало́нж

(фр. allonge = надстаўка)

1) прамая або выгнутая шкляная трубка, па якой вадкасць з халадзільніка, дзе адбываецца дыстыляцыя, сцякае ў прыёмнік;

2) аркуш паперы, які прымацоўваецца да вэксаля для гарантыйных запісаў, калі яны не змяшчаюцца на вэксальным бланку;

3) найбольшая адлегласць, з якой баксёр можа нанесці ўдар.


ало́э

(н.-лац. aloe ад гр. aloe)

травяністая расліна сям. мальвавых з тоўстым прадаўгаватым калючым лісцем, пашыраная пераважна ў Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая.


алта́р

(лац. altare)

1) месца ахвярапрынашэння ў старажытных народаў, перад якім выконваліся культавыя абрады;

2) усходняя частка хрысціянскай царквы (у праваслаўнай царкве аддзеленая ад агульнай часткі іканастасам).


алты́н

(рус.алтын, ад тат. altyn = золата)

старадаўняя руская трохкапеечная манета.


алу́нд

[адал(юміній) + (кар)унд]

штучны карунд.


алуні́т

(фр. alunite, ад alun = галун)

мінерал класа сульфатаў, белы з шараватым, жаўтаватым або чырванаватым адценнем.


алфаві́т

(гр. alphabetos, ад alpha + beta = назвы першых дзвюх літар грэчаскага алфавіта)

сукупнасць літар якой-н. пісьменнасці, размешчаных у пэўным парадку; азбука.


алфе́р

[ад ал(юміній) + лац. Ferrum = жалеза]

магнітна-мяккі сплаў жалеза і алюмінію.


алхі́мія

(с.-лац. alchemia, ад ар. alkimijâ)

сярэдневяковае вучэнне, накіраванае на адшуканне так званага «філасофскага каменя», быццам бы здольнага ператвараць простыя металы ў золата, вылечваць усе хваробы і інш.


алыча́

(тур. aluća)

пладовае дрэва сям. ружавых, пашыранае ў Еўропе, Сярэд. Азіі, на Каўказе, а таксама плод гэтага дрэва жоўтага, цёмна-чырвонага колеру.


а́льба1

[польск. alba, ад лац. alba (vestis) = белая (рыза)]

белая рыза ксяндза.


а́льба2

(праванс. alba = світанак)

адна з жанравых форм сярэдневяковай куртуазнай лірыкі, ранішняя песня.


альбаміцы́н

(ад лац. albus = белы + -міцын)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі.


альбара́да

(ісп. alborada = ранішняя песня)

1) песня іспанскіх пастухоў у гонар усходу Сонца;

2) характэрны для Іспаніі ранішні канцэрт на адкрытым паветры, аналагічны вячэрняму канцэрту (гл. серэнада 2).


альбарутэ́ніка

(н.-лац. albaruthenica, ад лац. alba = белая + с.-лац. Ruthenia = Русь)

лацінская назва беларусазнаўства.


альбатро́с

(фр. albatros, ад ісп. alcatraz)

вялікая марская птушка атрада буравеснікаў з вузкімі доўгімі крыламі і доўгай дзюбай.


альбатрэ́лус

(н.-лац. albatrellus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. скутыгеравых, які расце ў хвойных лясах, пераважна старых ельніках; ядомы; бяляк.


альбе́да

(п.-лац. albedo = белізна, ад лац. albus = белы)

велічыня, якая характарызуе здольнасць паверхні якога-н. цела адбіваць прамянёвую энергію Сонца.


альбедаме́тр

(ад альбеда + -метр)

прыбор для вымярэння альбеда розных фізічных цел.


альбіго́йцы

(фр. Albigeois, ад лац. Albiga = назва французскага горада)

удзельнікі ерэтычнага руху ў Паўд. Францыі 12 — 13 ст., прыхільнікі вучэнняў катараў і вальдэнсаў.


альбі́дум

(ад лац. albidus = белаваты)

разнавіднасць мяккай пшаніцы з белым коласам і зернем.


альбіні́зм

(фр. albinisme, ад лац. albus = белы)

прыроджаная адсутнасць нармальнай для арганізма пігментнай афарбоўкі.


альбіно́с

(ісп. albinos, ад лац. albus = белы)

чалавек або жывёла з адзнакамі альбінізму.


альбі́т

(ад лац. albus = белы)

мінерал класа сілікатаў, белы натрыевы палявы шпат, выкарыстоўваецца ў шкляной, керамічнай, абразіўнай вытворчасцях.


альбітафі́р

[ад альбіт + (пар)фір]

магматычная горная парода, разнавіднасць парфіру, у якім крышталі асноўнай масы пароды прадстаўлены альбітам.


альбі́цыя

(н.-лац. albizzia)

дрэвавая або кустовая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае дубільныя рэчывы і сапанін.


альбо́м

(рус. альбом < фр. album, ад лац. album = белая табліца)

1) кніга або сшытак для малюнкаў, фотакартак, вершаў (напр. сямейны а.);

2) збор рэпрадукцый, фотакартак, чарцяжоў, выдадзеных у выглядзе кнігі, часта з тлумачальным тэкстам.


альбуміно́іды

(ад лац. albumen, -minis = бялок + -оід)

простыя бялкі валакністай будовы, устойлівыя на ўздзеянне хімічных рэчываў, якія з’яўляюцца асноўнай састаўной часткай шкілета, валасоў, рагоў, пер’я, злучальнай тканкі.


альбуміну́рыя альбумінуры́я

(ад лац. albumen, -minis = бялок + -урыя)

наяўнасць бялку ў мачы.


альбумі́ны

(ад лац. albumen, -minis = бялок)

простыя бялкі, якія змяшчаюцца ў яечным бялку, сываратцы крыві, малацэ і насенні раслін, прымяняюцца ў фармацэўтычнай, кандытарскай і тэкстыльнай прамысловасці.


альбумо́зы

(ад альбуміны)

прамежкавыя прадукты распаду бялкоў, сумесь паліпептыдаў і амінакіслот.


а́льбус

(лац. denarius albus = белы дэнарый)

высакапробная сярэбраная манета, якая з 2-й пал. 14 ст. выпускалася ў дзяржавах Ніжняга Рэйна, пазней у іншых нямецкіх дзяржавах.


альбуцы́д

[ад альбу(міны) + -цыд]

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў афтальмалогіі, а таксама пры лячэнні энтэракалітаў, цыстыту і інфіцыраваных ран.


альбуцы́д-на́трый

(ад альбуцыд + натрый)

тое, што і альбуцыд.


альвеакако́з

(ад альвеакок)

гельмінтозная хвароба жывёлы і чалавека, якая выклікаецца альвеакокам.


альвеако́к

(н.-лац. alveococcus)

гельмінт сям. саліцёраў паразітуе ў тонкім кішэчніку лісоў, ваўкоў, сабак, катоў, а ад іx можа трапіць у арганізм грызуноў, насякомаедных, чалавека.


альвеаля́рны

(ад альвеола)

1) які мае порыстую будову;

2) лінгв. зычны гук, пры вымаўленні якога язык датыкаецца да паднябення каля альвеол.


альвео́ла

(лац. alveolus = паглыбленне, пузырок)

1) паглыбленне ў сківіцы, у якім змяшчаецца корань зуба;

2) маленькі лёгачны пузырок (на канцы кожнай бронхі), куды пранікае паветра пры дыханні.


альгадысменарэ́я

(ад гр. algos = боль + дысменарэя)

менструацыя з болямі ў нізе жывата, галавы, ірвотай, слабасцю, стратай прытомнасці, сэрцабіеннем сэрцабіццем, паніжэннем або стратай працаздольнасці.


альгалагні́я

(ад гр. algos = боль + lagneia = юр, сладастраснасць)

сексуальнае задавальненне, якое ўзнікае ад прычынення псіхічнага або фізічнага болю аднаму з палавых партнёраў.


альгало́гія

(ад лац. alga = водарасць + -логія)

раздзел батанікі, які вывучае водарасці.


альгвасі́л

(ісп. alguacil)

судзейскі, а таксама паліцэйскі чын у Іспаніі.


альгі́н

(ад лац. alga = водарасць)

клейкае рэчыва, якое здабываюць з марскіх водарасцяў і выкарыстоўваюць для апрацоўкі тканін, валокнаў, футра.


альгіцы́ды

(ад лац. alga = водарасць + -цыды)

хімічныя сродкі для барацьбы з водарасцямі (на рысавых палях, у рыбаводных сажалках).


альгра́фія

[ад ал(юміній) + -графія]

спосаб плоскага друку на афсетнай машыне з друкарскай формы, зробленай на алюмініевай пласціне.


альдастэро́н

[ад альд(эгід) + гр. stereos = цвёрды]

адзін з гармонаў кары наднырачнікаў, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі мінеральнага абмену ў арганізме жывёл і чалавека.


альдзі́ны, а́льды

[ад лац. Aldus = імя венецыянскага друкара Альда Мануцыя (1449 — 1515)]

кнігі, выдадзеныя ў 1494 — 1597 гг. у Венецыі ў друкарні, заснаванай Альдам Мануцыем.


альдо́зы

(ад альдэгіды)

арганічныя крышталічныя рэчывы, салодкія на смак (напр. глюкоза), якія выконваюць важную фізіялагічную ролю.


альдрава́нда

[н.-лац. aldrovanda, ад іт. U. Aldrovandi = прозвішча іт. батаніка (1522 — 1605)]

водная насякомаедная травяністая расліна сям. расіцавых, якая трапляецца ў азёрных і рачных затоках.


а́льды

гл. альдзіны.


альдэгі́ды

[ад н.-лац. al(cohol) dehyd(rogenatum) = алкаголь, пазбаўлены вадароду]

арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць карбанілавую групу, звязаную з атамам вадароду; прымяняюцца ў вытворчасці пластмас, парфумерыі і інш.


алькаба́ла

(ісп. alcabala, ад ар. al-kabala = спагнанне)

падатак на гандлёвыя здзелкі ў Іспаніі і яе калоніях у 12 — 19 ст.


алька́льд

(ісп. alcalde, ад ар. al-kadī = суддзя)

галава гарадской адміністрацыі, суддзя ў Іспаніі і некаторых краінах Лац. Амерыкі.


алькаса́р

(ісп. alcazar, ад ар. alkasr = замак)

замак або ўмацаваны палац у Іспаніі, збудаваны часцей за ўсё ў маўрытанскім стылі.


алькатро́н

[ад фр. alcôve = паглыбленне + (элек)трон]

уніпалярны транзістар з кіруемым каналам для патоку асноўных носьбітаў зарада.


а́лькер

(польск. alkierz < чэш. alkeř, ад с.-в.-ням. ärker)

вуглавая адасобленая частка будынка, якая знадворку намнога выступае ад сцен; былі характэрны для шляхецкіх сядзіб Беларусі і Польшчы 17 — 19 ст.


алькле́д

[ад ал(юміній) + англ. clad = пакрыты]

паўфабрыкат (ліст, труба) з алюмініевага сплаву, пакрыты з абодвух бакоў слоем алюмінію для аховы ад карозіі.


алько́ў

(фр. alcôve, ад ар. alkubba)

ніша ў сцяне пакоя для ложка ці спальнае памяшканне без вокнаў.


алькупры́нт

(ад фр. alcôve = паглыбленне + англ. print = друк)

электралітычны спосаб прыгатавання форм афсетнага друку, які вызначаецца высокай трываласцю.


альм

(ням. Alm)

вапнавы азёрны туф з арганічным рэчывам, які пашыраны ў антрапагенавых адкладах Беларусі; выкарыстоўваецца яе мясцовае ўгнаенне.


а́льма-ма́тэр

(лац. alma mater = літар. маці-карміцелька)

старадаўняя студэнцкая назва універсітэта; ужываецца як ласкальнае або жартоўнае.


альмана́х

(с.-лац. almanachus, ад ар. al-manāh = каляндар)

неперыядычны зборнік літаратурных твораў розных аўтараў.


альмандзі́н

(ад тур. Alabanda = назва горада ў Малой Азіі)

мінерал класа сілікатаў, каштоўны камень чырвонага, бура-чырвонага або чырвона-фіялетавага колеру; разнавіднасць гранату2.


альмараві́ды

(ісп. almoravides, ад ар. al-murabitun = жыхары мусульманскІ́х умацаваных манастыроў)

прадстаўнікі феадальнай дынастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 11 — сярэдзіны 12 ст.


альмаха́ды

(ісп. almohades, ад ар. al-muvahidun = аднабожнік)

прадстаўнікі феадальнай дынастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 12 — сярэдзіны 13 ст.


альме́нда

(ням. Allmende, ад с.-в.-ням. algemeinde = тое, што належыць усім)

зямельныя ўгоддзі ў раннефеадальнай Зах. Еўропе, якія былі ў агульным карыстанні членаў абшчыны.


альмукантара́т

(ар. al-mukantarat)

любы малы круг нябеснай сферы, паралельны гарызонту.


альпака́

(ісп. alpaca, ад перуан. alpako)

1) свойская бязрогая млекакормячыя жывёла сям. вярблюдавых, якую разводзяць у высакагорных раёнах Перу і Балівіі;

2) лёгкая тканіна з воўны гэтай жывёлы.


альпа́ры

(іт. al pari = нароўні)

адпаведнасць біржавой (рыначнай) і намінальнай вартасці каштоўнай паперы.


альпеншто́к

(ням. Alpenstock)

палка з вострым стальным наканечнікам, якой карыстаюцца пры ўзыходжанні на высокія горы, леднікі.


альпі́дый

(н.-лац. olpidium)

ніжэйшы грыб сям. альпідыевых, які развіваецца на расадзе капусты, лёне, агурках, памідорах, салаце і іншых раслінах.


альпіна́рый

(ад лац. alpinus = алыпійскі)

участак саду або парку ў выглядзе штучнай камяністай горкі, засаджанай высакагорнай расліннасцю.


альпіні́зм

(ад лац. alpinus = алыіійскі)

узыходжанне на цяжкадаступныя горныя вяршыні, леднікі са спартыўнай або пазнавальнай мэтай; высакагорны турызм.


альпіні́ст

(ад лац. alpinus = альпійскі)

спартсмен, які займаецца альпінізмам.


альпінія́да

(ад лац. alpinus = альпійскі)

масавыя спартыўныя мерапрыемствы па альпінізме.


альсе́ка

(іт. al secco = па-сухому)

насценны жывапіс па сухім тынку.


альт

(іт. alto, ад лац. altus = высокі)

1) нізкі дзіцячы або жаночы голас, а таксама спявак (спявачка) з такім голасам;

2) смычковы інструмент, сярэдні паміж скрыпкай і віяланчэллю;

3) другая па вышыні партыя шматгалосага музычнага твора.


альта́зімут

(ад лац. altus = высокі + азімут)

прылада для вызначэння вышыні і азімутаў нябесных свяціл.


альта́нка

(польск. altanka, ад іт. altana)

лёгкі летні будынак у садзе, парку для адпачынку.


альтруі́зм

(фр. altruisme, ад лац. alter = іншы)

1) бескарыслівае служэнне людзям, гатоўнасць ахвяраваць для іх сваімі ўласнымі інтарэсамі (проціл. эгаізм);

2) форма паводзін жывёл, пры якой задавальняюцца патрэбнасці іншых асобін і нават відаў без карысці для сябе.


альтруі́ст

(фр. altruiste, ад лац. alter = іншы)

той, хто ў сваёй дзейнасці кіруецца пачуццямі альтруізму (проціл. эгаіст).


альтыгра́ф

(ад лац. altus = высокі + -граф)

самапісны вышынямер.


альтыме́тр

(ад лац. altus = высокі + -метр)

авіяцыйны прыбор вызначэння вышыні палёту.


а́льтынг

(ісл. althing)

парламент у Ісландыі.


альтыплана́цыя

(ад ісп. altiplano, -nicie = пласкагор’е)

выраўноўванне рэльефу вяршыннай зоны горных хрыбтоў пераважна ў выніку выветрывання і нівацыі ва ўмовах халоднага і ўмеранага клімату.


альты́ст

(ад альт)

музыкант, які іграе на альце.


альтыту́да

(лац. altitudo = вышыня)

вышыня пункта мясцовасці над узроўнем мора.


альтэра́цыя

(лац. alteratio = змяненне)

1) муз. павышэнне або паніжэнне гуку на паўтону або на тон;

2) біял. змяненне функцыі і будовы клетак, тканак і органаў пад уплывам механічных, электрычных, хімічных і іншых пашкоджанняў.


альтэрна́нс

(фр. altemance, ад лац. altemare = чаргаваць)

правіла чаргавання рыфмаў у класічным французскім і ўсходнеславянскім вершаскладанні: сумежныя мужчынскія і жаночыя канчаткі павінны быць звязаны рыфмай.


альтэрнантэ́ра

(н.-лац. alternanthera)

травяністая або паўкустовая расліна сям. аксамітнікавых з дробнымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная пераважна ў Паўд. Амерыцы і Аўстраліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


альтэрнарыёзы

(ад альтэрнарыя)

хваробы раслін, якія выклікаюцца альтэрнарыяй.


альтэрна́рыя

(н.-лац. alternaria)

недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на пладах і агародніне ў час вегетацыі і асабліва пры захоўванні.


альтэрна́т

(фр. alternat, ад лац. alternare = чаргаваць)

правілы, якія рэгулююць чарговасць падпісання міжнароднага дагавору яго ўдзельнікамі.


альтэрна́тар

(н.-лац. alternator, ад лац. alternare = чаргаваць)

электрычная машына, якая выпрацоўвае пераменны ток.


альтэрнаты́ва

(фр. alternative, ад лац. alternare = чаргаваць)

1) неабходнасць выбару адной з дзвюх ці некалькіх магчымасцей, кожная з якіх выключае другую, 2) кожная з гэтых магчымасцей.


альтэрнаты́ўны

(ад альтэрнатыва)

які дапускае адну з дзвюх магчымасцей.


альтэрна́цыя

(лац. alternatio = чаргаванне)

лінгв. чаргаванне гукаў, абумоўленае пэўным фанетычным акружэннем або марфалагічнай пазіцыяй.


альтэ́я

(н.-лац. althaea, ад гр. althaia)

травяністая расліна сям. мальвавых з бледна-ружовымі або чырвонымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і, Сярэд. Азіі, на Каўказе; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


а́льфа

(гр. alpha)

1) назва першай літары грэчаскага алфавіта;

а. і амега — пачатак і канец, аснова ўсяго;

2) абазначэнне стану рэчыва пры высокай тэмпературы або пры радыеактыўным распадзе.


альфактаме́трыя

(ад лац. olfactus = нюх + -метрыя)

метад вымярэння вастрыні нюху.


альфаме́тр

(ад альфа + -метр)

прыбор для вызначэння лішку паветра ў гаручай сумесі, якая паступае ў рухавік унутранага згарання.


а́льфа-радыеакты́ўнасць

(ад альфа + радыеактыўнасць)

радыеактыўнасць, пры якой адбываецца выдзяленне альфа-часціц; радыераспад.


а́льфа-спектраскапі́я

(ад альфа + спектраскапія)

раздзел ядзернай спектраскапіі.


а́льфа-спектро́метр

(ад альфа + спектрометр)

прыбор для вымярэння энергіі (энергетычнага спектра) альфа-часціц, якія выпраменьваюцца радыеактыўнымі ядрамі.


альфатро́н

(ад альфа + -трон)

прыбор для вызначэння ціску газу па яго электраправоднасці.


альфаты́п

(ад альфа + -тып)

электронная фотанаборная машына, пры дапамозе якой атрымліваюць фотанабор на плёнцы або фотапаперы.


а́льфа-тэрапі́я

(ад альфа + тэрапія)

лячэбнае прымяненне альфа-часціц (радонавыя ванны, радыеактыўныя павязкі і інш.).


альфо́ль

[ад ал(юміній) + фоль(га)]

алюмініевая фольга, якая выкарыстоўваецца як цеплаізаляцыйны матэрыял.


альфо́нс

(фр. Alphonse = імя героя камедыі А. Дзюма «Масье Альфонс»)

мужчына, які знаходзіцца на забеспячэнні каханкі.


альфрэ́ска

(іт. al fresco = пасвежаму)

насценны жывапіс па сырым тынку.


алья́нс

(фр. alliance)

1) саюз, аб’яднанне дзяржаў або арганізацый на аснове дагаворных абавязацельстваў (напр. міжнародны кааператыўны а.);

2) шлюбны саюз.


алья́с

(с.-лац. aloes, ад гр. aloe)

тое, што і алоэ.


алю́вій

(лац. alluvio = нанос)

адклады, якія ўтварыліся з рачных наносаў.


алю́зія

(лац. allusio = жарт, намёк)

стылістычны прыём, калі падзея, якая апісваецца або адбываецца, суадносіцца намёкам з вядомым гістарычным, міфалагічным, літаратурным фактам, напр. цяжкія да знясілення, але марныя намаганні каго-н. характарызуюцца выразам «Сізіфава праца».


алюмаге́ль

(ад лац. alumen = галун + гелі)

порыстая белая маса, што ўяўляе сабой вокіс алюмінію, адсарбент.


алюмагідры́ды

[ад алюм(іній) + гідрыд]

хімічныя злучэнні, у склад якіх уваходзіць алюміній; выкарыстоўваюцца ў арганічным сінтэзе для гідрыравання.


алюмасіліка́ты

[ад алюм(іній) + сілікаты]

пародаўтваральныя мінералы, крэменязёмістыя злучэнні з вялікай колькасцю алюмінію, напр. палявыя шпаты, слюды, мінералы глін.


алюмато́л

[ад алюм(іній) + тол]

водаўстойлівае выбуховае рэчыва, грануляваная сумесь літага трацілу з парашком алюмінію.


алюмафасфа́ты

[ад алюм(іній) + фасфаты]

горныя пароды, у складзе якіх пераважаюць алюмафасфатныя (аўгеліт, баранеіт, вавеліт, крандаліт і інш.) і фасфатныя мінералы.


алюме́ль

[ад алюм(іній) + (нік)ель]

сплаў алюмінію, нікелю, крэмнію, марганцу і кобальту; выкарыстоўваецца ў піраметрыі.


алюміна́ты

(ад алюміній)

солі алюмініевых кіслот, напр. а. кальцыю, натрыю.


алюмінатэрмі́я

(ад алюміній + -тэрмія)

спосаб здабывання металаў шляхам узнаўлення іх вокіслаў алюмініем.


алюмі́ній

(н.-лац. Aluminium, ад лац. alurnen = галун)

хімічны элемент, лёгкі коўкі метал серабрыста-белага колеру.


алю́р

(фр. allure)

віды руху каня (хада, рысь, інахадзь, галоп, скачок).


алярыёз

(ад алярыя)

глісная хвароба сабак, ваўкоў, лісоў і іншых сабачых, якая выклікаецца алярыяй.


аля́рыя

(н.-лац. alaria)

гельмінт класа смактуноў; паразітуе ў кішэчніку лісоў, сабак, ваўкоў, пясцоў, янотападобных сабак.


аляскі́т

(ад н.-лац. Alaska = Аляска)

горная парода, граніт, які змяшчае менш за 5% каляровых мінералаў.


амагра́ма

(гр. homogrammos = з аднолькавымі літарамі)

спалучэнне слоў, якія пішуцца аднолькава, але гучаць па-рознаму.


ама́ж

(фр. hommage)

цырымонія ў сярэдневяковай Зах. Еўропе, звязаная з заключэннем васальнага дагавору паміж сеньёрам і васалам.


амазані́т

(ад лац. Amazonas = Амазонка, назва ракі ў Паўд. Амерыцы)

мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць каліевага палявога шпату блакітна-зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як абліцовачны матэрыял.


амазо́н

(н.-лац. amazona)

папугай з кароткім хвастом, які водзіцца ў лясах Антыльскіх астравоў, Цэнтр. і Паўд. Амерыкі; цэніцца як добры імітатар мовы чалавека.


амазо́нка

(ад гр. amazones, ад а- = без + mazos = грудзі)

1) паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, прадстаўніца жанчын-воінаў, якія жылі ля берагоў Чорнага мора;

2) жанчына-коннік;

3) доўгая жаночая сукенка для язды на конях;

4) расліна сям. шальнікавых, від эхінадоруса.


амальга́ма

(фр. amalgame, ад ар. al-malgam)

сплаў ртуці з іншым металам, а таксама раствор металу ў ртуці.


амальгамагра́фія

(ад амальгама + -графія)

спосаб плоскага друку з амальгамаваных форм, у якіх прабельныя элементы апрацаваны ртуццю.


амальгама́цыя

(фр. amalgamation, ад ар. al-malgam = амальгама)

1) раствор металу ў ртуці, атрыманне амальгамы;

2) пакрыццё металу, шкла амальгамай;

3) здабыванне металаў шляхам змочвання руд ртуццю;

4) зліццё фірмаў у адну акцыянерную кампанію.


амана́л

[ад ам(оній) + ал(юміній)]

выбуховае рэчыва, у склад якога ўваходзяць амоніевая салетра, алюміній, вугаль, парафін; выкарыстоўваецца ў ваеннай і горнай справе.


амана́т

(ар. amanat)

заложнік у Стараж. Русі і некаторых усходніх краінах.


аманіма́цыя

(ад амонімы)

стылістычная фігура ў паэтыцы, спалучэнне слоў з аднолькавым коранем, але неаднолькавых паводле граматычнай катэгорыі.


аманімі́я

(гр. homonymia)

лінгв. гукавое супадзенне слоў, якія маюць рознае значэнне.


амані́ты1

[ад амо(ній) + лац. nitrogenium = азот]

аміячна-салетравыя выбуховыя рэчывы, у склад якіх уваходзяць нітразлучэнні.


амані́ты2

(н.-лац. ammonitida, ад гр. Ammon = імя старажытнаегіпецкага бога, якога малявалі з рагамі барана)

падклас вымерлых галаваногіх малюскаў са спіральна закручанай ракавінай, якія жылі ў палеазоі і мезазоі.


аманіфіка́цыя

(ад амоній + -фікацыя)

працэс выдзялення аміяку пры разлажэнні азотных арганічных злучэнняў.


аманія́к

(лац. ammoniacum, ад гр. ammoniakon)

водны раствор аміяку, нашатырны спірт.


амано́ліз

(ад амоній + -ліз)

абменны працэс у арганічных злучэннях пры ўзаемадзеянні з аміякам.


ама́р

(фр. homard)

вялікі марскі рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў); аб’ект промыслу.


амаралі́зм

(ад а- + лац. moralis = маральны)

адсутнасць маральных прынцыпаў.


амара́льны

(ад а- + маральны)

пазбаўлены маралі.


амара́нт

(н.-лац. amaranthus, ад гр. amarantos = які не вяне)

травяністая расліна сям. амарантавых з ярка афарбаваным лісцем, пашыраная ў цёплых і ўмераных зонах; аксамітнік.


амартыза́тар

(рус. амортизатор, ад фр. amortir = аслабляць, змякчаць)

прыстасаванне ў машынах для змякчэння штуршкоў, удараў пры яздзе.


амартыза́цыя

(с.-лац. amortisatio = аслабленне)

1) паступовае зношванне машын, абсталявання, збудаванняў і перанясенне іх вартасці на прадукцыю;

2) паступовае пагашэнне доўгу асобай або арганізацыяй перыядычнымі ўзносамі;

3) прызнанне даўгавога абавязацельства несапраўдным у выніку яго страты, крадзяжу і інш.;

4) змякчэнне штуршкоў, удараў пры руху машын, пасадцы самалётаў з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў.


амартыфіка́цыя

(ад а- + лац. mors, mortis = смерць + -фікацыя)

афіцыйнае аб’яўленне аб ануляванні (пазбаўленні сілы) страчаных дакументаў.


амарфі́зм

(ад гр. amorphos = бясформенны)

1) аморфны стан рэчыва;

2) перан. бясформеннасць, расплывістасць.


амары́ліс

(н.-лац. amaryllis, ад гр. amaryllis)

цыбульная травяністая расліна сям. амарылісавых з буйнымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


амастыгаспо́рый

(н.-лац. amastigosporium)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на злаках.


ама́тар

(польск. amator, ад лац. amator)

чалавек, які ў вольны час займаецца чым-н. не для заробку, а па ахвоце (напр. а. палявання, а. музыкі).


амато́лы

[ад амо(ній) + тал(уол)]

выбуховыя рэчывы, якія складаюцца з сумесі нітрату амонію з трынітраталуолам.


аматы́дыі

(ад гр. omma, -atos = вока + eidos = выгляд)

асобныя вочкі, з якіх утвараюцца складаныя фасетачныя вочы членістаногіх жывёл (насякомых, ракападобных і інш.).


амаўро́з

(гр. amauros = цёмны, сляпы)

страта зроку, слепата.


амафі́ла

(н.-лац. ammophila)

насякомае сям. рыючых вос з доўгім чырвоным брушкам; пясчаная аса.


амафо́нія

(гр. homophonia)

шматгалосы музычны твор, у якім асноўную мелодыю выконвае толькі адзін голас, а астатнія гучаць як акампанемент.


амафо́ны

(гр. homophonos = аднагучны, аднатонны)

лінгв. словы, якія аднолькава гучаць, але маюць рознае напісанне (напр. грыб — грып, казка — каска).


амафо́рмы

(ад гр. homos = аднолькавы + форма)

лінгв. словы, якія належаць да розных часцін мовы і супадаюць толькі ў пэўных марфалагічных формах (напр. вусны ’губы’ і вусны ’які вымаўляецца’).


амафо́с

[ад амо(ній) + фос(фар)]

мінеральнае азотна-фосфарнае ўгнаенне.


а́мба

(рус. амба, ад іт. ambo = два нумары латарэйнага білета)

разм. усё, канец.


амбала́ж

(фр. emballage)

пакавальны матэрыял, а таксама затраты на пакаванне.


амбара́с

(фр. embarras)

клопаты, турботы, непакой.


амбацэ́птар

(ад лац. ambo = абодва + ceptor = які бярэ)

асобае ўтварэнне клеткі, якое, паводле тэорыі нямецкага вучонага П. Эрліха, удзельнічае ў рэакцыі імунітэту.


амбівале́нтнасць

(ад амбівалентны)

1) дваістасць перажывання, калі аб’ект выклікае ў чалавека адначасова два процілеглыя пачуцці, напр. сімпатыю і антыпатыю;

2) літ. спецыфічная ўласцівасць дыялектычна супярэчлівых вобразаў, у якіх арганічна знітавана адмаўленне і сцвярджэнне адных і тых жа з’яў жыцця.


амбівале́нтны

(ад лац. ambo = абодва + valens, -ntis = значны, важны, каштоўны)

дваісты, які змяшчае ў сабе процілеглыя элементы, напр. а-ае пачуццё (гл. амбівалентнасць1).


амбісто́ма

гл. амблістома.


амбі́цыя

(польск. ambicja, ад лац. ambitio)

абвостранае самалюбства, празмернае пачуццё асабістай годнасці;

кінуцца ў амбіцыю — выявіць крайнюю крыўдлівасць.


амбіяфані́чны

(ад лац. ambi = навокал + гр. phone = гук)

звязаны з сістэмай электронна-акустычных устройстваў, якія выкарыстоўваюцца ў тэатрах, канцэртных залах для забеспячэння добрай чутнасці ў любым пункце залы.


амблігані́т

(ад гр. amblys = тупы + gonia = вугал)

мінерал класа фасфатаў белага, блакітнага або карычневага колеру.


амбліо́пія

(ад гр. amblys = тупы + ops = вока)

аслабленне зроку, абумоўленае функцыянальнымі расстройствамі зрокавага аналізатара.


амблісто́ма, амбісто́ма

(ад гр. amblys = тупы + stoma = рот)

хвастатае земнаводнае, падобнае да саламандры, якое водзіцца ў Паўн. і Цэнтр. Амерыцы.


амблістэгіе́ла

(н.-лац. amblystegiella)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на ствалах і галінках дрэў і кустоў, радзей на камянях.


амблістэ́гіум

(н.-лац. amblystegium)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на кары дрэў, камянях, вільготнай глебе.


амбо́н

(гр. ambon = узвышэнне)

паўкруглае і высунутае на сярэдзіну храма ўзвышэнне перад царскімі варотамі, з якога чытаюць Евангелле, гавораць казанні.


а́мбра

(фр. ambre, ад ар. ’anbar)

1) воскападобнае рэчыва, якое выдзяляецца кашалотамі; выкарыстоўваецца ў парфумерыі;

2) уст. духі́.


амбразу́ра

(фр. embrasure)

1) адтуліна ў сцяне абарончага збудавання для стральбы; байніца;

2) аконны ці дзвярны праём у дамах, вежах.


амбрафі́лы

(ад гр. ombros = дождж + -філ)

расліны, якія добра пераносяць павышаную вільготнасць, працяглыя дажджы (параўн. амбрафобы).


амбрафі́ты

(ад гр. ombros = дождж + -фіты)

расліны, якія выкарыстоўваюць толькі вільгаць атмасферных ападкаў (параўн. трыхафіты).


амбрафо́бы

(ад гр. ombros = дождж + -фоб)

характэрныя для засушлівых мясцін расліны, якія не пераносяць працяглых дажджоў (параўн. амбрафілы).


амбро́зія

(гр. ambrosia)

1) ежа багоў у старажытнагрэчаскай міфалогіі;

2) перан. незвычайна смачная, далікатная страва;

3) травяністая расліна сям. складанакветных з дробнымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная пераважна ў Амерыцы; на Беларусі трапляецца як заносная;

4) налёты міцэлію сумчатых грыбоў у ходах жукоў-караедаў.


амбро́метр

(ад гр. ombros = дождж + -метр)

прыбор для вымярэння колькасці атмасферных ападкаў.


амбулакра́льны

(ад лац. ambulacrum = хаджэнне);

а-ая сістэма — сістэма органаў руху ігласкурых, якая ўтварылася ў выніку складанай дыферэнцыяцыі другаснай поласці цела.


амбулато́рыя

(лац. ambulatorius = рухомы)

лячэбная ўстанова для прыхадных хворых.


амбушу́р

(фр. embouchure)

1) частка духавога музычнага інструмента, якая ў час ігры бярэцца ў рот або прыціскаецца да губ;

2) вечка на мікрафоне тэлефоннай трубкі для засцярогі яго ад пашкоджанняў і для ўзмацнення голасу.


амебацы́ты

(ад гр. ameibo = змяняю + -цыты)

элементы крыві беспазваночных жывёл, якія адпавядаюць лейкацытам пазваночных і чалавека.


амебе́йны

(гр. amoibaios)

які чаргуецца;

а-ая кампазіцыя — вершаваная кампазіцыя, пры якой на працягу ўсяго твора чаргуюцца строфы, звязаныя паміж сабой паралелізмам.


аме́га

(гр. о mega)

назва апошняй літары ў грэчаскім алфавіце;

ад альфы да амегі — ад пачатку да канца.


амеліяра́цыя

(лац. amelioratio)

паляпшэнне, упарадкаванне.


аменарэ́я

(ад а- + гр. men = месяц + rheo = цяку)

адсутнасць менструацый у перыяд палавой спеласці жанчыны.


аменсалі́зм

(ад а- + лац. mensa = стол, жыўленне)

форма ўзаемаадносін паміж арганізмамі, якая для аднаго віду карысная, а для другога шкодная (напр. вароны, падбіраючы рэшткі ежы воўка, сваім крыкам прыцягваюць увагу паляўнічага).


аме́нцыя

(лац. amentia)

расстройства свядомасці, якое характарызуецца бяссувязнасцю мыслення, разгубленасцю, парушэннем арыенціроўкі ў навакольным, узбуджанасцю.


амеры́цый

(н.-лац. americium, ад англ. America = Амерыка)

штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да актыноідаў, серабрысты метал.


аметабалі́я

(ад а- + гр. metabole = перамена)

адсутнасць метамарфозы, развіццё некаторых ніжэйшых насякомых, пры якім пераход ад маладой фазы да дарослай зводзіцца толькі да росту і скідання старога хітынавага покрыву (лінькі).


аметрапі́я

(н.-лац. ametropia, ад гр. ametros = бязмерны + ops = зрок)

ненармальная пераламляльная здольнасць вока (блізарукасць або дальназоркасць).


аметы́ст

(лац. amethystus, ад гр. amethystos)

мінерал, разнавіднасць кварцу, каштоўны камень фіялетавага або блакітна-фіялетавага колеру; выкарыстоўваецца для ювелірных вырабаў.


амёба

(н.-лац. amoeba, ад гр. amoibe = змяненне)

найпрасцейшая аднаклетачная жывёла, якая можа змяняць форму.


амёбія́з

(ад амёба)

хвароба чалавека, якая выклікаецца дызентэрыйнай амёбай; амёбная дызентэрыя.


а́мі

(н.-лац. ammi, ад гр. ammi)

травяністая расліна сям. парасонавых з пасечаным на сегменты лісцем, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; вырошчваецца на Каўказе і ў Малдове як лекавая.


аміда́зы

(ад аміды)

ферменты, якія змяшчаюцца ў тканках жывёл і раслін і прымаюць удзел у азоцістым абмене ў арганізме.


амідапіры́н

(ад аміды + гр. руг = агонь)

фарм. болесуцішальны і гарачкапаніжальны лекавы прэпарат.


амідастамо́з

(н.-лац. amidostomosis)

хвароба гусей, якая выклікаецца амідастомамі.


амідасто́мы

(ад аміды + гр. stoma = губы)

чэрві, якія паразітуюць у падслізістай абалонцы страўніка гусей, часам качак, галубоў і некаторых іншых птушак.


амідо́л

(ад аміды + -ол)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як праявіцель у фатаграфіі.


амі́ды

(ад аміяк + гр. eidos = выгляд)

1) арганічныя злучэнні, у якіх гідраксіл заменены амінагрупай, 2) хімічныя злучэнні, што ўтвараюцца заменай аднаго атама вадароду аміяку атамам металу, напр. амід натрыю.


амікашо́нства

(ад фр. ami = сябра + cochon = свіння)

бесцырымоннасць, панібрацтва, фамільярнасць.


амікро́н

(гр. о mikron)

назва літары грэчаскага алфавіта: о кароткае.


амі́лавы

(ад гр. amylon = крухмал);

а-ыя спірты — гранічныя аднаатамныя спірты.


аміладэкстры́н

(ад гр. amylon = крухмал + дэкстрын)

прадукт расшчаплення крухмалу.


аміла́зы

(ад гр. amylon = крухмал)

ферменты, якія гідралітычна расшчапляюць крухмал і глікаген і ўтвараюць дэкстрыны, мальтозу і глюкозу ў жывых арганізмах.


амілаідо́з

(ад гр. amylon = крухмал + eidos = выгляд)

парушэнне бялковага абмену ў арганізме.


аміла́н

(ад аміды)

разнавіднасць сінтэтычнага валакна з поліамідаў.


амілапекці́н

(ад гр. amylon = крухмал + пекцін)

састаўная частка крухмалу, разгалінаваны поліцукрыд, утвораны рэшткамі глюкозы; выкарыстоўваецца як клей і ў харчовай прамысловасці.


амілапла́сты

(ад гр. amylon = крухмал + -пласт)

лейкапласты расліннай клеткі, якія назапашваюць крухмал.


амілацэта́т

(ад гр. amylon = крухмал + ацэтат)

арганічнае злучэнне, амілавы эфір воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць.


аміле́н

(ад гр. amylon = крухмал)

ненасычаны вуглевадарод з адной падвойнай сувяззю і пяццю атамамі вугляроду ў малекуле.


амілінтры́ты

(ад гр. amylon = крухмал + нітрыты)

складаныя эфіры амілавых спіртоў і азоцістай кіслаты.


аміло́за

(ад гр. amylon = крухмал)

лёгкарастваральная ў вадзе састаўная частка крухмалу.


аміло́ід

(ад гр. amylon = крухмал + -оід)

1) шклопадобнае рэчыва бялковага характару, якое ўтвараецца ў тканках арганізма пры амілаідозе-, 2) запасная клятчатка ў абалонках клетак насення.


амімі́я

(ад а- + гр. mimos = спадчыннік)

аслабленне або поўная адсутнасць мімікі, што назіраецца пры некаторых хваробах нервовай сістэмы.


амі́н

(гр. amen, ад ст.-яўр. āmên)

заключнае слова хрысціянскіх малітваў, пропаведзей, якое азначае «так», «правільна».


амінабензо́л

(ад аміны + бензол)

тое, што і анілін.


амінагру́па

(ад аміны + група)

група аднавалентных вытворных аміяку, якая змяшчаецца ў амінах, амінакіслотах і іншых арганічных злучэннях.


аміназі́н

(ад аміны)

лекавы прэпарат, які прымяняюць пры нервовых і псіхічных захворваннях як снатворны і болесуцішальны сродак.


амінапептыда́зы

(ад аміны + пептыдазы)

група ферментаў кішачнага соку, якія каталізуюць гідралітычнае расшчапленне поліпептыдаў з утварэннем свабодных амінакіслот.


амінапла́сты

(ад аміны + -пласт)

пластмасы на аснове тэрмарэактыўных сінтэтычных смол, выкарыстоўваюцца для вырабу электраізаляцыйных смол.


амінаспірты́

(ад аміны + спірты)

арганічныя злучэнні аліфатычнага рада, якія змяшчаюць у малекуле амінагрупу і гідраксільную групу.


амінатрансфера́зы

(ад аміны + трансферазы)

ферменты з групы трансферазаў, якія выконваюць важную ролю ў азоцістым абмене ў арганізме жывёл і раслін.


амінафено́лы

(ад аміны + фенолы)

арганічныя крышталічныя злучэнні, вытворныя фенолу, якія вызначаюцца амфатэрнасцю; выкарыстоўваюцца пры вырабе фарбавальнікаў, лакаў, у фатаграфіі.


амінацу́кры

(ад аміны + цукар)

арганічныя злучэнні, вытворныя простых цукраў (гексозаў), у якіх адна або некалькі гідраксільных груп замешчаны амінагрупамі.


амі́ны

(ад лац. ammoniacum = аміяк)

арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння ў аміяку атамаў вадароду вуглевадароднымі радыкаламі.


аміто́з

(ад а- + гр. mitos = нітка, тканка)

прамое дзяленне ядра ў раслінных і жывёльных клетках.


амі́чны

(ад ом)

які вылічаецца ў омах (напр. а-ае супраціўленне).


а́мія

(лац. amia)

рыба атрада аміяпадобных, якая жыве ў неглыбокіх вадаёмах Паўн. Амерыкі; глейная рыба.


амія́к

(ад лац. ammoniacum < гр. ammoniakon)

злучэнне азоту з вадародам, бясколерны газ з едкім непрыемным пахам; выкарыстоўваецца для атрымання азотнай кіслаты, соды і штучных угнаенняў.


аміяка́ты

(ад аміяк)

прадукты далучэння аміяку да іншых рэчываў; выкарыстоўваюцца як вадкія ўгнаенні.


амія́нт

(гр. amiantos = чысты)

мінерал з групы амфіболаў, адна з разнавіднасцей азбесту.


амле́т

(фр. omelette)

страва з разбоўтаных яец з дабаўленнем мукі і малака.


амнапо́н

(ад лац. omnis = увесь, усякі + гр. opion = макавы сок)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як болесуцішальны сродак.


амнезі́я

(гр. amnesia = бяспамяцтва)

парушэнне памяці, пры якім немагчыма ўзнавіць сфарміраваныя раней паняцці, уяўленні; прагал у прыпамінанні (параўн. парамнезія).


амніён

(гр. amnion = абалонка зародка)

унутраная абалонка зародка вышэйшых пазваночных жывёл і чалавека, а таксама некаторых беспазваночных, напр. насякомых.


амніёты

(н.-лац. amniota, ад гр. amnion = абалонка зародка)

вышэйшыя пазваночныя жывёлы, у якіх у працэсе эмбрыянальнага развіцця ўтвараюцца зародкавыя абалонкі — амніён і алантоіс.


амні́стыя

(гр. amnestia = дараванне)

адмена ці змякчэнне судовага пакарання па рашэнню вярхоўнай улады.


амнісці́раваць

(ад амністыя)

вызваліць па амністыі.


амо́біум

(н.-лац. ammobium)

травяністая расліна сям. складанакветных з дробнымі жоўтымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Аўстраліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


амо́графы

(ад гр. homos = аднолькавы + -граф)

лінгв. словы, якія аднолькава пішуцца, але па-рознаму вымаўляюцца (напр. му́зыка — музы́ка, пáра — пара́).


амо́к

(малайск. amuk)

псіхічнае захворванне, якое назіраецца ў жыхароў Малайскіх астравоў і выражаецца ў буйных паводзінах хворага.


амонаі́дэі

(н.-лац. ammonoidea)

тое, што і аманіты2.


амо́ній

(н.-лац. ammonium, ад лац. ammoniacum = аміяк)

аднавалентная група атамаў азоту і вадароду, якая ўваходзіць у склад многіх солей.


амо́німы

(гр. homonymos = аднайменны)

лінгв. словы, якія аднолькава вымаўляюцца, але маюць рознае значэнне (напр. каса́ — сельскагаспадарчая прылада і касá — заплеценыя валасы).


амо́рфа

(н.-лац. amorpha)

кустовая расліна сям. бабовых з доўгім лісцем і дробнымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


аморфанасто́к

(ад гр. amorphos = бясформенны + насток)

тое, што і насток.


амо́рфны

(гр. amorphos = бясформенны)

1) які не мае крышталічнай будовы (напр. а-ае рэчыва);

2) перан. бясформенны, расплывісты (напр. а-ыя ўражанні).


ампелагра́фія

(ад гр. ampelos = вінаград + -графія)

навука аб відах і сартах вінаграду.


ампелало́гія

(ад гр. ampelos = вінаград + -логія)

навука аб вінаградарстве.


ампелатэрапі́я

(ад гр. ampelos = вінаград + тэрапія)

лячэнне вінаградам.


ампело́псіс

(н.-лац. ampelopsis)

дэкаратыўная расліна сям. вінаградавых; дзікі вінаград.


а́мпельны

(ад ням. Ampel = падвесная ваза для кветак);

а-ыя расліны — дэкаратыўныя расліны са звіслымі парасткамі, павойнымі сцёбламі і прыгожым лісцем, якія вырошчваюцца ў падвесных вазах, гаршках і скрынках для ўпрыгожвання памяшканняў, балконаў (напр. бягонія, традысканцыя, плюшч, настурка).


ампе́р

[фр. A. Ampère = прозвішча фр. фізіка (1775 — 1836)]

асноўная адзінка сілы электрычнага току ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная сіле току паміж двума паралельнымі праваднікамі, размешчанымі ў вакууме на адлегласці 1 м адзін ад другога.


ампера́ж

(ад ампер)

сіла электрычнага току, выражаная ў амперах.


ампераме́трыя ампераметры́я

(ад ампер + -метрыя)

вымярэнне ў амперах сілы электрычнага току.


ампервальтме́тр

(ад ампер + вольт + -метр)

электрычны прыбор для вымярэння сілы і напружання току.


ампервольто́мметр ампервольтомме́тр

(ад ампер + вольт + ам + -метр)

камбінаваны электрычны прыбор для вымярэння сілы току, напружання і электрычнага супраціўлення.


амперме́тр

(ад ампер + -метр)

прыбор для вымярэння сілы электрычнага току.


ампе́р-секу́нда

(ад ампер + секунда)

тое, што і кулон'.


ампі́р

(фр. empire = імперыя)

стыль у архітэктуры і дэкаратыўным мастацтве першых дзесяцігоддзяў 19 ст., які характарызаваўся падкрэслена манументальнымі формамі.


амплідзі́н

[ад лац. amph(ficare) = павялічваць, узмацняць + гр. dyn(amis) = сіла]

электрычная машына для ўзмацнення слабых токаў.


амплітро́н

[ад лац. ampli(ficare) = павялічваць, узмацняць + -трон]

электравакуумны прыбор магнетроннага тыпу, пры дапамозе якога ўзмацняюцца ваганні звышвысокіх частот (параўн. платынатрон).


ампліту́да

(лац. amplitudo = велічыня)

1) размах ваганняў, найбольшае адхіленне цела пры ваганні ад стану раўнавагі;

2) мат. розніца меж, паміж якімі змяняецца якая-н. пераменная велічыня;

3) перан. размах, шырыня.


ампліфікава́ць

(лац. amplifiсаrе = пашыраць, павялічваць)

намнажаць аднародныя элементы мовы (сінонімы, параўнанні і інш.), каб узмацніць выразнасць выказвання.


ампліфіка́цыя

(лац. amplificatio = пашырэнне, павелічэнне)

1) далейшае тлумачэнне, больш падрабязны выклад;

2) літ. стылістычны прыём нанізвання аднародных элементаў мовы (сінонімаў, параўнанняў і інш.) для ўзмацнення выразнасці;

2) павелічэнне аб’ёму тэксту пры перакладзе.


амплія́цыя

(лац. ampliatio)

копія распіскі, што прыняты грошы.


амплуа́

(фр. emploi = прымяненне)

1) блізкае па характару кола роляў, якія адпавядаюць сцэнічным здольнасцям артыста;

2) перан. кола заняткаў каго-н.


а́мпула

(лац. ampulla)

1) герметычна запаяная шкляная пасудзіна невялікіх памераў, у якой у стэрыльным выглядзе захоўваецца пэўная доза лякарства, раствору, крыві і інш.;

2) расшыраная частка полага органа, які мае трубчастую будову (напр. слёзнага канала, прамой кішкі).


ампутава́ць

(лац. amputare = адсякаць)

рабіць ампутацыю.


ампута́цыя

(лац. amputatio = адсячэнне)

адняцце хірургічным шляхам канечнасці або іншай часткі цела (параўн. экзартыкуляцыя).


амузі́я

(ад а- + гр. musa = музыка)

мед. парушэнне здольнасці ўспрымаць музычныя гукі.


амуле́т

(лац. amuletum)

невялікі прадмет, што носяць на целе як магічны сродак, нібыта здольны засцерагчы ад няшчасця (параўн. талісман).


амуні́цыя

(польск. amunicja, ад с.-лац. admunitio = узбраенне)

прыналежнасці ваеннаслужачага (рамяні, сумкі і інш), якія аблягчаюць нашэнне зброі і боепрыпасаў.


аму́рны

(ад амуры)

любоўны.


аму́ры

(фр. Amour, ад лац. Amor = імя бога кахання ў старажытнарымскай міфалогіі)

любошчы, заляцанні.


амфаданто́з

(ад гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў + odus, odontos = зуб)

тое, што і парадантоз.


амфалі́на

(н.-лац. omphalina)

шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які расце на аголенай глебе, сярод імху, на лясным подсціле, сухой драўніне, гнілых пнях.


амфалі́т

(ад гр. omphalos = пупок)

запаленне скуры ў вобласці пупка ў нованароджанага пры заражэнні пупочнай ранкі.


амфалі́ты

(ад гр. ampho = абодва + lytos = раскладны)

рэчывы, якія ў растворы праяўляюць амфатэрнасць (напр. амінакіслоты, бялкі).


а́мфара

(лац. amphora, ад гр. amphoreus)

старажытная гліняная пасудзіна з дзвюма ручкамі і вузкім горлам.


амфатэ́рнасць

(ад гр amphoteros = двухбаковы)

здольнасць некаторых рэчываў у залежнасці ад умоў праяўляць або кіслотныя, або асноўныя ўласцівасці.


амфі-

(гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае дваякасць, адносіны да двух прадметаў.


амфібаліза́цыя

(ад амфіболы)

замяшчэнне піраксенаў і іншых цемнаколерных сілікатных мінералаў амфіболамі; характэрная для магматычных, метамарфічных і асадачных парод асноўнага складу, якія зазналі рэгрэсіўны рэгіянальны метамарфізм.


амфібалі́т

(ад амфіболы + -літ)

горная парода, якая складаецца ў асноўным з амфіболаў.


амфібалі́я

(гр. amphibolia = двухсэнсавасць)

выраз, які можна тлумачыць двухзначна (напр. у выказванні «вырашыў сёння працаваць» слова «вырашыў» можна адносіць і да «сёння» і да «працаваць»).


амфібарэа́льны

(ад амфі- + лац. borealis = паўночны)

звязаны з пашырэннем арганізмаў, пры якім адзін і той жа від жыве ва ўмераным і на ўскраіне арктычных паясоў акіянаў (напр. дэльфіны, цюлені, траска).


амфібіёнты

(ад амфі- + біёнты)

арганізмы, прыстасаваныя да жыцця ў двух асяроддзях — у вадзе і на сушы (напр. амфібіі).


амфі́бія

(гр. amphibion)

1) земнаводная жывёла (напр. жаба, трытон), лічынкі якой дыхаюць жабрамі, а дарослыя асобіны лёгкімі;

2) аўтамабіль, танк, бронетранспарцёр, здольныя рухацца па сушы і па вадзе;

3) самалёт, прыстасаваны для ўзлёту і пасадкі на сушы і на вадзе.


амфібо́лы

(гр. amphibolos = двухсэнсавы, падманлівы)

група мінералаў класа сілікатаў, крэменякіслыя злучэнні магнію, жалеза, кальцыю, часам алюмінію і натрыю.


амфібра́хій

(гр. amphibrachys = з абодвух бакоў кароткі)

трохскладовая вершаваная стапа з націскам на другім складзе.


амфіга́стрыі

(ад амфі- + гр. gaster, -tros = чэрава)

лусачкі на ніжнім баку талома некаторых раслін тыпу мохападобных.


амфіды́ніум

(н.-лац. amphidinium)

аднаклетачная пірафітавая водарасць сям. гімнадыніевых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.


амфідыпло́ід

(ад амфі- + гр. diploos = падвойны + -оід)

міжвідавы гібрыд з падвоенай колькасцю храмасом.


амфіка́рпія

(ад амфі- + гр. karpos = плод)

утварэнне на адной расліне надземных і падземных пладоў.


амфіктыяні́я

(гр. amphiktyonia)

рэлігійна-палітычны саюз плямён і гарадоў у Стараж. Грэцыі для сумеснай аховы свяцілішчаў, адпраўлення культур і вырашэння мірным шляхам канфліктаў паміж яго членамі.


амфіліні́ды

(н.-лац. amphilinida)

клас плоскіх чарвей; паразіты рыб і чарапах.


амфіма́кр

(гр. amphimakrqs = падоўжаны з абодвух бакоў)

трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая складаецца з двух доўгіх складоў і аднаго кароткага пасярэдзіне.


амфімі́ксіс

(ад амфі- + -міксіс)

характэрны для большасці жывёл і раслін тып палавога працэсу, пры якім адбываецца зліццё ядраў мужчынскай і жаночай палавых клетак.


амфіпацыфі́чны

(ад амфі- + англ. Pacific = Ціхі акіян)

звязаны з раз’яднаным пашырэннем марскіх арганізмаў у паўночнай палавіне Ціхага акіяна, калі яны сустракаюцца каля ўзбярэжжа Азіі і Паўн. Амерыкі, але адсутнічаюць у адкрытай частцы акіяна (напр. губкі, ігласкурыя, сардзіны).


амфіпо́ды

(ад амфі- + -поды)

атрад ракападобных, якія жывуць пераважна ў морах, але сустракаюцца і ў прэсных вадаёмах; служаць ежай для прамысловых рыб, цюленяў, кітоў; бакаплавы.


амфіпро́ра

(н.-лац. amphiprora)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана пераважна ў саленаватаводных і марскіх вадаёмах, радзей у прэснаводных.


амфіпро́стыль

(гр. amphiprostylos)

тып старажытнагрэчаскага прамавугольнага храма з калоннымі порцікамі на тарцовых фасадах.


амфісбе́ны

(н.-лац. amphisbaenia, ад гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў + baino = іду)

сямейства яшчарак, пашыраных у тропіках; здольныя рухацца па падземных хадах уперад і назад.


амфітакі́я

(ад амфі- + гр. tokos = родны)

адна з формаў партэнагенезу, пры якім нашчадкі складаюцца толькі з самцоў або самак (назіраецца ў тлі).


амфітрыён

(гр. Amphitryon = імя міфалагічнага героя, які славіўся сваёй гасціннасцю)

перан. гасцінны гаспадар дома, кватэры.


амфітры́хі

(ад амфі- + гр. thriks, -ichos = волас)

бактэрыі з двума жгуцікамі, размешчанымі палярна на канцах клеткі.


амфітэа́тр

(гр. amphitheatron, ад amphi = па абодва бакі + theatron = відовішча)

1) месцы ў глядзельнай зале: у тэатры — за партэрам, у цырку — уступамі;

2) антычнае збудаванне для масавых відовішчаў, у якім рады для гледачоў узвышаліся паўкругам.


амфіу́мы

(н.-лац. amphiumidae)

сямейства жывёл атрада хвастатых земнаводных з кароткімі канечнасцямі, не прыстасаванымі для хады па зямлі; водзяцца ў балотах на паўднёвым усходзе ЗША.


амфіфі́ты

(ад омфі- + фіты)

водныя, прымацаваныя да грунту вадаёма расліны, большасць лістоў і кветак якіх размешчана пад вадой (напр. рагоз, трыснёг, стрэлкаліст).


амфіцэ́льны

(ад амфі- + гр. koiloma = паглыбленне)

дваякаўвагнуты (аб пазванках рыб, некаторых земнаводных і паўзуноў).


ан-

гл. а-.


ана-

(гр. ana = уверх)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух угору, падмацаванне, паўторнае або зваротнае дзеянне.


анабазі́н

(ад анабазіс)

арганічнае атрутнае рэчыва, алкалоід; выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы для знішчэння шкодных насякомых.


анабазі́н-сульфа́т

(ад анабазін + сульфат)

прэпарат, які ў 1930 — 60 гг. выкарыстоўваўся для барацьбы са шкоднымі насякомымі раслін і жывёл.


анаба́зіс

(гр. anabasis)

расліна сям. лебядовых, пашыраная пераважна ў Сярэд. Азіі; змяшчае анабазін, мае лекавае значэнне.


анабалі́зм

(н.-лац. anabolismus, ад гр. anabole = уздым)

сукупнасць рэакцый абмену рэчываў у арганізме (метабалізму), якія суправаджаюцца ўтварэннем (асіміляцыяй 2) складаных арганічных злучэнняў (проціл. катабалізм).


анабалі́я

(гр. anabole = уздым)

біял. разнавіднасць філэнбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбываецца ў сувязі з далучэннем новых стадый у канцы перыяду формаўтварэння (параўн. архалаксіс, дэвіяцыя 3).


анабапты́зм

(гр. anabaptismos = паўторнае хрыпічэнне)

рэлігійны рэфармацыйны рух пераважна ў Германіі, Швейцарыі і Нідэрландах 16 ст. супраць афіцыйнай царквы і яе догматаў, а таксама супраць феадальнага прыгнёту; знаходзіў паслядоўнікаў і сярод рамеснікаў некаторых беларускіх гарадоў.


анабапты́ст

(лац. anabaptista, ад гр. anabaptismos = паўторнае хрышчэнне)

паслядоўнік анабаптызму.


анаба́с

(н.-лац. anabas)

рыба атрада акунепадобных, якая жыве ў прэсных вадаёмах Паўд. Азіі і Філіпінскіх астравоў; мае наджаберны орган для дыхання паветрам, калі прыходзіцца прасоўвацца па сушы пры перасыханні вадаёма.


анабе́на

(н.-лац.anabaena)

ніткавая сіне-зялёная водарасць сям. анабенавых, якая трапляецца ў планктоне прэсных водаў, часам у саланаватых водах і на сушы.


анабено́псіс

(н.-лац. anabaenopsis)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. анабенавых, якая пашырана пераважна ў трапічных і субтрапічных водах і рэдкая для ўмераных шырот.


анабіёз

(гр. anabiosis = ажыўленне)

стан арганізма, пры якім жыццёвыя працэсы рэзка замаруджваюцца або спыняюцца і могуць аднавіцца пры вяртанні спрыяльных умоў; назіраецца пераважна ў беспазваночных (насякомых, круглых чарвей і інш.).


анагалакты́чны

(ад ана- + галактыка)

звязаны з зорнымі групоўкамі за межамі нашай Галактыкі.


анагалі́ннасць

(ад ана- + гр. halinos = салёны)

узрастанне салёнасці марской вады ад дна да паверхні.


анагене́з

(ад ана- + -генез)

1) тып эвалюцыйнага працэсу арганічнага свету, блізкі да прагрэсу, 2) біял. працэс рэгенерацыі тканак.


анаглі́фія

(ад гр. anaglyphos = рэльефны)

спосаб рэпрадуктавання, які дае магчымасць атрымліваць стэрэаскапічныя (аб’ёмныя) адлюстраванні.


анаглі́фы ана́гліфы

(гр. anaglyphos = рэльефны)

карты, надрукаваныя двума ўзаемна дапаўняльнымі колерамі (сіне-зялёным і чырвоным), пры разглядзе іх праз спецыяльныя акуляры-святлафільтры атрымліваецца стэрэаскапічнае адлюстраванне.


анагляцыя́л

(ад ана- + гляцыял)

перыяд насоўвання раўніннага ледніка на пэўную тэрыторыю.


ана́гр

(гр. onagros)

падвід кулана; водзіцца ў Паўд.-Зах. Азіі.


анагра́ма

(гр. anagramma)

1) слова, утворанае шляхам перастаноўкі літар другога слова (напр. год — дог, фара — арфа);

2) спосаб вершаскладання на санскрыце, лацінскай і іншых старажытных індаеўрапейскіх мовах, калі асобныя фанемы самага важнага слова верша паўтараюцца ў іншых словах.


анадзі́раваць

(ад анод)

утвараць ахоўную вокісную плеўку на паверхні металічных вырабаў спосабам электролізу.


анадо́нта

(н.-лац. anodonta)

прэснаводны малюск класа двухстворкавых, пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы; бяззубка.


анадро́мны

(ад ана- + гр. dromos = бег)

звязаны з рухам рыб з мораў у рэкі для адкладання ікры.


анадыпло́зіс

(гр. anadiplosis = падваенне)

стылістычная фігура, якая ўяўляе сабой паўтарэнне заключнай часткі вершаванага радка ў пачатку наступнага радка.


анакалу́ф

(гр. anakoluthon = непаслядоўнасць)

сінтаксічная або лагічная непаслядоўнасць у мове, адхіленні ад граматычных норм.


анака́рд

(н.-лац. anacardium)

тое, што і акажу.


анако́нда

(ісп. anaconda)

самая вялікая змяя сям. удававых, якая водзіцца ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы.


анакру́за

(гр. anakrusis = літар. адштурхоўванне)

лішні безнаціскны склад у пачатку вершаванага радка, метрычна слабое месца ў вершы.


анакрэанты́чны

(ад гр Anakreont = імя старажытнагрэчаскага паэта 6 ст. да н.э.)

які датычыць паэзіі, што апявае радасці жыцця, каханне, весялосць.


анаксемі́я

[ад ан- + акс(іген) + -емія]

адсутнасць кіслароду ў крыві; трапляецца рэдка, часцей бывае гіпаксемія.


анаксібіёз

[ад ан- + аксі(ген) + -біёз]

тое, што і анаэрабіёз.


анаксібіёнты

[ад ан- + аксі(ген) + біёнты]

тое, што і анаэробы.


анаксі́я

[ад ан- + аксі(ген)]

адсутнасць кіслароду ў тканках арганізма; трапляецца рэдка, часцей бывае гіпаксія.


ана́лаг

(гр. analogos = адпаведны)

тое, што з’яўляецца адпаведнасцю з чым-н., падабенствам чаго-н.


ана́лагавы

(ад аналаг)

непарыўны, непадзельны на асобныя часткі;

а-ая машына — вылічальная машына, якая апрацоўвае інфармацыю, што прадстаўлена ў непарыўнай форме.


аналагі́чны

(гр. analogikos)

1) заснаваны на аналогіі (напр. а. метад);

2) падобны, адпаведны;

а-ыя органы — органы жывёл і раслін, якія выконваюць аднолькавыя функцыі, хоць і адрозніваюцца па будове (напр. лёгкія і жабры, лісты і калючкі); параўн. гамалагічны.


анале́кты

(гр. analekta = падборка)

выбраныя ўрыўкі з твораў аднаго або некалькіх аўтараў.


анале́птыкі

(гр. analeptikos = які аднаўляе)

лекавыя прэпараты, што выкарыстоўваюцца для стымуляцыі дыхальных і сасударухальных нервовых цэнтраў прадаўгаватага мозга, пры парушэннях дыхання і кровазвароту (кардыямін, каразол і інш.).


ана́ліз

(гр. analysis = раскладанне)

1) навуковае даследаванне шляхам расчлянення цэлага на састаўныя часткі (напр. матэматычны а., а. мастацкага твора);

2) вызначэнне саставу і ўласцівасцей рэчыва (напр. а. крыві).


аналізава́ць

(ад аналіз)

рабіць аналіз.


аналіза́тар

(ад аналіз)

1) прыбор для вызначэння характару палярызацыі святла;

2) прыбор для аналізу гукаў, 3) анатама-фізіялагічная сістэма ў чалавека і жывёл, якая ажыццяўляе ўспрыняцце і аналіз раздражненняў, што паходзяць са знешняга і ўнутранага асяроддзя; кожны з органаў пачуццяў


аналі́ст

(ад лац. annalis = гадавы)

аўтар аналаў.


аналі́тык

(гр. analytikos = які адносіцца да аналізу)

1) спецыяліст, які займаецца аналізам рэчываў;

2) перан. той, хто мае схільнасць аналізаваць падзеі навакольнага свету і свае асабістыя адчуванні і перажыванні.


аналі́тыка

(гр. analytika)

вучэнне пра сілагізмы і паняцці як састаўная частка логікі Арыстоцеля.


аналіты́чны

(гр. analytikos)

1) заснаваны на прымяненні аналізу (напр. а. метад даследавання);

2) здольны рабіць аналіз (напр. а. розум);

3) які служыць для аналізу (напр. а-ыя вагі).


анало́гія

(гр. analogia)

1) падабенства ў пэўных адносінах з’яў, паняццяў, прадметаў, якія ў цэлым розняцца паміж сабой;

2) лог. форма высновы, калі на аснове падабенства двух прадметаў, з’яў, паняццяў у якіх-н. адносінах робяць вывад пра іх падабенства ў іншых адносінах;

3) падобнасць органаў, якія маюць розную будову, але выконваюць у розных жывёл і раслін аднолькавыя функцыі (параўн. гамалогія);

4) лінгв. змяненне граматычнай формы на ўзор другой формы.


анало́й

(гр. analogeion = падстаўка для кніг)

высокі столік у царкве, на які ў час набажэнства кладуць кнігі, ставяць абразы і крыж.


ана́лы

(лац. annales)

1) запісы гістарычных падзей у храналагічным парадку ў Стараж. Рыме і сярэдневяковай Еўропе;

2) перан. наогул запісы.


анальгезі́н

(ад анальгезія)

тое, што і антыпірын.


анальгезі́я

(гр. analgesia)

тое, што і анальгія.


анальге́тыкі

(ад гр. analgesia = адсутнасць болю)

лекавыя рэчывы, якія знімаюць або памяншаюць боль (напр. амідапірын, анальгін, марфін).


анальгі́н

(ад гр. analges = абязболены)

лекавы прэпарат, які ўздзейнічае на арганізм як болесуцішальны, гарачкапаніжальны і супрацьзапаленчы сродак.


анальгі́я

(ад гр. analges = абязболены)

неадчувальнасць да болю, адсутнасць болевага пачуцця.


ана́льны

(лац. analis)

анат. заднепраходны (напр. а-ыя залозы).


анальцы́м

(ад гр. analkis = слабы)

мінерал класа сілікатаў, белага колеру са шкляным бляскам.


анамадо́н

(н.-лац. anomodon)

лістасцябловы мох сям. туідыевых, які расце на ствалах лісцевых дрэў, зрэдку на камянях.


анама́лія

(гр. anomalia = няроўнасць)

адхіленне ад нармальнага, агульнапрынятага, ненармальнасць (напр. а. ў развіцці арганізма);

магнітная а. — адхіленне магнітнай стрэлкі пад уплывам скрытых у зямлі пакладаў жалеза.


анама́льны

(лац.апотаііз, ад гр. anomalos)

які адхіляецца ад нормы, ад агульнай заканамернасці, ненармальны.


анамарфава́ць

(гр. anamorphoo = пераўтвараю)

змяняць прапорцыі адлюстравання пры кіна- і фотаздымцы і праецыраванні пры дапамозе анамарфотнай насадкі або ўзаемным нахілам восі аб’ектыва і плоскасці прадмета.


анамарфі́чны

(ад гр. anamorphoo = пераўтвараю)

скажоны, няправільны, зменлівы.


анамарфо́з

(гр. anamorphosis = скажэнне формы)

змененая канфігурацыя аб’екта, якая атрымліваецца пры дапамозе аптычных сістэм; выкарыстоўваецца пры кіназдымцы.


анамасіяло́гія

(ад гр. onomasia = называнне + -логія)

раздзел семасіялогіі, у якім разглядаюцца прынцыпы называння.


анама́стыка

(гр. onomastikos = звязаны з імем)

1) сукупнасць уласных імёнаў у мове;

2) раздзел мовазнаўства, які вывучае ўласныя імёны.


анамастыко́н

(гр. onomastikon)

1) сукупнасць уласных імёнаў пэўнага этнасу, 2) слоўнік уласных імёнаў, складзены паасобку для кожнай катэгорыі імёнаў.


анаматало́гія

(ад гр. onoma, -atos = імя + -логія)

тое, што і анамастыка.


анаматапе́я

(гр. onomatopoiia = словатворчасць)

словаўтварэнне шляхам гукапераймання (напр. «бабах», «бабахаць»).


анамео́неіс

(н.-лац. anomoeoneis)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах і морах.


анамі́я

(фр. anomie = адсутнасць закону, арганізацыі)

маральна-псіхалагічны стан індывідуальнай і грамадскай свядомасці, які характарызуецца разлажэннем сістэмы каштоўнасцей і выражаецца ў апатыі, расчараванні ў жыцці, злачыннасці.


ана́мнез

(гр. anamnesis = успамін)

весткі аб гісторыі развіцця хваробы, атрыманыя ўрачом ад хворага.


ана́мніі

(ад ан- + амніён)

ніжэйшыя пазваночныя жывёлы (кругларотыя, рыбы, земнаводныя), у якіх у працэсе эмбрыянальнага развіцця не ўтвараюцца амніён і алантоіс.


анана́с

(н.-лац. ananas < ісп. ananas, ад індз. anana)

травяністая расліна сям. ананасавых, пашыраная ў трапічнай Амерыцы, а таксама духмяны сакаўны плод гэтай расліны залацістага колеру.


анані́зм

(ад ст.-яўр. Onan = <мя біблейскага персанажа)

ненармальнае (без палавога акта) задавальненне палавога пачуцця шляхам раздражнення палавых органаў.


анані́м

(гр. anonymos = безыменны)

1) аўтар літаратурнага твора або пісьма, які ўтаіў сваё імя;

2) літаратурны твор або пісьмо, на якім не пазначаны аўтар.


анані́мны

(гр. anonymos)

без прозвішча аўтара, без указання імя (напр. а-ая літаратура, а-ае пісьмо).


анансава́ць

(фр.аппопсег)

рабіць анонс аб чым-н., аб’яўляць.


ана́пест

(гр. anapaistos)

трохскладовая вершаваная стапа з націскам на трэцім складзе.


анаплазі́я

(ад ана- + гр. plasis = утварэнне)

вяртанне клетак і тканак у недыферэнцыраваны стан, у якім яны перастаюць выконваць спецыфічныя функцыі і набываюць здольнасць да неабмежаванага росту.


анаплазмо́з

(ад анаплазмы)

хвароба свойскіх і дзікіх жывёл, якая выклікаецца анаплазмамі.


анапла́змы

(н.-лац.anaplasma, ад гр. anaplasma = вобраз, форма)

бактэрыяпадобныя мікраарганізмы, якія паразітуюць у крыві свойскіх і дзікіх жывёл.


анаплацэфалідо́зы

(ад анаплацэфаліды)

хваробы коней, аслоў, мулаў, якія выклікаюцца анаплацэфалідамі.


анаплацэфалі́ды

(н.-лац. anoplocephalidae, ад гр. anoplos = безабаронны + kephale = галава)

сямейства гельмінтаў класа цэстодаў; паразітуюць у кішэчніку млекакормячых.


анапо́рдум

(н.-лац. опорогdum)

травяністая расліна сям. складанакветных з лілова-пурпуровымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі трапляецца рэдка.


анапсі́ды

(н.-лац. anapsida)

падклас паўзуноў, які ўключае атрады чарапах і вымерлых катылазаўраў.


анапты́хія

(н.-лац. anaptychia)

кусцісты сумчаты лішайнік сям. фісцыевых, які трапляецца на кары дрэў лісцевых парод.


анаргазмі́я

(ад ан- + аргазм)

адсутнасць аргазму пры палавых зносінах; адна з формаў зніжэння сексуальнасці ў жанчын.


анарма́льны

(ад а- + нармальны)

які адступае ад агульнай нормы, ненармальны.


анартакла́з

(ад ан- + артаклаз)

мінерал, калій-натрыевы палявы шпат.


анартры́я

(гр. anarthria = расслабленне членаў)

страта органамі мовы здольнасці вымаўляць гукі.


анарты́т

(ад гр. anorthos = косы)

мінерал класа сілікатаў, кальцыевы палявы шпат шараватага або рыжа-шэрага колеру.


ана́рха-сіндыкалі́зм

(ад анархізм + сіндыкалізм)

плынь у рабочым руху, якая адмаўляе неабходнасць дзяржаўнай улады і палітычнай барацьбы, лічыць вышэйшай формай арганізацыі працоўных прафсаюзы.


анархі́зм1

(ад анархія)

1) палітычная плынь, якая адмаўляе ўсякую дзяржаўную ўладу, выступае за замену яе сувязямі вытворцаў і спажыўцоў;

2) перан. непрызнанне аўтарытэту, парадку, дысцыпліны.


анархі́зм2

(ад ан- + гр. orchis = яечка)

парок развіцця, які заключаецца ў адсутнасці абодвух яечкаў.


анархі́ст

(ад анархія)

прыхільнік анархізму, член анархічнай арганізацыі.


ана́рхія

(гр. anarchia)

1) адсутнасць кіраўніцтва, безуладдзе;

2) перан. адсутнасць арганізаванасці, бяспланавасць, стыхійнасць (напр. а. вытворчасці).


анарэксіге́нны

(ад ан- + гр. oreksis = апетыт + -генны)

які мае адносіны да лекавых рэчываў, што змяншаюць адчуванне голаду і выкарыстоўваюцца пры атлусценні.


анасма́тыкі

(ад ан- + гр. osme = пах)

жывёлы, у якіх адсутнічае нюх (напр. дэльфіны).


анасмі́я

(ад ан- + гр. osme = пах)

адсутнасць нюху.


ана́спіды

(н.-лац. anaspida, ад гр. an = не + aspis, -idos = панцыр)

падклас вымерлых бяспанцырных агнатаў класа няпарнаноздравых; жылі ў сілуры — дэвоне.


анастамо́з

(гр. anastomosis = адтуліна, выхад)

1) анат. злучэнне паміж валакністымі ўтварэннямі (нервамі, мышцамі) і крывяноснымі або лімфатычнымі сасудамі;

2) з’яднанне трубчастых структур, напр. жылак у лістах, гіфаў у грыбоў.


ана́страфа

(гр. anastrophe)

змена прамога парадку слоў у выразе ці словазлучэнні на непрамы без парушэння зместу.


анастыгма́т

(ад ан- + астыгмат)

аб’ектыў, у якім падборам лінз ліквідаваны астыгматызм і аберацыя.


анатава́ць

(ад анатацыя)

складаць анатацыю чаго-н.


аната́з

(фр. anatase, ад гр. anatasis = выцягненне)

мінерал класа вокісаў і гідравокісаў, двухвокіс тытану чорна-сіняга, бурага або жоўтага колеру з алмазным бляскам.


анатаксі́н

(ад ан- + таксін)

таксін, які шляхам адпаведнай апрацоўкі пазбаўлены ядавітасці, але зберагае антыгенныя і імунагенныя ўласцівасці.


ана́там

(гр. anatome = рассячэнне)

спецыяліст у галіне анатоміі або прэпаравання трупаў.


анатамі́раваць

(ад гр. anatome = рассячэнне)

прэпараваць труп для навуковых або судова-медыцынскіх мэт.


анатацы́зм

(гр. anatokismos)

налічэнне працэнтаў не толькі з пачатковай сумы, але і з працэнтаў, якія набеглі за час укладу.


аната́цыя

(лац. annotatio = заўвага)

кароткі выклад зместу кнігі, артыкула з агульнай іх характарыстыкай.


анато́мія

(ад гр. anatome = рассячэнне)

1) навука аб будове жывых арганізмаў (напр. а. чалавека);

2) будова арганізма, органа (напр. а. сэрца);

3) перан. будова чаго-н. (напр. а. грамадства).


ана́ты

[лац. annatae = гадавыя (грошы)]

збор на карысць папскай казны з асоб, якія атрымлівалі касцельныя пасады (у 13 — 18 ст.).


анатэ́ксіс

(гр. anateksis = расплаўленне)

ультраметамарфічны працэс, які вядзе да расплаўлення цвёрдых горных парод у выніку агульнага прамочвання іх магмай.


анафа́за

(ад ана- + фаза)

трэцяя фаза клетачнага дзялення, якая ідзе ўслед за метафазай і характарызуецца разыходжаннем храмасом да полюсаў клеткі.


ана́фара

(гр. anaphora)

стылістычны прыём, звязаны з паўтарэннем слова або гуку ў пачатку некалькіх вершаваных радкоў (параўн. эпіфара).


анафарэ́з

(ад ана- + гр. phoresis = перамяшчэнне)

перамяшчэнне да анода завіслых у растворы часцінак, калі праз раствор праходзіць электрычны ток (параўн. катафарэз, электрафарэз).


ана́фема

(гр. anathema)

адлучэнне ад царквы, праклён як самая высокая кара ў хрысціянстве.


анафілаксі́я

(ад ана- + гр phylaksis = безабароннасць)

адно з праяўленняў алергіі, якое выражаецца ў павышанай адчувальнасці арганізма да паўторнага ўздзеяння таго ж рэчыва (сывараткі, вакцыны і інш.); параўн. ідыясінкразія.


анафро́нт

(ад ана- + фронт)

атмасферны фронт, які характарызуецца ўзыходным рухам цёплага паветра (проціл. катафронт).


анафта́льм

(ад ан- + гр. ophthalmos = вока)

адсутнасць аднаго або абодвух вачэй у выніку няшчаснага выпадку ці аперацыйнага выдалення.


анахарэ́т

(гр. anachoretes)

пустэльнік.


анахарэты́зм

(ад анахарэт)

разнавіднасць імурацыі, калі жывы арганізм самазамуроўваецца і гіне (напр. малюскі-каменеточцы).


анахрама́т

(ад ана- + гр. chroma, -atos = колер)

аптычная сістэма, у якой не выпраўлена храматычная аберацыя.


анахрані́зм

(гр. anachronismos)

1) парушэнне храналагічнай дакладнасці, якое прыводзіць да неапраўданага ўнясення ў апісанне якой-н. эпохі рыс, характэрных для іншага часу;

2) устарэлы погляд, падыход, звычай; перажытак мінулага.


анаэрабіёз

(ад ан- + аэрабіёз)

ва ўмовах, дзе адсутнічае свабодны кісларод.


анаэрабіёнты

(ад ан + аэрабіёнты)

тое, што і анаэробы.


анаэро́бы

(ад ан- + аэробы)

арганізмы, здольныя жыць у асяроддзі, дзе няма атмасфернага кіслароду, напр. некаторыя бактэрыі, ніжэйшыя расліны (параўн. аэробы).


ангажы́раваць

(фр. engager)

1) запрашаць артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на пэўны тэрмін;

2) запрашаць даму на танец, 3) прыцягваць каго-н. да актыўнага ўдзелу ў якой-н. справе.


ангажэме́нт

(фр. engagement)

запрашэнне артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на пэўны тэрмін.


ангала́р

(парт. angolar)

грашовая адзінка Анголы, роўная 100 сентава.


анга́р

(фр. hangar)

памяшканне для стаянкі і рамонту самалётаў і верталётаў.


ангармані́чны

(ад ан- + гарманічны)

не гарманічны;

а-ыя ваганні — ваганні, пры якіх змяшчэнне, напружанасць не прапарцыянальныя сіле, якая выклікае ваганні.


анга́рыя анга́ры́я

(лац. angaria, ад гр. angareia)

1) перавозная і іншыя адработачныя павіннасці ў сярэдневяковай Еўропе;

2) права захопу дзяржавамі, якія ваююць, у сваіх партах гандлёвых суднаў нейтральных краін для выкарыстання іх у ваенных мэтах.


ангвіласпо́ра

(н.-лац. anguillospora)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод у вадзе.


ангеміто́ніка

(ад ан- + гемі + тоніка)

гукавая сістэма, заснаваная на беспаўтонавых гукавых суадносінах; бывае трох-, чатырох-, пяціступенная (пентатоніка) у аб’ёмах кварты, квінты, а таксама актавы, малой сексты, сентымы.


ангідрабіёз

(ад ан- + гр. hydor = вада + -біёз)

прыватны выпадак анабіёзу, калі арганізмы могуць выжываць без вады.


ангідро́н

(ад ан- + гр. hydor = вада)

бясколернае крышталічнае рэчыва, якое пры паглынанні вады ператвараецца ў крышталегідрат, выкарыстоўваецца для высушвання газаў і вадкасцей.


ангідры́д

(ад ан- + гр. hydor = вада)

вокісел, які пры злучэнні з вадой дае кіслату.


ангідры́т

(ад ан- + гр. hydor = вада)

мінерал класа сульфатаў (сернакіслы кальцый), які пры злучэнні з вадой ператвараецца ў гіпс.


ангіёма

(ад грэч. angeion = сасуд + -ома)

мед. дабраякасная пухліна, якая складаецца з крывяносных і лімфатычных сасудаў.


ангі́на

(лац. angina, ад angere = душыць)

вострая інфекцыйная хвароба з запаленнем слізістай абалонкі зева, асабліва паднябенных міндалін.


ангія-

(гр. angeion = сасуд)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да сасудзістай сістэмы жывёл і раслін.


ангіягра́фія

(ад ангія- + -графія)

рэнтгеналагічнае абследаванне крывяносных сасудаў розных органаў шляхам увядзення ў іх кантрастных рэчываў.


ангіякардыягра́фія

(ад ангія- + кардыяграфія)

рэнтгеналагічнае даследаванне поласцей сэрца і магістральных сасудаў.


ангіяло́гія

(ад ангія- + -логія)

раздзел анатоміі, які вывучае крывяносныя і лімфатычныя сасуды.


ангіянеўро́з

(ад ангія- + -неўроз)

функцыянальнае расстройства інервацыі крывяносных сасудаў.


ангіяспа́зма

(ад ангія- + спазма)

раптоўнае звужэнне дробных артэрый і капіляраў, у выніку чаго парушаецца забеспячэнне крывёй тканкі або органа.


ангіястамі́я

(ад ангія- + гр. stoma = адгуліна)

налажэнне на крывяносныя сасуды фістул, што дазваляе перыядычна браць у жывёлы кроў ва ўмовах працяглага доследу.


ангіястэно́з

(ад ангі- + стэноз)

звужэнне крывяносных сасудаў.


ангіятэнзі́н

(ад ангія- + лац. tensus + напружаны)

біялагічна актыўнае рэчыва, якое ўтвараецца ў крыві жывёл і чалавека і рэгулюе артэрыяльны ціск, водна-солевы абмен, стымулюе сакрэцыю. гармонаў.


ангіяхірургі́я

(ад ангія- + хірургія)

хірургічнае лячэнне крывяносных сасудаў.


англама́н

(ад п.-лац. Anglia = Англія + -ман)

чалавек, які захапляецца ўсім англійскім.


англама́нія

(ад п.-лац. Anglia = Англія + манія)

захапленне ўсім англійскім.


англафі́л

(ад п.-лац. Anglia = Англія + -філ)

прыхільнік англійскай нацыі, культуры.


англафо́б

(ад п.-лац. Anglia = Англія + -фоб)

чалавек, які ненавідзіць усё англійскае.


англе́з

(фр. anglaise = англійская)

агульная назва англійскіх народных танцаў, якія распаўсюдзіліся ў 17 — 19 ст. у краінах Еўропы.


англезі́т

(фр. anglaisite, ад англ. Anglesey = назва вострава)

мінерал класа сульфатаў, сернакіслы свінец, а таксама свінцовая руда.


англіка́нец

(с.-лац. anglicanus = англіканскі)

прыхільнік англіканства.


англіка́нскі

(с.-лац. anglicanus)

які мае адносіны да англіканства.


англіка́нства

(ад с.-лац. anglicanus = англіканскі)

дзяржаўная царква ў Англіі, адна з пратэстанцкіх цэркваў, што ўзнікла ў 16 ст. ў час Рэфармацыі.


англіцы́зм

(фр. anglicisme, ад с.-лац. anglicus = англійскі)

слова або выраз, запазычаныя з англійскай мовы.


анго́б

(фр. engobe)

тонкі слой гліны, які наносіцца на паверхню керамічнага вырабу перад абпальваннем, каб згладзіць няроўнасці і надаць вырабу пэўны колер.


анго́рскі

(польск. angorski, ад Angora = старажытная назва Анкары)

які датычыць парод катоў, коз і трусоў з доўгай пушыстай шэрсцю, выведзеных у старажытнасці ў Анкары.


а́нгстрэм

[шв. A. Angström = прозвішча шв. фізіка і астранома (1814 — 1874)]

адзінка вымярэння даўжыні, роўная адной дзесяцімільярднай долі метра; прымяняецца ў оптыцы для вымярэння даўжыні светлавых хваль.


андалузі́т

(ад ісп. Andalucia = назва правінцыі ў Іспаніі)

мінерал класа сілікатаў белага, шэрага, ружовага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як вогне- і кіслотатрывалы матэрыял.


анда́нтэ

(іт. andante)

1) муз. умерана павольны тэмп, больш хуткі, чым адажыо, але павольнейшы за анданціна;

2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


анданці́на

(іт. andantino)

1) муз. умераны тэмп, больш хуткі, чым андантэ, але павольнейшы за мадэрата, 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


андара́к

(ням. Unterrock)

саматканая паласатая або клятчастая спадніца, якую даўней насілі жанчыны на Беларусі.


анда́тра

(англ. ondatra, ад індз. ondatra)

грызун сям. палёвак з каштоўным бліскучым футрам бурага колеру, а таксама футра гэтага звярка; мускусны пацук.


андо́граф

(ад фр. ondo = хваля + -граф)

прыбор для запісу ваганняў электрычнага напружання.


андра-

(гр. aner, andros = мужчына)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае адносіны да мужчыны або мужчынскага полу.


андрагене́з

(ад андра- + -генез)

форма размнажэння, пры якой у развіцці яйцаклеткі ўдзельнічае толькі мужчынскае ядро, прыўнесенае ў яе сперміем у працэсе апладнення (проціл. гінагенез).


андраге́ны

(ад андра- + -ген)

група мужчынскіх палавых гармонаў, якія стымулююць развіццё другасных палавых прымет.


андрагі́нія

(гр. androgynos = двухполы)

наяўнасць у асобіны аднаго полу прымет другога полу; прыватны выпадак андрагініі — гермафрадытызм.


андрагінафо́р

(ад гр. androgynos = двухполы + -фор)

выраслы ў даўжыню ўчастак двухполай кветкі паміж песцікам і тычынкамі.


андраго́гіка

(ад андра- + гр. agoge = выхаванне)

раздзел педагогікі, які вывучае пытанні стымулявання працэсаў выхавання дарослых людзей.


андрады́т

(ад парт. d’Andrad = прозвішча парт. мінералога)

мінерал класа сілікатаў, вапняковажалезісты гранат2 зеленаватага або чорнага колеру.


андракефалі́зм

(ад андра- + гр. kephale = галава)

стварэнне вобразаў міфічных істот з целам звера і галавой чалавека (сфінкс, кентаўр, сірэна) у мастацтве старажытнага Егіпта, Асірыі, Індыі, Кітая і сярэдневяковай Еўропы.


андрало́гія

(ад андра- + -логія)

раздзел уралогіі, які вывучае хваробы мужчынскіх мачавых і палавых органаў.


андраме́да

(н.-лац. andromeda, ад гр. Andromede = паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка цара Эфіопіі Кефея, прынесеная ў ахвяру марскому страшыдлу і вызваленая Персеем)

нізкая вечназялёная кустовая расліна сям. верасовых, пашыраная ў лясной і тундравай зонах.


андрастэро́н

(ад андра- + гр. stereos = цвёрды)

рэчыва, якое выдзяляецца з мачой і мае біялагічнае дзеянне мужчынскага палавога гармону.


андрафо́бія

(ад андра- + -фобія)

нянавісць да мужчын.


андрацэ́й

(ад андра- + гр. oikia = дом)

сукупнасць тычынак кветкі.


андро́іды

(ад андра- + -оід)

аўтаматычныя рухомыя фігуры, якія могуць выконваць рухі, уласцівыя чалавеку.


-андрыя

(гр. andreios = мужчынскі)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да мужчыны або мужчынскага полу.


андрэі́ды

(н.-лац. andreaeidae)

падклас лістасцябловых імхоў; пашыраны па ўсім зямным шары, прадстаўлены адзіным родам андрэя.


андрэ́я

(н.-лац. andreaea)

лістасцябловы мох падкласа андрэідаў, які трапляецца на камянях у лясах.


андуля́тар

(фр. ondulateur, ад лац. unda = хваля)

тэлеграфны прыёмны апарат, які робіць бесперапынны запіс сігналаў на папяровай стужцы.


андуля́цыя

(фр. ondulation, ад лац. unda = хваля)

завіўка валасоў, наданне ім хвалістага выгляду.


андэзі́н

(ад лац. Andes = Анды, горы ў Паўд. Амерыцы)

мінерал класа сілікатаў белага або шараватага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вытворчасці кіслотатрывалых керамічных вырабаў.


андэзі́т

(ням. Andesit, ад лац. Andes = Анды, горы ў Паўд. Амерыцы)

горная парода цёмна-шэрага, бурага або чорнага колеру, якая складаецца з андэзіну, аўгіту і іншых мінералаў, а таксама шкла; выкарыстоўваецца як будаўнічы і кіслотатрывалы матэрыял.


андэзі́т-дацы́т

(ад андэзіт + дацыт)

вулканічная горная парода, пераходная ад андэзіту да дацыту, эфузіўны аналаг дыярыту.


андэргра́унд

(англ. underground = метрапалітэн; падполле)

падпольны, нелегальны рух у палітыцы, мастацтве.


андэрра́йтынг

(англ. underwriting)

1) размяшчэнне каштоўных папер па публічнай падпісцы праз пасрэднікаў, функцыі якіх звычайна выкопваюць інвестыцыйныя банкі;

2) падпіска на акцыі;

3) прыём нерухомасці на страхаванне.


андэрра́йтэр

(англ. underwriter)

асоба, якая прымае на сябе абавязак па размяшчэнню, рэалізацыі каштоўных папер (акцый) на рынку.


анейро́ід

(ад гр. oneiros = сон + -оід)

расстройства свядомасці, якое характарызуецца сумессю фрагментаў адлюстравання рэальнага свету і яркіх фантастычных уяўленняў, падобна на тое, як гэта бывае ў сне.


анекдо́т

(фр. anecdote, ад гр. anekdotos = нявыдадзены)

1) кароткае апавяданне жартоўнага ці сатырычнага зместу пра незвычайную падзею, сітуацыю, выпадак у жыцці гістарычнай асобы або фальклорнага героя;

2) невялікае гумарыстычнае апавяданне з нечаканым канцом.


анексі́раваць

(лац. annectere)

гвалтоўна далучаць, захопліваць тэрыторыі іншых дзяржаў.


ане́ксія

(лац. annexio = далучэнне)

захоп, гвалтоўнае далучэнне да краіны чужой тэрыторыі.


анексіяні́зм

(фр. annexionisme, ад лац. annexio = далучэнне)

палітыка анексіі, захопніцкая палітыка.


анелі́ды

(ад лац. annelus = кольца + гр. eidos = выгляд)

кольчатыя чэрві, пашыраныя ў грунце, морах і прэсных водах зямнога шара.


анема-

(гр. anemos = вецер)

першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову «вецер».


анемага́м

(ад анема- + гр. gamos = шлюб)

расліна, якая апыляецца пры дапамозе ветру.


анема́гамія

(ад анема- + -гамія)

тое, што і анемафілія.


анемакліно́граф

(ад анема + гр. klino = нахіляю + -граф)

самапісная прылада для вымярэння нахілу ветру да гарызантальнай плоскасці.


анемаме́трыя

(ад анема- + -метрыя)

раздзел практычнай метэаралогіі, які займаецца вымярэннем хуткасці ветру.


анемарумбо́граф

(ад анема- + англ. rhumb = вугал + -граф)

тое, што і анемограф.


анемарумбо́метр

(ад анема- + румб + -метр)

тое, што і анемометр.


анемаско́п

(ад анема- + -скоп)

прыбор, які паказвае наяўнасць ветру пэўнага напрамку.


анемафілі́я

(ад анема- + -філія)

прыстасаванасць кветак раслін да апылення пры дапамозе ветру.


анемафі́льны

(ад анема- + гр. phileo = люблю);

а-ыя расліны — ветраапыляльныя расліны.


анемахары́я

(ад анема- + -харыя)

рассейванне насення, спораў, пладоў раслін ветрам.


анемі́чны

(ад анемія)

1) які мае дачыненне да анеміі; малакроўны;

2) перан. вялы, кволы; бяздзейны.


анемі́я

(гр. anaimia)

змяншэнне колькасці эрытрацытаў і гемаглабіну ў крыві, малакроўе.


анемо́граф

(ад анема- + -граф)

прыбор для бесперапыннай аўтаматычнай рэгістрацыі хуткасці і напрамку ветру.


анемо́метр

(ад анема- + -метр)

прыбор для вымярэння хуткасці руху і напрамку ветру.


анемо́на

(гр. anemone)

травяністая расліна сям. казяльцовых з жоўтымі, белымі або ружовымі кветкамі; кураслеп.


аненцэфалі́я

(ад ан- + гр. enkephalos = галаўны мозг)

змяншэнне або поўная адсутнасць галаўнога мозга ў выніку анамаліі развіцця.


анергі́я

(ад гр. anergos = не выкананы)

страта здольнасці рэагаваць на раздражняльнікі.


анеро́ід

(ад а- + гр. neros = вільгаць + -оід)

барометр, у якім атмасферны ціск вымяраецца па велічыні дэфармацыі пругкай металічнай каробкі.


анестэзіёлаг

(ад анестэзія + -лаг)

спецыяліст у галіне анестэзіялогіі.


анестэзі́н

(ад гр. anaisthesia = неадчувальнасць)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для мясцовага абязбольвання.


анестэзі́раваць

(ад анестэзія)

абязбольваць пры дапамозе анестэтыкаў.


анестэзі́я

(гр. anaisthesia = неадчувальнасць)

1) страта або паслабленне ўспрымальнасці да знешніх раздражненняў;

2) абязбольванне пры дапамозе анестэтыкаў.


анестэзіяло́гія

(ад анестэзія + -логія)

раздзел медыцыны, які распрацоўвае метады і сродкі абязбольвання.


анестэ́тыкі

(ад гр. anaisthetos = неадчувальны)

сродкі для абязбольвання.


анестэты́чны

(ад гр. anaisthetos = неадчувальны)

абязбольваючы.


анеўплаіды́я

(ад ан- + гр. eu = цалкам, зусім + ploos = кратны + eidos = выгляд)

спадчынная змена, пры якой клеткі арганізма змяншаюць або павялічваюць колькасць храмасом у параўнанні з іх звычайным наборам.


анеўры́зма

(гр. aneurysnia = расшырэнне)

мясцовае расшырэнне артэрыі, выкліканае зменамі яе сценак або пашкоджаннем.


анеўры́н

(ад а- + гр. neuron = нерв)

вітамін B₁, неабходны для нармальнай дзейнасці нервовай сістэмы.


анёл

(польск. anioł, ад грэч. angelos = пасланец)

1) пасланец бога, якога вернікі ўяўляюць у выглядзе юнака з крыламі;

2) перан. асоба як увасабленне чаго-н. станоўчага, ідэальнага.


анжамбема́н

(фр. enjambement)

паэтычны прыём, пры якім фраза, пачатая ў адным вершаваным радку, заканчваецца ў наступным.


аніге́на

(н.-лац. onygena)

сумчаты грыб сям. анігенавых, які развіваецца на рагах і капытах буйной рагатай жывёлы, коней, авечак, пер’і птушак, выклікае гідроліз рагавога рэчыва.


анігіля́цыя

(лац. annihilatio = знішчэнне)

ператварэнне элементарных часціц і антычасціц пры сутыкненні ў іншыя часціцы, напр. пратона і антыпратона ў некалькі мезонаў або электрона і пазітрона ў два фатоны.


аніён

(гр. anion = які ідзе ўверх)

адмоўна зараджаны іон, які ў час электролізу рухаецца да анода.


аніза-

(гр. anisos = неаднолькавы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «неаднолькавы».


анізагаме́ты

(ад аніза- + гаметы)

гаметы, якія адрозніваюцца па форме, велічыні і паводзінах пры капуляцыі.


анізага́мія

(ад аніза- + -аямія)

палавы працэс, пры якім адбываецца зліццё анізагамет.


анізакары́я

(ад аніза- + kore = зрэнка)

розная велічыня зрэнак у асоб з захворваннем галаўнога і спіннога мозгу.


анізамеры́я

(ад аніза- + -мерыя)

неаднолькавасць уласцівасцей адноўленых органаў, клетак, частак клетак.


анізаме́тр

(ад аніза- + -метр)

прылада для вызначэння магнітнай анізатрапіі монакрышталёў і тэкстураваных матэрыялаў.


анізаметры́я

(ад аніза- + -метрыя)

неаднолькавы зрок абодвух вачэй.


анізатрапі́я

(ад аніза- + -трапія)

1) неаднолькавасць фізічных уласцівасцей рэчыва (напр. механічных, аптычных, электрычных) па розных напрамках унутры яго (проціл. ізатрапія);

2) здольнасць органаў расліны набываць рознае становішча пры аднолькавым уздзеянні фактараў знешняга асяроддзя.


анізафілі́я

(ад аніза- + -філія)

неаднолькавы памер лістоў на адным і тым жа парастку ў некаторых раслін.


анізейкані́я

(ад аніза- + гр. eikon = адлюстраванне)

розніца ў велічыні адлюстраванняў на сятчатцы абодвух вачэй пры бінакулярным разглядванні прадметаў.


анізо́л

(фр. anisol)

арганічнае злучэнне, рэчыва прыемнага паху, якое выкарыстоўваецца ў парфумернай прамысловасці.


анілі́н

(фр. aniline, ад парт. anil < ар. an-riîl = індыга)

арганічнае злучэнне, алеістая ядавітая вадкасць без колеру; выкарыстоўваецца пры вырабе фарбаў, лякарстваў, выбуховых рэчываў.


анілі́нгус

(ад лац. anus = задні праход + lingere = лізаць)

варыянт папярэдніх інтымных ласкаў у час любоўнай прэлюдыі, пры якой палавое ўзбуджэнне дасягаецца праз раздражненне заднепраходнай вобласці партнёра языком і губамі.


анілі́нкцыя

(ад лац. anus = задні праход + lingere = лізаць)

тое, што і анілінгус.


анімалі́зм

(фр. animalisme, ад лац. animal = жывёла)

адлюстраванне жывёл у жывапісе і скулыпуры.


анімалі́ст

(фр. animaliste, ад лац. animal = жывёла)

мастак або скульптар, які адлюстроўвае ў сваіх творах пераважна жывёл.


анімалісты́чны

(ад анімаліст)

звязаны з адлюстраваннем жывёльнага свету ў выяўленчым мастацтве і літаратуры (напр. а. жанр).


анімалькулі́зм

(ад лац. animalculum = звярок)

сістэма поглядаў біёлагаў 17 — 18 ст., якія лічылі, што ў сперматазоідзе змяшчаецца ў мініяцюры сфарміраваны арганізм, а яго развіццё зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах (параўн. авізм).


анімалькулі́сты

(ад лац. animalculum = звярок)

прыхільнікі анімалькулізму (параўн. авісты).


аніма́льны

(лац. animalis = жывёльны)

які адносіцца да жывёлы, жывёльны.


аніма́та

(іт. animato)

муз. жвава, узбуджана.


аніма́тар

(лац. animator = ажыўляльнік)

1) спецыяліст па анімацыі;

2) уст. той, хто заахвочвае, пабуджае да дзейнасці.


аніматы́зм

(ад лац. animatus = адушаўлёны)

вера ў безасабовую адушаўлёнасць прадметаў і з’яў акаляючай рэчаіснасці — характэрная рыса ўсіх першабытных рэлігій.


аніматэ́р

(фр. animateur)

душа кампаніі.


аніма́цыя

(лац. animatio = адушаўлёнасць)

метад стварэння серыі здымкаў, малюнкаў або сілуэтаў у розных фазах руху, пры паказе якіх на экране з’яўляецца ўражанне ажыўлення мёртвых форм руху.


анімі́зм

(ад лац. anima = душа)

уяўленне пра існаванне душы ў кожнай рэчы, надзяленне прадметаў і з’яў прыроды ўласцівасцямі жывых істот.


ані́с

(н.-лац. anisum, ад гр. anison)

1) травяністая эфіраалейная расліна сям. парасонавых, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і, а таксама яе насенне, якое ўжываецца як прыправа;

2) сорт яблыні з сакаўнымі кісла-салодкімі яблыкамі, а таксама плод гэтай яблыні.


аніхаміко́з

(ад гр. onyks, -усhos = ногаць + мікозы)

захворванне ногцяў, якое выклікаецца рознымі відамі паразітычных грыбоў.


аніхафо́ры

(н.-лац. onychophora)

тып многасегментных беспазваночных жывёл падраздзялення першаснаротых, знешне падобных на вусеня; жывуць у лясным подсціле.


аніхіўры́ды

(н.-лац. onychiuridae)

сямейства насякомых атрада нагахвостак; шкодзяць усходам і агародным раслінам.


аніхі́я

(ад гр. onyks, -ychos = ногаць)

захворванне ногцяў, паражэнне ногцевай пласцінкі, кораня ногця, ногцевага ложа (параўн. параніхія).


аніяні́ты

(ад гр. anion = які ідзе ўверх)

іаніты, здольныя абменьваць свае адмоўна зараджаныя іоны (аніёны) на іоны знешняга асяроддзя.


анкагене́з

(ад гр. onkos = уздутасць + -генез)

працэс ператварэння нармальных клетак, тканак у пухлінныя.


анкаге́нны

(ад гр. onkos = уздутасць + -генны)

тое, што і канцэрагенны.


анкаге́ны

(ад гр. onkos = уздутасць + ген)

гены, якія абумоўліваюць пераўтварэнне нармальных клетак эўкарыёт у злаякасныя.


анкалі́ты

(ад гр. onkos = уздутасць, нарасць + -літ)

вапняковыя і даламітавыя ўтварэнні ў горных пародах, якія паходзяць з пасяленняў выкапнёвых ніжэйшых водарасцяў.


анкало́гія

(ад гр. onkos = уздутасць + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае пухліны і распрацоўвае метады іх лячэння.


анкаты́чны

(гр. onkoteros)

напружаны, павялічаны;

а. ціск — частка асматычнага ціску раствору, выкліканая калоідамі, што змяшчаюцца ў гэтым растворы.


а́нкер

(ням. Anker, ад лац. ancora = якар)

1) дэталь гадзіннікавага механізма, якая звязвае хадавое кольца з маятнікам і забяспечвае раўнамернасць ходу гадзінніка;

2) металічная дэталь, якая служыць для мацавання састаўных частак збудаванняў, машын.


анкеро́к

(гал. anker)

драўляная бочачка для зберажэння на судне пітной вады.


анкеры́т

(ад ням. M. Anker = прозвішча аўстр. мінералога 19 ст.)

мінерал класа карбанатаў, разнавіднасць даламіту белага або шэрага колеру са шкляным бляскам.


анке́та

(фр. enquête)

апытальны ліст для атрымання якіх-н. звестак аб тым, хто яго запаўняе, або адказаў на пытанні, складзеныя па пэўнай праграме.


анкілаза́ўры

(ад гр. ankylos = сагнуты + -заўр)

буйныя раслінаедныя чацвераногія дыназаўры мелавога перыяду (гл. мезазой) з целам, пакрытым панцырам з касцявых пласцінак.


анкіластаматыдо́з

(ад анкіластаматыды)

хвароба чалавека і некаторых жывёл, якая выклікаецца анкіластаматыдамі.


анкіластаматы́ды

(н.-лац. ankylostomatidae, ад гр. ankylos = сагнуты + stoma, -atos = рот)

сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у кішэчніку чалавека і некаторых жывёл.


анкіластамо́з

(ад анкіластома)

хвароба чалавека і мясаедных жывёл, якая выклікаецца анкіластомамі.


анкіласто́ма

(н.-лац. ankylostoma, ад гр. ankylos = сагнуты + stoma = рот)

гельмінт сям. анкіластаматыдаў паразітуе ў кішэчніку чалавека і мясаедных жывёл; крывагалоўка.


анкіло́з

(гр. ankylos = сагнуты)

нерухомасць сустава, выкліканая спайкай храсткоў або касцей.


анкістрадэ́смус

(н.-лац. ancistradesmus)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая свабодна плавае ў вадаёмах рознага тыпу; павышае прадукцыйнасць рыбагадоўчых сажалак.


анкла́ў

(фр. enclave)

тэрыторыя або частка тэрыторыі адной дзяржавы, поўнасцю акружаная тэрыторыяй іншай дзяржавы.


анко́лаг

(ад гр. onkos = уздутасць + -лаг)

спецыяліст у галіне анкалогіі.


анко́ль

(англ. on call = па патрабаванні)

кароткатэрміновая пазыка, якая павінна пагашацца па першым патрабаванні крэдытора.


анко́льны

(ад анколь);

а. крэдыт — тое, што і анколь.


ано́а

(н.-лац. anoa)

парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, якая жыве ў лясах Інданезіі; карлікавы буйвал.


ано́д

(гр. anodos = пад’ём, узыходжанне)

электрод з дадатным зарадам (проціл. катод).


ано́на1

(лац. annona, ад annus = год)

гадавы запас хлеба, неабходны для забеспячэння старажытнарымскага горада, а таксама павіннасць насельніцтва забяспечваць прадуктамі і фуражом старажытнарымскую армію.


ано́на2

(н.-лац. annona)

дрэвавая або кустовая расліна сям. анонавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі і Афрыкі; многія віды разводзяцца як пладовыя.


ано́нс

(фр. annonce)

папярэдняя аб’ява, паведамленне аб чым.-н. (напр. што павінны адбыцца гастролі, канцэрт, спектакль).


ано́фелес

(гр. anopheles = шкодны)

малярыйны камар.


анса́мбль

(фр. ensamble = сукупнасць)

1) стройнае спалучэнне частак у адно цэлае (напр. архітэктурны а.);

2) мастацкая зладжанасць у выкананні (драматычным, музычным, харэаграфічным);

3) група выканаўцаў, якая выступае як адзіны мастацкі калектыў (напр. а. песні і танца);

4) музычны твор для некалькіх музыкантаў ці спевакоў.


анта́ба

(ням. Handhabe = ручка)

металічнае кольца, якое прымацоўвалася даўней да варот сядзіб, дзвярэй дамоў, дзверцаў у шафах, куфраў і служыла ручкай; у наш час выкарыстоўваецца пераважна для аздаблення прадметаў хатняга ўжытку.


антабіяло́гія

(ад гр. on, ontos = быццё + біялогія)

раздзел біялогіі, які вывучае ўзроставыя асаблівасці арганізма; біялогія развіцця.


антаблеме́нт

(фр. entablement)

верхняя гарызантальная частка будынка, якая апіраецца на калоны і складаецца з карніза, фрыза i архітрава.


антагані́зм

(гр. antagonisma = спрэчка, барацьба)

непрымірымая супярэчнасць, варожасць.


антагані́ст

(гр. antagonistes)

1) непрымірымы праціўнік;

2) мышца, якая дзейнічае ў процілеглым напрамку адносна другой мышцы (параўн. сінергіст);

3) біял. мікраарганізм, які тармозіць жыццядзейнасць іншых мікраарганізмаў.


антаганісты́чны

(ад антаганіст)

поўны антаганізму, непрымірымы, варожы.


антагене́з

(ад гр. on, ontos = быццё + -генез)

індывідуальнае развіццё жывёльнага або расліннага арганізма з моманту зараджэння да смерці.


антагене́тыка

(ад гр. on, ontos = быццё + генетыка)

раздзел генетыкі, які вывучае генетычныя асновы індывідуальнага развіцця арганізма.


антало́гія1

(гр. anthologia = літар. букет кветак)

зборнік выбраных твораў розных аўтараў.


антало́гія2

(ад гр. on, ontos = быццё + -логія)

раздзел філасофіі, які вывучае тэорыю быцця, характар і структуру рэчаіснасці або агульную тэорыю прадметаў.


антанамазі́я

(гр. antonomasia)

від метаніміі, замена агульнага слова ўласным іменем і наадварот (напр. «заіл» замест «злосны крытык»).


антанімі́я

(ад анты- + гр. onyma = імя)

лінгв. тып семантычных адносін лексічных адзінак, якія маюць процілеглае значэнне (антонімаў).


антано́мус

(н.-лац. anthonomus)

жук сям. даўганосікаў, які развіваецца на дрэвавых, кустовых і травяністых раслінах.


анта́нта

(фр. entante = літар. згода)

блок Вялікабрытаніі, Францыі, Расіі, які склаўся ў 1904 — 1907 гг. у процівагу Германіі і яе саюзнікам, а ў ходзе першай сусветнай вайны папоўніўся ЗША і Японіяй; распаўся ў пач. 20-х гадоў.


антарктаза́ўр

(ад Антарктыка + -заўр)

самы буйны дыназаўр мелавога перыяду з групы заўраподаў, рэшткі яго знойдзены адносна блізка ад Антарктыкі, у Аргенціне.


анта́рктыка

(гр. antarktikos = які знаходзіцца насупраць поўначы)

паўднёвая палярная вобласць зямнога шара.


антаркты́чны

(гр. antarktikos = які знаходзшца насупраць поўначы)

які мае дачыненне да Антарктыкі.


антасфе́ра

(ад гр. anthos = кветка + сфера)

сфера ўплыву пахучых залоз асобнай кветкі на дзейнасць насякомых — апыляльнікаў раслін (спажыўцоў яе нектару і пылку).


антафеі́н

(ад гр. anthos = колер + faios = цёмны)

цёмна-буры пігмент у клетачным соку некаторых раслін, напр. у пялёстках бабоў.


антафілі́т

(ад грэч. anthos = колер + phyllon = ліст)

мінерал з групы рамбічных амфіболаў шэрага, зялёнага або карычневага колеру; багатая жалезам валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак азбесту.


антахло́р

(ад гр. anthos = кветка + chloros = жаўтаваты)

жоўты пігмент у клетачным соку некаторых раслін, гал.ч. у пялёстках кветак, часам сцёблах і лістах.


антацы́дны

(ад анты- + лац. acidus = кіслы)

які мае адносіны да лекавых рэчываў, што нейтралізуюць саляную кіслату страўнікавага соку.


антацыя́н

(ад гр. anthos = кветка + kyanos = сіні)

сіні, чырвоны або фіялетавы пігмент у клетачным соку многіх раслін, напр. у пялёстках многіх кветак.


антацэ́рас

(н.-лац. anthoceros)

мох сям. антацэротавых, які трапляецца на аблогах, каля дарог, канаў, па берагах рэк.


антацэратапсі́ды

(н.-лац. anthocerotopsida)

клас мохападобных; пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках; на Беларусі прадстаўлены родамі антацэрас і феацэрас; піянеры вільготных аголеных глеб.


антгельмі́нтыкі

[ад ант(ы) + гельмінты]

рэчывы, якімі выганяюць або знішчаюць гельмінтаў як у арганізме чалавека, жывёл, раслін, так і ў знешнім асяроддзі.


анто́німы

(ад анты- + гр. onyma = імя)

лінгв. словы з процілеглым значэннем (напр. дабро — зло, вялікі — малы).


антракно́зы

(ад гр. anthraks = вугаль + -ноз)

хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі.


антрако́бія

(н.-лац. anthracobia)

сумчаты грыб сям. піранемавых, які расце на глебе, звычайна на месцы былых вогнішчаў.


антрако́з

(гр. anthraks, -akos = вугаль)

прафесійнае захворванне лёгкіх (гл. пнеўмаканіёзы), якое развіваецца ў выніку працяглага ўдыхання вугальнага пылу.


антра́кт

(фр. entracte, ад entre = паміж + acte = дзеянне)

1) перапынак паміж актамі спектакля, аддзяленнямі канцэрта і інш.;

2) музычны твор, які выконваецца паміж актамі опернага ці драматычнага спектакля;

3) перан. перапынак у якім-н. дзеянні, працэсе.


антрапа-, -антрап

(ад гр. anthropos = чалавек)

першая або другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «чалавек».


антрапабіяцэно́з

(ад антрапа- + біяцэноз)

біяцэноз, які знаходзіцца пад пастаянным уплывам гаспадарчай дзейнасці чалавека.


антрапагеагра́фія

(ад антрапа- + геаграфія)

плынь у эканамічнай геаграфіі, якая прызнае вызначальную ролю прыродных умоў у размяшчэнні насельніцтва і гаспадаркі.


антрапаге́н

(ад антрапа- + -ген)

сучасны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, які налічвае ад 1 да 3,5 млн. гадоў і звязаны з узнікненнем чалавека.


антрапаге́навы

(ад антрапа- + -ген);

а. перыяд — тое, што і антрапаген.


антрапагене́з

(ад антрапа- + -генез)

раздзел антрапалогіі, які вывучае паходжанне і развіццё чалавека.


антрапагене́тыка

(ад антрапа- + генетыка)

генетыка чалавека.


антрапаге́я

(ад антрапа- + гр. ge = Зямля)

сукупнасць экасістэм, якія ствараюцца ў выніку творчай або разбуральнай дзейнасці чалавека.


антрапагра́фія

(ад антрапа + -графія)

раздзел антрапалогіі, які займаецца апісаннем чалавечых рас і народнасцей.


антрапазаано́зы

(ад антрапа- + заанозы)

група інфекцыйных і інвазійных хвароб, агульных для жывёл і чалавека.


антрапалагі́зм

(ад антрапа + -лагізм)

філасофская канцэпцыя, якая разглядае ўсе з’явы прыроды, грамадства і мыслення ў залежнасці ад уласцівасцей і патрэб чалавека.


антрапало́гія

(ад антрапа- + -логія)

навука аб паходжанні і эвалюцыі чалавека і ўтварэнні чалавечых рас.


антрапамарфало́гія

(ад антрапа- + марфалогія)

раздзел антрапалогіі, які вывучае заканамернасці зменлівасці арганізма чалавека, а таксама змены асобных яго частак.


антрапамарфі́зм

(ад антрапа- + -марфізм)

надзяленне з’яў прыроды, жывёл, неадушаўлёных прадметаў і фантастычных істот чалавечымі ўласцівасцямі; увасабленне.


антрапаме́тр

(ад антрапа- + -метр)

прылада для вымярэння росту і прапорцый цела чалавека.


антрапаме́трыя

(ад антрапа- + -метрыя)

адзін з метадаў антрапалагічнага даследавання, які заключаецца ў вымярэнні чалавечага цела і яго частак.


антрапамо́рфны

(ад антрапа- + -морфны)

чалавекападобны (напр. а-ыя малпы).


антрапані́міка

(ад антрапа + гр. onyma = імя)

раздзел анамастыкі, які вывучае антрапонімы.


антрапані́мія

(ад антрапа- + гр. onyma = імя)

сукупнасць антрапонімаў той ці іншай мовы.


антрапано́зы

(ад антрапа- + -ноз)

група заразных хвароб, узбуджальнікі якіх здольныя паражаць толькі чалавека (напр. грып, тыфы, дыфтэрыя, сіфіліс).


антрапасацыяло́гія

(ад антрапа- + сацыялогія)

расісцкае вучэнне, якое фальсіфікуе дадзеныя антрапалогіі, разглядаючы грамадскія з’явы як залежныя ад анатама-фізіялагічных прымет.


антрапасістэ́ма

(ад антрапа- + сістэма)

чалавецтва, якое развіваецца як адзінае цэлае і складаецца з чалавека як біялагічнага віду, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, прадукцыйных сіл і вытворчых адносін грамадства.


антрапасо́фія

(ад антрапа + -софія)

разнавіднасць тэасофіі, рэлігійна-містычнае вучэнне, якое ставіць на месца бога абагаўлёнага чалавека.


антрапасфе́ра

(ад антрапа + сфера)

частка сацыясферы, якую складае сукупнасць усіх людзей зямнога шара.


антрапапаты́зм

(ад антрапа- + гр. pathos = адчуванне)

перанясенне псіхічных уласцівасцей чалавека на жывёл, міфічных істот і нежывыя прадметы.


антрапафа́г

(гр. anthropophagos)

людаед.


антрапафа́гія

(гр. anthropophagia)

людаедства.


антрапафі́ты

(ад антрапа- + -фіты)

расліны, якія ўвайшлі ў склад флоры пэўнай мясцовасці ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека; у адрозненне ад апафітаў яны не звязаны з прыродным развіццём мясцовай флоры.


антрапафо́бія

(ад антрапа + -фобія)

хваравіта-псіхічны стан, які характарызуецца страхам перад людзьмі.


антрапафо́бы

(ад антрапа- + -фоб)

расліны і жывёлы, якія не пераносяць змены ўмоў існавання пад уплывам дзейнасці чалавека, напр. адоніс, кавыль не церпяць узмоцненай пасьбы, касьбы.


антрапахары́я

(ад антрапа + -харыя)

распаўсюджанне раслін пры мімавольным удзеле чалавека (з насеннем, пры перавозках і інш.).


антрапацэнало́гія

(ад антрапа- + гр. kainos = агульны + -логія)

раздзел экалогіі чалавека, які вывучае ўзаемаадносіны згуртавання людзей з навакольным асяроддзем.


антрапацэнтры́зм

(ад антрапа- + цэнтр)

рэлігійна-ідэалістычны погляд, паводле якога чалавек з’яўляецца цэнтрам і канчатковай мэтай сусвету.


антрапо́іды

(гр. anthropoeides = чалавекападобны)

чалавекападобныя малпы.


антрапо́лаг

(ад антрапа- + -лаг)

спецыяліст у галіне антрапалогіі.


антрапо́нім

(ад антрапа- + гр. onyma = імя)

любое ўласнае імя, якое можа мець чалавек.


антрахіно́н

(ад гр. anthraks = вугаль + хінон)

арганічнае злучэнне класа хінонаў, цвёрды светла-жоўты крышталічны прадукт, выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў.


антрацы́т

(гр. anthrakitis)

лепшы сорт каменнага вугалю.


антрацэ́н

(ад гр. anthraks = вугаль + -цэн)

араматычны вуглевадарод, які атрымліваюць з каменнага вугалю.


антраша́

(фр. entrechat)

лёгкі скачок уверх у балетным танцы, у час якога танцор ударае некалькі разоў нагой аб нагу.


антро́дыя

(н.-лац. antrodia)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на пнях, сухастоі і павале бярозы, асіны, вольхі, вярбы, дубу, ліпы і іншых дрэў.


антры́т

(ад лац. antrum = пячоpą, поласць)

запаленне слізістай абалонкі і касцявых сценак пячоры — найбольш буйной поласці соскападобнага адростка скроневай косці.


антрэ́

(фр. entree)

1) клоунскі нумар у цырку;

2) выхад аднаго або некалькіх выканаўцаў у балеце;

3) урачысты выхад касцюміраваных персанажаў у бальную залу (у сярэдневяковай Еўропе).


антрэко́т

(фр. entrecôte)

адбіўная ялавічная катлета.


антрэпры́за

(фр. entreprise)

прыватнае тэатральнае прадпрыемства.


антрэпрэнёр

(фр. entrepreneur)

1) прыватны тэатральны прадпрымальнік;

2) асоба, якая адшуквае сродкі для арганізацыі, прадпрыемства і гэтым самым бярэ на сябе прадпрымальніцкую рызыку.


антрэсо́ль

(фр. entresol)

1) верхні паўпаверх дома;

2) верхні паўярус у структуры зальнага памяшкання, звычайна ў выглядзе галерэі;

3) паліца пад столлю кватэры для розных рэчаў.


антура́ж

(фр. entourage)

1) навакольнае асяроддзе, акружэнне;

2) перан. фон (у мастацкім творы).


анту́рыум

(н.-лац. anthurium)

вечназялёная травяністая расліна сям. ароідных, пашыраная ў Паўд. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


а́нты

(лац. antae)

тарцы падоўжных сцен антычнага храма, якія выступаюць на фасадзе, замыкаючы па баках порцік.


анты-

(гр. anti = супраць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае процілегласць або варожасць чаму-н.


антыазана́нты

(ад анты- + азон)

хімічныя рэчывы, якія павышаюць устойлівасць гумы да разбурэння (растрэсквання) пад уздзеяннем атмасфернага азону.


антыаксіда́нты

(ад анты- + аксіды)

рэчывы, якія затрымліваюць акісленне арганічных злучэнняў, напр. аміны, фенолы, нафтолы.


антыалкаго́льны

(ад анты- + алкаголь)

проціалкагольны, накіраваны супраць алкагалізму.


антыангіна́льны

(ад анты + ангіна)

які адносіцца да лекавых сродкаў, што выкарыстоўваюцца пры лячэнні стэнакардыі.


антыа́пекс

(ад анты- + апекс)

астр. пункт нябеснай сферы, процілеглы апексу.


антыа́рхі

(н.-лац. antiarchi)

падклас вымерлых панцырных рыб класа пласцінаскурых; паходзілі ад артрадыраў, ад якіх адрозніваліся размяшчэннем пласцінак панцыра; жылі ў дэвоне.


антыбактэрыя́льны

(ад анты- + бактэрыя)

здольны процідзейнічаць развіццю бактэрый.


антыба́кхій

(гр. antibakcheios)

літ. стапа, якая складаецца з двух доўгіх складоў і аднаго кароткага.


антыбарыёны

(ад анты- + барыёны)

элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да барыёнаў.


антыбарэа́льны

(ад анты + гр. borens = паўночны);

а. рэгіён — буйнейшае зоагеаграфічнае падраздзяленне Сусветнага акіяна.


антыбіёз

(ад анты- + -біёз)

біял. немагчымасць існавання аднаго віду жывых істот у прысутнасці другога ў выніку атручвання апошнімі асяроддзя.


антыбіётыкі

(ад анты- + гр. bios = жыццё)

хімічныя рэчывы арганічнага паходжання, здольныя прыпыняць рост шкодных бактэрый і знішчаць іх.


антыві́русы

(ад анты- + вірусы)

лекавыя сродкі, якія маюць уласцівасць затрымліваць размнажэнне тых відаў мікробаў, ад якіх яны атрыманы.


антывітамі́ны

(ад анты- + вітаміны)

хімічныя злучэнні, блізкія па будове да вітамінаў, але процілеглыя па біялагічным дзеянні.


антыгармо́ны

(ад анты- + гармоны)

абаронныя рэчывы, якія арганізм выпрацоўвае пры працяглым увядзенні ў яго бялковых гарманальных прэпаратаў.


антыгельмі́нтыкі

(ад анты + гельмінты)

лекавыя сродкі, якія выкарыстоўваюцца для лячэння гельмінтоза.


антыге́н

(ад анты- + -ген)

рэчыва, якое пры ўвядзенні ў арганізм можа прывесці да ўтварэння антыцел.


антыгеро́й

(ад анты- + геpoü)

тып літаратурнага персанажа, які ў той ці іншай ступені процістаіць традыцыйнаму вобразу героя і аб’ектыўна выступае носьбітам адмоўных грамадскіх з’яў.


антыгігіені́чны

(ад анты- + гігіена)

які не адпавядае, супярэчыць патрабаванням гігіены.


антыгіперо́н

(ад анты- + гіперон)

элементарная антычасціца ў дачыненні да масы гіперона.


антыгістары́чны

(ад анты + гісторыя)

які супярэчыць прынцыпам гістарызму.


антыгрызу́тнасць

(ад анты- + фр. grisouteux = выбухованебяспечны)

уласцівасць засцерагальных выбуховых рэчываў, якая характарызуе іх паніжаную здольнасць запальваць сумесі пры выбуховых работах у шахтах.


антыгрызу́тны

(ад анты- + фр. grisouteux = выбухованебяспечны)

які мае адносіны да засцерагальных выбуховых рэчываў.


антыгумані́зм

(ад анты- + гуманізм)

непрызнанне прынцыпаў гуманізму, прыніжэнне ролі чалавека як асобы.


антыгума́нны

(ад анты- + гуманны)

які пярэчыць прынцыпам гуманнасці, чалавечнасці.


антыдагматы́чны

(ад анты- + дагматычны)

які не прызнае догмаў, не абапіраецца на догмы; крытычны.


антыда́ктыль

(гр. antidaktylos = зваротны дактыль)

тое, што і анапест.


антыдарвіні́зм

(ад анты- + дарвінізм)

тэорыя, накіраваная супраць дарвінізму і несумяшчальная з ім (напр. крэацыянізм).


антыдатава́ць

(фр. antidater, ад лац. ante = перад + data = дадзены)

выдаваць дакументы з датай, што ўжо мінула.


антыдо́ты

(гр. antidoton = супраць дадзеныя)

лекавыя сродкі для лячэння атручванняў; проціяддзі.


антыдыз’ю́нкцыя

(ад анты- + дыз’юнкцыя)

адмаўленне дыз’юнкцыі.


антыдыурэты́чны

(ад анты- + дыурэтычны)

супрацьмачагонны;

а. гармон — тое, што і вазапрэсін.


антыдыялекты́чны

(ад анты- + дыялектычны)

які супярэчыць прынцыпам дыялектыкі, накіраваны супраць дыялектыкі.


антыдэйтро́н

(ад анты- + дэйтрон)

элементарная часціца, якая з’яўляецца аптычасціцай у адносінах да дэйтрона; звязаны стан антыпратона і антынейтрона.


антыдэмакраты́зм

(ад анты- + дэмакратызм)

варожасць інтарэсам дэмакратыі.


антыдэмакраты́чны

(ад анты- + дэмакратычны)

накіраваны супраць дэмакратыі.


антыдэпрэса́нты

(ад анты + дэпрэсанты)

лекавыя рэчывы, якія прымяняюць пры хваравітым псаванні настрою; знімаюць пачуццё прыгнечанасці.


антыдэтана́тар

(ад анты- + дэтанатар)

хімічнае злучэнне, якое дабаўляецца ў бензін, каб папярэдзіць дэтанацыю ў рухавіках унутранага згарання.


антыімперыялісты́чны

(ад анты- + імперыялізм)

накіраваны супраць імперыялізму, проціпастаўлены яму.


антыімпліка́цыя

(ад анты + імплікацыя)

адмаўленне імплікацыі.


антыінтэлектуалі́зм

(ад анты- + інтэлектуалізм)

адмаўленне мажлівасці пазнання ісціны пры дапамозе розуму.


а́нтык

(лац. antiquus = старадаўні)

антычная скульптура або яе фрагмент.


антыкаагуля́нт

(ад анты- + каагулянт)

лекавае рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві і ўтварэнню тромбаў.


антыкадо́н

(ад анты- + кадон)

участак малекулы транспартнай рыбануклеінавай кіслаты, які «пазнае» кадон пры біясінтэзе бялку.


антыкадэ́нцыя

(ад анты- + кадэнцыя)

інтанацыйнае павышэнне голасу ва ўступнай частцы складана-залежнага сказа.


антыкаланія́льны

(ад анты- + каланіяльны)

накіраваны супраць каланіялізму.


антыка́мера

(іт. anticamera)

пакой у палацах 16 — 18 ст., чакальня для дваран і пакаёвых, часта памяшканне шматмэтавага выкарыстання (сталовая, зала і г.д.).


антыкамуні́зм

(ад анты- + камунізм)

варожая камуністычнай тэорыі і практыцы ідэалогія і палітыка.


антыканстытуцы́йны

(ад анты- + канстытуцыя)

які супярэчыць канстытуцыі.


антыкан’ю́нкцыя

(ад анты- + кан ’юнкцыя)

адмаўленне кан’юнкцыі.


антыкаразі́йны

(ад анты- + карозія)

які вызначаецца стойкасцю супраць хімічнага або электрахімічнага ўздзеяння знешняга асяроддзя.


антыкато́д

(ад анты- + катод)

дадатны электрод рэнтгенаўскай трубкі, размешчаны супраць катода.


анты́ква

(лац. antiquus = старадаўні)

друкарскі лацінскі шрыфт з закругленымі формамі, у адрозненне ад вуглаватага гатычнага шрыфту.


антыква́р

(лац. antiquarius)

збіральнік і прадавец прадметаў старадаўняга мастацтва, рэдкіх кніг і інш.


антыква́ркі

(ад анты- + кваркі)

элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да кваркаў.


антыква́рны

(ад антыквар)

1) вельмі стары і каштоўны (напр. а-ая рэч);

2) які мае адносіны да старых каштоўных прадметаў (напр. а. магазін).


антыкварыя́т

(ад лац. antiquarius = антыквар)

гандаль старадаўнімі прадметамі, карцінамі, кнігамі.


антыклерыкалі́зм

(ад анты- + клерыкалізм)

грамадска-палітычны рух, накіраваны супраць клерыкалізму, супраць прывілеяў царквы і духавенства.


антыклі́макс

(ад анты- + клімакс 2)

стылістычная фігура, размяшчэнне слоў ці выразаў у парадку аслаблення эмацыянальнага і сэнсавага зместу; від градацыі 2.


антыкліна́ль

(ад анты- + гр. klino = выгшаю)

складка пластоў горных парод, павернутая пукатасцю ўгару, у ядры якой знаходзяцца больш старажытныя пласты, чым на крылах.


антыкліно́рый

(н.-лац. anticlinorium, ад гр. anti = супраць + klino = выгінаю + oros = гара)

буйны і складаны выгін складкаватых тоўшчаў горных парод, які ў цэлым мае антыклінальную форму.


антылагары́фм

(ад анты- + лагарыфм)

лік, які мае дадзены лагарыфм, напр. лік В ёсць антылагарыфм ліку А, калі log В = А.


антылагі́зм

(ад анты- + гр. logos = розум)

формула логікі, якая адлюстроўвае несумяшчальнасць пасылак катэгарычнага сілагізму з адмаўленнем яго заключэння.


антылепто́ны

(ад анты- + лептоны)

элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да лептонаў.


антыло́па

(фр. antilope, ад с.-гр. antholops)

жвачная парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, якая пашырана пераважна ў Афрыцы і Паўд. Азіі.


антымагні́тны

(ад анты- + магніт)

які не паддаецца ўздзеянню магніту (напр. а. гадзіннік).


антыманапалісты́чны

(ад анты- + манаполія)

накіраваны супраць манаполій.


антыманархі́чны

(ад анты- + манархія)

накіраваны супраць манархіі, манархізму.


антымані́ды

(ад с.-лац. antіmonium = сурма)

злучэнні сурмы з іншымі элементамі, выкарыстоўваюцца як паўправаднікі


антымані́т

(ад с.-лац. antimonium = сурма)

мінерал класа сульфідаў, сульфід сурмы свінцова-шэрага колеру.


антымара́льны

(ад анты- + маральны)

які супярэчыць маралі; амаральны.


антымарксі́сцкі

(ад анты + марксізм)

накіраваны супраць марксізму.


антыматэ́рыя

(ад анты- + матэрыя)

гіпатэтычная субстанцыя, утвораная з антыатамаў.


антыматэрыялісты́чны

(ад анты- + матэрыялістычны)

накіраваны супраць матэрыялізму.


антыме́ры

(ад анты- + -мер)

сіметрычныя часткі цела, напр. вочы, правая і левая рука і нага.


антыметабалі́ты

(ад анты + метабаліты)

біялагічна актыўныя рэчывы, якія ўтвараюцца ў арганізме або штучна сінтэзаваныя; па хімічнай будове блізкія да метабалітаў, але парушаюць абмен рэчываў.


антымілітары́зм

(ад анты + мілітарызм)

масавы міжнародны рух супраць палітыкі мілітарызму, барацьба супраць падрыхтоўкі і распальвання захопніцкіх войнаў.


антымусо́н

(ад анты- + мусон)

уяўнае перанясенне паветра ў верхняй трапасферы над мусонным перанясеннем у адваротным яму напрамку.


антымутаге́ны

(ад анты- + мутагены)

хімічныя і фізічныя агенты, якія паніжаюць частату мутацый.


антынацыяна́льны

(ад анты- + нацыянальны)

накіраваны супраць нацыянальнага, варожы інтарэсам нацыі.


антынейтро́н

(ад анты- + нейтрон)

электрычна нейтральная элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай у адносінах да нейтрона.


антынейтры́на

(ад анты- + нейтрына)

электрычна нейтральная элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай у адносінах да нейтрына.


антыно́мія

(гр. antinomia)

супярэчнасць паміж двума суджэннямі, якія ўзаемна выключаюць адно аднаго і ў той жа час прызнаюцца аднолькава правільнымі.


антыпа́па

(ад анты- + папа)

рымскі папа, не прызнаны каталіцкай царквой.


антыпаса́ты

(ад анты- + пасаты)

пастаянныя вятры ў высокіх слаях атмасферы ў трапічных шыротах, якія дзьмуць над пасатамі ў процілеглым напрамку.


антыпата́рыі

(н.-лац. antipatharia)

атрад класа каралавых паліпаў тыпу кішачнаполасцевых, якія насяляюць невялікія глыбіні ў трапічных і субтрапічных морах.


антыпаты́чны

(ад антыпатыя)

непрыемны, агідны, які выклікае антыпатыю (проціл. сімпатычны 1).


антыпа́тыя

(гр. antipatheia)

пачуццё непрыязнасці, недружалюбнасці, агіды (проціл. сімпатыя).


антыперыста́льтыка

(ад анты- + перыстальтыка)

хвалепадобнае скарачэнне полых органаў (напр. кішэчніка) у адваротным да звычайнага напрамку.


антыпіраге́ны

(ад анты- + гр. руг = агонь + -ген)

рэчывы, якія перашкаджаюць самазагаранню вугалю, руды і служаць для папярэджвання пажараў на рудніках.


антыпіры́н

(н.-лац. antipyrinum, ад гр. anti = супраць + pyretos = гарачка)

лекавы прэпарат, які заспакойвае боль і зніжае тэмпературу.


антыпірэ́ны

(ад анты- + гр. руг = агонь)

рэчывы, якія надаюць драўніне, тканінам, пластмасам і іншым матэрыялам вогнетрываласць.


антыпірэ́тыкі

(ад анты- + гр. pyretos = гарачка)

лекавыя сродкі для зніжэння тэмпературы.


антыпо́ды

(гр. antipodes = літар. размешчаныя нагамі да ног)

1) насельнікі двух дыяметральна процілеглых пунктаў зямнога шара;

2) людзі з процілеглымі поглядамі, густамі, рысамі характару;

3) клеткі, размешчаныя ў процілеглым ад пылкаўваходу канцы зародкавага мяшка пакрытанасенных раслін.


антыпратазо́йны

(ад анты + лац. protozoa = прасцейшыя)

які мае адносіны да рэчываў, што прыгнечваюць жыццядзейнасць прасцейшых і выкарыстоўваюцца для лячэння і прафілактыкі захворванняў, выкліканых гэтымі мікраарганізмамі.


антыпрато́н

(ад анты- + пратон)

фіз. элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай у адносінах да пратона.


антырабі́чны

(ад анты- + лац. rabies = шаленства)

звязаны з прышчэпкамі, якія ахоўваюць чалавека або жывёліну ад захворвання шаленствам.


антыра́ды

[ад анты- + рады(яцыя)]

рэчывы, якія павышаюць стойкасць палімераў і іншых матэрыялаў да дзеяння радыяцыйнага выпрамянення.


антыраке́та

(ад анты- + ракета)

снарад, прызначаны для знішчэння ракет наступальнага дзеяння.


антыры́нум

(н.-лац. antirrhinum, ад гр. antirrinon)

травяністая расліна сям. залознікавых з буйнымі кветкамі ў гронках, пашыраная пераважна ў Паўн. Амерыцы і Міжземнамор’і; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; роцікі.


антырэлігі́йны

(ад анты- + рэлігія)

накіраваны супраць рэлігіі.


антысаніта́рны

(ад анты- + санітарыя)

які супярэчыць патрабаванням санітарыі.


антысанітары́я

(ад анты- + санітарыя)

парушэнне правіл санітарыі.


антысацыя́льны

(ад анты + сацыяльны)

проціграмадскі.


антысейсмі́чны

(ад анты + сейсмічны)

пабудаваны з улікам магчымага ўздзеяння сейсмічных сіл.


антысемі́т

(ад анты- + гр. Sem, ад ст.-яўр. Śem = Сім, імя аднаго з сыноў біблейскага Ноя)

той, хто варожа ставіцца да яўрэяў.


антысеміты́зм

(ад антысеміт)

адна з форм нацыянальнай і рэлігійнай нецярпімасці, якая выражаецца ў варожых адносінах да яўрэяў.


антысе́птыка

(ад анты- + гр. septikos = гнойны)

абеззаражванне ран процігніласнымі сродкамі (параўн. асептыка).


антысе́птыкі

(ад анты- + гр. septikos = гнойны)

процігніласныя сродкі, хімічныя рэчывы, якія знішчаюць хваробныя мікраарганізмы.


антыспа́ст

(гр. antispastos)

вершаваная стапа ў антычнай паэзіі, якая складаецца з двух доўгіх складоў паміж двума кароткімі.


антыста́тыкі

(ад анты- + гр. statikos = які ўтрымлівае раўнавагу)

рэчывы, якія паніжаюць статычную электрызацыю палімерных матэрыялаў і вырабаў.


антыстрафа́

(гр. antistrophe)

парная страфа харавой песні ў антычнай трагедыі, якая ў метрычных адносінах паўтарае папярэднюю страфу.


антытаксі́ны

(ад анты- + таксіны)

ахоўныя рэчывы, якія ўтвараюцца ў арганізме пры ўвядзенні ў яго таксінаў бактэрыйнага, расліннага ці жывёльнага паходжання.


антытаксі́чны

(ад анты- + таксічны)

які мае адносіны да антытаксінаў, проціатрутны.


антытранспіра́нты

(ад анты- + транспірацыя)

рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для апылення раслін, каб паменшыць выпарэнне лісцем вады (транспірацыю).


антытрыніта́рыі

(ад анты + лац. trinitas = тройца)

прыхільнікі хрысціянскіх плыней і сект, якія не прымаюць догмат Тройцы.


антытры́хія

(н.-лац. antitrichia)

лістасцябловы мох сям. леўкадонтавых, які трапляецца на кары дрэў, часам на камянях.


антытэ́за

(гр. antithesis)

1) процілегласць, проціпастаўленне;

2) стылістычны прыём, заснаваны на супастаўленні процілеглых думак ці мастацкіх вобразаў для большай выразнасці.


антытэ́зіс

(гр. antithesis = проціпастаўленне)

1) лог. суджэнне, якое проціпастаўляецца тэзісу, 2) другая з трох ступеняў трыяды філасофскага вучэння Гегеля (тэзіс, антытэзіс, сінтэз).


антытэты́чны

(гр. antithetikos )

процілеглы, проціпастаўлены.


антыуто́пія

(ад анты- + утопія)

песімістычнае ўяўленне пра будучы сацыяльны працэс.


антыфабі́чны

(ад анты- + гр. phobos = страх)

накіраваны супраць страху, трывогі;

а-ыя сродкі — лякарствы, якія прымяняюцца пры стане страху, трывогі, павышанай узбуджанасці.


антыфашы́ст

(ад анты- + фашыст)

чалавек, які змагаецца супраць фашызму.


антыфашы́сцкі

(ад анты- + фашызм)

накіраваны супраць фашызму.


антыфеада́льны

(ад анты + феадал)

накіраваны супраць феадалізму.


антыфебры́н

(ад анты- + лац. febris = гарачка)

тое, што і ацэтанілід.


антыферамагнеты́зм

(ад анты- + ферамагнетызм)

магнітны стан рэчыва, пры якім элементарныя магніцікі яго суседніх часціц арыентаваны насустрач адзін другому, што абумоўлівае малую намагнічанасць цела ў цэлым.


антыферамагне́тык

(ад анты- + ферамагнетык)

рэчыва, у якім ніжэй пэўнай тэмпературы ўзнікае стан антыферамагнетызму.


антыферме́нты

(ад анты- + ферменты)

рэчывы бялковага паходжання, якія прыгнечваюць у арганізме актыўнасць ферментаў.


антыфо́н

(гр. antiphonos = які гучыць у адказ)

спеў, які выконваюць па чарзе два хоры або саліст і хор.


антыфо́ны

(ад анты- + -фон)

навушнікі, прызначаныя для засцярогі арганізма ад дзеяння моцнага шуму.


антыфра́зіс

(гр. antiphrasis)

стылістычная фігура, якая заключаецца ў выкарыстанні слова ці выразу ў процілеглым, звычайна іранічным, значэнні.


антыфры́зы

(англ. antifreeze)

водныя растворы некаторых рэчываў, якія не замярзаюць пры нізкіх тэмпературах.


антыфрыкцы́йны

(ад анты- + фрыкцыйны)

які вызначаецца нізкім каэфіцыентам трэння (напр. такія матэрыялы, як бабіты, бронза).


антыфунгі́н

(ад анты- + лац. ftmgus = грыб)

рэчыва, якое перашкаджае развіццю грыбка ў драўляных дэталях збудаванняў.


антыхло́р

(ад анты- + хлор)

хімічнае злучэнне, трыясульфат натрыю, які здольны затрымліваць хлор; выкарыстоўваецца ў фатаграфіі.


анты́хрыст

(гр. Antichristos)

1) галоўны праціўнік Хрыста, які павінен з’явіцца перад канцом свету;

2) перан. злы, непачцівы чалавек.


антыцыкло́н

(ад анты- + цыклон)

зона з высокім атмасферным ціскам, якая характарызуецца ясным, сонечным надвор’ем.


антыцыпа́цыя

(лац. anticipatio)

1) прадугледжванне, прагноз;

2) заўчасны прыход якой-н. з’явы;

3) экан. выплата грошай па даўгавым абавязацельстве да ўмоўленага тэрміну, спагнанне падатку раней, чым прадугледжана.


антыцыпі́раваць

(лац. anticipare)

прадугледжваць, прагназіраваць.


анты́чнасць

(ад лац. antiquitas = даўніна)

старажытнагрэчаскі, старажытнарымскі свет, яго культура.


анты́чны

(лац. antiquus = старажытны)

які адносіцца да гісторыі і культуры старажытных грэкаў і рымлян.


антыэлектро́н

(ад анты- + электрон)

тое, што і пазітрон.


антэклі́за

(ад лац. ante = перад + гр. klisis = нахіл)

шырокае пакатае падняцце слаёў зямной кары ў межах платформ.


антэ́на

(лац. antenna = мачта)

1) прыстасаванне для перадачы або ўлоўлівання радыёхваль;

2) орган дотыку і нюху ў членістаногіх жывёл, размешчаны на галаве; вусік.


антэната́льны

(ад лац. ante = да + natalis = які датычыць нараджэння)

звязаны з жыццём ва ўлонні мацеры, да нараджэння.


антэна́ты

(н.-лац. antennata)

зборная назва некалькіх груп членістаногіх, для якіх характэрна наяўнасць вусікаў (трахейнадыхальныя і ракападобныя).


антэ́нулы

(ад лац. antenna = мачта)

першая пара галаўных прыдаткаў у ракападобных.


антэразо́ід

[ад гр. antheros = які цвіце + (спермата)зоід]

мужчынская рухомая палавая клетка, якая ўтвараецца ў антэрыдыях некаторых раслін.


антэры́дый

(ад гр. antheros = які цвіце)

мужчынскі орган палавога размнажэння споравых раслін.


антэфі́кс

(лац. antefixus = прымацаваны спераду)

каменнае або керамічнае ўпрыгожанне на карнізе антычнага збудавання.


антэцэдэ́нт

(лац. antecedehs, -ntis = папярэдні)

лог. першы член імплікацыі, якому папярэднічае слова «калі».


ануітэ́т

(фр. annuite, ад п.-лац. annuitas = штогадовы плацеж)

від дзяржаўнай пазыкі, з якой крэдытор перыядычна атрымлівае пэўны даход (рэнту), што вызначаецца з улікам сумы пазыкі і працэнтаў з яе.


анулява́ць

(польск. anulować, ад п.-лац. annullare = знішчаць)

аб’яўляць несапраўдным, касаваць які-н. акт, дакумент (напр. а. дагавор).


ануля́цыя

(ад п.-лац. annullare = знішчаць)

прызнанне несапраўдным якога-н. акта, дагавору, права; скасаванне.


ануры́я

(ад ан- + -урыя)

спыненне выдзялення мачы ныркамі.


анусва́ра

(санскр. anusvara)

насавы прыгук у канцы галоснага гука.


анфа́с

(фр. en face)

тварам да таго, хто глядзіць; спераду (сфатаграфавацца а.).


анфе́льцыя

(н.-лац. ahnfeltia)

чырвоная водарасць класа фларыдэевых, якая пашырана пераважна ў халодных морах; выкарыстоўваецца для атрымання агару


анфіла́да

(фр. enfilade)

шэраг паслядоўна прылеглых адзін да аднаго пакояў з размешчанымі па адной прамой лініі дзвярамі (часта ў палацах, старадаўніх будынках).


анфлера́ж

(фр. enfleurage)

спосаб здабывання з кветак рэчываў паглынаннем іх жывёльнымі тлушчамі.


анхітэ́рый

(ад гр. anchi = паблізу + -тэрый)

вымерлы трохпальцы конь, які быў пашыраны ў міяцэне (параўн. гіпарыён, палеатэрый).


анху́за

(н.-лац. anchusa)

травяністая расліна сям. бурачнікавых з сінімі кветкамі ў гронкападобных суквеццях; лекавая, дэкаратыўная і фарбавальная; пакрывец.


анцылі́ды

(н.-лац. ancylidae)

сямейства прэснаводных лёгачных малюскаў класа бруханогіх, якія пашыраны ў Еўразіі.


анцэстра́льны

(фр. ancestral)

папярэдні, уласцівы продкам.


анча́р

(малайск. anćar)

дрэва сям. тутавых з ядавітым млечным сокам, пашыранае ў тропіках Азіі і Афрыкі.


анчо́ус

(фр. anchois, ад ісп. anchoa)

дробная марская рыба атрада селядцовых; хамса.


аншла́г

(ням. Anschlag)

аб’ява, што ўсе білеты (на спектакль, канцэрт і г.д.) прададзены; спектакль прайшоў з аншлагам — спектакль меў вялікі поспех;

2) буйны загаловак у газеце.


а́ншліф

(ням. Anschliff = завострыванне)

прэпарат мінералу або горнай пароды з адной адшліфаванай плоскасцю, падрыхтаваны для даследавання пад мікраскопам у адбітым святле.


а́ншлюс

(ням. Anschluss = далучэнне)

палітыка захопу Аўстрыі, якую праводзіла Германія пасля першай сусветнай вайны.


а́ншпуг

(гал. handspaak)

1) драўляны або металічны рычаг для падымання- і перасоўвання грузаў на караблі;

2) драўляны кол, які ўтрымлівае палі ў патрэбным становішчы пры забіванні іх капром.


анэля́рыя

(н.-лац. anellaria, ад лац. anellus = кольца)

шапкавы базідыяльны грыб сям. гнаевіковых, які расце на перагноі і конскім гною ў садах, на палях і лугах; ядомы.


ао́рта

(н.-лац. aorta, ад гр. aorte)

галоўная артэрыя крывяноснай сістэмы, якая ідзе ад сэрца і забяспечвае ўсе органы цела кроўю.


ао́рыст

(гр. aoristos)

лінгв. дзеяслоўная форма прошлага часу даўніх індаеўрапейскіх моў, якая выражала імгненнасць і закончанасць дзеяння.


апа-

(гр. аро = з, ад)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адмаўленне, страту, адсутнасць чаго-н., паходжанне з чаго-н., выдаленне.


апаа́стр

(ад апа- + гр. astron = зорка)

астр. самы аддалены ад галоўнай зоркі пункт арбіты зоркі-спадарожніка (параўн. перыастр).


апабіясфе́ра

(ад апа- + біясфера)

высокія слаі атмасферы (вышэй за 60 — 80 км), да якіх не падымаюцца жывыя арганізмы, а біягенныя рэчывы трапляюць у нязначнай колькасці.


апагагі́чны

(гр. apagogos = які аддаляе)

ускосны;

а. доказ — ускосны доказ, калі вывад аб правільнасці палажэння робіцца шляхам абвяржэння супярэчлівага яму палажэння.


апагамі́я

(ад апа- + -гамія)

развіццё зародка з клетак зарастка або зародкавага мяшка ў некаторых кветкавых раслін і папарацей.


апаге́й

(гр. apogeion, ад аро = ад + ge = Зямля)

1) астр. пункт арбіты Месяца або штучнага спадарожніка, найбольш аддалены ад цэнтра Зямлі (проціл. перыгей);

2) перан. самая высокая ступень развіцця, росквіт чаго-н.


ападыкты́чны

(гр. apodeiktikos)

безумоўны, пэўны, заснаваны на лагічнай неабходнасці (напр. а-ае суджэнне).


ападэльдо́к

(н.-лац. oppodeltoch)

мыльна-камфорная мазь з аманіякам, спіртам і эфірным алеем, якая даўней выкарыстоўвалася як процірэўматычны сродак.


апазе́рыс

(н.-лац. aposeris)

травяністая расліна сям. складанакветных з жоўтымі доўгімі кветкамі, пашыраная ў цёплых зонах Еўропы; на Беларусі трапляецца рэдка.


апазі́тны

(англ. opposite, ад лац. oppositio = супрацьстаўленне)

процілеглы;

а. рухавік — поршневы рухавік унутранага згарання з размешчанымі па розных баках каленчатага вала цыліндрамі.


апазіцы́йны

(ад апазіцыя 1)

які знаходзіцца ў апазіцыі, прытрымліваецца процілеглай думкі.


апазі́цыя1

(лац. oppositio)

1) супрацьдзеянне, супраціўленне, выкліканае нязгодай з чыімі-н. поглядамі, палітыкай, рашэннямі;

2) група ўнутры партыі, арганізацыі, саюза, якая выступае супраць большасці;

3) астр. процістаянне, знаходжанне нябеснага цела ў процілеглым Сонцу баку неба.


апазі́цыя2

(лац. appositio = дадатак)

1) лінгв. назоўнікавы прыдатак (напр. горад Мінск);

2) біял. рост тканак арганізма або клетачнай абалонкі, абумоўлены адкладаннямі новых слаёў на ўтвораную раней паверхню (параўн. інтусусцэпцыя).


апазіцыяне́р

(ад апазіцыя1)

той, хто належыць да апазіцыі.


апа́к

(лац. opacus = цёмны, непразрысты)

1) сорт белай гліны, якая ідзе на выраб пасуды;

2) белыя ганчарныя вырабы, падобныя да тонкага фаянсу.


апака́ліпсіс

(гр. apokalypsis = адкрыццё)

1) частка Бібліі, адна з кніг Новага запавету, якая змяшчае прароцтвы пра канец свету;

2) магчымая пагібель цывілізацыі і чалавецтва наогул у выніку ядзернай вайны, духоўнага падзення, знішчэння прыроднага асяроддзя.


апакаліпсі́ты

(ад апакаліпсіс)

члены заснаванай у 20-я гады 20 ст. на Украіне праваслаўнай секты, што спалучае праваслаўныя і сектанцкія абрады.


апакаліпты́чны

(гр. apokalyptikos)

які мае дачыненне да апакаліпсісу, прарочыць канец свету.


апака́рпны

(ад апа- + гр. karpos = плод)

утвораны двума свабоднымі песцікамі (пра тып гінецэю).


апакры́нны

(ад гр. apokrino = аддзяляю)

які адлучае ад сябе;

а-ыя залозы — залозы, у якіх пры ўтварэнні сакрэту2 адбываецца частковае парушэнне цэласнасці клетак, напр. малочныя, потавыя залозы (параўн. гелакрынавы, мерыкрынавы).


апакрыфі́чны

(гр. apokryphos = тайны)

які мае адносіны да апокрыфау.


апа́л

(лац. opalus < гр. opallios, ад санскр. upala = каштоўны камень)

мінерал класа сілікатаў пераважна белага або шэрага колеру-


апалаге́т

(гр. apologetes)

актыўны абаронца якой-н. ідэі, вучэння, парадкаў (напр. а. абстракцыянізму).


апалаге́тыка

(гр. apologetikos = абарончы)

1) выкліканая якімі-н. прычынамі, але не абгрунтаваная абарона чаго-н.;

2) галіна багаслоўя, якая мае задачай абарону хрысціянскай догмы.


апалесцэ́нцыя

(ад апал + лац. -escentia = суфікс, які абазначае слабое дзеянне)

рассейванне святла каламутнымі растворамі з утварэннем розных яго адценняў (як у апала).


апалі́ды

(гр. apolis, -idos = які не мае айчыны)

тое, што і апатрыды.


апалі́ны

(н.-лац. opalina)

прасцейшыя класа жгуцікавых, якія паразітуюць пераважна ў кішэчніку земнаводных.


апаліты́зм

(ад а- + гр. politismos = удзел у дзяржаўных або грамадскіх справах)

абыякавыя адносіны да палітыкі, ухіленне ад удзелу ў грамадска-палітычным жыцці.


апаліты́чны

(ад а- + палітычны)

які стаіць убаку ад грамадска-палітычнага жыцця або ўхіляецца ад удзелу ў ім.


апало́г

(гр. apologos = літар. апавяданне)

кароткі павучальны апавядальны твор, пабудаваны на алегарычным паказе жывёл і раслін, у старажытнагрэчаскай і ўсходняй літаратуры.


апало́гія

(гр. apologia)

празмернае ўсхваленне, абарона каго-н. або чаго-н.


апало́н

(гр. Apollon = імя бога мудрасці, апекуна мастацтва ў старажьпнагрэчаскай і старажытнарымскай міфалогіі)

1) перан. прыгожы стройны мужчына;

2) прыгожы буйны дзённы матыль сям. паруснікаў.


апамарфі́н

(ад апа- + марфін)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як адхарквальны сродак.


апамі́ксіс

(ад апа- + -міксіс)

1) розныя спосабы бясполага размнажэння жывёл і раслін (апагамія, апаспарыя, партэнагенез);

2) утварэнне зародка ў вышэйшых раслін без запладнення і рэдукцыйнага падзелу.


апанаге́тан

(н.-лац. aponogeton)

травяністая расліна сям. апанагетанакветных з доўгім лісцем і белымі кветкамі, пашыраная ў вадаёмах Афрыкі, Паўд.-Усх. Азіі і Аўстраліі; на Беларусі вядома як акварыумная.


апана́ж

(фр. apanage)

зямельнае валоданне, якое давалася ў заходнееўрапейскіх манархічных краінах, напр. у Францыі да 1832 г., некаранаваным членам каралеўскай сям’і.


апане́нт

(лац. opponens, -ntis = які пярэчыць)

1) праціўнік у спрэчцы, палеміцы;

2) той, каму даручана ацэнка дысертацыі і выступленне на яе публічнай абароне.


апанеўро́з

(гр. aponeurosis)

анат. сухажылле шырокіх пласціністых мышцаў.


апані́раваць

(лац. opponere = пярэчыць)

1) пярэчыць, аспрэчваць чыё-н. меркаванне;

2) выступаць у якасці апанента на публічнай абароне дысертацыі.


апанта́лес

(н.-лац. apantales)

насякомае сям. браканідаў, выкарыстоўваецца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі.


апанта́ны

(польск. opętany)

ахоплены крайнім душэўным узрушэннем, безразважны, шалёны.


апанча́

(тат. japyncy)

старадаўняе верхняе адзенне ў выглядзе шырокага плашча без рукавоў.


апапана́кс

(ад гр. opos = сок + panaksos = зелле, лекі)

травяністая расліна сям. парасонавых, пашыраная ў Міжземнамор’і, з карэння якой здабываюць парфумерныя рэчывы.


апапла́ст

(ад апа- + -пласт)

сукупнасць свабодных прастораў у тканках раслін, па якіх ажыццяўляецца свабодная дыфузія рэчываў (міжклетнікі, клетачныя абалонкі).


апаплексі́чны

(гр. apoplektikos)

які мае дачыненне да апаплексіі, звязаны з апаплексіяй.


апапле́ксія

(гр. apopleksia)

раптоўнае кровазліццё ў які-н. орган, часцей у галаўны мозг (гл. інсульт).


апара́т

(лац. apparatus)

1) прыбор, прыстасаванне для якой-н. пэўнай работы (напр. тэлефонны а., фатаграфічны а.);

2) сукупнасць органаў, якія выконваюць якую-н. функцыю ў арганізме (напр. зрокавы а., дыхальны а.);

3) органы кіравання (напр. дзяржаўны а.);

4) сукупнасць работнікаў якой-н. установы, арганізацыі (напр. а. міністэрства, гандлёвы а.);

5) заўвагі, паказальнікі і іншы дапаможны матэрыял да навуковай працы, выдання (напр. навуковы а., даведачны а.).


апарату́ра

(ад апарат)

сукупнасць апаратаў для якой-н. работы; абсталяванне лабараторыі, цэха.


апа́рт

(фр. aparté)

сцэнічныя рэплікі, якія вымаўляюцца «ўбок», для публікі, і, па задуме аўтара, «не чутны» партнёрам на сцэне.


ап-а́рт

(англ. op-art, ад optical art = аптычнае мастацтва)

напрамак абстрактнага мастацтва, паслядоўнікі якога выкарыстоўваюць аптычную ілюзію і ствараюць формы, далёкія ад рэчаіснасці.


апартаме́нты

(фр. appartement = кватэра)

1) вялікае раскошнае памяшканне, пакоі;

2) іран. кватэра, пакой.


апартуні́зм

(фр. opportunisme, ад лац. opportunus = зручны)

прыстасавальніцтва, згодніцтва, беспрынцыповасць.


апартуні́ст

(фр. opportuniste)

прыстасаванец, згоднік.


апартэі́д

(афрыкаанс apartheid = раздзельнае пражыванне)

палітыка прымусовага размежавання насельніцтва ў краіне, заснаваная на расавай дыскрымінацыі.


апары́я

(гр. aporia = бязвыхаднасць)

лог. супярэчнасць у меркаванні, якая здаецца неадольнай.


апарэ́ль

(фр. appareil = уезд)

1) нахільная платформа для пагрузкі ў вагоны аўтамабіляў і іншых машын, 2) пліта з невялікім нахілам для праходу або праезду ў будынак;

3) пакаты спуск у акопах для гармат і танкаў.


апасематы́чны

(ад гр. ароsemaino = паведамляю)

папераджальны;

а-ая афарбоўка — яркая афарбоўка некаторых ядавітых жывёл, якая «сігналізуе» аб небяспецы з боку гэтых жывёл.


апасіяна́та

(іт. appassionato = прадузяты)

натхнёны характар выканання музычнага твора або яго часткі.


апаспары́я

(ад апа- + спора)

спосаб размнажэння некаторых раслін, які заключаецца ў развіцці гаметафіту з вегетатыўных клетак спарафіту без спораўтварэння.


апаста́зія

(польск. apostazja, ад гр. apostasia = адступніцгва)

адыход ад догматаў, асноўных палажэнняў веравызнання; адступніцтва.


апастро́фа

(гр. apostrophe = паварот убок)

літ. стылістычная фігура, калі да адсутнай асобы звяргаюцца як да прысутнай, да мёртвага як да жывога, да прадмета як да чалавека.


апасты́льб

(гр. apostilbo = ззяю)

адзінка яркасці асветленай паверхні, роўная 0,3183 ніта.


апастэрыёрны

(ад апастэрыёры)

заснаваны на вопыце, які вынікае з вопыту (проціл. апрыёрны).


апастэрыёры

(лац. а posteгіогі = з наступнага)

на падставе вопыту, вопытных дадзеных (проціл. апрыёры).


апасяле́ній

(ад апа- + гр. selene = месяц)

астр. пункт арбіты спадарожніка Месяца, найбольш аддалены ад цэнтра Месяца (проціл. перысяленій).


апатаза́ўр

(н.-лац. apatosaurus)

тое, што і брантазаўр.


апатрапе́й

(гр. apotropaios = які адводзіць бяду)

прадмет, выява або дзеянне, якім прыпісваюць магічную здольнасць засцерагаць ад няшчасця і злога духу.


апатры́ды

(гр. apatris, -idos = які не мае айчыны)

асобы, якія не маюць грамадзянства.


апаты́т

(ад гр. apate = падман)

мінерал, фасфат кальцыю з пераменным змяшчэннем фтору, хлору, вуглекіслаты і гідраксіду; сыравіна для вытворчасці фасфатных угнаенняў.


апатыто́з

(ад апатыт)

лёгачнае захворванне, выкліканае ўздзеяннем апатытавага пылу.


апа́тыя

(гр. apatheia)

поўная абыякавасць да ўсяго, раўнадушнасць, вяласць.


апатэ́цый

(ад гр. apotheke = сховішча)

адкрытае пладовае цела некаторых сумчатых грыбоў і лішайнікаў.


апафані́я

(ад апа- + -фанія)

тое, што i абляут.


апафаты́чны

(гр. apophatikos = адмоўны);

а-ая тэалогіятэалогія, якая імкнецца выразіць незямную сутнасць бога шляхам адмаўлення ўсякіх уяўленняў аб ім як несумяшчальных з яго прыродай (у адрозненне ад катафатычнай тэалогіі).


апафе́гма

(гр. apophthegma)

літ. кароткае дасціпнае павучальнае выслоўе.


апафегма́ты

(гр. apophthegma, -atos = кароткае выслоўе)

даўнія зборнікі дасціпных і павучальных выслоўяў.


апафе́ма

(гр. apotithemi = адкладваю ўбок)

мат. перпендыкуляр, які апушчаны з цэнтра правільнага многавугольніка на адну з яго старон.


апафео́з

(гр. apotheosis = абогатварэнне)

1) праслаўленне, узвялічванне якой-н. асобы, з’явы, падзеі;

2) урачыстая заключная сцэна ў некаторых спектаклях з удзелам усіх выканаўцаў.


апаферме́нты

(ад апа- + ферменты)

бялковая група малекул некаторых ферментаў, якая вызначае іх спецыфіку (параўн. каферменты).


апафі́за

(гр. apophysis = адростак)

1) біял. нарасць пры аснове каробачкі некаторых імхоў;

2) геал. адгалінаванне ад магматычнага цела ў суседнія горныя пароды.


апафі́ты

(ад апа- + -фіты)

сінантропныя расліны, якія паходзяць з мясцовых прыродных раслінных згуртаванняў (лясных, лугавых, балотных і інш ).


апахрама́т

(ад апа- + гр. chroma, -atos = колер)

аб’ектыў, у якім храматычная аберацыя выпраўлена ў яшчэ большай ступені, чым у ахрамаце.


апацэ́нтр

(ад апа- + цэнтр)

астр. пункт арбіты нябеснага цела, які найбольш аддалены ад цэнтральнага цела.


апа́ч

(ад ням. Patsch = аплявуха)

прыём клаунады ў цырку, гучная фальшывая аплявуха, якую даюць адзін аднаму клоуны.


апа́ш

(фр. apache)

дэкласаваны элемент у Францыі, злодзей;

2) мужчынская кашуля з адкрытым каўняром.


апве́лінг

(англ. upwelling, ад up = наверх + well = хлынуць)

падыманне водаў з глыбіні вадаёма да паверхні, які адбываецца ў выпадках, калі вецер зганяе паверхневыя воды ў бок мора, возера.


апегра́фа

(н.-лац. opegrapha)

накіпны сумчаты лішайнік сям. апеграфавых, які расце на ствалах і галінках клёна, граба, асіны, ясеня, дуба.


апейро́н

(гр. apeiron = бязмежнае)

бясконцае, бясформеннае, бяз’якаснае першарэчыва ў старажытнагрэчаскай філасофіі.


а́пекс

(лац. арех = вяршыня)

1) астр. пункт нябеснай сферы, у напрамку да якога рухаецца Сонечная сістэма;

2) анат. кончык языка;

3) верхавінкавая частка сцябла або кораня расліны.


апеле́нты

(лац. appellens, -ntis = які накіроўвае)

прынады, сродкі прываблівання жывёл.


апе́ль

(фр. appel = заклік)

1) кавалерыйскі сігнал, якім заклікаюць да збору;

2) удар правай выцягнутай нагой па зямлі ў час фехтавання, што азначае пачатак атакі.


апельсі́н

(гал. appelsien)

пладовае дрэва сям. рутавых, пашыранае ў тропіках і субтропіках, а таксама буйны сакаўны плод гэтага дрэва аранжавага колеру.


апелява́ць

(лац. appellare)

1) абскарджваць прыгавор суда ў вышэйшай інстанцыі;

2) звяртацца да каго-н. дзеля падтрымкі (напр. а. да грамадскай думкі).


апеля́нт

(лац. appellans, -ntis)

асоба, якая падала або падае апеляцыю.


апеляты́ў

(ад лац. appellare = называць)

лінгв. імя агульнае як супрацьлегласць імені ўласнаму.


апеля́цыя

(лац. appellatio)

1) абскарджанне прыгавору суда ў вышэйшай інстанцыі; просьба перагледзець справу (параўн. касацыя 1);

2) просьба падтрымаць у чым-н. (напр. а. да грамадскасці).


апе́ндыкс

(лац. appendix = прыдатак)

1) анат. адростак сляпой кішкі;

2) кароткі шланг у ніжняй частцы дырыжабля для рэгуліроўкі колькасці газу.


апендыкуля́рыі

(н.-лац. арpendicularia, ад лац. appendicula = дадатак)

клас марскіх хордавых жывёл падтыпу тунікатаў пашыраны пераважна ў верхніх слаях вады.


апендыцы́т

(лац. appendix, -icis = прыдатак)

запаленне апендыкса.


апепсі́я

(ад а- + гр. pepsis = страваванне)

мед. нястраўнасць у сувязі з невыдзяленнем страўнікавага соку.


апера́нд

(англ. operand)

велічыня, над якой адбываецца аперацыя пры рэалізацыі праграмы ў электронна-вылічальнай машыне.


апера́тар

(лац. operator = выканаўца)

1) спецыяліст, які кіруе работай якога-н. механізма або ўстаноўкі;

2) тое, што і кінааператар, 3) мат. правіла, якое дазваляе кожны элемент аднаго мноства супаставіць з пэўным элементам другога мноства.


аператы́ўны

(лац. operativus = дзейны)

1) здольны хутка і правільна выканаць практычныя задачы, дзейсны (напр. а. работнік);

2) звязаны з ажыццяўленнем пэўнай аперацыі (напр. а. прастор, а-ая група).


аперацы́йны

(ад аперацыя)

1) прызначаны для аперацыі, звязаны з аперацыяй (напр. а. стол, а-ае ўмяшанне);

2) прызначаны для непасрэднага практычнага ажыццяўлення (напр. а. план).


апера́цыя

(лац. operatio = дзеянне)

1) лячэнне, звязанае з хірургічным умяшаннем;

2) сукупнасць баявых дзеянняў буйной вайсковай групіроўкі, аб’яднаных адной мэтай;

3) дзеянне, накіраванае на дасягненне пэўнай мэты, рашэнне пэўнай задачы (напр. вытворчая а., фінансавая а.);

4) асобная закончаная частка тэхналагічнага працэсу, якая выконваецца на адным рабочым месцы;

5) перапрацоўка інфармацыі электронна-вылічальнай машынай па адной камандзе.


аперацыяналі́зм

(ад лац. operatio = дзеянне)

суб’ектыўна-ідэалістычны напрамак у сучаснай філасофіі, паводле якога паняцці не адлюстроўваюць аб’ектыўную рэчаіснасць, а з’яўляюцца прадуктам дзеянняў (аперацый) вучонага.


аперко́т

(англ. upper-cut)

удар знізу ў тулава або падбародак пры гульні ў бокс.


аперо́н

(ад лац. operare = працаваць)

група генаў, якія вызначаюць сінтэз функцыянальна звязаных ферментаў.


аперто́метр

(ад лац. apertus = адкрыты + -метр)

прыбор для вымярэння лікавай апертуры аптычнай сістэмы.


аперту́ра

(лац. apertura = адтуліна)

1) адтуліна аптычнага прыбора, якая вызначаецца памерамі лінзаў або дыяфрагмамі;

2) частка паверхні складаных антэн, якая прымае або вылучае электрамагнітнае выпрамяненне.


апертыза́цыя

[ад фр. N. Appert = прозвішча фр. вынаходцы (1752 — 1841)]

спосаб кансервавання мяса і агародніны, заснаваны на працяглым награванні ў кіпячай вадзе ў герметычна закрытых шкляных пасудзінах пасля таго, як адтуль адпампавана паветра.


аперцыпі́раваць

(ад лац. ad = да + перцыпіраваць)

асвойваць на аснове папярэдняга вопыту.


аперцэ́пцыя

(ад лац. ad = да + перцэпцыя)

1) псіх. залежнасць успрыняцця чалавекам прадметаў і з’яў аб’ектыўнага свету ад папярэдняга індывідуальнага вопыту, ранейшых уяўленняў і запасу ведаў;

2) філас. усведамленне самога сябе, пазнанне праз розум уласнага стану.


аперы́раваць

(лац. operre)

1) рабіць хірургічную аперацыю;

2) выконваць якія-н. дзеянні, дзейнічаць;

3) карыстацца чым-н. (напр. а. лічбамі).


аперыты́ў

(фр. apéritif)

слабы спіртны напітак для ўзбуджэння апетыту.


аперэ́та

(іт. operetta)

музычна-драматычны твор камедыйнага характару, у якім спевы чаргуюцца з размовамі і танцамі.


апеты́т

(лац. appetitus = жаданне)

1) жаданне есці;

2) перан. жаданне наогул, імкненне да чаго-н. (напр. уласніцкі а.).


апефо́ра

(н.-лац. opephora)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. фрагілярыевых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.


апізатро́н

(ад лац. apis = пчала + гр. arthron = орган, частка цела)

лекавы прэпарат, болесуцішальны і процізапаленчы сродак.


апіка́льны

(ад лац. арех, apicis = канец)

1) анат. звернуты ўгору, верхні (напр. а. орган);

2) лінгв. пярэднеязычны зычны (гук).


апіла́к

(ад лац. apis = пчала + lac = малако)

біягенны лекавы прэпарат, які ўяўляе сабой высушанае матачнае малако пчол; выкарыстоўваецца пры гіпатрафіі і адсутнасці апетыту ў маленькіх дзяцей.


а́піс

(гр. Apis, ад егіп. Chapi)

свяшчэнны бык у старажытных егіпцян.


апістагнаты́чны

(ад гр. opisthe = ззаду + gnathos = галава)

звернуты коса назад і ўніз (пра рот і сківіцы галавы насякомага).


апістагра́ма

(н.-лац. apistogramma)

рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў рэках Паўд. Амерыкі; на Беларусі разводзіцца як акварыумная.


апістадо́м

(гр. opisthodomos = які знаходзіцца ў задняй частцы дома)

закрытае памяшканне ў заходняй частцы старажытнагрэчаскага храма.


апіста́рх

(н.-лац. opistorchis)

гельмінт сям. anicmapxiдaў класа смактуноў, які пашыраны ў Еўропе і Азіі.


апістархі́ды

(н.-лац. opisthorchidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразіты рыб, паўзуноў, птушак, млекакормячых і чалавека.


апістархо́з

(ад гр. opisthe = ззаду + orchos = шпалера)

глістовае захворванне жывёл і чалавека, якое выклікаецца паразітаваннем у печані, жоўцевым пузыры і падстраўнікавай залозе плоскіх чарвей.


апістасо́ма

(ад гр. opisthe = ззаду + сома)

наступны за прасомай задні аддзел цела хеліцэравых, часам называецца брушкам.


апітэрапі́я

(ад лац. apis = пчала + тэрапія)

выкарыстанне пчалінага яду на лекавыя мэты.


апіякрэ́я

(н.-лац. apiocrea)

сумчаты грыб сям. гіпаміцэтавых, які развіваецца на ядомых грыбах (баравіку, падасінавіку, падбярозавіку, махавіку) і лішайніках.


апіяцы́сціс

(н.-лац. apiocystis)

каланіяльная зялёная водарасць сям. тэтраспоравых, якая трапляецца на водных раслінах, адмерлым субстраце ў непраточных вадаёмах.


апладзі́раваць

(фр. applaudir)

пляскаць у далоні на знак прывітання або адабрэння.


апладысме́нты

(фр. applaudissements)

плясканне ў далоні на знак прывітання або адабрэння.


аплазі́я

(ад а- + гр. plasis = утварэнне, фармаванне)

прыроджаная адсутнасць якога-н. органа ў выніку парушэння працэсу закладкі і развіцця яго тканак (параўн. гіпаплазія, гіперплазія).


апланаспо́ры

(ад гр. aplanes = нерухомы + споры)

нерухомыя споры водарасцяў, якія служаць для бясполага размнажэння.


аплана́т

(гр. aplanetos = нерухомы, які не адхіляецца)

фотааб’ектыў, у якім выпраўлена сферычная аберацыя.


апланаты́зм

(ад апланат)

адсутнасць сферычнай і храматычнай аберацыі.


апла́тка

(польск. opłatek, ад лац. oblatum = ахвераванае)

1) аладачка з прэснага цеста, якая выкарыстоўваецца католікамі і пратэстантамі пры прычасці;

2) абалонка з крухмальнага цеста або жэлаціну для парашковых лякарстваў; капсула.


аплацэнта́рныя

(ад а- + плацэнта)

млекакормячыя (клаачныя і сумчатыя), у якіх пры развіцці зародкаў не ўтвараецца плацэнта.


апліка́та

(лац. applicata = прылеглая, сумежная)

мат. назва аднаго з трох лікаў, якія вызначаюць становішча пункта ў прасторы адносна прамавугольнай сістэмы каардынат.


апліка́тары

(ад лац. applicare = прыкладваць)

вырабы, якія змяшчаюць радыеактыўныя ізатопы і выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы для лячэння пашкоджаных участкаў скуры і слізістых абалонак.


аплікату́ра

(іт. applicatura, ад лац. applicare = прыкладваць)

1) спосаб размяшчэння пальцаў, найбольш зручны пры ігры на музычных інструментах;

2) лічбавае абазначэнне пад нотамі парадку размяшчэння пальцаў музыканта.


апліка́цыя

(лац. applicatio = прыкладванне, наклейванне)

1) спосаб стварэння малюнка, мастацкага ўзору, арнаменту шляхам наклейвання кавалачкаў рознакаляровай матэрыі, паперы і інш.;

2) узор, малюнак, арнамент, створаны такім чынам;

3) мед. накладванне на абмежаваны ўчастак паверхні цела лячэбнай гразі, парафіну і інш.


апліке́

(фр. appliqué, ад лац. applicatus = прыкладзены)

1) накладное серабро;

2) металічныя вырабы, пакрытыя тонкім слоем серабра.


аплі́т

(ад гр. aploos = просты)

магматычная горная парода, па мінералагічнаму складу падобная да глыбінных парод, з якімі яна звязана; выкарыстоўваецца ў керамічнай вытворчасці.


апло́мб

(фр. aplomb = літар. раўнавага)

1) празмерная саманадзейнасць, самаўпэўненасць у паводзінах, у абыходжанні з кім-н.;

2) уменне захоўваць у танцы ўстойлівасць.


апно́э

(ад а- + гр. pnoe = дыханне)

часовая затрымка дыхальных рухаў у сувязі са збядненнем крыві вуглякіслым газам (параўн. дыспноэ).


апо́граф

(гр. apographon = копія)

1) копія арыгінала;

2) прыбор для капіравання малюнкаў.


апо́капа

(гр. apokope = адсячэнне)

лінгв. 1) адпадзенне аднаго або некалькіх гукаў у канцы слова (напр. «мо» замест «можа»);

2) утварэнне новых слоў шляхам скарачэння.


апо́крыфы

(гр. apokryphos = тайны)

1) творы іудзейскай і раннехрысціянскай літаратуры, забароненыя царквой, бо іх змест не поўнасцю супадаў з патрабаваннямі афіцыйнага веравызнання;

2) творы з няпэўным аўтарствам.


апо́рпій

(н.-лац. Aporpium)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на кары і гнілой драўніне вольхі, бярозы, таполі, вярбы і іншых лісцевых парод.


апо́рыя

(гр. арогіа = непраходнасць)

супярэчнасць у меркаванні, якая здаецца непераадольнай.


апо́стал

(гр. apostolos = пасланец)

1) кожны з дванаццаці вучняў Хрыста, прапаведнікаў яго вучэння;

2) перан. заўзяты паслядоўнік якой-н. ідэі, вучэння;

3) хрысціянская богаслужэбная кніга, якая змяшчае частку Новага запавета і Апакаліпсіс.


апо́страф

(гр. apostrophos = звернуты ўбок, назад)

надрадковы знак у выглядзе коскі.


апо́сум

(індз. oposon)

невялікая жывёла сям. сумчатых пацукоў, якая водзіцца ў лясах Амерыкі.


апо́фіз

(гр. apophysis = адростак)

анат. адростак, выступ косці.


апрабава́ць

(лац. approbare)

1) афіцыйна адобрываць, зацвярджаць што-н., напр. праект, заданне;

2) рабіць праверку, аналіз чаго-н. перш чым пачаць карыстацца (напр. а. машыну, а. новы прэпарат).


апраба́цыя

(лац. approbatio)

1) афіцыйнае адабрэнне, вынесенае на падставе выпрабавання, праверкі, шырокага абмеркавання (напр. а. вучэбных праграм);

2) абследаванне гатунковых якасцей сельскагаспадарчых культур для адбору лепшых з іх на насенне (напр. палявая а.).


апраксіма́цыя

(лац. approximatio = збліжэнне)

замена адных матэматычных велічынь, аб'ектаў іншымі, больш простымі.


апра́ксія

(гр. apraksia = бяздзейнасць)

парушэнне здольнасці выконваць мэтанакіраваныя рухі ў выніку паражэння пэўных аддзелаў кары галаўнога мозга.


апрапрыя́цыя

(лац. appropriatio = засваенне)

прысваенне, завалоданне.


апро́шы

(фр. approches)

1) земляныя равы, якія пракладвалі для скрытага набліжэння да сцен крэпасці перад яе штурмам;

2) прамежкі паміж літарамі або словамі ў друкарскім наборы.


апрыёрны

(ад апрыёры)

які не залежыць ад вопыту, не абапіраецца на вывучэнне фактаў, папярэднічае даследаванню (проціл. апастэрыёрны).


апрыёры

(лац. a priori = з папярэдняга)

1) незалежна ад вопыту, да вопыту (проціл. апастэрыёры);

2) перан. не правяраючы чаго-н., загадзя.


апрэсі́н

(ад а- + лац. pressus = ціск)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры розных формах гіпертанічнай хваробы.


апрэ́т

(фр. apprêt = апрацоўка)

рэчывы, якія накладваюць на скуру, тканіну, паперу пры апрэтуры.


апрэтава́ць

(фр. apprêter)

выконваць апрэтуру 1.


апрэту́ра

(ням. Appretur, ад фр. apprêter = апрацоўваць)

1) сукупнасць аперацый над скурамі, тканінамі, паперай для надання ім патрэбных уласцівасцей;

2) рашчына для апрацоўкі скураных вырабаў.


апсані́ны

(гр. opsonion = забеспячэнне ежай)

спецыфічныя антыцелы, якія ўтвараюцца ў імунізаваным арганізме і стымулююць фагацытоз бактэрый лейкацытамі.


апсі́да

(гр. apsis, -idos = дуга, скляпенне)

паўкруглы або шматвугольны выступ у сцяне хрысціянскіх царкоўных будынкаў, які перакрыты паўкупалам.


апсі́ды

(ад гр. apsis, -idos = дуга, скляпенне)

астр. самы блізкі і самы далёкі пункты арбіты аднаго свяціла адносна другога, цэнтральнага, напр. Зямлі адносна Сонца, Месяца адносна Зямлі.


аптава́ць

(лац. optare)

ажыццяўляць у адносінах да каго-н. права аптацыі.


апта́йп

(англ. optype)

палігр. аўтаматычная машына для фотанабору радкоў, якія аказаліся прапушчанымі наборна-пішучай машынай.


апта́нт

(лац. optans, -ntis = які выбірае)

асоба, якая мае права выбіраць грамадзянства.


аптаты́ў

(лац. optativus = пажадальны)

лінгв. лад дзеяслова, які абазначае пажаданасць адпаведнага дзеяння.


апта́цыя

(лац. optatio = жаданне, выбар)

добраахвотны выбар грамадзянства, які звычайна дазваляецца зрабіць насельніцтву тэрыторыі, што перайшла ад адной дзяржавы да другой.


апто́метр

(ад гр. optos = бачны + -метр)

прыбор для вымярэння і вызначэння вастрыні зроку


аптро́н

[ад опт(ыка) + -трон]

оптыка-электронны прыбор, у якім адбываецца ўзмацненне і пераўтварэнне аптычных або электрычных сігналаў; выкарыстоўваецца ў вылічальнай тэхніцы, аўтаматыцы і інш.


аптыма́льны

(ад лац. optimus = найлепшы)

самы спрыяльны, найбольш адпаведны пэўным умовам і задачам (напр. а. варыянт).


аптыма́ты

(лац. optimates)

палітычная групоўка ў Стараж. Рыме, якая адлюстроўвала інтарэсы нобіляў і супрацьстаяла папулярам.


аптыме́тр

(ад гр. optos = бачны + -метр)

аптычны прыбор для асабліва дакладных лінейных вымярэнняў з пагрэшнасцю хібнасцю да 1 мікрометра.


аптыміза́тар

(ад лац. optimus = найлепшы)

набор тэхнічных устройстваў, які забяспечвае аптымальнае працяканне пэўнага вытворчага або тэхналагічнага працэсу.


аптыміза́цыя

(ад лац. optimus = найлепшы)

выбар найлепшага варыянта з некалькіх магчымых (напр. а. працэсу кіравання).


аптымі́зм

(фр. optimisme, ад лац. optimus = найлепшы)

бадзёры, жыццярадасны настрой, пры якім чалавек верыць у лепшае будучае, у поспех; схільнасць бачыць ва ўсім светлыя бакі (проціл. песімізм).


аптымі́ст

(ад аптымізм)

чалавек, схільны да аптымізму.


аптымісты́чны

(ад аптымізм)

прасякнуты аптымізмам (проціл. песімістычны).


апты́чны

(гр. optikos)

1) звязаны з оптыкай (напр. а. прыбор, а-ае шкло);

2) светлавы, звязаны з адбіццём і пераламленнем прамянёў святла (напр. а-ая з’ява).


аптэ́ка

(польск. apteka < лац. ароtheca, ад гр. apotheke = склад)

1) установа, дзе па рэцэптах урачоў робяцца і адпускаюцца лякарствы;

2) набор лякарстваў, неабходны для першай дапамогі або хатняга лячэння; аптэчка.


аптэ́кар

(ст.-польск. aptekarz, ад лац. apothecarius)

тое, што і фармацэўт.


аптэрыго́ты

(н.-лац. apterygota, ад гр. apteros = бяспёры)

ніжэйшыя першаснабяскрылыя насякомыя, да якіх адносяцца двухвосткі, нагахвосткі, шчацінахвосткі.


аптэрые́з

(ад а- + гр. pteron = пяро)

хвароба птушак, якая характарызуецца затрымкай або поўным прыпыненнем росту пер’я.


аптэ́рыі

(ад гр. apteros = бяспёры)

пазбаўленыя пёраў участкі скуры тушак.


апу́нцыя

(н.-лац. opuntia, ад гр. Opus, -untos = назва старажытнагрэчаскага горада)

кустовая расліна сям. кактусавых з сакаўнымі сцёбламі, пакрытымі калючкамі, пашыраная ў пустынях і паўпустынях Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


апцыён

(ням. Option, ад лац. optio, -onis = свабодны выбар)

1) умова ў дагаворы марской перавозкі адносна права замены аднаго грузу іншым або аднаго порту прызначэння іншым;

2) умова, якая ўключаецца ў біржавыя здзелкі на тэрмін, паводле якой аднаму з бакоў даецца права выбару паміж асобнымі элементамі здзелкі;

3) прадастаўленае кампаніямі сваім вышэйшым служачым права купляць акцыі па цвёрдай цане.


ар

(фр. аrе, ад лац. area = плошча, паверхня зямлі)

адзінка зямельнай плошчы ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 м2, або 0,01 га.


а́ра

(ісп. аrа, ад тупі-гуарані ara)

даўгахвосты папугай з яркім апярэннем, пашыраны ў Цэнтр. Амерыцы.


арабе́ск

(фр. arabesque, ад іт. arabesco = арабскі)

поза ў класічным балеце, пры якой раўнавага захоўваецца на адной назе, а другая паднята і адведзена назад.


арабе́ска

(іт. arabesco = арабскі)

1) складаны арнамент у выглядзе прыгожа пераплеценых геаметрычных фігур і лісцяў, кветак, раслін, жывёл;

2) невялікі музычны твор з арнаментаваным (гл. арнаментыка 2) меладычным малюнкам.


арабі́зм

(ад лац. arabicus = арабскі)

слова або выраз, запазычаныя з арабскай мовы.


арабі́н

(ад лац. arabicus = арабскі)

разнавіднасць расліннага клею, састаўная частка аравійскай камедзі (гуміарабіку).


арабіно́за

(ад арабін)

амонацукрыд, які ўваходзіць у склад запасных поліцукрыдаў раслін, а таксама камедзяў, слізяў.


арагані́т

(ад ісп. Aragon = вобласць у Іспаніі)

мінерал класа карбанатаў, разнавіднасць карбанату кальцыю белага, шэрага або фіялетавага колеру.


араге́н

(ад гр. oros = гара + -ген)

геал. горна-складкаватае ўзнікненне на месцы геасінкліналі на позняй стадыі яе эвалюцыі.


арагене́з, арагене́зіс

(ад гр. oros = гара + генезіс)

сукупнасць працэсаў, з якімі звязана ўзнікненне і развіццё гор.


арагра́фія

(ад гр. oros = гара + -графія)

раздзел фізічнай геаграфіі, які вывучае рэльеф зямной паверхні.


ара́к

(ар. arag = пот)

моцны спіртны напітак, які гатуюць з соку какосавай, фінікавай пальмы або з рысу.


ара́кул

(лац. oraculum = прароцтва)

1) жрэц у старажытных грэкаў і рымлян, што прарочыў быццам ад бога, а таксама месца такіх прароцтваў;

2) іранічная назва чалавека, які прадказвае будучае або выказвае меркаванні, што прымаюцца многімі на веру.


ара́лія

(н.-лац. aralia)

кустовая расліна сям. араліевых з доўгім лісцем і дробнымі белымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ара́льны

(н.-лац. oralis, ад лац. os, oris = рот)

біял. ротавы, размешчаны ў вобласці рота (параўн. абаральны).


арамарфо́з

(ад гр. airo = падымаць + -марфоз)

адзін з напрамкаў эвалюцыі арганізмаў, які характарызуецца ўскладненнем іх будовы і функцыі, развіццём прыстасавальнай здольнасці да ўмоў асяроддзя (параўн. ідыяадаптацыя).


араматыза́цыя

(ад гр. aroma, -atos = пахучыя травы)

утварэнне араматычных злучэнняў;

а. нафтапрадуктаў — хімічная перапрацоўка нафты і нафтапрадуктаў для ўзбагачэння іх араматычнымі вугляводамі.


араматы́чны

(гр. aromatikos = пахучы);

а-ыя злучэнні — вуглевадароды (бензол, нафталін, антрацэн і інш.) і іх вытворныя (анілін, бензойная кіслата, фенол і інш.), якія змяшчаюць у малекуле цыклы з шасці атамаў вугляроду.


араме́трыя

(ада гр. oros = гара + -метрыя)

метады вымярэння формаў зямной паверхні.


арангла́уты

(малайск. oranglaut = марскі чалавек)

марскія вандроўнікі, жыхары Малайскага архіпелага, якія вандруюць з вострава на востраў.


арангута́н, арангута́нг

(малайск. orang-utan = літар. лясны чалавек)

буйная чалавекападобная малпа, якая жыве на астравах Суматра і Калімантан.


арандава́ць

(с.-лац. arendare)

браць або даваць што-н. у арэнду.


аранда́тар

(с.-лац. arendator)

той, хто бярэ што-н. у арэнду.


аране́і

(н.-лац. aranei)

атрад арахнідаў, беспазваночныя жывёлы тыпу членістаногіх з целам рознай афарбоўкі даўжынёй ад 0,8 да 11 см, якое складаецца з галавагрудзей і брушка, злучаных кароткай сцяблінкай; павукі.


аранеяло́гія

(ад лац. aranea = павук + -логія)

раздзел арахналогіі, які вывучае павукоў.


ара́нжавы

(ад фр. orange = апельсін)

жоўта-чырвоны, колеру апельсіна.


аранжа́д

(фр. orangeade)

прахаладжальны напітак з апельсінавым сокам.


аранжарэ́я

(фр. orangerie, ад orange = апельсін)

зашклёнае памяшканне для вырошчвання і зімоўкі паўднёвых раслін або для несезоннага атрымання пладоў, агародніны і кветак; цяпліца.


аранжы́раваць

(фр. arranger = упарадкоўваць)

рабіць аранжыроўку.


аранжыро́ўка

(ад аранжыраваць)

1) пералажэнне музычнага твора для выканання на іншым інструменце або для іншага складу інструментаў ці галасоў (параўн. транскрыпцыя 3);

2) мастацкая кампаноўка раслін (кветак, дэкаратыўных галінак, лісця) у вазах, карзінах, гірляндах, вянках.


ара́нт

(лац. orans, -ntis = які моліцца)

адлюстраванне ў раннехрысціянскім мастацтве фігуры ў малітоўнай позе з узнятымі рукамі.


арапа́йма

(н.-лац. arapaima)

рыба атрада селядцовых даўжынёй да 4 м, якая водзіцца ў басейне ракі Амазонкі.


ара́р

(гр. horarion)

частка адзення дыякана ў выглядзе перавязі, расшытай крыжамі, што надзяваецца на левае плячо.


ара́с

(фр. arras, ад Arras = назва горада ў Францыі)

дыван ручной работы, вытканы ў французскім горадзе Арас, цэнтры шпалернага ткацтва ў 14 — 15 ст.


ара́т

(манг. arat)

жывёлавод у Манголіі.


ара́тар

(лац. orator)

1) асоба, якая выступае з прамовай; прамоўца;

2) той, хто валодае майстэрствам слова, красамоўствам.


арато́рыя

(іт. oratorio)

буйны музычны твор для хору, салістаў-спевакоў і аркестра.


араты́п

(ад гр. oros = гара + -тып)

наборна-друкавальная машына, аналагічная лінатыпу, але забяспечаная замест матрыц патрыцамі, а замест адліўнога апарата друкавальным.


араўкары́ты

(ад ісп. Arauco = назва чылійскай правінцыі)

рэшткі ствалоў хвойных дрэў, якія сустракаюцца ў адкладах пермскага перыяду (гл. палеазой).


араўка́рыя

(н.-лац. araucaria, ад ісп. Arauco = назва чылійскай правінцыі)

вечназялёнае хвойнае дрэва сям. араўкарыевых, пашыранае пераважна ў Паўд. Амерыцы і Аўстраліі.


араўру́т

(англ. arrowroot, ад arrow = страла + root = корань)

сарты крухмалу, якія атрымліваюцца з карэнішчаў раслін роду маранта, клубняў куркумы і некаторых іншых трапічных відаў класа аднадольных.


ара́хіс

(н.-лац. arachis, ад гр. arachis = зелле)

травяністая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках, а таксама плады гэтай расліны (земляныя арэхі).


арахнаіды́т

(ад гр. arachnos = павуціна + eidos = выгляд)

запаленне павуціннай абалонкі галаўнога або спіннога мозга.


арахнало́гія

(ад гр. arachne = павук + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае павукападобных.


арахнахло́рыс

(н.-лац. arachnochloris)

аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць сям. плеўрахлоравых, якая ўдзельнічае ў абагачэнні глебы арганічнымі рэчывамі.


арахні́ды

(н.-лац. arachnida, ад гр. arachne = павук)

клас беспазваночных жывёл тыпу членістаногіх, да якога належаць павукі, скарпіёны, сальпугі, ілжэскарпіёны, сенакосцы, кляшчы, пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды; павукападобныя.


арахно́зы

(ад гр. arachne = павук + -ноз)

хваробы млекакормячых, птушак, насякомых, чалавека, якія выклікаюцца павукападобнымі.


ара́цыя

(лац. oratio)

празаічны жанр у літаратуры Беларусі 17 — 18 ст.; своеасаблівы тэатралізаваны паказ-прамова ў школьным тэатры.


арба́

(цюрк. araba)

высокая двухколая павозка ў Сярэд. Азіі і доўгая чатырохколая — у Крыме і на Каўказе.


арбаві́русы

[н.-лац. arboviruses, ад англ. ar(thropod) bo(me) viruses = вірусы, народжаныя членістаногімі]

група вірусаў пазваночных жывёл і чалавека, якія пераносяцца членістаногімі (кляшчамі, камарамі, маскітамі).


арбале́т

(фр. arbalète)

сярэдневяковы ўдасканалены лук з прыкладам, самастрэл.


арбалі́т

(ад лац. arbor = дрэва + -літ)

разнавіднасць лёгкага бетону, што ўяўляе сабой сумесь цэменту, драўняных адходаў і вады.


арбарыцы́ды

(ад лац. arbor = дрэва + -цыд)

рэчывы, якія выкарыстоўваюць для барацьбы з драўняна-хмызняковай расліннасцю.


арбарэ́тум

(лац. arboretum = гай)

тое, што і дэндрарый.


арбі́та

(лац. orbita = каляіна, дарога)

1) шлях, па якім нябеснае цела ці касмічны апарат рухаецца ў прасторы адносна другога нябеснага цела;

2) перан. сфера дзеяння, пашырэння чаго-н. (напр. а. уплыву);

3) вачніца.


арбіта́льны

(ад арбіта)

які знаходзіцца на арбіце, рухаецца па арбіце.


арбі́тр

(лац. arbiter)

1) пасрэднік пры разборы спрэчак, трацейскі суддзя;

2) суддзя ў некаторых спартыўных спаборніцтвах.


арбітра́ж

(фр. arbitrage)

1) вырашэнне спрэчных пытанняў арбітрамі; трацейскі суд;

2) орган па вырашэнню гаспадарчых спрэчак;

3) камерцыйная дзейнасць, звязаная з выкарыстаннем розніцы цэн аднолькавых біржавых аб’ектаў (каштоўных папер, тавараў) на розных рынках, каб атрымаць прыбытак;

а. валютны — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы ў курсах валюты на розных валютных рынках;

а. працэнтны — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы ў працэнтных стаўках па розных валютах;

а. таварны — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы ў цэнах на адзін і той жа тавар на розных рынках;

а. фондавы — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы паміж курсамі адной і той жа каштоўнай паперы на розных рынках фіктыўнага капіталу.


арбітражо́р

(фр. arbitrageur)

крэдытна-фінансавая ўстанова, буйныя карпарацыі і фірмы, якія ажыццяўляюць здзелкі на таварных, фондавых, валютных і грашовых рынках.


арбітра́льны

(лац. arbitralis = адвольны)

філас. які вырашаецца паводле чалавечай волі, самавольны.


арбуці́н

(ад лац. arbutus = сунічнае дрэва)

гліказід, пры расшчапленні якога ўтвараюцца глюкоза і гідрахінон.


арга́зм

(гр. orgasmos = напятасць)

вышэйшая ступень пачуццёвай асалоды, што ўзнікае ў момант завяршэння палавога акта.


арга́л

(манг. argal)

сухі кізяк, які выкарыстоўваецца як паліва ў бязлесных мясцовасцях Азіі.


аргалі́

(манг. argali)

тое, што і архар.


аргама́к

(кр.-тат. arhamak)

старадаўняя назва ўсходніх пародзістых верхавых коней.


арга́н

(лац. organum, ад гр. organon = прылада, інструмент)

1) духавы му зычны клавішны інструмент складанай будовы (уключае сістэму труб, паветранагнятальных мяхоў, клавіятур і рэгістравых ручак), па гукавым аб’ёме роўны сімфанічнаму аркестру;

2) шматствольная артылерыйская гармата 16 — 18 ст. у Еўропе, у тл. на Беларусі.


арганагене́з

(ад орган + -генез)

1) фарміраванне органаў жывёл і чалавека ў працэсе эмбрыянальнага развіцця арганізма;

2) утварэнне асноўных органаў раслін з клетачных тканак.


арганаге́нны

(ад орган + -генны);

а-ыя горныя пароды — тое, што і біяліты.


арганаге́ны

(ад орган + -ген)

хімічныя элементы, неабходныя для жыццядзейнасці жывых арганізмаў.


арганагра́фія

(ад орган + -графія)

раздзел біялогіі, які вывучае і апісвае органы раслін і жывёл.


арганазо́лі

[ад арган(ічны) + золі]

золі, у якіх часцінкі рэчыва размеркаваны ў арганічным злучэнні (параўн. гідразолі, аэразолі).


арганалепты́чны

(ад орган + гр. leptikos = схільны браць або прымаць)

які выяўляецца пры дапамозе органаў пачуццяў, напр. смак, пах аб’ектаў знешняга асяроддзя (вады, паветра, ежы і інш.).


арганало́гія

(ад арган + -логія)

навуковая дысцыпліна, якая вывучае музычныя інструменты — іх канструкцыю, форму, матэрыял, спосабы вырабу, акустычна-тэмбравыя якасці, выканальніцкія магчымасці і інш.


арганапла́стыка

(ад орган + пластыка)

пластычная аперацыя па ўтварэнню страчаных органаў (напр. носа, сустава).


арганатэрапі́я

(ад орган + тэрапія)

лячэнне прэпаратамі, прыгатаванымі з органаў і тканак жывёл.


аргана́ўты

(гр. Argonautai, ад Argo = назва карабля + nautes = мараплавец)

1) міф. група старажытнагрэчаскіх герояў, якія плавалі ў Калхіду па залатое руно;

2) перан. адважныя мараплаўцы, шукальнікі прыгод на моры.


аргандзі́

(фр. organdi)

вельмі тонкая шорсткая празрыстая матавая шаўковая тканіна з дробнаўзорыстым перапляценнем.


аргане́лы

(лац. organella, ад гр. organon = прылада, інструмент)

часткі цела аднаклетачнага арганізма, якія выконваюць пэўныя функцыі ў яго жыццядзейнасці.


арганізава́ць

(фр. organiser)

1) заснаваць што-н. такое, што мае грамадскі характар (напр. а. гурток);

2) падрыхтаваць, наладзіць (напр. а. сустрэчу);

3) аб’яднаць, згуртаваць для якой-н. мэты (напр. а. атрад);

4) упарадкаваць што-н. (напр. а. свой рабочы час).


арганіза́тар

(фр. organisateur)

1) той, хто арганізуе што-н., з’яўляецца ініцыятарам чаго-н.;

2) той, хто мае здольнасці да арганізацыйнай работы.


арганіза́цыя

(фр. organisation, ад с.-лац. organisatio)

1) грамадскае аб’яднанне або дзяржаўная ўстанова (напр. прафсаюзная а., рамонтная а.);

2) будова, склад чаго-н. (напр. унутраная а. завода);

3) арганізаванасць;

4) заснаванне, наладжванне чаго-н.


аргані́зм

(фр. oiganisme, ад с.лац. organismus)

1) усякая жывая істота або расліна;

2) сукупнасць фізічных і духоўных уласцівасцей чалавека;

3) перан. тое, што ўяўляе сабой складанае арганізаванае адзінства.


арга́нік

(гр. organikos = арганічны)

спецыяліст у галіне арганічнай хіміі.


арга́ніка

(гр. organikos = арганічны)

1) арганічная хімія;

2) арганічныя ўгнаенні.


аргані́ст

(с.-лац. organista)

музыкант, які іграе на аргане.


аргані́струм

(н.-лац. organistrum)

музычны інструмент, тып даўняй колавай ліры.


арганіцы́зм

(ад арганічны)

вучэнне, якое растлумачвае прыродныя і сацыяльныя з’явы (працэсы) па аналогіі з біялагічнай будовай арганізма; атрымала развіццё ў агульнай тэорыі сістэм, у кібернетыцы, тэорыі інфармацыі і інш.


аргані́чны

(гр. organikos)

1) які належыць да жывёльнага або расліннага свету;

2) які ўтварыўся ў выніку разлажэння жывёльных і раслінных арганізмаў (напр. а-ыя рэчывы);

3) які займаецца вывучэннем прадуктаў разлажэння жывых арганізмаў (напр. а-ая хімія);

4) абумоўлены самой сутнасцю чаго-н., непарыўна звязаны з чым-н.;

5) перан. унутрана ўласцівы каму-н. (напр. а-ая патрэбнасць).


аргано́іды

(ад орган + -oià)

састаўныя часткі цытаплазмы жывёльнай або расліннай клеткі (напр. мітахондрыі, пластыды), якія выконваюць пэўныя функцыі ў яе жыццядзейнасці.


аргано́ла

(ад орган)

электрамузычны інструмент, гучанне якога блізкае да гучання аргана.


аргано́н

(гр. organon = прылада, інструмент)

агульная назва твораў Арыстоцеля па логіцы.


арга́нум

(лац. organum, ад гр. organon = прылада, інструмент)

тое, што і дыяфанія.


аргаты́зм

(фр. argotisme)

слова, запазычанае літаратурнай мовай з якога-н. арго.


аргатэ́хніка

[ад арга(нізацыя) + тэхнікá]

комплекс тэхнічных сродкаў для механізацыі і аўтаматызацыі кіраўніцкай і інжынерна-тэхнічнай працы.


аргентаме́трыя

(ад лац. argentum = серабро + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор азотнакіслага серабра.


аргенты́т

(ад лац. argentum = серабро)

мінерал класа сульфідаў свінцова-шэрага колеру; сярэбраная руда.


аргенці́на

(ад лац. argentum = серабро)

невялікая прамысловая рыба атрада селядцовых, якая водзіцца ў Атлантычным і Ціхім акіянах.


аргілафі́лы

(ад гр. argillos = гліна + -філ)

водныя арганізмы, якія жывуць галоўным чынам на гліністым грунце.


аргілі́т

(ад гр. argillos = гліна + -літ)

асадачная горная парода, утвораная ў выніку ўшчыльнення і цэментацыі гліны.


аргіні́н

(ад гр. arginoeis = сляпуча белы)

арганічная кіслата, якая ўваходзіць у склад бялкоў жывёл і раслін.


аргірагра́фія

(ад гр. argyros = серабро + -графія)

прыгатаванне штрыхавых негатываў без выкарыстання фотаапарата.


арго́

(фр. argot)

умоўныя словы, выразы, што ўжываюцца якой-н. сацыяльнай групай, каб іншыя не маглі іх зразумець (напр. зладзейскае а.).


арго́н

(лац. argon, ад гр. argos = бяздзейны)

хімічны элемент, газ без колеру і паху ; выкарыстоўваецца для напаўнення электрычных лямпаў, у рэкламных асвятляльных прыстасаваннях і інш.


аргуме́нт

(лац. argumentum)

1) факт, які прыводзіцца для пацвярджэння, абгрунтавання чаго-н.; доказ, довад;

2) мат. незалежная пераменная велічыня, ад змянення якой залежыць змяненне другой велічыні, што называецца функцыяй.


аргументава́ць

(лац. argumentari)

прыводзіць доказы, аргументы.


аргумента́цыя

(лац. argumentatio)

1) прывядзенне доказаў, аргументаў 2) сукупнасць аргументаў.


а́ргус

(гр. Argos = міфічны стовокі вартаўнік)

1) перан. пільны ахоўнік, вартаўнік;

2) птушка сям. фазанавых, якая водзіцца ў лясах Паўд.-Усх. Азіі.


арда́

(цюрк. ordu)

1) дзяржава, саюз плямён у старажытных цюркскіх народаў (напр. Залатая а.);

2) цюркскае войска, якое ўрывалася ў межы Стараж. Русі;

3) перан. полчышчы азвярэлых варожых войск;

4) перан. шумны неарганізаваны натоўп.


арда́лія

(лац. ordalia)

распаўсюджаны ў сярэднія вякі спосаб вызначэння вінаватасці асобы, якая падазравалася ў злачынстве, праз катаванне агнём, вадой, гарачым жалезам.


ардана́нс

(фр. ordonnance)

1) урадавы акт у Францыі і некаторых іншых краінах;

2) каралеўскі ўказ у Францыі (12 — 18 ст. і ў перыяд Рэстаўрацыі) і ў Англіі (13 — 16 ст.).


ардо́вік

(лац. ordovices = назва кельцкага племені, што жыло ў Уэльсе ў часы Рымскай імперыі)

другі перыяд палеазойскай эры ў геалагічнай гісторыі Зямлі.


ардо́метр

(ад лац. ardor = жар + -метр)

прыбор для вымярэння высокіх тэмператур.


ардына́льны

(лац. ordinalis = парадкавы)

размешчаны ў пэўным парадку, напр. а. лік у адрозненне ад кардынальнага ліку.


ардына́р

(лац. ordinarius = звычайны)

сярэдні за многа гадоў узровень вады ў рэках, затоках і асобных пунктах марскога ўзбярэжжа.


ардына́рац

(рус. ординарец, ад ням. Ordonnanz)

ваеннаслужачы пры камандзіры або пры штабе для выканання розных даручэнняў.


ардына́рны

(лац. ordinarius = звычайны)

1) які нічым не вызначаецца, звычайны, нават пасрэдны (а. чалавек);

2) уст. штатны;

а. прафесар — прафесар, які кіраваў кафедрай (параўн. экстраардынарны 2).


ардына́рыя

(польск. ordynaria, ад лац. ordinarius = звычайны)

уст. частка заработку службовых асоб у маёнтку, якая выплачвалася натурай (напр. збожжам).


ардына́т

(польск. ordynat, ад с.-лац. ordinatus = законны нашчадак)

уладальнік родавага маёнтка (ардынацыі) у Рэчы Паспалітай (напр. Радзівіл — нясвіжскі а.).


ардына́та

(лац. ordinatus = упарадкаваны)

мат. назва аднаго з двух лікаў, якія вызначаюць становішча пункта на плоскасці адносна прамавугольнай сістэмы каардынат.


ардына́тар

(лац. ordinator = распарадчык)

1) урач лячэбнай установы, які лечыць пад кіраўніцтвам загадчыка аддзялення;

2) урач, які праходзіць курс павышэння кваліфікацыі ў ардынатуры.


ардынату́ра

(ад лац. ordinatus = упарадкаваны)

форма павышэння кваліфікацыі ўрачоў у вышэйшых навучальных і навукова-даследчых установах.


ардына́цыя

(польск. ordynacja, ад лац. ordinatio = упарадкаванне)

1) збор прававых нормаў, якімі кіраваліся ўстановы, арганізацыі, суды ў сярэдневяковай Польшчы;

2) збор прававых нормаў, якія рэгулявалі спадчынныя правы на нерухомую маёмасць пэўных магнацкіх родаў у Рэчы Паспалітай, а таксама родавы маёнтак, што пасля смерці ўладальніка (ардыната) пераходзіў як непадзельны і неадчужальны да аднаго нашчадка, звычайна старэйшага сына (напр. Нясвіжская а.).


арды́ншчына

(ад арда)

дзяржаўны падатак у Вялікім княстве Літоўскім у 15 — 16 ст., які ішоў на выплату даніны крымскаму хану.


ардэ́ны

(фр. Ardennes = назва ўзвышша ў Бельгіі)

парода цяжкавозаў, выведзеная ў Бельгіі.


ар’ерга́рд

(фр. arrière-garde)

частка войска, якая знаходзіцца ззаду галоўных сіл, каб у час руху абараніць іх ад нападу з тылу.


ар’ерсцэ́на

(ад фр. arrière = ззаду + сцэна)

задняя частка сцэны, якая з’яўляецца рэзервовым памяшканнем для ўстанаўлення дэкарацый.


а́рка

(іт. arco, ад лац. arcus = дуга)

1) перакрыцце ў форме дугі паміж дзвюма апорамі збудавання (напр. а. моста);

2) збудаванне ў выглядзе варот з дугападобным перакрыццем.


арка́да

(фр. arcade)

рад аднолькавых арак, якія апіраюцца на калоны і ўтвараюць адкрытую галерэю ўздоўж будынка.


арка́дзія

(гр. Arkadia = назва гарыстай вобласці ў Грэцыі, насельніцгва якой у старажытнасці займалася жывёлагадоўляй)

вобраз ідэальнай краіны «шчаслівых пастухоў» у ідылічнай паэзіі.


арка́н

(цюрк. arkan)

доўгая вяроўка з пятлёй на канцы для лоўлі жывёл.


аркату́ра

(ням. Arkatur, фр. arcature, ад іт. arcata = аркада)

рад аднолькавых арак на фасадзе будынка або на сценах унутры памяшканняў.


аркбута́н

(фр. arc-boutant)

знешняя апорная каменная арка, што перадае распор скляпення ад сцяны да апорнага слупа (контрфорса).


аркебу́за

(фр. arquebuse)

вядомая ў 15 — 16 ст. у Зах. Еўропе, Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім ручная агнястрэльная зброя, якая зараджалася з дула.


арке́стр

(фр. orchestre, ад гр. orchestra = пляцоўка перад сцэнай для хору ў старажытнагрэчаскім іэатры)

1) група музыкантаў, аб’яднаных для сумеснага выканання на розных інструментах музычных твораў, а таксама сукупнасць музычных інструментаў для гэтага;

2) месца ў тэатры перад сцэнай, дзе размяшчаюцца музыканты.


аркестра́нт

(ад аркестр)

музыкант аркестра.


аркестро́ўка

(ад аркестр)

1) выклад аркестравага музычнага твора ў выглядзе партытуры, 2) пералажэнне для аркестра музычнага твора, напр. фартэпіяннага.


аркестрыён

(фр. orchestrion, ад гр. orchestra = пляцоўка перад сцэнай для хору ў старажытнагрэчаскім тэатры)

назва розных механічных музычных інструментаў, якія знешнім выглядам нагадваюць арган.


арккасе́канс

(ад лац. arcus = дуга + касеканс)

мат. вугал, касеканс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


аркката́нгенс

(ад лац. arcus = дуга + катангенс)

мат. вугал, катангенс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


аркко́сінус

(ад лац. arcus = дуга + косінус)

мат. вугал, косінус якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


арко́зы

(фр. arcose)

буйназярністыя пясчанікі, якія ўтварыліся ў выніку цэментацыі прадуктаў руйнавання гранітаў, гнейсаў — зерняў кварцу, палявога шпату, слюды.


арксе́канс

(ад лац. arcus = дуга + секанс)

мат. вугал, секанс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


арксі́нус

(ад лац. arcus = дуга + сінус)

мат. вугал, сінус якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


арктаге́я

(н.-лац. arctogea, ад гр. arktos = поўнач + ge = зямля)

адзін з асноўных зоагеаграфічных абшараў, які ахоплівае Галарктычную, Індамалайскую і Эфіопскую зоагеаграфічныя вобласці, што характарызуюцца агульнасцю паходжання жывёльнага свету.


аркта́нгенс

(ад лац. arcus = дуга + тангенс)

мат. вугал, тангенс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку.


аркто́за

(н.-лац. arctosa)

павук сям. ліказідаў, які жыве па берагах вадаёмаў.


аркто́ціс

(н.-лац. arctotis)

травяністая расліна сям. складанакветных з апушаным лісцем і серабрыста-белымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


а́рктыка

(гр. arktikos = паўночны)

паўночная палярная вобласць зямнога шара.


аркты́чны

(гр. arktikos)

які мае дачыненне да Арктыкі (напр. а. клімат, а. пояс).


а́ркуш

(польск. arkusz, ад лац. arcus = дуга)

1) стандартны ліст паперы, кардону, фанеры, бляхі;

2) адзінка вымярэння аб’ёму кнігі, роўная шаснаццаці старонкам друкаванага тэксту.


арлеа́н

(фр. orléans, ад Orléans = назва горада ў Францыі)

1) расліна сям. арлеанавых, пашыраная ў тропіках Паўд. Амерыкі;

2) аранжавы фарбавальнік з пладоў гэтай расліны.


арлекі́н

(іт. Arlecchino)

1) традыцыйны персанаж італьянскай камедыі масак, дасціпны слуга-блазан у касцюме з рознакаляровых шматкоў і ў чорнай паўмасцы;

2) перан. блазан.


арлекіна́да

(іт. arlecchinata)

1) невялікія тэатральныя сцэнкі, у якіх галоўнай дзеючай асобай з’яўляецца арлекін;

2) перан. блазенства, штукарства, камедыянцтва.


арло́н

(англ. orlon)

тое, што і нітрон.


армабето́н

[ад арма(тура) + бетон]

узмоцненыя арматурай канструкцыі з бетону.


арма́да

(ісп. armada = флот)

вялікае злучэнне ваенных караблёў або самалётаў, якія дзейнічаюць узгоднена;

Вялікая а. — буйны ваенны флот іспанскага караля Філіпа II, накіраваны ў 1588 г. для заваявання Англіі і знішчаны англійскім флотам і штормам.


армадзі́л

(ісп. armadillo = браняносец)

жывёла атрада непаўназубых, цела якой пакрыта панцырам з рагавых шчыткоў; пашырана ў Амерыцы; браняносец.


армапластабето́н

(ад лац. armo = напаўняю + гр. plastos = вылеплены + бетон)

бетон, у якім вяжучымі рэчывамі з’яўляюцца некаторыя сінтэтычныя смолы.


арма́тар

(лац. armator = узброены)

тое, што і капер 1.


армато́лы

(ад іт. armato = узброены чалавек)

атрады ўнутранай аховы на службе ў турэцкага ўрада ў час знаходжання Грэцыіпад асманскім панаваннем (17 — 19 ст.), а ў 1821 — 1829 гг. — удзельнікі нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі.


армату́ра

(лац. armatura = узбраенне)

1) сукупнасць прыбораў і прыстасаванняў для якога-н. апарата, машыны;

2) металічная аснова, каркас жалезабетоннага збудавання.


арме́рыя

(н.-лац. armeria)

травяністая расліна сям. свінчаткавых з ружовымі або белымі кветкамі, пашыраная ў халодных і ўмераных зонах; жудрэц.


армі́ла

(лац. armilla = бранзалет, пярсцёнак)

старажытны астранамічны інструмент для вызначэння каардынат нябесных свяціл.


арміля́рны

(ад лац. armilla = бранзалет, пярсцёнак)

астр. кольцападобны;

а-ая сфера — тое, што і арміла.


армі́раваць

(лац. armare = умацоўваць)

умацоўваць матэрыял або часткі канструкцыі элементамі з больш трывалага матэрыялу, напр. уводзіць у бетон стальную арматуру, у шкло металічную сетку.


а́рмія

(фр. armée, ад лац. armatus = узброены)

1) сукупнасць узброеных сіл дзяржавы;

2) сухапутныя ўзброеныя сілы ў адрозненне ад марскіх і паветраных;

3) злучэнне з некалькіх корпусаў або дывізій, прызначанае для вядзення ваенных аперацый (напр. танкавая а.);

4) перан. вялікая колькасць людзей, аб’яднаных агульнай справай (працоўная а.).


армрэ́стлінг

(англ. armwrestling, ад arm = рука + wrestling = упартая барацьба)

сп. від барацьбы, пераадоленне намаганняў рукі партнёра сваёй рукой (з апорай локцямі на стол).


армю́р

(фр. armure)

разнавіднасць перапляцення нітак у дробнаўзорыстай тканіне.


армя́к

(тат. ärmäk)

старадаўняя сялянская верхняя адзежына з тоўстага саматканага сукна.


арназе́рыс

(н.-лац. arnoseris)

травяністая расліна сям. складанакветных з залаціста-жоўтымі кветкамі, пашыраная ў Еўропе.


арна́мент

(лац. ornamentum = упрыгожанне)

жывапісны ўзор з рытмічна размешчаных геаметрычных, раслінных і жывёльных элементаў.


арнамента́льны

(ад арнамент)

1) які з’яўляецца арнаментам, складаецца з арнаменту (напр. а. роспіс);

2) пышны, вычварны; багаты на ўпрыгожанні (напр. а-ая проза).


арнамента́цыя

(фр. ornamentation, ад лац. ornamentum = упрыгожанне)

1) упрыгожванне арнаментам;

2) тое, што і арнаментыка.


арнаме́нтыка

(ням. Ornamentik, ад лац. ornamentum = упрыгожанне)

1) сукупнасць элементаў арнаменту ў якім-н. стылі, творы мастацтва;

2) сукупнасць музычных гукаў, якія аздабляюць асноўную меладычную лінію.


арна́т

(польск. ornat, ад лац. ornatus)

рыза ксяндза.


арна́тус

(лац. ornatus)

рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў Амазонцы і Гвіяне; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


арнау́тка

(укр. арнаутка, ад тур. arnaut = албанец)

гатунак яравой цвёрдай пшаніцы са шклопадобным белым зернем.


арні́ка

(н.-лац. arnica)

травяністая расліна сям. складанакветных з кветкамі розных колераў у суквеццях, пашыраная ў Паўн. Амерыцы і Еўразіі; купальнік.


арніта-

(гр. ornis, -ithos = птушка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «птушка».


арнітазу́х

(н.-лац. ornithosuchus)

драпежны паўзун, які жыў у трыясе.


арнітало́гія

(ад арніта- + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае птушак.


арнітамі́м

(ад арніта- + гр. mimos = пераймальнік)

бяззубы драпежны дыназаўр мелавога перыяду (гл. мезазой), які знешнім выглядам нагадваў гіганцкую птушку тыпу страуса.


арнітапо́ды

(ад арніта- + -поды)

падатрад раслінаедных дыназаўраў мелавога перыяду, (гл. мезазой), для якіх быў характэрны двухногі (як у птушак) спосаб перасоўвання; тыповыя прадстаўнікі — гадразаўр, заўралоф, ігуанадонт, псітаказаўр.


арнітаптэ́р

(ад арніта- + -птэр)

лятальны апарат з махаючымі крыламі, заснаваны на прынцыпе палёту птушак.


арнітары́нхус

(ад арніта- + гр. rynchos = дзюба)

млекакормячае атрада аднапраходных, якое пашырана ў Паўд. Аўстраліі і на востраве Тасманія; качканос.


арнітафа́уна

(ад арніта- + фауна)

сукупнасць птушак пэўнай мясцовасці або якога-н. адрэзка часу ў гісторыі Зямлі.


арнітафілі́я

(ад арніта- + -філія)

апыленне некаторых раслін, у асноўным трапічных, пры дапамозе птушак (калібры, нектарніц і інш.); параўн. энтамафілія.


арнітахары́я

(ад арніта- + -харыя)

разнос пладоў, насення і спораў птушкамі, напр. жалудоў і арэхаў сойкамі, насення рабіны, вішні, маліны драздамі.


арніто́з

(н.-лац. ornithosis, ад гр. ornis, -ithos = птушка)

вострая вірусная хвароба, якая перадаецца чалавеку ад хворых птушак і працякае з ліхаманкай, галаўнымі болямі, запаленнем лёгкіх.


арніто́лаг

(ад арніта- + -лаг)

спецыяліст па арніталогіі.


арніці́н

(ад гр. ornis, -ithos = птушка)

амінакіслата, якая выконвае ролю каталізатара ў біясінтэзе мачавіны ў печані.


аро́ба

(ісп. arroba)

мера вагі, роўная 10 — 15 кг, і аб’ёму, роўная 12,6 — 40 л, у краінах Лац. Амерыкі.


аро́нія

(н.-лац. aronia, ад гр. aronia)

кустовая расліна сям. ружавых з белымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


арпе́джыо

(іт. arpeggio)

муз. спосаб выканання акордаў, пры якім тоны, што іх складаюць, бяруцца не адначасова, а па чарзе, звычайна ад ніжняга да верхняга.


арпена́л

(ад гр. arpe = крывы меч)

лекавы прэпарат, проціспазматычны сродак.


арпінгто́н

(англ. Orpington = назва паселішча ў графстве Кент)

парода курэй, выведзеная ў Англіі.


арсе́йль

(фр. orseille = лакмусавы лішайнік)

фіялетава-чырвоны фарбавальнік для тканін, здабыты ў выніку спецыяльнай апрацоўкі лішайніку.


арсе́н

(гр. arsen = моцны)

хімічны элемент крышталічнай будовы, шэрага або металічнага колеру, атрутны, мыш’як.


арсена́л

(фр. arsenal, ад ар. dārsinā’a = майстэрня зброі)

1) установа, дзе захоўваецца зброя і ваенная амуніцыя (да канца 19 ст. займалася і вырабам зброі);

2) перан. вялікі запас якіх-н. сродкаў, магчымасцей (напр. а. ведаў).


арсенапіры́т

(ад арсен + пірыт)

мінерал класа персульфідаў серабрыста-белага або шэрасталёвага колеру з металічным бляскам.


арсена́ты

(ад лац. arsenicum = мыш’як)

солі мыш’яковай кіслаты.


арсені́ды

(ад лац. arsenicum = мыш’як)

злучэнні мыш’яку 3 металамі; выкарыстоўваюцца ў паўправадніковай тэхніцы.


арсені́ты

(ад лац. arsenicum = мыш’як)

солі мыш’яковістых кіслот.


арсі́н

(ад арсен)

злучэнне мыш’яку з вадародам, бясколерны атрутны газ з пахам часнаку.


а́рсіс

(гр. arsis = пад’ём)

літ. моцная частка стапы (параўн. тэзіс 3).


арта-

(гр. orthos = прамы, правільны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «прамы», «правільны».


артаа́там

(ад арта + атам)

атам, у якім сума спінаў электронаў дае адзінку, напр. атам гелію ў стане, калі спіны або двух яго электронаў накіраваны паралельна.


артагана́льнасць

(ад артаганальны)

абагульненне паняцця перпендыкулярнасці, распаўсюджанае на розныя матэматычныя аб’екты.


артагана́льны

(ад гр orthogonios = прамавугольны)

мат. які мае прамы вугал ці прамыя вуглы (напр. а-ая праекцыя).


артагене́з

(ад арта- + -генез)

тэорыя развіцця жывой прыроды, паводле якой эвалюцыя арганізмаў адбываецца ў строга вызначаных напрамках, без прыроднага адбору.


артагнаты́зм

(ад арта- + гр. gnathos = сківіца)

тып профілю твару, калі сківіцы не выступаюць уперад у адносінах да агульнай плоскасці аблічча.


артагна́тыя

(ад арта- + гр. gnathos = сківіца)

адзін з відаў нармальнага прыкусу, пры якім верхнія пярэднія зубы перакрываюць ніжнія прыкладна на 1/з вышыні іх каронак.


артагне́йс

(ад арта- + гнейс)

горная парода парфіравай структуры з фенакрышталямі палявых шпатаў, кварцу, біятыту і інш.


артадакса́льны

(ад гр. orthodoksos = прававерны)

які няўхільна прытрымліваецца прынцыпаў якога-н. вучэння, светапогляду; паслядоўны (напр. а. погляд).


артаданты́я

(ад арта- + гр. odus, odontos = зуб)

раздзел стаматалогіі, які вывучае дэфармацыю зубных радоў і прафілактыку яе лячэння.


артадо́кс

(гр. orthodoksos = прававерны)

той, хто прытрымліваецца артадаксальных поглядаў.


артадо́ксія

(гр. orthodoksia)

нязменная прыхільнасць да якога-н. вучэння, цвёрдая паслядоўнасць у поглядах.


артадро́мія

(ад арта- + гр. dromos = бег, шлях)

самая кароткая лінія паміж двума пунктамі на паверхні шара.


артадыкра́нум

(н.-лац. orthodicranum)

лістасцябловы мох сям. дыкрынавых, які расце на гніючай драўніне, часам на глебе і камянях.


артака́рпус

(н.-лац. artocarpus)

дрэва сям. тутавых з буйнымі ядомымі суплоддзямі, пашыранае ў тропіках Азіі, Палінезіі; хлебнае дрэва.


артакла́з

(ад арта- + гр. klasis = разлом)

мінерал класа сілікатаў белага або ружовага колеру, часам бясколерны; выкарыстоўваецца ў шклоплавільнай і керамічнай вытворчасці.


артаміксаві́русы

(ад арта + міксавірусы)

група вірусаў, якія выклікаюць вострыя інфекцыйныя хваробы дыхальных шляхоў у чалавека і жывёл (грып, парагрып, чуму).


артанекты́ды

(н.-лац. orthonectida)

клас беспазваночных жывёл тыпу мезазояў, паразіты поласці цела і палавых залоз марскіх беспазваночных.


артапе́д

(ад артапедыя)

спецыяліст па артапедыі.


артапеды́чны

(ад артапедыя)

які мае дачыненне да артапедыі, прызначаны для лячэння дэфармацый цела або для іх кампенсацыі (напр. а. абутак).


артапе́дыя

(ад арта- + -педыя)

раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем, лячэннем і прафілактыкай стойкіх дэфармацый пазваночніка і канечнасцей.


артапіраксе́ны

(ад арта- + піраксены)

мінералы групы піраксенаў рамбічнай сінгоніі, зярністыя ўтварэнні зялёнага або бурага колеру.


артапірэ́нія

(н.-лац. arthopyrenia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. плеяспоравых, які расце на кары дуба, вольхі, ліпы, вішні, таполі.


артаптэ́р

(ад арта- + -птэр)

лятальны апарат з крыламі, якія плазам удараюць па паветры, спрошчаная разнавіднасць арнітаптэра.


артаскапі́я

(ад арта- + -скапія)

вывучэнне крышталёў у спалярызаваным лінейна-паралельным святле пры дапамозе артаскопа.


артаско́п

(ад арта- + -скоп)

прыбор для даследавання крышталічных цел у спалярызаваным святле.


артасці́ха

(ад арта- + гр. stichos = лінія)

вертыкальная лінія, якую можна ўмоўна правесці паміж асновамі лісця або бакавых каранёў, размешчаных адзін пад адным.


артатрапі́зм

(ад арта- + трапізм)

здольнасць бакавых органаў раслін расці паралельна на-прамку раздражнення (святла, хімічнага рэчыва і інш.); параўн. плагіятрапізм.


артаферы́ты

(ад арта- + ферыты)

ферыты рэдказямельных элементаў, якія крышталізуюцца ў структурным тыпе пераўскіту.


артахраматыза́цыя

(ад арта- + гр. chroma, -atos = колер)

павелічэнне колераадчувальнасці фатаграфічнай эмульсіі ўвядзеннем у яе сенсібілізатараў, якія робяць эмульсію больш успрымальнай да зялёных і жоўтых прамянёў (параўн. панхраматызацыя).


артахраматы́чны

(ад арта + храматычны)

які мае павышаную адчувальнасць да зялёных і жоўтых прамянёў (напр. а-ая плёнка).


артацэ́нтр

(ад арта- + цэнтр)

мат. пункт перасячэння вышынь трохвугольніка.


артза́нд

(ням. ortsand)

разнавіднасць артштэйну, што ўтвараецца ў пясчаных падзолістых грунтах.


арто́нія

(н.-лац. arthonia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. артоніевых, які расце на кары лісцевых Дрэў.


арто́трыхум

(н.-лац. orthotrichum)

лістасцябловы мох сям. артотрыхавых, які расце на ствалах дрэў, зрэдку на камянях.


артра-

(гр. arthron = сустаў)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «сустаў».


артрабо́трыс

(н.-лац. arthrobotrys)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў глебе, на гною, розных арганічных рэштках.


артрагрыпо́з

(ад артра- + гр. grypos = скрыўлены)

прыроджаныя кантрактуры канечнасцей з абмежаваннем або адсутнасцю рухаў у суставах.


артрады́ры

(н.-лац. arthrodira, ад гр. arthron = сустаў + deire = шыя)

падклас вымерлых панцырных рыб класа пласціністаскурых, у якіх у шыйнай вобласці злучаліся галаўны і тулаўны сегменты панцыра; жылі ў сілуры — дэвоне.


артрадэ́з

(ад артра- + гр. desis = звязванне)

хірургічная аперацыя па стварэнню поўнай нерухомасці сустава, каб вярнуць страчаную апораздольнасць канечнасці.


артрадэ́смус

(н.-лац. arthrodesmus)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. дэсмідыевых, некаторыя віды якой трапляюцца ў сажалках і азёрах Беларусі.


артралгі́я

(ад артра- + гр. algos = боль)

боль у суставах пры розных захворваннях.


артрало́гія

(ад артра- + -логія)

раздзел анатоміі, які вывучае будову суставаў.


артрапла́стыка

(ад артра + -пластыка)

хірургічная аперацыя, якая аднаўляе рухомасць суставаў.


артрапо́ды

(ад артра- + -поды)

тып беспазваночных жывёл, у які ўваходзяць насякомыя, павукападобныя, ракападобныя, мнаганожкі; членістаногія.


артратамі́я

(ад артра- + -тамія)

хірургічная аперацыя ўскрыцця сустава.


артро́з

(н.-лац. arthrosis, ад гр. arthron = сустаў)

хранічнае захворванне суставаў, звязанае з парушэннем абмену рэчываў.


артрозаартры́т

(ад артроз + артрыт)

абвастрэнне хранічнага запалення суставаў пры інфекцыі.


артры́т

(фр. arthrite, ад гр. аrthron = сустаў)

запаленне суставаў інфекцыйнага паходжання.


артрыты́зм

(ад артрыт)

схільнасць да захворвання суставаў у выніку парушэння абмену рэчываў.


артштэ́йн

(ням. Ortstein)

цёмна-бурая скарынка або праслойка пяску ці пясчаніку, што утвараецца ў ніжнім гарызонце некаторых падзолістых і лясных глеб; рудзяк.


арты́кль

(фр. article, ад лац. articulus = член, раздзел)

службовае слова, якое дадаецца ў некаторых мовах да назоўніка для адрознення яго роду, пэўнасці ці няпэўнасці.


артыко́н

(ад гр. orthos = прамы + eikon = адлюстраванне)

тэлевізійная электронна-прамянёвая трубка для пераўтварэння светлавога адлюстравання ў электрычныя імпульсы; больш адчувальная, чым іканаскоп, выкарыстоўваецца пры перадачы адлюстравання тэлебачаннем пры слабой асветленасці.


арты́кул

(лац. articulus)

1) навуковы або публіцыстычны твор невялікага памеру ў часопісе, зборніку, газеце;

2) раздзел, параграф у афіцыйным дакуменце;

3) тып вырабу, тавару (напр. а. тканіны).


артыкулява́ць

(фр. articuler)

лінгв. утвараць артыкуляцыю.


артыкуляцы́йны

(ад артыкуляцыя)

які мае дачыненне да артыкуляцыі


артыкуля́цыя

(лац. articulatio)

1) работа органаў маўлення (губ, языка, мяккага паднябення, галасавых звязак) пры вымаўленні гукаў;

2) спосаб выканання паслядоўнага рада гукаў пры спевах і ігры на музычных інструментах;

3) мера якасці сістэмы сувязі, прызначаная для перадачы моўных паведамленняў.


артыле́рыя

(фр. artillerie)

1) гарматы розных канструкцый і калібраў для знішчэння жывой сілы, тэхнікі і ўмацаванняў праціўніка;

2) род войск з такім узбраеннем;

3) навука пра будову артылерыйскай зброі і яе баявое прымяненне.


арты́лія

(н.-лац. orthilis)

вечназялёная травяністая расліна сям. грушанкавых з дробнымі белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў халодных і ўмераных зонах; сісінец.


арты́ст

(фр. artiste, ад лац. ars = мастацтва)

1) прафесійны выканаўца ў галіне сцэнічнага мастацтва, цырка, кіно (акцёр, спявак, музыкант і інш.);

2) перан. вялікі ўмелец, віртуоз у якой-н. справе.


артысты́чны

(фр. artistique)

1) які мае адносіны да артыста, уласцівы яму (напр. а-ыя здольнасці, а-ая натура);

2) які вызначаецца артыстызмам, высокім майстэрствам, віртуознасцю.


арты́т

(ад гр. orthos = прамы)

мінерал класа сілікатаў бурага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання рэдказямельных элементаў.


артышо́к

(ням. Artischocke, ад ар. al-charshof)

травяністая расліна сям. складанакветных з трубчастымі, мясістымі фіялетавымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і і на Канарскіх астравах.


артэзія́нскі

(фр. artesien, ад Artua = назва французскай правінцыі)

які знаходзіцца ў глыбокіх ваданосных слаях пад натуральным ціскам;

а. калодзеж — калодзеж з труб, які падае глыбінную напорную ваду.


артэ́мія

(н.-лац. artemia, ад гр. artema = падвеска)

рачок падкласа жабраногіх, які жыве ў салёных азёрах і ліманах, а таксама разводзіцца на рыбазаводах на корм рыбнай моладзі.


артэрыі́т

(ад артэрыя)

запаленне сценак артэрыі.


артэ́рыя

(гр. arteria)

1) крывяносны сасуд, па якім кроў ад сэрца паступае ў розныя органы цела (напр. сонная а.);

2) перан. важны шлях зносін (транспартная а.).


артэрыясклеро́з

(ад артэрыя + склероз)

хранічнае захворванне артэрый, якое характарызуецца пашчыльненнем іх сценак.


артэфа́кт

(лац. artefactum = умела зробленае)

працэс, які ўзнікае часам пры даследаванні арганізма пад уздзеяннем на яго саміх умоў даследавання.


ару́д

(літ. aruodas)

адгароджанае месца ў клеці, куды ссыпаюць збожжа, муку; засек.


а́рфа

(польск. arfa, harfa, ад ням. Harfe)

1) шматструнны шчыпковы інструмент у выглядзе трохвугольнай рамы;

2) сельскагаспадарчая машына для ачысткі зерня ад мякіны.


арфагра́ма

(ад гр. orthos = правільны + -грама)

напісанне, якое адпавядае правілам арфаграфіі, патрабуе прымянення гэтых правілаў.


арфагра́фія

(ад гр. orthos = правільны + -графія)

сістэма правіл напісання слоў пэўнай мовы; правапіс.


арфаэ́пія

(ад гр. orthos = правільны + epos = маўленне)

1) правілы літаратурнага вымаўлення;

2) раздзел фанетыкі, які вывучае нормы літаратурнага вымаўлення.


арфе́й

(гр. Orpheus = імя чароўнага музыканта і спевака ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

перан. спявак з мілагучным голасам.


арфео́н

(фр. orpheon, ад гр. Orpheus = Арфей)

струнны шчыпковы клавішны музычны інструмент, разнавіднасць клавіра 1.


арферыён

(англ. orphereon, ад гр. Orpheus = Арфей)

струнны шчыпковы музычны інструмент тыпу гітары.


арфі́зм

(фр. orphisme, ад гр. Orpheus = Арфей)

плынь у заходнееўрапейскім жывапісе пач. 20 ст., блізкая да кубізму і футурызму.


архаза́ўры

(ад гр. archaios = старажытны + -заўр)

падклас вымерлых (тэкадонты, дыназаўры, птэразаўры) і сучасных (кракадзіл) паўзуноў (дыапсідаў).


архаізава́ць

(гр. archaizo)

пераймаць прыёмы старых пісьменнікаў, майстроў мастацтва, засвойваць іх манеру; рабіць што-н. падобным на старое.


архаіза́цыя

(ад гр. archaizo = наследую даўніну)

наўмыснае перайманне старых форм мастацтва.


архаі́зм

(гр. archaismos)

1) лінгв. слова, якое выйшла з актыўнага ўжытку, напр. перст (палец), чало (лоб);

2) застарэлая з’ява, перажытак мінулага.


арха́іка

(гр. archaikos = стары, устарэлы)

1) старажытнасць, старадаўнасць;

2) ранні перыяд развіцця архітэктуры і выяўленчага мастацтва Стараж. Грэцыі.


архаі́чны

(гр. archaikos)

устарэлы, старажытны, старадаўні (напр. а-ае слова, а-ая прылада).


архала́ксіс

(ад гр. arche = пачатак + allaksis = змена)

разнавіднасць філэмбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбываецца ў выніку ранніх эмбрыянальных адхіленняў, што накіроўваюць яго фарміраванне па новым шляху (параўн. анабалія, дэвіяцыя 3).


арха́нгел

(гр. archangelos)

анёл вышэйшага рангу ў хрысціянскай рэлігіі.


арха́нтрапы

(ад гр. archaios = старажытны + -антрап)

самыя старажытныя выкапнёвыя людзі (пітэкантрапы, сінантрапы і інш.), блізкія па ўзроўню эвалюцыйнага развіцця.


арха́р

(цюрк. archar)

дзікі горны баран з вялікімі рагамі, які водзіцца ў гарах Цэнтр. Азіі.


археа-

(гр. archaios = даўні)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «старажытны».


археагра́фія

(ад археа- + -графія)

навука, якая займаецца распрацоўкай пытанняў, звязаных з выданнем помнікаў пісьменнасці.


археазо́йскі

(ад археа- + гр. zoe = жыццё);

а-ая эра — тое, што і архей.


археало́гія

(ад археа- + -логія)

навука, якая вывучае быт і культуру даўніх часоў па знойдзеных пры раскопках рэчавых помніках.


археаме́рыкс

(ад археа- + гр. meryks = алень)

старажытнае жвачнае ростам з ягня, якое жыло ў эацэнавую эпоху.


археаптэ́рыкс

(н.-лац. archaeopteryx, ад гр. archaios = даўні + pteryks = крыло)

самая старажытная птушка, знойдзеная ў сланцах юрскага перыяду.


археаптэ́рыс

(ад археа- + гр. pteris = папараць)

вымерлая буйная папарацепадобная расліна, якая існавала ў дэвоне — карбоне.


археафі́ты

(ад археа- + -фіты)

віды раслін, вядомыя па археалагічных знаходках як пустазелле яшчэ з дагістарычных часоў (напр. куколь, васілёк).


археацы́ты

(ад археа- + -цыты)

1) асобыя клетачныя элементы ў мезаглеі губак;

2) разнавіднасць амебацытаў.


археацыя́ты

(ад археа- + гр. cyathos = кубак)

марскія жывёлы кембрыйскага перыяду з вапняковым шкілетам у выглядзе кубка, якія вялі прымацаваны спосаб жыцця і нярэдка ўтваралі рыфы.


архебактэ́рыі

(ад архе(а)- + бактэрыі)

група мікраарганізмаў з пракарыётнай арганізацыяй клетак (гл. пракарыёты), якая рэзка адрозніваецца некаторымі фізіёлага-біяхімічнымі ўласцівасцямі ад сапраўдных бактэрый (эўбактэрый).


археганія́ты

(н.-лац. anchegoniatae, ад гр. arche = пачатак + gone = нараджэнне)

група раслін, у якіх жаночым палавым органам з’яўляецца архегоній (мохападобныя, папарацепадобныя, голанасенныя).


архего́ній

(ад гр. arche = пачатак + gone = нараджэнне)

жаночы палавы орган мохападобных, папарацепадобных і голанасенных раслін.


архе́й

(ад гр. archaios = даўні + aion = век, эпоха)

самая старажытная эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая распачалася больш за 3500 млн. гадоў таму назад і працягвалася 900 млн. гадоў, а таксама пласты горных парод, што ўтварыліся ў той час.


архе́йскі

(ад архей);

а-ая эра — тое, што і apxeй.


архео́граф

(ад археа- + -граф)

спецыяліст па археаграфіі.


архео́лаг

(ад археа- + -лаг)

спецыяліст па археалогіі.


архео́рніс

(ад гр. arche = пачатак + ornis = птушка)

разнавіднасць археаптэрыкса, якую раней лічылі самастойным родам старажытных птушак


археспо́рый

(ад гр. arche = пачатак + спора)

група клетак, з якіх развіваюцца споры ў імхоў і роўнаспоравых папарацепадобных або мікраспоры ў разнаспоравых папарацепадобных, голанасенных і пакрытанасенных раслін.


архе́стра

(гр. orchestra)

акружаная амфітэатрам пляцоўка ў старажытнагрэчаскім тэатры, на якой выступалі хор і акцёры антычнай трагедыі і камедыі.


археты́п

(гр. archetypon)

1) самы старажытны рукапіс твора, з якога зроблены наступныя копіі;

2) рэканструяваная або засведчаная моўная форма, зыходная для пазнейшых форм.


архі-

(гр. archi-, ад arche = пачатак)

прыстаўка, якая абазначае старшынства, вяршэнства або найвышэйшую ступень чаго-н.


архібі́скуп

(ад архі- + біскуп)

духоўнае званне ў католікаў, сярэдняе паміж біскупам і мітрапалітам (параўн. архіепіскап).


архіва́рыус

(ням. Archivarius, ад лац. archivarius)

супрацоўнік архіва, хавальнік фондаў.


архіво́льт

(іт. archivolto)

архіт. знешняе абрамленне пралёту аркі, найчасцей прафіляванае.


архідыя́кан

(гр. archidiakonos)

старшы дыякан пры мітрапаліце.


архідэ́я

(ад гр. orchis = ядро + eidos = выгляд)

травяністая расліна сям. архідных з духмянымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


архіепі́скап

(гр. archiepiskopos)

духоўнае званне ў праваслаўнай царкве, сярэдняе паміж епіскапам і мітрапалітам, старшы епіскап (параўн. архібіскуп).


архіка́рп

(ад архі- + гр. karpos = плод)

жаночы палавы орган некаторых грыбоў, які складаецца з дзвюх клетак.


архіко́ртэкс

(ад архі- + лац. cortex = кара)

філагенічна (гл. філагенез) адносна старажытная частка кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозга пазваночных; развіваецца ў эвалюцыі пазней за палеакортэкс.


архімандры́т

(с.-гр. archimandrites)

старшы манах, звычайна ігумен праваслаўнага манастыра.


архіпела́г

(гр. archipelagos)

група марскіх астравоў, размешчаных блізка адзін каля аднаго, якія разглядаюцца звычайна як адно цэлае.


архірэ́й

(гр. archiereus)

асоба, якая належыць да вышэйшых свяшчэннаслужыцеляў (епіскап, архіепіскап, мітрапаліт, патрыярх).


архі́т

(ад гр. orchis = яечка)

мед. запаленне яечка ў чалавека і жывёл.


архітамі́я

(ад гр. arche = пачатак + -тамія)

форма бясполага размнажэння, якая заключаецца ў расчляненні цела жывёліны на асобныя ўчасткі, або сегменты, кожны з якіх можа развівацца ў новую жывёліну.


архітра́ў

(фр. architrave, ад гр. arche = пачатак + лац. trabs = бэлька)

архіт. галоўная бэлька, ніжняя частка антаблемента.


архітэктані́чны

(гр. architektonikos)

звязаны з архітэктонікай.


архітэ́ктар

(гр. architekton)

спецыяліст у галіне архітэктуры.


архітэкто́ніка

(гр. architektonike = будаўнічае майстэрства)

1) архіт. мастацкае выяўленне заканамернасцей будовы (у суразмернасці, прапарцыянальнасці, маштабнасці і інш.), уласцівых канструкцыйнай сістэме будынка;

2) будова мастацкага твора, якая абумоўлівае суадносіны яго галоўных і другарадных элементаў (параўн. кампазіцыя 1);

3) агульная карціна геалагічнай будовы, асаблівасцей залягання горных парод.


архітэкту́ра

(лац. architectura, ад гр. architekton = будаўнік)

1) майстэрства праектаваць і ўзводзіць будынкі;

2) характар, стыль будынка (напр. гатычная а.).


архі́ў

(лац. archivum, ад гр. archeion = урадавы будынак)

1) установа, дзе захоўваюцца і сістэматызуюцца пісьмовыя помнікі мінулага, старыя дакументы;

2) аддзел установы, дзе захоўваюцца старыя дакументы, скончаныя справы і інш.;

3) збор пісем, рукапісаў, фатаграфій, якія маюць адносіны да дзейнасці якой-н. арганізацыі, установы, асобы.


архіфане́ма

(ад архі- + фанема)

лінгв. агульнае ў гучанні парнапроціпастаўленых фанем без уліку іх уласцівасцей, на якіх заснавана карэляцыя.


архо́нт

(гр. archon, -ntos)

вышэйшая службовая асоба ў гарадах-дзяржавах Стараж. Грэцыі.


арце́ль

(рус. артель, ад цюрк. artil = рэзерв)

аб’яднанне асоб пэўнай спецыяльнасці (рамяства) для сумеснай працы з удзелам у даходах паводле дамоўленасці і агульнай адказнасцю (напр. рыбалавецкая а., сельскагаспадарчая а.).


арцы́рыя

(н.-лац. arcyria)

слізявік, які развіваецца на гнілых дрэвах, ламаччы, пад карой пнёў, на апалым лісці.


арша́д

(фр. orgeat)

прахаладжальны напітак з працёртага міндалю, цукру і вады або малака.


аршы́н

(тат. aršyn)

мера даўжыні, роўная 71,12 см, якой карысталіся на Беларусі і ў Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы.


арыба́л

(гр. aryballos)

старажытнагрэчаскі туалетны сасуд для араматычных алеяў.


арыбаты́ды

(н.-лац. oribatei)

група сямействаў кляшчоў, якія жывуць у глебе, лясным подсціле, імху; панцырныя кляшчы.


ары́бі

(н.-лац. ourebi)

млекакормячае сям. пустарогіх, якое водзіцца ва Усх. і Паўд. Афрыцы на адкрытых месцах або ў хмызняках.


арыгіна́л

(лац. originalis = першапачатковы)

1) твор ці дакумент у сваёй сапраўднай, першапачатковай форме (у адрозненне ад перакладу або копіі);

2) рукапіс, з якога робіцца друкарскі набор;

3) перан. дзівак, чалавек своеасаблівых паводзін.


арыгіна́л-маке́т

(ад арыгінал + макет)

надрукаваны арыгінал рукапісу для выдання, з дакладным размеркаваннем усіх элементаў, тэксту будучай кнігі.


арыгіна́льны

(лац. originalis = першапачатковы)

1) які з’яўляецца арыгіналам. сапраўдны, першапачатковы;

2) створаны самастойна, не запазычаны, не перакладны;

3) непадобны на іншых, самабытны, своеасаблівы.


арыгіна́тар

(ад лац. origo, -ginis = паходжанне, пачатак)

асоба, якая працуе над вывядзеннем новых гатункаў раслін.


ары́днасць

(ад арыдны)

сукупнасць умоў існавання, якая выяўляецца ў недахопе вільгаці ў паветры і глебе.


ары́дны

(лац. aridus = сухі)

які мае адносіны да раёнаў зямнога шара, што характарызуюцца арыднасцю (звычайна пустыні і паўпустыні, а таксама некаторыя стэпы).


арыдыза́цыя

(ад лац aridus = сухі)

працэс эвалюцыі ландшафту ў бок павелічэння сухасці клімату (перавышэння патэнцыяльнага выпарэння над колькасцю ападкаў).


арыентава́ць

(фр. orienter, ад лац oriens, -ntis = усход)

1) даваць магчымасць вызначыць сваё месцазнаходжанне або напрамак руху (напр. а. карабель у моры);

2) перан. памагаць каму-н. разабрацца ў якіх-н. пытаннях (напр. а. у праблемах навукі);

3) перан. ставіць перад кім-н., чым-н. пэўную мэту, указваць на кірунак далейшай дзейнасці (напр. а. на выкарыстанне мясцовых рэсурсаў).


арыенталі́зм

(ад п.-лац. orientalis = усходні)

1) захапленне Усходам, яго культурай;

2) усходні, арыентальны характар, адценне чаго-н. (напр. а. стылю).


арыенталі́ст

(ад п.-лац. orientalis = усходні)

спецыяліст па арыенталістыцы.


арыенталі́стыка

(ад п.-лац. orientalis = усходні)

усходазнаўства; сукупнасць навук, якія вывучаюць эканоміку і культуру краін Усходу.


арыента́льны

(польск. orientalny, ад п.-лац. orientalis)

характэрны для краін Усходу; усходні (напр. а-ыя матывы ў паэзіі).


арыента́цыя

(фр. orientation, ад лац. oriens, -ntis = усход)

1) вызначэнне свайго месцазнаходжання; арыенціроўка (а. на мясцовасці);

2) перан. уменне разабрацца ў якіх-н. пытаннях, у навакольнай абстаноўцы;

3) перан. накіраванасць дзейнасці, якая вызначаецца інтарэсамі каго-н., чаго-н. (напр. а. на масавага чытача).


арыенці́р

(ням. orientieren = арыентаваць, ад лац. oriens, -ntis = усход)

1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент рэльефу, па якім можна вызначыць сваё месцазнаходжанне, знайсці пэўны аб’ект, 2) перан. кірунак дзейнасці, мэта, устаноўка.


арые́та

(іт. arietta)

невялікая арыя, якая характарызуецца прастатой будовы і песенным характарам мелодыі.


арыёза

(іт. ariozo)

1) невялікая лірычная арыя, якая чаргуецца з рэчытатывам;

2) вакальніцкае абазначэнне, якое паказвае на пявучы характар спеваў або ігры.


ары́зіяс

(н.-лац. oryzias)

рыба атрада карпазубых, якая водзіцца ў неглыбокіх вадаёмах Японіі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


ары́к

(цюрк. aryk)

абвадняльная канава ў Сярэд. Азіі.


арыктацэно́з

(ад гр. oryktos = выкапнёвы + -цэноз)

комплекс выкапнёвых рэштак раслін і жывёл у дадзеным месцы.


арылава́ць

(ад лац. arilli = араматычныя радыкалы)

тое, што і алкілаваць.


арыло́іды

(ад п.-лац. arillus = мантыя)

дробныя нарасці на семені, якія змяшчаюць масляністыя рэчывы, што садзейнічаюць распаўсюджанню насення мурашкамі.


ары́лус

(п.-лац. arillus = мантыя)

нарасць, якая развіваецца вакол семені і садзейнічае распаўсюджанню насення птушкамі.


ары́лы

(с.-лац. arilli)

хім. аднавалентныя рэшткі араматычных вугляводаў.


арынья́к

(фр. Aurignac = назва пячоры ў Францыі)

археалагічная культура верхняга палеаліту на тэрыторыі шэрагу краін Еўропы, у Палесціне, Іране і Афганістане.


арыстагене́з

(ад гр. aristos = найменшы + -генез)

аўтагенетычная канцэпцыя (гл. аўтагенез), паводле якой новыя прыметы арганізмаў з’яўляюцца ў выніку ўнутраных змен спадчынных рэчываў.


арыстакра́т

(ад арыстакратыя)

асоба, якая належыць да арыстакратыі.


арыстакраты́зм

(ад арыстакратыя)

манера паводзін, знешняя вытанчанасць, характэрныя арыстакратам.


арыстакраты́чны

(гр. агіstokratikos)

1) які мае адносіны да арыстакратыі;

2) уласцівы арыстакрату, вытанчаны (напр. а-ыя манеры).


арыстакра́тыя

(гр. aristokratia)

1) вышэйшае саслоўе пануючага класа, дваранства, радавітая знаць;

2) перан. прывілеяваная частка якой-н. сацыяльнай групы (напр. фінансавая а.).


арысты́да

(н.-лац. aristida)

расліна сям. злакавых, пашыраная пераважна ў пустынях і паўпустынях.


арытмі́чны

(гр. arrythmos)

з парушаным рытмам, нерытмічны.


арытмі́я

(гр. arrythmia)

парушэнне нармальнага рытму сардэчных скарачэнняў.


арыфла́ма

(фр. oriflamme, ад лац. aurum = золата + flamma = полымя)

1) каралеўскі сцяг у сярэдневяковай Францыі;

2) вялікі сцяг, падвешаны ўпоперак вуліцы паміж будынкамі.


арыфмамарфо́з

(ад гр. ariphmos = лік + -марфоз)

тып эвалюцыйных ператварэнняў арганізмаў, які заключаецца ў змене колькасці аднародных органаў, напр. колькасці прамянёў у плаўніках некаторых рыб.


арыфме́тыка

(гр. arithmetike)

раздзел матэматыкі, які займаецца вывучэннем прасцейшых уласцівасцей лікаў і дзеянняў над імі.


арыфмо́граф

(ад гр. arithmos = лік + -граф)

лічыльная машына для механічнага выканання арыфметычных дзеянняў з аўтаматычным запісам вылічэнняў.


арыфмо́метр

(ад гр. arithmos = лік + -метр)

настольная лічыльная машына для механічнага выканання чатырох арыфметычных дзеянняў.


а́рышт

(польск. areszt, ад с.-лац. arrestum)

1) узяцце пад варту, пазбаўленне волі, 2) забарона карыстацца якой-н. маёмасцю паводле рашэння судовых органаў.


арыштава́ць

(польск. aresztować, ад с.-лац. arrestare)

1) узяць пад варту, пазбавіць волі;

2) забараніць распараджацца чым-н. паводле рашэння судовых органаў (а. маёмасць).


а́рыя

(іт. агіа = песня)

вакальны твор для голасу ў суправаджэнні аркестра (звычайна частка оперы, араторыі ці кантаты).


арыяні́ды

(ад. гр. Orion = назва сузор’я ў экватарыяльнай частцы неба)

паток метэораў, радыянт якога знаходзіцца ў сузор’і Арыёна.


арыя́нін

(п.-лац. Arianus, ад Arius = імя свяшчэнніка з Александрыі)

прыхільнік арыянства.


арыя́нства

(ад арыянін)

плынь у хрысціянстве, заснаваная ў 4 ст свяшчэннікам Арыем з Александрыі; аспрэчвала афіцыйнае вучэнне царквы пра адзіную сутнасць тройцы.


арэагра́фія

(ад гр. Ares = імя бога вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі + -графія)

раздзел планетнай астраноміі, які вывучае і апісвае паверхню Марса.


арэа́ды

(гр. Oreiades)

німфы гор у антычнай міфалогіі.


арэа́л

(лац. area = плошча, прастора)

1) прыродная зона распаўсюджання пэўнага віду раслін, жывёл;

2) вобласць распаўсюджання якой-н. з’явы, карысных выкапняў і г.д. (напр. а. еўрапеоіднай расы, лінгвістычны а.).


арэало́гія1

(ад арэал)

раздзел біягеаграфіі, які даследуе арэалы асобных таксонаў жывых арганізмаў.


арэало́гія2

(ад гр. Ares = імя бога вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі + -логія)

раздзел планеталогіі, які вывучае планету Марс.


арэапа́г

(ад гр. Areios pagos = узгорак бога вайны Арэса ў Афінах)

1) вышэйшы судова-палітычны орган у Стараж. Афінах;

2) перан. сход аўтарытэтных асоб для вырашэння якіх-н. пытанняў.


арэ́ка

(парт. areka, ад малайск. areca)

пальма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Азіі; змяшчае ў насенні алкалоіды, што дазваляе выкарыстоўваць яго як дамешку да бетэлю.


арэ́на

(лац. arena = пясок)

1) пакрытая пяском пляцоўка ў цэнтры старажытнарымскага амфітэатра, на якой адбываліся баі гладыятараў, конныя спаборніцтвы і інш.;

2) круглая пляцоўка ÿ цырку для выступленняў;

3) перан. поле дзейнасці (напр. літаратурная а., палітычная а.).


арэнаві́русы

(ад лац. arena = пясок + вірусы)

група вірусаў жывёл і чалавека, якія маюць тонкія гранулы, падобныя да пясчынак, і агульны антыген.


арэналіхе́ны

(ад лац. arena = пясок + гр. leichen = лішайнік)

лішайнікі, якія пасяляюцца пераважна на беднай пясчанай глебе; прадстаўлены родамі карнікулярыя, кладзіна, кладонія, стэрэакаўлан, цэтрарыя.


арэнатакі́я

(ад гр. arren = мужчынскі + tokos = патомства)

разнавіднасць партэнагенезу, калі ў патомстве з’яўляюцца толькі самцы.


арэ́нга

(н.-лац. arenga, ад малайск. arenga)

пальма з кронай перыстага лісця, пашыраная ў тропіках Азіі і Аўстраліі; дае сок, што змяшчае многа цукру.


арэ́нда

(польск. arenda, ад слац. arenda)

1) наём маёмасці (зямлі, памяшкання і інш.) за пэўную плату на пэўны тэрмін;

2) плата за карыстанне такой маёмасцю.


арэо́л

(фр. auréole, ад лац. aureolus — пазалочаны)

1) светлы круг, ззянне вакол сонца, зорак і іншых яркіх прадметаў, 2) німб вакол галавы чалавека як сімвал святасці ў рэлігійным мастацтве;

3) зона паблізу радовішчаў, дзе назіраецца павышаная колькасць рудаўтваральных элементаў або іх спадарожнікаў;

4) перан. атмасфера славы, павагі, якая акружае каго-н.


арэо́ла

(лац. areola = невялікі пляц)

невялікі афарбаваны кружок вакол груднога саска, язвы і інш.


арэо́метр

(ад гр. araios = рэдкі + -метр)

прыбор для вызначэння шчыльнасці вадкасці.


арэфле́ксія арэфлексі́я

(ад а- + рэфлексія)

адсутнасць рэфлексаў.


арэці́р

(фр. arrêter = спыняць)

прыстасаванне ў дакладным вымяральным прыборы для зберажэння яго ад пашкоджанняў у той час-, калі прыборам не карыстаюцца.


ас1

(фр. as = майстар сваёй справы)

1) лётчык, які валодае лётным і баявым майстэрствам;

2) перан. дасканалы майстар сваёй справы.


ас2

(лац. as)

старажытнарымская дробная медная манета, роўная 1/10 дынарыя.


асамбле́я

(фр. assemblée = сход)

агульны сход якой-н. міжнароднай арганізацыі дыпламатычнага, палітычнага і навуковага характару.


асамбля́ж

(фр. assemblage)

змешванне вінаматэрыялаў, прыгатаваных з вінаграду, для паляпшэння якасці будучых він.


асана́нс

(фр. assonance)

паэтычны прыём, заснаваны на супадзенні націскных галосных гукаў у недакладных рыфмах.


асанарыза́цыя

(ад а- + лац. sonor, -oris = гук)

меры па змяншэнню шуму або забеспячэнню памяшкання абаронай ад знешняга шуму.


аса́нна

(гр. hosanna, ад ст.-яўр. hōszi ānnā)

хвалебны вокліч у хрысціянскім і іудзейскім богаслужэнні;

спяваць асанну — залііпне ўсхваляць.


асарсо́л

(ад гр oksys = кіслы + лац. ars = мыш’як + -ол)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры лячэнні сіфілісу, амёбнай дызентэрыі і іншых хвароб.


асартыме́нт

(фр. assortiment)

1) падбор розных відаў тавараў у магазіне або вырабаў на вытворчым прадпрыемстве;

2) падбор аднародных прадметаў розных сартоў (напр. а. ручак).


асарці́

(фр. assorti = добра падабраны)

спецыяльна падабраная сумесь чаго-н., пераважна аднароднага.


асафеты́да асафе́тыда

(лац. asa foetida, ад перс. aza = смала + лац. foetida = смярдзючая)

смалістае рэчыва з рэзкім часночным пахам, якое здабываюць з сярэднеазіяцкай расліны ферулы асафетыды; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


асацыі́раваць

(рус. ассоциировать, ад лац. associare = далучаць)

устанаўліваць асацыяцыю 3.


асацыя́льны

(ад а- + сацыяльны)

проціграмадскі, неграмадскі.


асацыяні́зм

(ад асацыяцыя)

адзін з асноўных кірункаў у псіхалогіі 17 — 19 ст., які зводзіў псіхічныя працэсы, найперш. мысленне, да асацыяцыі ўяўленняў.


асацыяты́ўны

(ад лац. associare = далучаць)

заснаваны на сувязі, калі ідэя, уяўленне ўзнікае ў памяці дзякуючы падабенству, сумежнасці або процілегласці з іншай ідэяй, уяўленнем.


асацыя́цыя

(с.-лац. associatio = злучэнне)

1) аб’яднанне асоб, арганізацый, устаноў, прадпрыемстваў аднаго роду дзейнасці (напр. а. медыцынскіх работнікаў);

2) група, спалучэнне, злучэнне чаго-н. (напр. а. малекул, зорная а.);

3) сувязь ідэй, уяўленняў, пры якой адно выклікае ў свядомасці другое дзякуючы іх падабенству, сумежнасці або процілегласці (проціл. дысацыяцыя 2).


асды́к

(англ. asdic)

гідралакацыйны прыбор для вызначэння месцазнаходжання падводных аб’ектаў.


асеі́н

(ад лац. osseus = касцяны)

арганічнае рэчыва касцей і храсткоў.


асейсмі́чны

(ад а- + сейсмічны)

які не паддаецца дзеянню землетрасенняў;

а-ая вобласць — тэрыторыя зямнога шара, дзе не бывае землетрасенняў або яны праяўляюцца слаба.


асексуа́льнасць

(ад а- + сексуальны)

1) адсутнасць палавых прымет, 2) адсутнасць палавой цягі.


асекта́тары

(лац. assectator = пастаянны спадарожнік)

віды раслін, якія часта прысутнічаюць у фітацэнозе, але дамінантамі не з’яўляюцца.


асе́мблер

(англ. assembler)

агульнапрынятая назва транслятара з аўтакода.


асеніза́цыя

(ням. Assänisation, ад фр. sain = здаровы)

санітарныя мерапрыемствы па ачышчэнню мясцовасці ад нечыстот і адкідаў.


асе́птыка

(ад а- + гр. septikos = гніласны)

сукупнасць прафілактычных метадаў і прыёмаў, накіраваных на стварэнне безмікробных умоў каб пазбегнуць заражэння ран (параўн. антысептыка).


асертары́чны

(лац. assertorius)

сцвярджальны;

а-ае суджэнне — суджэнне, у якім толькі канстатуецца факт, але не выражаецца яго лагічная неабходнасць.


асігнава́ць

(лац. assignare = вызначаць)

выдзяляць грашовыя сродкі на якія-н. патрэбы.


асігна́ты

(фр. assignats, ад лац. assignare = вызначаць)

папяровыя грошы, выпушчаныя ў Францыі ў час Французскай рэвалюцыі 1789 — 1794 г.


асігна́цыя

(лац. assignatio = прызначэнне)

папяровы грашовы знак.


асі́зы

(ад п.-лац. assisae = пасяджэнні)

1) пасяджэнне каралеўскай рады, а таксама пастановы і распараджэнні караля ў сярэдневяковай Англіі;

2) распараджэнні ўладарных сеньёраў у сярэдневяковай Францыі;

3) выязныя судовыя сесіі ў сучасных Англіі і Францыі.


асіметры́чны

(ад асіметрыя)

несіметрычны, нераўнамерны, непрапарцыянальны.


асіметры́я

(гр. asymmetria)

адсутнасць або парушэнне сіметрыі.


асімілява́ць

(лац. assimilare)

1) прыпадабняць сабе;

2) засвойваць (напр. а. вуглярод паветра).


асіміля́тар

(ад асіміляцыя)

1) той, хто праводзіць асіміляцыю, прымусова навязвае народу чужую мову, культуру;

2) арганізм або частка арганізма, якая асімілюе пажыўныя рэчывы.


асіміля́цыя

(лац. assimilatio)

1) зліццё аднаго народа з другім у выніку засваення ім чужой мовы і культуры і паступовай страты самабытнасці;

2) засваенне расліннымі і жывёльнымі арганізмамі неабходных для іх развіцця пажыўных рэчываў (параўн. дысіміляцыя 1);

3) прыпадабненне гукаў пры вымаўленні (напр. «шшытак» пры напісанні «сшытак»).


асімптаты́чны

(ад асімптота)

мат. які неабмежавана набліжаецца.


асімпто́та

(гр. asymptotos = які не супадае)

мат. прамая, да якой неабмежавана набліжаюцца пункты пэўнай крывой па меры таго, як яны аддаляюцца ў бясконцасць.


асімпто́тыка

(ад асімптота)

мат. паводзіны функцыі 4 у асобных пунктах, найчасцей пры імкненні аргумента 2 або функцыі ў бясконцасць.


асіндэто́н

(гр. asyndeton = бяззлучнікавасць)

стылістычны прыём, пры якім апускаюцца злучнікі паміж граматычна аднароднымі словамі і сказамі, каб надаць выказванню большую выразнасць, сцісласць.


асінергі́я

(ад а- + гр. synergia = узаемадзеянне)

страта здольнасці аб’ядноўваць асобныя рухі ў складаны рухальны акт (назіраецца пры захворванні мазжачка).


асінхро́нны

(ад а- + сінхронны)

не адначасовы, які не супадае ў часе;

а. электрарухавік — электрарухавік пераменнага току з рознымі частотамі вярчэння ротара і магнітнага поля статара.


асірыяло́гія

(ад н.-лац. Asyria = назва старажытнай дзяржавы ў Пярэдняй Азіі + -логія)

навука, якая вывучае гісторыю, літаратуру, мову і пісьменнасць старажытных народаў Месапатаміі — Асірыі і Вавілоніі.


асісталі́я

(ад а- + гр. systole = скарачэнне)

рэзкае паслабленне скарачэнняў сардэчнай мышцы, якое выклікае разлад дзейнасці сэрца.


асістэ́нт

(лац. assistens, -ntis = прысутны, памагаты)

1) асоба, якая дапамагае спецыялісту пры выкананні асноўнай работы, напр. памочнік урача пры аперацыі, прафесара ў час чытання лекцыі і інш.;

2) асоба, якая займае малодшую выкладчыцкую пасаду ў вышэйшай навучальнай установе.


асісці́раваць

(лац. assistere)

быць памочнікам пры спецыялісце, выконваць абавязкі асістэнта 1.


асіфіка́цыя

(ад лац. os, ossis = косць + -фікацыя)

акасцяненне.


аск

(гр. askos = сумка)

орган размнажэння ў аскаміцэтаў у выглядзе сумкі.


аскабо́л

(н.-лац. ascobolus)

сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца пераважна на конскім гноі.


аскадэ́см

(н.-лац. ascodesmis)

сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца на экскрэментах жывёл.


аскаміцэ́ты

(н.-лац. ascomycetes, ад гр. askos = сумка + mykes, -etos = грыб)

клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў асках, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, многія — паразіты раслін, жывёл і чалавека; сумчатыя грыбы.


аскарбі́навы

(ад а- + с.-лац. scorbutus = цынга)

звязаны з вітамінам С, нястача якога ў ежы выклікае цынгу (напр. а-ая кіслата).


аскарбіна́за

(ад а- + с.-лац. scorbutus = цынга)

фермент, які паскарае акісленне аскарбінавай кіслаты (змяшчаецца ў раслінах).


аскарбінаме́трыя

[ад аскарбін(авы) + -метрыя]

метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор аскарбінавай кіслаты.


аскарыдо́з

(гр. askaris, -idos = кішачны чарвяк)

гліснае захворванне, выкліканае паразітаваннем у арганізме аскарыдаў.


аскары́ды

(н.-лац. ascaridae, ад гр. askarides)

сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у кішэчніку млекакормячых і чалавека.


аскаспо́ра

(н.-лац. ascospora)

сумчаты грыб сям. мучністарасяных, які развіваецца на лісці вішні, слівы, сцёблах бабовых.


аскасфе́ра

(н.-лац. ascosphaera)

сумчаты грыб сям. аскасферавых, які паразітуе на лічынках меданоснай пчалы.


аскафа́н

(н.-лац. ascophanus)

сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца на субстратах, багатых перагноем.


аскахі́та

(н.-лац. ascochyta)

недасканалы грыб сям. шаравідкавых, які развіваецца на раслінах сям. бабовых, складанакветных, ружавых, паслёнавых, злакавых, гарбузовых.


аскахіто́зы

(ад аскахіта)

хваробы раслін, асабліва сям. бабовых, складанакветных, ружавых, паслёнавых, злакавых, гарбузовых, якія выклікае аскахіта.


аске́за

(гр. askesis = спосаб жыцця)

спосаб жыцця, які адпавядае патрабаванням аскетызму 1.


аске́р

(тур. asker, ад ар. askar = салдат)

турэцкі салдат.


аске́т

(гр. asketes)

1) рэлігійны падзвіжнік, які знясільвае сябе постам і доўгай малітвай;

2) перан. чалавек, які адмаўляецца ад жыццёвых задавальненняў, абмяжоўваецца самым неабходным і вядзе строгі спосаб жыцця.


аскеты́зм

(ад аскет)

1) рэлігійна-этычнае вучэнне, якое прапаведуе падаўленне патрэб чалавека і «ўсмерчванне плоці» для дасягнення маральнай дасканаласці;

2) перан. крайняе ўстрыманне, адказ ад жыццёвых даброт.


асмані́зм

(ад асманы)

шавіністычная ідэалогія і палітычная дактрына турэцкай буржуазіі, якая была накіравана на ператварэнне ўсіх нацыянальнасцей Асманскай імперыі ў адзіную «асманскую нацыю».


асма́нтус

(н.-лац. osmanthus)

вечназялёная кустовая расліна сям. маслінавых са скурыстым лісцем, пашыраная ў Азіі і Паўн. Амерыцы.


асма́ны

[ад тур. Osman (Othman) = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі]

старая назва туркаў.


асмапо́р

(н.-лац. osmoporus)

губавы базідыяльны грыб сям. паліспоравых, які расце на мёртвай драўніне хвойных парод.


асмата́ксіс

(ад осмас + таксіс)

перамяшчэнні рухомых аднаклетачных арганізмаў (водарасцяў, прасцейшых) або клетак (спорау, гамет) у бок аптымальнага асматычнага ціску асяроддзя.


асматы́чны

(ад гр. osmos = штуршок, цісненне)

які мае адносіны да осмасу;

а. ціск — ціск раствору, які перашкаджае пранікненню ў яго растваральніку праз тонкую перапонку, што пакрывае раствор.


асмафо́ры

(ад гр. osme = пах + -фор)

асобыя залозы ў раслінных кветках, якія выдаюць пах.


асмо́метр

(ад осмас + -метр)

прыбор для вымярэння асматычнага ціску.


асо́

(фр. assaut = штурм)

трэніровачны бой двух спартсменаў у боксе і фехтаванні.


аспарагі́н

(ад гр. asparagos = спаржа)

арганічнае азоцістае злучэнне, атрыманае ўпершыню са спаржы, якое нейтралізуе аміяк, што ўтвараецца ў арганізме пры пераўтварэнні бялкоў.


аспарагі́навы

(ад гр. asparagos = спаржа)

які ўяўляе сабой амінакіслату, што ўваходзіць у склад бялкоў.


аспара́гус

(лац. asparagus, ад гр. asparagos)

тое, што і спаржа.


аспе́кт

(лац. aspectus = погляд)

1) пункт погляду, з якога ацэньваецца з’ява, паняцце;

2) знешні выгляд расліннага згуртавання ў залежнасці ад складу раслін і часу года.


аспергі́л

(н.-лац. aspergillus)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў глебе, на розных субстратах, асабліва на раслінных прадуктах; выкарыстоўваецца для атрымання лімоннай кіслаты, ферментаў, антыбіётыкаў.


аспергілатаксіко́з

(ад аспергіл + таксікоз)

атручванне жывёл кормам, пашкоджаным аспергілам.


аспергілёз

(ад аспергіл)

хранічная інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца аспергілам.


асперматы́зм

(ад а- + сперма)

адсутнасць семявывяржэння ў час палавога акта пры захаванні нармальнага семяўтварэння, палавой цягі і эрэкцыі.


аспермі́я

(ад гр. aspermos = пазбаўлены насення)

адсутнасць сперматазоідаў у семявай вадкасці.


а́спід1

(гр. aspis, -idos)

1) від ядавітай трапічнай змяі;

2) перан. злы, вераломны чалавек.


а́спід2

(гр. iaspis, -idos)

слаісты мінерал чорнага колеру, шчыльная разнавіднасць сланцу.


аспідагастра́ты

(н.-лац. aspidogastrata)

падклас трэматодаў, паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў.


аспідагастры́ды

(н.-лац. aspidogastridae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў; паразіты рыб, малюскаў.


аспідагастрэ́і

(н.-лац. aspidogastraea)

клас плоскіх чарвей; паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў.


а́спідны

(ад гр. iaspis, -idos = яшма)

зроблены з аспіду2;

а. сланец — тое, што і аспід2


аспіды́стра

(н.-лац. aspidistra)

травяністая расліна сям. лілейных з шырокім лісцем, пашыраная ў Японіі, Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


аспі́дыум

(н.-лац. aspidium, ад гр. aspidion = маленькі шчыт)

назва некаторых папарацей.


аспіра́нт

(лац. aspirans, -ntis = які дамагаецца, імкнецца, шукае)

асоба, якая вучыцца ў аспірантуры.


аспіранту́ра

(ад аспірант)

1) форма падрыхтоўкі пры вышэйшых навучальных установах або навукова-даследчых установах выкладчыцкіх і навуковых кадраў;

2) час вучобы аспіранта.


аспіра́та

(н.-лац. aspiratus = ггрыдыхальны)

лінгв. прыдыхальны зычны гук.


аспіра́тар

(ад лац. aspirare = дзьмуць, выдыхаць)

1) прыбор, з дапамогай якога бяруць пробы паветра, газу, каб вызначыць іх хімічны састаў, запыленасць і інш.;

2) апарат для аспірацыі 1;

3) прыбор для аспірацыі 2.


аспіра́цыя

(лац. aspiratio = дыханне)

1) абяспыльванне вытворчых памяшканняў шляхам высысання пылу;

2) высысанне вадкасці або паветра з якой-н. хворай поласці цела.


аспіры́н

(фр. aspirine)

тое, што і ацэтылсаліцылавая кіслата (гл. ацэтылсаліцылавы).


аспіцы́лія

(н.-лац. aspicilia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. аспіцыліевых, які расце на скалістых камяністых пародах, гранітных валунах, кары дрэў.


астагені́я

(ад гр. astos = гараджанін + -генія)

біял. развіццё калоніі 5 шляхам пачкавання.


астазі́раваць

(ад а- + гр stasis = стан)

аслабляць уплыў зямнога магнетызму на магнітную стрэлку вымяральнага прыбора.


аста́зія астазі́я

(н.-лац. astasia, ад гр. astasia = няўстойлівасць)

1) страта здольнасці стаяць, пераважна ў выніку захворвання нервовай сістэмы (істэрыі 1);

2) аднаклетачная водарасць сям. эўгленавых, якая пашырана ў паверхневых слаях глею і неглыбокіх вадаёмах.


аста́т

(н.-лац. astatium, ад гр. astatos = няўстойлівы)

радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да галагенаў.


астаты́зм

(ад гр. astatos = няўстойлівы)

уласцівасць сістэмы аўтаматычнага кіравання даводзіць памылку рэгулявання да нуля пры пастаянным знешнім уздзеянні на дадзеную сістэму.


астаты́чны

(ад гр. astatos)

неспакойны, няўстойлівы;

а. рэгулятар — аўтаматычны рэгулятар, які падтрымлівае адно і тое ж значэнне дадзенай велічыні пры любой велічыні знешняга ўздзеяння на сістэму рэгулявання.


астаці́н

(н.-лац. astatinum, ад гр. astatos = няўстойлівы)

тое, што і астат.


а́стма

(гр. asthma)

прыступы задышкі пры захворванні сэрца або лёгкіх (напр. бранхіяльная а.).


астмато́л

[ад гр. asthmat(ikos) = астматычны + -ол]

лекавы прэпарат, курыльны парашок, які выкарыстоўваецца пры бранхіяльная астме.


астма́тык

(гр. asthmatikos = астматычны)

хворы на астму.


астматы́чны

(гр. asthmatikos)

які мае адносіны да астмы (напр. а. бранхіт).


а́стра

(гр. astron = зорка)

травяністая расліна сям. складанакветных з буйнымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная, лекавая, меданосная.


астра-

(гр. astron = зорка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «зорка», «зорны».


астраарыента́цыя

(ад астра- + арыентацыя)

арыентацыя лятальнага апарата па зорках.


астрабата́ніка

(ад астра- + батаніка)

раздзел астрабіялогіі, які вывучае ўмовы існавання расліннасці на іншых планетах.


астрабіяло́гія

(ад астра- + біялогія)

навука, якая даследуе праблемы існавання жыцця ў Сусвеце; касмічная біялогія.


астрабле́ма

(ад астра- + гр. blema = рана)

геалагічная структура старажытнага метэарытнага кратэра на паверхні Зямлі.


астрага́л

(н.-лац. astragalus, ад гр. astragalos)

1) травяністая расліна сям. бабовых з перыстаскладаным лісцем, пашыраная ва ўмераных і субтрапічных зонах;

2) дэталь у класічнай архітэктуры ў форме валіка, якая з’ядноўвае калону з капітэллю.


астрагеагра́фія

(ад астра + геаграфія)

навука, якая даследуе прыродныя ўмовы планет Сонечнай сістэмы.


астрагеало́гія

(ад астра- + геалогія)

раздзел геалогіі, які займаецца вывучэннем будовы планет.


астраглі́я

(ад астра- + гр. glia = клей)

нервовая тканка, форма макрагліі, мае клеткі з тонкімі, радыяльна размешчанымі шматлікімі адросткамі.


астрагно́зія

(ад астра- + -гнозія)

веданне зорнага неба, уменне пазнаваць на небе зоркі і сузор’і.


астрадына́міка

(ад астра + дынаміка)

навука, якая вывучае рух нябесных цел пад уплывам сіл, што на іх уздзейнічаюць.


астракадэ́рмы

(н.-лац. ostracodermi)

вымерлыя ніжэйшыя жывёлы падкласа агнатаў, існавалі ў ардовіку — дэвоне.


астракаларыме́трыя

(ад астра- + каларыметрыя)

раздзел практычнай астрафізікі, звязаны з вызначэннем колеру нябесных аб’ектаў, галоўным чынам зорак.


астракарэ́кцыя

(ад астра + карэкцыя)

выпраўленне вуглавога становішча касмічнага лятальнага апарата ў адпаведнасці з арыентаванымі на зоркі прыборамі.


астракі́зм

(гр. ostrakismos)

выгнанне, ганенне (падвергнуць астракізму).


астрако́ды

(н.-лац. ostracoda)

падклас ракападобных; насяляюць марскія і прэсныя вадаёмы, з’яўляюцца кормам для рыб; ракушкавыя ракападобныя.


астрако́мпас

(астра- + комnać)

прыбор для арыентацыі па нябесных свяцілах.


астра́кум

(ад гр. ostrakon = чарапок)

сярэдні слой ракавіны малюскаў, які складаецца з крышталікаў вапны.


астрала́трыя

(ад астра- + -латрыя)

рэлігійнае пакланенне зоркам і іншым нябесным целам, што было пашырана ў многіх старажытных краінах, асабліва ў Асірыі і Вавілоне.


астрало́гія

(гр. astrologia)

вучэнне аб сувязі паміж размяшчэннем нябесных свяціл і гістарычнымі падзеямі, лёсам людзей і народаў.


астра́льны

(лац. astralis)

зорны (напр. а. свет);

а. культ — культ пакланення нябесным свяцілам у старажытных егіпцян і іншых парод.


астраля́бія

(ад астра- + гр. labe = хватанне)

прыбор, які раней выкарыстоўваўся для вызначэння становішча нябесных цел, а таксама гарызантальных вуглоў пры землямерных работах.


астраме́трыя

(ад астра- + -метрыя)

раздзел астраноміі, які займаецца вызначэннем бачнага месцазнаходжання нябесных цел і іх змен з часам.


астранавіга́цыя

(ад астра + навігацыя)

навука аб ваджэнні лятальных апаратаў і марскіх суднаў, вызначаючы курс па нябесных свяцілах.


астранамі́чны

(ад астраномія)

які мае адносіны да астраноміі;

а-ая абсерваторыя — навукова-даследчая ўстанова, дзе вывучаюцца нябесныя свяцілы і з’явы, а таксама распрацоўваюцца тэарэтычныя пытанні астраноміі.


астрана́ўт

(ад астра- + -наут)

1) спецыяліст у галіне астранаўтыкі;

2) тое, што і касманаўт.


астрана́ўтыка

(ад астра- + -наўтыка)

тое, што і касманаўтыка.


астранегаты́ў

(ад астра- + негатыў)

фатаграфічны адбітак зорнага неба, атрыманы пры дапамозе астрографа або іншага тэлескопа.


астрані́м

(ад астра- + гр. onyma = імя)

псеўданім у выглядзе якіх-н. друкарскіх знакаў, напр. зорачак.


астрано́м

(лац. astronomus, ад гр. astronomos = звязаны з назіраннямі над зоркамі)

спецыяліст у галіне астраноміі.


астрано́мія

(гр. astronomia, ад astron = зорка + nomos = закон)

навука пра нябесныя целы, пра Сусвет.


астра́нцыя

(н.-лац. astrantia)

травяністая расліна сям. парасонавых з доўгачаранковым лісцем і белымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Еўропе і Малой Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная, лекавая, меданосная.


астрапалярыме́трыя

(ад астра- + палярыметрыя)

раздзел астрафізікі, які вывучае паводле ступені палярызацыі святла нябесных свяціл фізічную прыроду іх выпрамянення, склад і шчыльнасць міжзорнага асяроддзя, атмасферы планет і інш.


астрапу́нкты

(ад астра- + пункт)

апорныя пункты геадэзічнай сеткі, геаграфічныя каардынаты якіх вызначаны астранамічнымі метадамі.


астраспектраскапі́я

(ад астра- + спектраскапія)

раздзел астрафізікі, які займаецца даследаваннем спектраў астранамічных аб’ектаў.


астраспектраско́п

(ад астра- + спектраскоп)

прыстасаванне для назірання над спектрамі нябесных свяціл.


астраспектрафотаме́трыя

(ад астра- + спектрафотаметрыя)

раздзел практычнай астрафізікі, звязаны з вывучэннем размеркавання энергіі ў спектрах нябесных цел.


астраспектро́граф

(ад астра- + спектрограф)

прыбор для фатаграфавання спектраў нябесных свяціл.


астрасфе́ра

(ад астра- + сфера)

частка цэнтрасферы, прамяністая зона цытаплазмы вакол клетачнага цэнтра, якая ўтвараецца ў час падзелу клеткі.


астрафатагра́фія

(ад астра- + фатаграфія)

раздзел астрафізікі, у якім для астранамічных даследаванняў прымяняюць фатаграфаванне нябесных свяціл.


астрафатаме́трыя

(ад астра- + фатаметрыя)

раздзел астрафізікі, які займаецца вымярэннем бляску і паверхневай яркасці нябесных свяціл візуальнымі, фатаграфічнымі і фотаэлектрычнымі метадамі.


астрафато́метр

(ад астра + фатометр)

прыбор для вымярэння бляску або яркасці нябесных аб’ектаў і светлавых патокаў, якія прыходзяць ад іх.


астрафі́зіка

(ад астра- + фізіка)

раздзел астраноміі, які вывучае фізічную прыроду касмічных цел і працэсы, якія адбываюцца ў іх.


астрафілі́т

(ад астра- + гр. phyllon = ліст)

рэдкасны мінерал класа сілікатаў, сілікат тытану залаціста-бурага, бронзава-жоўтага колераў са шкляным бляскам.


астрафі́чны

(ад а- + страфа)

не падзелены на строфы, з рознымі спалучэннямі радкоў (пра верш).


астрахі́мія

(ад астра- + хімія)

тое, што і касмахімія.


астрацы́ты

(ад астра- + -цыты)

зорчатыя клеткі дапаможнай тканкі нервовай сістэмы.


астро́граф

(ад астра- + -граф)

астранамічны прыбор для фатаграфавання нябесных аб’ектаў.


астро́іда

(ад астра- + гр. eidos = выгляд)

мат. плоская крывая, якая апісваецца пунктам акружнасці, што з сярэдзіны датыкаецца да нерухомай акружнасці з радыусам, большым у чатыры разы, і коціцца па ёй без слізгання.


астро́лаг

(лац. astrologus)

той, хто займаецца астралогіяй, варожыць па зорках.


астыгма́т

(ад а- + гр. stigma, -atos = кропка)

фатаграфічны аб’ектыў, у якім не выпраўлены астыгматызм.


астыгматы́зм

(ад а- + гр. stigma, -atos = кропка)

недахоп аптычнай сістэмы або праламляльнай здольнасці вока, які выяўляецца ў тым, што прамяні, выйшаўшы з аднаго пункта, не збіраюцца ў адным фокусе і адбітак атрымліваецца расплывісты.


асты́льба

(н.-лац. astilbe, ад гр. а- = не + stilbo = ззяю)

травяністая расліна сям. каменяломнікавых з белымі, ружовымі, чырвонымі або фіялетавымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ва Усх. Азіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


астына́та

(іт. ostinato = упарты)

муз. меладычная або рытмічная фраза, якая многа разоў запар паўтараецца.


асты́т

(ад гр. osteon = косць)

мед. запаленне касцявой тканкі.


астэа-

(гр. osteon = косць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «косць», «касцявы».


астэаартапатало́гія

(ад астэа- + гр. arthron = сустаў + паталогія)

раздзел медыцыны, які вывучае паталагічныя змены ў касцях і суставах.


астэабла́сты

(ад астэа- + -бласты)

клеткі, якія ўдзельнічаюць у будове касцявой тканкі.


астэагра́фія

(ад астэа- + -графія)

апісанне касцей шкілета.


астэадысплазі́я

(ад астэа + дысплазія)

прыроджанае парушэнне развіцця касцей, якое суправаджаецца іх дэфармацыяй у сувязі з замяшчэннем касцявой тканкі храстковай або фібрознай.


астэадыстрафі́я

(ад астэа + дыстрафія)

змены ў касцявой тканцы ў выніку парушэння ўнутрыкасцявога абмену рэчываў.


астэакла́сты

(ад астэа- + гр. klasis = зламанне)

клетачныя ўтварэнні, якія пры развіцці касцявой тканкі ўдзельнічаюць ў рассысанні асноўнага рэчыва косці.


астэало́гія

(ад астэа- + -логія)

раздзел анатоміі, які вывучае форму і структуру касцей ва ўзаемасувязі з іх функцыяй.


астэамаля́цыя

(ад астэа- + гр. malakia = мяккасць)

размякчэнне і дэфармацыя касцей у выніку збяднення арганізма солямі кальцыю, фосфарнай кіслаты і вітамінамі.


астэаміэлі́т

(ад астэа- + міэліт)

запаленне касцявога мозгу, якое звычайна пашыраецца на ўсе слаі косці.


астэапаро́з

(ад астэа- + гр. poros = адтуліна, пора)

разрэджванне касцявога рэчыва пасля пераломаў, пры розных захворваннях.


астэапла́стыка

(ад астэа + -пластыка)

аперацыя па перасадцы касцявой тканкі, каб выправіць дэфекты косці.


астэасарко́ма

(ад астэа- + саркома)

саркома касцей жывёл і чалавека.


астэасі́нтэз

(ад астэа- + сінтэз)

пластычная аперацыя пры лячэнні пераломаў, якая заключаецца ў злучэнні абломкаў касцей.


астэасклеро́з

(ад астэа- + склероз)

хваравітае ўшчыльненне косці.


астэатамі́я

(ад астэа- + -тамія)

аперацыя рассячэння косці з мэтай выпраўлення дэфармацый.


астэафі́т

(ад астэа- + -фіты)

розныя па паходжанню і працяканню касцявыя разрастанні.


астэахандрапа́тыя

(ад астэа- + гр. chondros = храсток + -патыя)

захворванне касцей пераважна ў дзіцячым і юнацкім узросце, якое характарызуецца болямі, мясцовай пухлінай і інш.


астэахандро́з

(ад астэа- + гр. chondros = храсток)

запаленчыя і незапаленчыя хваробы падхрастковага аддзела доўгіх трубчастых касцей шкілета; характарызуецца болямі, абмежаваннем рухаў у суставах.


астэацы́ты

(ад астэа- + -цыты)

клеткі касцявой тканкі, якія ўтвараюцца ў працэсе яе развіцця з астэабластаў.


астэі́зм

(гр. asteismos = досціп, жарт)

стылістычны прыём выражэння пахвальбы ў форме ганьбавання ці ганьбавання ў форме пахвальбы.


астэнапі́я

(ад гр. asthenes = слабы + ops = вока)

аслабленне зроку.


астэнасфе́ра

(ад гр. asthenes = слабы + сфера)

слой паніжанай цвёрдасці, трываласці і вязкасці ў верхняй частцы мантыі Зямлі, які знаходзіцца на глыбіні каля 100 км пад мацерыкамі і каля 50 км пад дном акіяна.


астэ́нік

(гр. asthenikos = кволы, слабы)

1) чалавек, для якога характэрныя высокі рост, хударлявасць, доўгая шыя, выцягнуты чэрап, вузкі, рэзка акрэслены твар;

2) чалавек, які пакутуе ад астэніі.


астэні́чны

(гр. asthenikos = кволы, слабы)

які мае адносіны да астэніка, астэніі.


астэні́я

(гр. astheneia = слабасць)

стан агульнай слабасці арганізма; бяссілле.


астэо́лаг

(ад астэа- + -лаг)

спецыяліст у галіне астэалогіі.


астэо́ма

(н.-лац. osteoma, ад гр. osteon = косць)

мед. дабраякасная пухліна, якая складаецца з касцявой тканкі.


астэо́н

(гр. osteon = косць)

структура косці пазваночных жывёл і чалавека, якая складаецца з гаверсавага канала, дзе праходзяць крывяносныя і лімфатычныя сасуды і нервы, і сістэмы касцявых пласцінак, што акружаюць гэты канал.


астэрадо́н

(н.-лац. asterodon)

губавы базідыяльны грыб сям. гіменахетавых, які расце на павале, пераважна ў прыкаранёвай частцы ствалоў, на моцна разбуранай вільготнай драўніне.


астэразо́і

(н.-лац. asterozoa)

падтып ігласкурых; уключае класы марскіх зорак, афіураў.


астэрафо́ра

(н.-лац. asterophora)

шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які развіваецца на сыраежках і млечніках, іншы раз на гнілых пнях, неядомы.


астэро́ід

(гр. asteroeides = зоркападобны)

адна з малых планет, якія кружаць вакол Сонца, галоўным чынам паміж арбітамі Марса і Юпітэра.


астэро́ма

(н.-лац. asteroma)

недасканалы грыб сям. шаравідкавых, як развіваецца на лісці пладовых дрэў, выклікае плямістасць.


астэры́змы

(ад гр. aster = зорка)

групы зорак, якія атрымалі асобную ад назвы сузор’я назву, напр. Коўш у Вялікай Мядзведзіцы.


астэры́на

(н.-лац. asterina)

сумчаты грыб сям. астэрынавых, які развіваецца на лісці крынічнікаў, грушанак, парэчак.


астэры́ск

(гр. asteriskos = зорачка)

друкарскі наборны знак у выглядзе зорачкі, які выкарыстоўваюць для абазначэння спасылак.


астэ́рыя

(ад гр. aster = зорка)

беспазваночная жывёла класа марскіх зорак тыпу ігласкурых.


астэры́я

(іт. osteria)

карчма, закусачная ў Італіі.


астэрыяне́ла

(н.-лац. asterionella)

каланіяльная дыятомавая водарасць сям. фрагілярыевых, якая трапляецца пераважна ў планктоне мораў, некаторыя віды адзначаны ў планктоне азёр, рэк.


астэрэагно́з

(ад а- + гр. stereos = аб’ёмны + gnosis = пазнаванне)

непазнаванне знаёмых прадметаў навобмацак пры паражэнні кары цемянной часткі галаўнога мозга.


асуа́рый

(н.-лац. ossuarium, ад лац. os, ossis = косць)

сасуд з гліны, каменя або алебастру для захавання касцей нябожчыка ў зораастрыйцаў Сярэд. Азіі, Ірана 5 — 8 ст.


асфадэлі́на

(н.-лац. asphodeline)

травяністая расліна сям. лілейных з аблісцелым сцяблом і белымі або жоўтымі кветкамі ў густых гронках, пашыраная ў Міжземнамор’і, Крыме і на Каўказе; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


асфадэ́ль

(гр. asphodelos)

тое, што і асфадэліна.


асфа́лія

(гр. asphaleia = бяспека, абарона)

палітычная паліцыя ў Грэцыі.


асфа́льт

(гр. asphaltos = горная смала)

1) чорная смалістая маса, якой пакрываюць дарогі; утворана ў выніку акіслення нафты і выпарэння яе лёгкіх фракцый;

2) дарога, тратуар, пакрытыя такой масай.


асфальтабето́н

(ад асфальт + бетон)

сумесь асфальту, пяску, шчэбню, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця дарог, аэрадромаў і інш.


асфальтэ́ны

(ад асфальт)

састаўныя часткі асфальту, высокамалекулярныя рэчывы, выдзеленыя з нафты, якія ўяўляюць сабой парашкі цёмна-бурага або чорнага колеру.


асфі́ксія

(гр. asphyksia)

удушша, разлад дыхання, выкліканы недахопам кіслароду ў крыві і тканках арганізма.


асфра́дый

(н.-лац. osphradium, ад гр. osphrainomai = нюхаю)

чуллівы орган малюскаў, размешчаны ў мантыйнай поласці на шляху цячэння вады да жаберных органаў.


асцы́дыі

(н.-лац. ascidiae, ад гр. askidion = мяшочак)

1) клас марскіх хордавых жывёл падтыпу тунікатаў вядуць сядзячы спосаб жыцця;

2) лісты некаторых раслін, якія маюць форму мяшочкаў.


асцылагра́фія

(ад лац. oscillum = ваганне + -грама)

крывая, запісаная асцылографам, якая паказвае залежнасці з хуткімі зменамі.


асцылагра́фія

(ад лац. oscillum = ваганне + -графія)

рэгістрацыя ваганняў электрычных патэнцыялаў у жывых тканках пры дапамозе асцылографа.


асцыласко́п

(ад лац. oscillum = ваганне + -скоп)

прыбор, пры дапамозе якога можна назіраць электрычныя ваганні.


асцыло́граф

(ад лац. oscillum = ваганне + -граф)

прыбор, пры дапамозе якога запісваюць змены электрычных велічынь, напр. напружання.


асцыля́тар

(ад лац. oscillare = вагацца)

фіз. сістэма, здольная вагацца адносна стану раўнавагі (напр. маятнік).


асцылято́рыя

(н.-лац. oscillatoria)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. асцыляторыевых, якая найбольш пашырана ў планктоне сажалак і азёр.


асцыля́цыя

(лац. oscillatio)

фіз. хістанне, ваганне.


асцы́т

(гр. askites, ад askos = скураны мех для вадкасці)

паталагічнае намнажэнне вадкасці ў брушной поласці чалавека і жывёл пры захворванні сэрца, печані; брушная вадзянка.


асье́нда

(ісп. hacienda)

буйное памесце ў большасці лацінаамерыканскіх краін.


асэ́сар

(лац. assessor = засядацель)

1) памочнік прэтара ў Стараж. Рыме;

2) судовы засядацель у каралеўскай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім;

3) чыноўнік восьмага класа ў цэнтральных дзяржаўных установах і пры губернскіх праўленнях царскай Расіі (напр. калежскі а.).


асюрэ́

(фр. assurer = забяспечваць)

друкарская лінейка, пры дапамозе якой утвараецца адбітак у выглядзе некалькіх тонкіх паралельных ліній; выкарыстоўваецца пры друкаванні чэкаў, квітанцый i інш.


ат

(лаоск. at)

разменная манета Лаоса, роўная 1/100 кіпа.


атаві́зм

(ад лац. atavus = продак)

1) з’яўленне ў асобных арганізмаў прымет, уласцівых іх далёкім продкам, напр. развіццё ў чалавека хваставога прыдатка, 2) перан. перажытак наогул, вяртанне да чаго-н. крайне ўстарэлага.


атадэкто́з

(н.-лац. otodectosis)

хранічная інвазійная хвароба сабак, катоў, лісоў, пясцоў і іншых драпежных жывёл, якую выклікаюць кляшчы, што жывуць на ўнутранай паверхні вушной ракавіны.


ата́ка

(фр. attaque)

1) імклівы напад войск на пазіцыі праціўніка (напр. танкавая а );

2) перан. рэзкае абвастрэнне хваробы;

3) перан. хуткае і рашучае наступленне (у спрэчцы, гульні і інш ).


атакава́ць

(фр. attaquer)

1) рабіць імклівы напад на пазіцыі праціўніка;

2) перан. весці хуткае і рашучае наступленне (у спрэчцы, гульні і інш ).


атакамі́т

(ад ісп. Atacama = назва правінцыі ў Чылі)

мінерал, гідраксілхларыд медзі травяніста-зялёнага колеру; другарадная руда медзі.


атаксі́т

(ад гр. ataksia = бязладдзе)

жалезны метэарыт, які змяшчае звыш 13% нікелю і складаецца з дробназярністай сумесі мінералаў камасіту і тэніту.


атаксі́я

(гр. ataksia = бязладдзе)

разлад каардынацыі рухаў, які назіраецца пры некаторых захворваннях нервовай сістэмы.


атактастэ́ла

(ад гр. ataktos = бязладны + стэла)

адзін з тыпаў цэнтральнага цыліндра (стэлы) сцябла раслін; складаецца з мноства прыводных пучкоў, якія размеркаваны на папярочным сячэнні сцябла.


атале́я

(н.-лац. attalea)

пальма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Амерыкі; вырошчваецца як дэкаратыўная.


аталі́ты

(ад гр. us, otos = вуха + -літ)

цвёрдыя ўтварэнні, якія з’яўляюцца часткай органа раўнавагі многіх жывёл; змяшчаюцца ў вестыбулярным апараце.


атало́гія

(ад гр. us, otos = вуха + -логія)

навука пра хваробы вушэй, іх лячэнне і прафілактыку.


а́там

(гр. atomos = непадзельны)

часціца рэчыва, найдрабнейшая частка хімічнага элемента, якая захоўвае яго ўласцівасці; складаецца з дадатна зараджанага ядра і адмоўна зараджаных электронаў.


атама́нка

(фр. ottomane, ад тур. Othman = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі)

шырокая мяккая канапа з трыма здымнымі падушкамі замест спінкі і з валікамі па краях.


атама́ны

(фр. ottomans, ад тур. Othman = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі)

тое, што і асманы.


атамізава́ць

(фр. atomiser, ад гр. atomos = непадзельны)

1) фіз. разбіваць на атамы, раздрабняць;

2) перан. дробязна аналізаваць.


атаміза́тар

(ад атамізаваць)

прыбор для распылення вадкасці, які выкарыстоўваецца пры дэзінфекцыі, пакрыцці паверхні фарбамі, лакамі.


атамі́зм

(ад гр. atomos = непадзельны)

навуковае ўяўленне пра дыскрэтную будову матэрыі і пра непарыўнасць матэрыі і руху.


атамі́стыка

(ад гр. atomos = непадзельны)

1) матэрыялістычнае вучэнне ў антычнай філасофіі, паводле якога матэрыя складаецца з асобных, непадзельных, надзвычай малых рухомых часцінак — атамаў, 2) раздзел фізікі, які вывучае будову атама і ўнутрыатамныя працэсы.


атаміфіка́цыя

(ад атам + -фікацыя)

шырокае ўвядзенне атамнай энергіі ў народную гаспадарку і побыт.


а́тамны

(ад атам)

1) які мае адносіны да атама;

2) які адносіцца да выкарыстання атамнай энергіі.


атана́льнасць

(ад а- + танальнасць)

адсутнасць у музыцы ладавай асновы з яе найбольш важнай якасцю — прыцягненнем гукаў да ладавага цэнтра.


атана́льны

(ад а- + танальны)

які мае адносіны да атанальнасці.


атані́чны1

(ад а- + танічны)

1) муз. бязгучны;

2) лінгв. які не мае ўласнага акцэнту.


атані́чны2

(гр. atonikos)

які мае адносіны да атаніі.


атані́я

(гр. atonia = расслабленасць, вяласць)

аслабленне пругкасці і эластычнасці тканак арганізма, вяласць мускулаў.


ата́ра

(цюрк. otar = паша; гурт авечак)

вялікі гурт авечак; чарада.


атара́ксія

(гр. ataraksia)

стан душэўнага спакою, да якога, на думку некаторых старажытнагрэчаскіх філосафаў, павінен імкнуцца мудрэц.


атара́ктыкі

(ад гр. ataraktos = спакойны)

заспакаяльныя лекавыя сродкі (напр. эленіум).


атарне́й

(англ. attorney)

павераны або прадстаўнік іншай асобы ў судзе англамоўных краін.


атарне́й-генера́л

(ад атарней + генерал)

адна з вышэйшых службовых асоб юстыцыі ў Англіі, ЗША.


атарэ́я

(ад гр. us, otos = вуха + rhoia = цячэнне, выцяканне)

гноецячэнне з вуха, сімптом сярэдняга і вонкавага атытаў.


атасклеро́з

(н.-лац. otosclerosis, ад гр. us, otos = вуха + sclerosis = зацвярдзенне)

хранічная хвароба ўнутранага вуха ў чалавека і жывёл, якая прыводзіць да глухаты.


атаско́п

(ад гр. us, otos = вуха + -скоп)

медыцынскі інструмент для даследавання вуха; вушное люстэрка.


атато́шка

(ад гр. us, otos = вуха + topos = месца)

здольнасць вызначаць месцазнаходжанне крыніцы гуку пры аднолькавым слыху абодвума вушамі.


атафо́н

(ад гр. us, otos = вуха + =фон)

апарат для узмацнення слыху ў людзей, якія недачуваюць; слыхавая трубка.


аташэ́

(фр. attaché)

спецыяліст-кансультант у якой-н. галіне пры пасольстве (напр. ваенны а., гандлёвы а.).


атла́нт

(гр. Atlas, -antos = імя міфічнага героя Атланта, якога багі прымусілі трымаць на плячах неба)

1) мужчынская статуя, якая падтрымлівае перакрыцце будынка, порціка;

2) першы шыйны пазванок у земнаводных, паўзуноў, птушак і млекакормячых.


атла́нтрап

(ад лац. Atlas = назва гор у Афрыцы + -антрап)

выкапнёвы чалавек, які вызначаецца як від роду пітэкантрапаў.


атланты́зм

(ад лац. Маrе Atlanticum = Атлантычны акіян)

ідэалогія і палітыка цеснага супрацоўніцтва і саюзу краін Зах. Еўропы, ЗША і Канады (што прымыкаюць да Атлантычнага акіяна); найбольш поўнае адлюстраванне знайшла ў дзейнасці Арганізацыі паўночнаатлантычнага дагавору (НАТО).


а́тлас

(гр. Atlas, -antos = імя міфічнага героя Атланта, якога багі прымусілі трымаць на плячах неба)

сістэматызаваны зборнік геаграфічных, гістарычных ці іншых карт з тлумачэннямі, а таксама малюнкаў, чарцяжоў, табліц.


атла́с

(гр. atlas = гладкі)

шаўковая тканіна з гладкім, бліскучым правым бокам.


атле́т

(гр. athletes)

1) спартсмен, які займаецца атлетыкай, 2) чалавек моцнага складу і вялікай фізічнай сілы.


атлеты́зм

(фр. athlétisme, ад гр. athleo = змагаюся)

добра развітыя фізічныя якасці спартсмена.


атле́тыка

[гр. athletike (techne) = спартыўнае (майстэрства)]

сістэма гімнастычных практыкаванняў, якія развіваюць сілу, спрыт, вынослівасць;

лёгкая а. — бег, хадзьба, скачкі, кіданне кап’я, дыска, штурханне ядра і інш.;

цяжкая а. — бокс, барацьба, падняцце цяжару.


атлеты́чны

(гр. athletikos)

1) уласцівы атлету, дужы;

2) звязаны з атлетыкай (напр. а-ыя практыкаванні).


атмагеахі́мія

(ад гр. atmos = дыханне + геахімія)

раздзел геахіміі, які вывучае склад атмасферы Зямлі і яго эвалюцыю ў ходзе геалагічнай гісторыі.


атмасфе́ра

(ад гр. atmos = дыханне + сфера)

1) газападобная абалонка вакол Зямлі і некаторых іншых планет, 2) пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная ціску ртутнага слупа вышынёй 760 мм пры тэмпературы 0°С (1,0332 кг/см2);

3) перан. настрой і ўзаемаадносіны ў калектыве (напр. а. дружбы, а. павагі).


атмасфе́рыкі

(ад атмасфера)

радыёхвалі, якія ўтвараюцца ў выніку электрычных разрадаў у атмасферы Зямлі.


атмо́метр

(ад гр. atmos = пара, выпарэнне + -метр)

прыбор для вымярэння хуткасці выпарэння вады.


ато́л

(англ. atoll, ад мальдыўскага atolu)

каралавы востраў у форме суцэльнага ці разарванага кольца.


ато́са

(літ. atāsaja)

цяж з тоўстага дроту ад аглоблі да пярэдняй восі для выраўноўвання ходу калёс.


атраге́на

(гр. atragene)

кустовая расліна сям. вярбовых з вузкім лісцем на кароткіх чаранках, пашыраная ў Еўропе, на Каўказе і ў Сярэд. Азіі; на Беларусі расце па берагах рэк, азёр, ручаёў, на забалочаных лугах; жаўталоз.


атракта́нты

(ад лац. attrahere = прыцягваць да сябе)

прыродныя або сінтэтычныя рэчывы, якія прывабліваюць жывёл, асабліва насякомых (параўн. рэпеленты).


атракцыён

(фр. attraction)

1) захапляльны нумар цыркавой або эстраднай праграмы;

2) назва забаў у месцах масавых гулянняў (карусель, арэлі і інш.).


атра́кцыя

(лац. attractio)

1) пачуццё прыхільнасці аднаго чалавека да другога;

2) адхіленні магнітнай стрэлкі пад уздзеяннем сілы прыцяжэння гор, пакладаў карысных выкапняў і іншых значных мас.


атра́мант

(лац. atrarnentum)

уст. чарніла.


атрапі́н

[ад н.-лац. atropa (belladonna) = беладонна]

алкалоід, які змяшчаецца ў беладонне і іншых раслінах сям. паслёнавых; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


атрафі́я

(гр. atrophia = завяданне)

1) страта жыццяздольнасці якога-н. органа, часткі арганізма;

2) перан. прытупленне, аслабленне якой-н. уласцівасці, якасці, здольнасці (напр. а. дапытлівасці ў хворага дзіцяці).


атрыбу́т

(лац. attributum)

1) неад’емная, пастаянная прымета, прыналежнасць чаго-н.;

2) філас. неабходная, істотная, неад’емная ўласцівасць аб’екта (напр. рух — а. матэрыі);

3) лінгв. азначэнне.


атрыбуты́ўны

(ад атрыбут)

лінгв. азначальны.


атрыбу́цыя

(лац. attridutio = прыпісванне)

вызначэнне сапраўднасці, аўтэнтычнасці мастацкага твора, яго аўтара, месца і часу стварэння.


а́трый

(лац. atrium)

памяшканне з верхнім святлом у старажытнарымскім жылым доме.


а́трыум

(лац. atrium = пераддзвер’е)

выпінанне покрываў каля трахейнай адтуліны ў насякомых.


атры́хіі

(ад а- + гр. triks, -ichos = волас)

бактэрыі, пазбаўленыя жгуцікаў.


а́трыхум

(н.-лац. atrichum)

лістасцябловы мох сям. палетрыхавых, які расце ў лісцевых і мяшаных лясах на вільготнай аголенай глебе.


атрыя́льны

(ад лац. atrium = пераддзвер’е)

які мае адносіны да поласці, куды адкрываюцца жаберныя шчыліны ў ланцэтніка.


атрэзі́я

(ад а- + гр. tresis = адтуліна)

адсутнасць або недаразвіццё прыродных адтулін у арганізме.


атрэпсі́я

(ад а- + гр. threpsis = жыўленне)

цяжкая форма разладу харчавання ў немаўлят.


атуні́т

гл. атэніт.


атыдэ́я

(н.-лац. otidea)

сумчаты грыб сям. пецыцавых, які расце на глебе ў лясах.


а́тык

(гр. attikos = які паходзіць з Атыкі)

сценка над карнізам, які завяршае збудаванне, найчасцей трыумфальную арку.


аты́пія

(ад а- + тып)

адсутнасць тыповых, характэрных рыс або асаблівасцей у пэўнай рэчы або з’явы; адхіленне ад нармальнага.


атыпо́вы

(ад а- + тып)

нетыповы, нехарактэрны.


атырэо́з

(ад а- + гр. thyreos = шчыт)

прыроджанае або набытае выпадзенне функцыі шчытападобнай залозы.


аты́т

(ад гр. us, otos = вуха)

запаленне слізістай абалонкі вуха.


атыцы́зм

(гр. attikismos)

1) вытанчанасць і вобразнасць мовы, якія былі ўласцівы жыхарам Атыкі ў часы росквіту іх культуры;

2) кірунак у старажытнагрэчаскай літаратуры 1 ст. да н. э., які імкнуўся да рэстаўрацыі мовы і стылю класічных пісьменнікаў.


атыцю́д

(фр. attitide = пастава)

адна з асноўных пастаў у класічным танцы, пры якой раўнавага захоўваецца на адной назе, а другая нага ўзнята і адведзена назад у сагнутым становішчы.


аты́чны

(гр. attikos)

які мае адносіны да атыцызму;

а-ая соль — трапны жарт.


атыя́тр

(ад атыятрыя)

спецыяліст у галіне атыятрыі.


атыятры́я

(ад гр. us, otos = вуха + -ятрыя)

раздзел отарыналарынгалогіі, які вывучае вушныя хваробы і іх лячэнне.


атэі́зм

(фр. athéisme, ад гр. а- = не + theos = бог)

нявер’е ў існаванне бога і іншых звышнатуральных сіл, адмаўленне рэлігіі.


атэі́ст

(ням. Atheist, ад гр. а- = не + theos = бог)

паслядоўнік атэізму.


атэка́ты

(н.-лац. athecata)

падатрад марскіх кнідарыяў, утвараюць кусцістыя калоніі на дне, водарасцях, палях.


атэла́на

(лац. atellana)

від народнага імправізацыйнага тэатра ў Стараж. Рыме з пастаяннымі тыпамі-маскамі.


атэлекта́з

(ад гр. ateles = няпоўны + ektasis = расцягванне)

ападзенне лёгачнай тканкі пры адсутнасці ў альвеолах паветра.


атэ́лія

(н.-лац. athelia)

губавы базідыяльны грыб сям. картыцыевых, які расце ў лясах на кары і павале лісцевых і хвойных парод, лясным подсціле.


атэ́ль, гатэ́ль

(фр. hôtel)

гасцініца (звычайна пры назвах зарубежных гасцініц).


атэлье́

(фр. atelier)

1) майстэрня для пашыву адзення, абутку, рамонту бытавой тэхнікі;

2) майстэрня мастака, скульптара, фатографа;

3) павільён кінастудыі.


атэ́мпа

(іт. а tempo)

муз. у ранейшым тэмпе, вярнуцца ў час выканання музычнага твора для папярэдняга тэмпу.


атэні́т, атуні́т

(ад фр. Autun = назва мясцовасці ў Францыі)

мінерал класа фасфатаў зялёнага, зеленавата-жоўтага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання урану.


атэнуа́цыя

(лац. attenuatio = змяншэнне)

штучнае стойкае аслабленне вірулентнасці патагенных мікраарганізмаў, якія захоўваюць здольнасць выклікаць імунітэт, выкарыстоўваюцца пры вырабе вакцын супраць туберкулёзу, воспы і інш.


атэнэ́ум

(лац. athenaeum, ад гр. athenaion = храм багіні Афіны ў Стараж. Грэцыі)

1) першая вышэйшая навучальная ўстанова, адкрытая ў Стараж. Рыме ў 135 г.;

2) сярэдняя школа ў Францыі ў перыяд Вялікай французскай рэвалюцыі 1789 — 1794 г.


атэнюа́тар

(ад фр. atténuer = аслабляць)

прыбор, які дае магчымасць паніжаць электрычнае напружанне або магутнасць у пэўную колькасць разоў.


атэ́р

(н.-лац. Aterian = назва мясцовасці ў Алжыры)

археалагічная культура сярэдняга палеаліту ў Паўн. Афрыцы (каля 30 — 19 тыс. гадоў назад).


атэрамато́з

(ад атэрома)

адкладанне ў артэрыях тлушчавай масы з крышталямі халестэрыну i солямі вапняку, напр. пры атэрасклерозе.


атэрасклеро́з

(ад гр. athere = кашка + склероз)

захворванне сардэчна-сасудзістай сістэмы, пры якім у артэрыях адкладваецца халестэрын і разрастаецца злучальная тканка, што пагаршае забеспячэнне крывёй органаў.


атэро́ма

(гр. atheroma)

кіста сальнай залозы скуры.


атэртра́л

(англ. otter trawl)

рыбалоўная сетка, якая цягнецца за суднам на доўгім стальным тросе.


атэры́ны

(н.-лац. atherina)

род марскіх рыб атрада атэрынападобных; жывуць у Чорным, Азоўскім, Каспійскім, Міжземным морах, маюць прамысловае значэнне.


атэстава́ць

(лац. attestari = сведчыць)

1) праводзіць атэстацыю 1;

2) даваць характарыстыку, ацэнку каму-н. або чаму-н.


атэста́т

(ням. Attestat, ад лац. attestari = сведчыць)

1) афіцыйны дакумент аб заканчэнні навучальнай установы, прысваенні вучонага звання і інш. (напр. а. сталасці, а. прафесара);

2) дакумент на права атрымання ваеннаслужачым грашовага, харчовага і іншага забеспячэння;

3) дакумент, які пацвярджае пародзістасць свойскай жывёлы.


атэста́цыя

(лац. attestatio = сведчанне)

1) вызначэнне афіцыйнай камісіяй кваліфікацыі, службовай адпаведнасці работніка пасадзе, якую ён займае;

2) водгук, характарыстыка, ацэнка, якая даецца каму-н. або чаму-н.


атэто́з

(гр. athetos = пазбаўлены пэўнага становішча)

міжвольнае скарачэнне пальцавых мышцаў у сувязі з захворваннем галаўнога мозга.


атэ́я

(н.-лац. atheya)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. бідульфіевых, якая трапляецца ў планктоне прэсных вадаёмаў.


ау́л

(цюрк. aul)

паселішча ў Сярэд. Азіі і на Паўн. Каўказе.


аўгі́т

(ад гр. auge = бляск)

мінерал класа сілікатаў зеленавата-чорнага колеру са шкляным бляскам.


аўгу́р

(лац. augur)

1) старажытнарымскі жрэц, які тлумачыў волю багоў па шчабятанні і палёце птушак;

2) перан. той, хто робіць выгляд, што ведае асаблівыя тайны.


аўгусці́нцы

(с.-лац. augustiniani, ад лац. Augustinus = імя раннехрысціянскага багаслова)

члены каталіцкага ордэна, які быў заснаваны ў 13 ст. у Італіі і абапіраўся на вучэнне багаслова Аўгусціна.


аўдые́нцыя

(лац. audientia = слуханне)

афіцыйны прыём у высокапастаўленай асобы.


аўдыёвізуа́льны

(ад лац. audio = слухаю + візуальны)

заснаваны на адначасовым успрыманні слыхам і зрокам (напр. а-ыя сродкі навучання).


аўдыёграф

(ад лац. audio = слухаю + -граф)

самапісны прыбор для вызначэння дакладнасці слыху.


аўдыёметр

(ад лац. audio = слухаю + -метр)

прыбор для вызначэння вастрыні слыху.


аўдыён

(ад лац. audio = слухаю)

адналямпавы радыёпрыёмнік, у якім электронная лямпа была дэтэктарам.


аўды́тар

(лац. auditor = слухач)

1) вучань у некаторых навучальных установах, якога настаўнік прызначае для выслухоўвання ўрокаў іншых вучняў, 2) член царкоўнага суда ў Вялікім княстве Літоўскім, які выконваў функцыі следчага;

3) асоба або фірма, якая правярае стан гаспадарчай дзейнасці акцыянернай кампаніі на аснове кантракта, заключанага з кіраўніцтвам гэтай кампаніі.


аўдыто́рыя

(лац. auditorium)

1) памяшканне, прызначанае для чытання лекцый, дакладаў;

2) слухачы лекцыі, даклада.


аўдыфо́н

(ад лац. audio = слухаю + -фон)

1) слыхавы апарат для асоб са слабым слыхам;

2) апарат для ўлоўлівання на адлегласці гукаў матораў самалётаў, якія набліжаюцца.


аўдыяло́гія

(ад лац. audio = слухаю + -логія )

раздзел медыцыны, які вывучае стан слыху, яго парушэнні, а таксама метады дыягностыкі, прафілактыкі і лячэння гэтых парушэнняў.


аўдыяме́трыя

(ад лац. audio = слухаю + -метрыя)

вымярэнне вастрыні слыху.


аўксано́метр

(ад гр. auksano = расту + -метр)

прыбор для вызначэння прыросту раслін у даўжыню.


аўксаспо́ра

(ад гр. aukso = павялічваю + спора)

спора палавога размнажэння ў дыятомавых водарасцяў.


аўксатро́фы

(ад гр. aukso = павялічваю + -трофы)

бактэрыі, грыбы, водарасці, якія ў выніку мутацыі страцілі здольнасць сінтэзаваць рэчывы, неабходныя для іх росту.


аўксахро́мы

(ад гр. aukso = павялічваю + chroma = колер)

рэчывы, якія паглыбляюць колер арганічных фарбавальнікаў і надаюць ім фарбавальныя ўласцівасці.


аўксі́ны

(ад гр aukso = павялічваю)

група фітагармонаў, якія стымулююць рост раслін.


аўку́ба

(н.-лац. aucuba)

вечназялёная кустовая расліна сям. аўкубавых з бліскучым лісцем і дробнымі бураватымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


аўкцыён

(лац. auctio, -onis = павелічэнне)

публічны продаж, пры якім пакупніком становіцца той, хто дае за рэч найбольшую суму.


аўлазі́ра

(н.-лац. aulosira)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. аўлазіравых, якая трапляецца ў стаячай вадзе, балотах і забалочаных вадаёмах сярод іншых водарасцей.


аўлакаге́н

(ад. гр. aulaks = баразна + -ген)

лінейна-выцягнутая ўпадзіна павышанай рухомасці, абмежаваная вялікімі разломамі, якія рассякаюць фундамент платформы (напр. Прыпяцка-Данецкі а.).


аўлако́мніум

(н.-лац. aulacomnium)

лістасцябловы мох сям. аўлакомніевых, які расце на балотах, забалочаных лугах.


аўло́с

(гр. aulos)

духавы інструмент, падобны да флейты, які быў пашыраны ў Стараж. Грэцыі, Стараж. Рыме і краінах Міжземнамор’я.


а́ўра

(гр. aüra = подых ветру)

1) стан, які папярэднічае прыпадкам эпілепсіі, істэрыі, мігрэні, 2) асаблівая атмасфера, настрой, клімат, якія ўтвараюцца вакол асоб або рэчаў, нібыта выпраменьваючыся імі;

3) біяэнергетычная абалонка жывых істот.


аўра́л

(англ. over all = усе наверх)

1) тэрміновая работа на судне, у якой удзельнічае ўся каманда;

2) перан. неадкладная спешная работа калектыву, выкліканая адсутнасцю планамернасці ў працы.


аўра́н

(ням. aurin, ад лац. aurum = золата)

травяністая расліна сям залознікавых з вузкім лісцем і адзіночнымі белымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах на заліўных лугах.


аўро́ра

(лац. Aurora = імя багіні світання ў старажытнарымскай міфалогіі)

паэтычная назва ранішняй зары, золаку.


аўры́кула

(лац. auricula = мочка вуха)

1) мочка вуха; вушная ракавіна;

2) дэкаратыўная расліна, адзін з відаў прымулы.


аўрыкуля́рны

(ад аўрыкула)

вушны.


аўрыкуля́рыя

(н.-лац. auricularia)

базідыяльны грыб сям. аўрыкулярыевых, які расце на ламаччы, старых пнях, павале, часам на аслабленых пладовых дрэвах.


аўрыпігме́нт

(ад лац. aurum = золата + пігмент)

мінерал класа сульфідаў залаціста-жоўтага колеру з алмазным бляскам.


аўрыска́льпій

(н.-лац. auriscalpium)

недасканалы грыб сям. яжоўнікавых, пашыраны ў зонах хвойных лясоў па ўсім зямным шары.


аўрэабазі́дый

(н.-лац. aureobasidium)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лёне і іншых раслінах.


аўрэаміцы́н

(ад лац. aureus = залаты + -міцын)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які прымяняюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі і інш.


аўскульта́цыя

(лац. auscultatio = выслухванне)

метад даследавання хворых выслухоўваннем гукавых з’яў, якія ўзнікаюць пры рабоце ўнутраных органаў (лёгкіх, сэрца).


аўсла́ут

(ням. Auslaut)

лінгв. пазіцыя гуку або гукаспалучэння ў канцы слова.


аўспі́цыі

(лац. auspicium)

1) варажба ў старажытных рымлян па палёце і крыках птушак, па нябесных з’явах; выконвалася аўгурамі (гл. аўгур 1);

2) перан. меркаванні на будучыню.


аўстралапітэ́к

(ад лац. australis = пўднёвы + -пітэк)

вымерлая чалавекападобная малпа, якая жыла ў пачатку чацвярцічнага перыяду.


аўстрало́рп

[ад англ. Australia = Аўстралія + арп(інгтон)]

мяса-яечная парода курэй, выведзеная ў Аўстраліі на аснове арпінгтонаў.


аўстра́льны

(лац. australis)

паўднёвы.


аўстэні́т

[ад англ. W. Roberts-Austen = прозвішча англ. металурга (1843 — 1902)]

структурная частка жалеза-вугляводзістых сплаваў, цвёрды раствор вугляроду або легіравальных элементаў у гамажалезе.


аўт

(англ. out = па-за)

1) становішча ў спартыўных гульнях, калі мяч або шайба выходзіць за межы спартыўнай пляцоўкі;

2)каманда суддзі на рынгу, якая азначае, што баксёр у накаўце.


а́ўта

(ісп. auto)

разнавіднасць рэлігійных драматычных прадстаўленняў у сярэдневяковай Іспаніі і Партугаліі.


аўта-

(гр. autos = сам)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «аўтаматычны», «аўтамабільны», «свой, уласны, сама-».


аўтааксіда́цыя

(ад аўта- + аксідацыя)

самачыннае акісленне рэчываў пры невысокай тэмпературы без уплыву каталізатара.


аўтаалергі́я

(ад аўта- + алергія)

павышаная адчувальнасць арганізма да ўласных бялкоў і клетак тканак, якія набылі ўласцівасці алергенаў.


аўтаама́тар

(ад аўта- + аматар)

вадзіцель аўтамабіля, які мае пасведчанне шафёра-аматара.


аўтаапера́тар

(ад аўта- + аператар)

прыстасаванне для аўтаматычнага рэгулявання вытворчых працэсаў і кіравання імі.


аўтаба́за

(ад аўта- + база)

транспартнае прадпрыемства па арганізацыі перавозак на аўтамабілях, а таксама месца стаянкі і рамонту аўтамабіляў.


аўтабіягра́фія

(ад аўта- + біяграфія)

апісанне свайго жыцця.


аўтаблакіро́ўка

(ад аўта- + блакіроўка)

1) сістэма аўтаматычнай сігналізацыі для рэгулявання руху паяздоў, 2) аўтаматычнае змяненне рэжыму работы тэхнічнага аб’екта (машыны, апарата і інш.).


аўтавакза́л

(ад аўта- + вакзал)

вакзал міжгародніх аўтобусных зносін.


аўтавакцы́на

(ад аўта- + вакцына)

лекавая вакцына, прыгатаваная з мікробаў, якія ўзяты з арганізма таго хворага, для лячэння якога яна выкарыстоўваецца.


аўтага́мія

(ад аўта- + -гамія)

самаапыленне і самаапладненне кветкавых раслін, а таксама самаапладненне некаторых аднаклетачных арганізмаў.


аўтагара́ж

(ад аўта- + гараж)

тое, што і гараж.


аўтагематэрапі́я

(ад аўта + гематэрапія)

выкарыстанне з лекавай мэтай крыві самога хворага.


аўтаге́н

(гр. autogenes = самародны)

спосаб рэзання і зваркі металаў пры дапамозе струменю кіслароду.


аўтагене́з

(ад аўта- + -генез)

агульная назва кірункаў у эвалюцыйным вучэнні, якія разглядаюць гістарычнае развіццё жывой прыроды як працэс, што адбываецца незалежна ад умоў існавання толькі пад уздзеяннем унутраных, нематэрыяльных фактараў (проціл. эктагенез).


аўтагенера́тар

(ад аўта- + генератар)

генератар, які выпрацоўвае электрычныя (электрамагнітныя) ваганні ў выніку падачы часткі пераменнага напружання па ланцугу адваротнай сувязі.


аўтаге́нны

(гр. autogenes = самародны)

1) мед. які ўзнікае ў самім арганізме;

2) які развіўся самастойна;

а-ая зварка — зварка, пры якой месцы судакранання металаў плавяцца газакіслародным полымем.


аўтагіпно́з

(ад аўта- + гіпноз)

гіпнатычны стан, выкліканы самаўнушэннем, у процілегласць гетэрагіпнозу, выкліканаму ўздзеяннем іншага чалавека; адзін з прыёмаў у аўтагеннай трэніроўцы.


аўтаго́нія

(ад аўта- + -гонія)

тэорыя ўзнікнення жыцця з неарганічнай матэрыі.


аўтагравю́ра

(ад аўта- + гравюра)

гравюра, адціснутая з дошкі, гравіраванай самім аўтарам малюнка.


аўтагра́фія

(ад аўта- + -графія)

спосаб падрыхтоўкі літаграфскай друкарскай формы, пры якім малюнак, выкананы аўтарам-мастаком на паперы, пераносяць на літаграфскі камень або цынкавую пласцінку.


аўтагрэ́йдэр

(ад аўта- + грэйдэр)

самаходны грэйдэр.


аўтадафэ́

(парт. auto da fé = літар. акт веры)

публічнае спальванне ерэтыкоў і ерэтычных кніг па прысуду інквізіцыі ў сярэднія вякі.


аўтадзі́н

(ад аўта- + гр. dyn(amis) = сіла)

1) машына для пераўтварэння сілы пераменнага току ў сілу пастаяннага току;

2) радыёпрыёмнік з дадатнай зваротнай сувяззю для прыёму тэлеграфных сігналаў і прывядзення ў дзеянне аўтаматычных прыстасаванняў.


аўтадро́м

(ад aÿma- + -дром)

спецыяльна абсталяваная тэрыторыя для аўтамабільных спаборніцтваў і выпрабавання аўтамабіляў.


аўтадрызі́на

(ад aÿma- + дрызіна)

самаходная дрызіна.


аўтадыда́кт

(гр. autodidaktos)

самавучка.


аўтадыспе́тчар

(ад аўта- + дыспетчар)

комплексная сістэма, якая забяспечвае аўтаматычнае кіраванне аб’ектам.


аўтажы́р

(фр. autogire, ад гр. autos = сам + gyros = кола, абарот)

устарэлы лятальны апарат, папярэднік верталёта.


аўтаінспе́ктар

(ад аўта- + інспектар)

службовая асоба, якая сочыць за правільнасцю аўтамабільнага руху на дарогах.


аўтаінспе́кцыя

(ад аўта- + інспекцыя)

нагляд за правільнасцю аўтамабільнага руху, а таксама дзяржаўны орган, які ажыццяўляе гэты нагляд.


аўтаінтаксіка́цыя

(ад аўта- + інтаксікацыя)

атручванне арганізма шкоднымі рэчывамі, што ўтварыліся ў ім; самаатручванне.


аўтаінфе́кцыя

(ад аўта- + інфекцыя)

самазаражэнне арганізма мікробамі, якія захаваліся ў ім пасля папярэдняй хваробы.


аўтакаліма́тар

(ад аўта- + каліматар)

аптычны прыбор для дакладных вуглавых вымярэнняў.


аўтакаліма́цыя

(ад аўта- + калімацыя)

напрамак светлавых прамянёў, пры якім яны, выходзячы з каліматара паралельным пучком, адбіваюцца ад плоскага люстэрка і праходзяць аптычную сістэму ў зваротным напрамку.


аўтакало́на

(ад аўта- + калона)

1) група аўтамабіляў, якія рухаюцца выцягнутай лініяй адзін за адным;

2) прадпрыемства аўтатранспарту.


аўтака́ры

(ад аўта- + англ. саг = вазок)

самаходны вазок для перавозкі грузаў, багажу.


аўтаката́ліз

(ад аўта- + каталіз)

паскарэнне хімічнай рэакцыі адным з яе прадуктаў, які выконвае ролю каталізатара.


аўтакефа́лія

(ад аўта- + гр. kephale = галава)

незалежная, самакіравальная праваслаўная царква.


аўтакла́ў

(ад. аўта- + лац. clavis = ключ)

герметычная пасудзіна, прызначаная для награвання чаго-н. пад высокім ціскам; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, гідраметалургіі, медыцыне і інш.


аўтаклу́б

(ад аўта- + клуб)

1) аб’яднанне спартсменаў і аматараў аўтамабільнага спорту;

2) абсталяваны радыёвузлом, кінаўстаноўкай аўтобус.


аўтако́д

(ад аўта- + код)

мова праграмавання, арыентаваная на канкрэтную электронна-вылічальную машыну.


аўтакра́ма

(ад аўта- + крама)

аўтобус, прыстасаваны пад пераезны магазін.


аўтакра́н

(ад аўта- + кран)

самаходны грузападымальны кран.


аўтакра́т

(гр. autokrates = самаўладны)

правіцель з неабмежаванай уладай; манарх, самадзержац.


аўтакра́тар

(гр. autokrator = самадзержац)

частка тытула візантыйскага імператара (поўны тытул — васілеўс і аўтакратар рамеяў).


аўтакра́тыя

(гр. autokrateia)

форма кіравання, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная ўлада ў дзяржаве; манархія, самадзяржаўе.


аўталітагра́фія

(ад аўта- + літаграфія)

літаграфія з малюнка, якую выканаў на камені сам аўтар.


аўтало́гія

(ад аўта- + -логія)

лінгв. ужыванне слоў у іх прамым значэнні.


аўтамабілі́зм

(ад аўтамабіль)

аўтамабільная справа; аўтамабільны спорт.


аўтамабі́ль

(ад аўта- + лац. mobilis = рухомы)

машына з рухавіком унутранага згарання для перавозкі пасажыраў, грузаў па бязрэйкавых дарогах (напр. легкавы а., грузавы а.).


аўтамагістра́ль

(ад аўта- + магістраль)

шырокая, з палепшаным пакрыццём шаша для масавага хуткага аўтамабільнага руху.


аўтамадэлі́зм

(ад аўтамадэль)

канструяванне і выраб аўтамадэляў з тэхнічнай або спартыўнай мэтай.


аўтамарфі́зм

(ад аўта- + -марфізм)

мат. ізамарфізм 2 мноства з самім сабой.


аўтама́т

(фр. automate, ад гр. automatos = самарухомы)

1) апарат, машына, якая выконвае работу па зададзенай праграме без непасрэднага ўдзелу чалавека;

2) від ручной скарастрэльнай зброі.


аўтамато́рны

(ад аўта- + матор)

які мае адносіны да аўтамабільных матораў, іх канструявання і вытворчасці.


аўтаматры́са

(фр. automatriсе)

чыгуначны пасажырскі або службовы вагон з уласным рухавіком.


аўтаматыза́цыя

(ад гр. automatos = самарухомы)

прымяненне тэхнічных сродкаў, эканамічна-матэматычных метадаў і сістэм кіравання для замены чалавека ў працэсе вытворчасці.


аўтаматы́зм

(гр. automatismos = самачынны)

1) псіх. дзеянні, якія выпрацоўваюцца ў выніку трэніроўкі і ажыццяўляюцца амаль без кантролю свядомасці (навыкі, звычкі);

2) фізіял. здольнасць некаторых органаў жывёл (напр. сэрца) выяўляць актыўнасць пад уплывам стымулаў, якія ўзнікаюць у іх саміх.


аўтама́тыка

(ад гр. automatos = самарухомы)

1) сукупнасць механізмаў і прыстасаванняў, якія дзейнічаюць без непасрэднага ўдзелу чалавека;

2) галіна навукі і тэхнікі, якая распрацоўвае метады і сродкі аўтаматызацыі вытворчых працэсаў.


аўтаматы́чны

(ад гр. automatos = самарухомы)

1) які дзейнічае з дапамогай аўтамата, 2) перан. міжвольны, машынальны.


аўтамашы́на

(ад аўта- + машына)

тое, што і аўтамабіль.


аўтамашыні́ст

(ад аўта- + машыніст)

аўтаматычнае прыстасаванне, якое выконвае функцыі машыніста поезда.


аўтаметамарфі́зм

(ад аўта- + метамарфізм)

змена магматычнай горнай пароды пад уплывам рэчываў, якія выдзяляюцца ў час яе ахаладжэння.


аўтаме́трыя аўтаметры́я

(ад аўта- + метрыя)

раздзел метралогіі, які вывучае тэарэтычныя асновы праектавання аўтаматычных вымяральных і кантрольных прыбораў і вымяральных інфармацыйных сістэм.


аўтамеханахо́рыя

(ад аўта- + механахорыя)

спосаб распаўсюджання насення самой раслінай.


аўтамі́ксіс

(ад аўта- + -міксіс)

зліццё палавых клетак, якія належаць адной і той жа асобіне (пашырана сярод прасцейшых, грыбоў, водарасцей).


аўтамо́рфны

(ад аўта- + -морфны);

а-ыя глебы — глебы, якія фарміруюцца ва ўмовах атмасфернага ўвільгатнення і на працягу вегетатыўнага перыяду не бываюць пераўвільготненымі.


аўтамотадро́м

(ад аўта- + мотадром)

спецыяльна абсталяваная тэрыторыя для спаборніцтваў і выпрабавання аўтамабіляў і матацыклаў.


аўтамотаклу́б

(ад аўта- + мота- + клуб)

грамадская арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў і аматараў аўтамабільнага і матацыклетнага спорту.


аўтамоталатарэ́я

(ад аўта- + мота- + латарэя)

латарэя, у якой разыгрываюцца аўтамабілі, матацыклы і інш.


аўтамотаспо́рт

(ад аўта- + мота- + спорт)

аўтамабільны і матацыклетны спорт.


аўтамутаге́ны

(ад аўта- + мутагены)

рэчывы, якія ўтвараюцца ў жывёльных і раслінных клетках у працэсе жыццядзейнасці і выклікаюць спадчынныя змены.


аўтанаміза́цыя

(ад аўтаномія)

наданне якой-н. частцы дзяржавы аўтаноміі.


аўтанамі́ст

(ад аўтаномія)

прыхільнік аўтаноміі 1.


аўтанеўры́я

(ад аўта- + гр. neuron = нерв)

нармальнае ў адрозненне ад хіястанеўрыі становішча нервовых ствалоў у бруханогіх малюскаў.


аўтані́м

(ад аўта- + гр. onyma = імя)

сапраўднае імя аўтара, які піша пад псеўданімам.


аўтано́мія

(гр. autonomia, ад autos = сам + nomos = закон)

1) права насельніцтва якой-н. часткі дзяржавы самастойна вырашаць справы ўнутранага кіравання; самакіраванне;

2) вызначальнасць якой-н. з’явы ўнутранымі законамі (гетэраномія).


аўтано́мны

(гр. autonomos)

1) які карыстаецца аўтаноміяй 1, мае аўтаномію;

2) які дзейнічае самастойна (напр. а. рэжым станцыі).


аўтапавільён

(ад аўта- + павільён)

лёгкі будынак на аўтобусных прыпынках для кароткачасовага знаходжання пасажыраў.


аўтапаліго́н

(ад аўта- + палігон)

спецыяльна абсталяваны ўчастак мясцовасці для выпрабаванняў аўтамабіляў.


аўтапа́рк

(ад аўта- + парк)

месца стаянкі, тэхнічнага абслугоўвання і рамонту аўтамабіляў, а таксама наяўны склад аўтамабільнай тэхнікі.


аўтапартрэ́т

(ад аўта- + партрэт)

партрэт мастака, скульптара, выкананы ім самім.


аўтапіло́т

(ад аўта- + пілот)

прыстасаванне для аўтаматычнага кіравання лятальным апаратам.


аўтапла́стыка

(ад аўта- + -пастыка)

перасаджванне хвораму яго ўласнай тканкі для аднаўлення цэласнасці, формы і функцыі органа (параўн. аўтатрансплантацыя).


аўтапнеўмато́ліз

(ад аўта + пнеўматоліз)

утварэнне ў выніку крышталізацыі магматычнай пароды новых мінералаў.


аўтаполіплаіды́я

(ад аўта + поліплаідыя)

кратнае павелічэнне колькасці набораў храмасом у клетках раслін, радзей жывёл аднаго і таго ж віду.


а́ўтар

(лац. auctor)

стваральнік літаратурнага або іншага мастацкага твора, навуковай працы, праекта, вынаходства і інш.


аўтарадыягра́ма

(ад аўта + радыяграма)

фатаграфічны здымак, атрыманы пры дапамозе аўтарадыяграфіі.


аўтарадыягра́фія

(ад аўта + радыяграфія)

метад рэгістрацыі размеркавання радыеактыўных рэчываў у аб’екце пры дапамозе накладвання на аб’ект адчувальнай да радыеактыўнага выпрамянення плёнкі.


аўтара́лі

(ад аўта- + ралі)

тое, што і ралі.


аўтарамо́нтны

(ад аўта- + рамонт)

які мае адносіны да рамонту аўтамабіляў.


аўтарата́цыя

(ад аўта- + ратацыя)

самапаварочванне самалёта вакол падоўжнай восі; гэтай з’явай тлумачыцца штопар самалёта.


аўтаркі́я

(гр. autarkeia = самазадаволенасць)

палітыка эканамічнага адасаблення краіны або асобных яе рэгіёнаў ад эканомікі іншых дзяржаў ці астатніх рэгіёнаў з мэтай стварэння замкнутай гаспадаркі.


аўтарызава́ны

(ад аўтарызаваць)

зроблены са згоды аўтара, адобраны ім (пра пераклад твора).


аўтарызава́ць

(фр. autoriser = дазваляць)

даваць згоду на пераклад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора.


аўтарыза́цыя

(фр. autorisation = дазвол)

выражэнне аўтарам згоды на пераклад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора.


аўтарыта́рны

(фр. autoritaire = уладны, ад лац. auctoritas = улада)

1) заснаваны на безагаворачным падпарадкаванні ўладзе (напр. а. рэжым);

2) які імкнецца ўмацаваць сваю ўладу.


аўтарытары́зм

(фр. autoritarisme, ад лац. auctoritas = улада)

антыдэмакратычная сістэма палітычнага ўладарання, якая характарызуецца рэжымам асабістай улады, дыктатарскімі метадамі кіравання.


аўтарытэ́т

(ням. Autorität, ад лац. auctoritas = уплыў, значнасць)

1) агульнапрызнанае значэнне, уплыў, якімі карыстаецца якая-н. асоба дзякуючы плённай дзейнасці ў пэўнай галіне (у навуцы, мастацтве, палітыцы і г. д.);

2) асоба, якая карыстаецца ўсеагульнай павагай, прызнаннем, мае ўплыў.


аўтарытэ́тны

(ад аўтарытэт)

1) уплывовы, які заслугоўвае даверу;

2) які не дапускае пярэчанняў, уладны (пра тон, жэст, выгляд).


аўтарэгуля́тар

(ад аўта- + рэгулятар)

сукупнасць прыстасаванняў для аўтаматычнага (без удзелу чалавека) рэгулявання.


аўтарэгуля́цыя

(ад аўта- + рэгуляцыя)

цыклічны працэс аўтаматычнага падтрымлівання раўнамернага стану ў біялагічных сістэмах.


аўтарэпраду́кцыя

(ад аўта- + рэпрадукцыя)

тое, што і рэплікацыя.


аўтарэфера́т

(ад аўта- + рэферат)

кароткі выклад аўтарам сваёй навуковай працы (напр. а. дысертацыі).


аўтарэфрыжэра́тар

(ад аўта- + рэфрыжэратар)

аўтамабіль-рэфрыжэратар.


аўтасало́н

(ад аўта- + салон)

выстаўка (раздзел выстаўкі), дзе дэманструюцца новыя мадэлі аўтамабіляў.


аўтасератэрапі́я

(ад аўта + сератэрапія)

лячэнне інфекцыйных хвароб увядзеннем хворым сывараткі іх уласнай крыві.


аўтасі́н

[ад аўта- + сін(хронны)]

тое, што і сельсін.


аўтаскапі́я

(ад аўта- + -скапія)

агляд поласці гартані і дыхальных шляхоў без аптычных прыбораў (параўн. ларынгаскапія).


аўтасо́мы

(ад аўта- + сома)

усе, акрамя палавых, храмасомы ў клетках раздзельнаполых жывёл і раслін.


аўтаспо́ры

(ад аўта- + споры)

апланаспоры ў некаторых хларакокавых водарасцей.


аўтаста́рт

(ад аўта- + старт)

узлёт планёра пры дапамозе самаходнай лябёдкі.


аўтасто́п

(ад аўта- + стоп)

1) прыстасаванне для аўтаматычнага спынення поезда пры падыходзе яго да закрытага пуцявога сігналу, калі машыніст яго не заўважыў;

2) сістэма арганізаванага выкарыстання турыстамі спадарожнага аўтатранспарту для праезду часткі шляху.


аўтастра́да

(іт. autostrada)

шырокая шаша, падзеленая на палосы, для масавага і хуткага аўтамабільнага руху.


аўтастылі́я

(ад аўта- + гр. stilos = слуп, апора)

тып сучлянення сківічнага апарата з восевым чэрапам (у хімерападобных, дваякадыхаючых, земнаводных, амніётаў).


аўтастэры́льнасць

(ад аўта- + стэрыльнасць)

няздольнасць пылку раслін прарастаць на рыльцы песціка сваёй кветкі, другіх кветак раслін таго ж сорту.


аўтасуге́стыя

(ад аўта- + сугестыя)

самаўплыў на псіхіку, самаўнушэнне.


аўтасэ́рвіс

(ад аўта- + сэрвіс)

тэхнічнае абслугоўванне аўтамабіляў індывідуальнага карыстання.


аўтатамі́я

(ад аўта- + -тамія)

здольнасць некаторых жывёл пры рэзкім раздражненні адкідваць часткі цела, якія потым узнаўляюцца (напр. яшчаркі адкідваюць хвост, ракі — клюшні, актыніі — шчупальцы).


аўтато́рмаз

(ад аўта- + тормаз)

тормаз, які аўтаматычна ўступае ў дзеянне пры разрыве поезда.


аўтатранспланта́цыя

(ад аўта- + трасплантацыя)

перасадка тканак або органаў на іншую частку цела таго самага арганізма (параўн. аўтапластыка).


аўтатрансфарма́тар

(ад аўта- + трансфарматар)

электрычны трансфарматар, у якога абмоткай ніжэйшага напружання з’яўляецца частка абмоткі вышэйшага напружання.


аўтатрансфу́зія

(ад аўта- + трансфузія)

пераліванне хвораму яго ўласнай крыві.


аўтатрапі́зм

(ад аўта- + трапізм)

здольнасць органаў раслін выпрамляцца пасля таго, як перастае дзейнічаць сіла, што выклікала выгін.


аўтатра́са

(ад аўта- + траса)

аўтамабільная траса, шаша.


аўтатро́н

(ад аўта- + гр. thronos = цэнтр)

сістэма аўтаматычнага кантролю і рэгулявання дакладнай устаноўкі друкарскіх формаў пры друкаванні на ратацыйных машынах.


аўтатро́фны

(ад аўта- + -трофны);

а-ае возера — возера, вада якога забяспечвае арганізмы, што ў ёй жывуць, пажыўнымі рэчывамі, утворанымі ў сваім вадаёме;

а-ыя арганізмы — тое, што і аўтатрофы (параўн. гетэратрофны).


аўтатро́фы

(ад аўта- + -трофы)

арганізмы, якія ствараюць неабходныя для свайго жыцця арганічныя рэчывы з неарганічных у працэсе фотасінтэзу або хемасінтэзу (параўн. гетэратрофы).


аўтатрэ́нінг

(ад аўта- + трэнінг)

спецыяльны трэніровачны рэжым, выпрацаваны пэўнай асобай; саматрэніроўка.


аўтатуры́зм

(ад аўта- + турызм)

турысцкія падарожжы на аўтамабілях.


аўтаты́пія

(ад аўта- + -тыпія)

паліграфічны спосаб узнаўлення паўтонавых і шматколерных адлюстраванняў (малюнкаў, фотаздымкаў) сродкамі высокага друку.


аўтафазіро́ўка

(ад аўта- + фаза)

аўтаматычнае падключэнне частаты абарочвання часціцы ў паскаральніку да частаты паскараючага электрычнага поля, якое забяспечвае паскарэнне электронаў, пратонаў і іншых зараджаных часціц.


аўтаферты́льнасць

(ад аўта- + лац. fertilis = урадлівы)

здольнасць раслін даваць пры самаапыленні нармальнае насенне.


аўтафілі́я

(ад аўта- + -філія)

уст. самалюбаванне.


аўтафрэта́ж

(ад аўта- + фр. frettage = змацаванне абручамі)

змацненне гарматных ствалоў напрасоўваннем на іх кольцаў.


аўтахары́я

(ад аўта- + -харыя)

распаўсюджанне насення і спораў пры дапамозе прыстасаванняў самой расліны, без уздзеяння знешніх фактараў (напр. у фасолі лопае стручок).


аўтахо́ры

(ад аўта- + гр. choreo = прасоўваюся)

расліны, якія распаўсюджваюцца без уздзеяння знешніх фактараў.


аўтахро́м

(ад аўта- + хром)

фотапласцінка для каляровага здымка.


аўтахто́нны

(гр. autochthon)

які ўзнік, зарадзіўся на месцы сучаснага знаходжання (напр. а-ыя арганізмы).


аўтахто́ны

(гр. autochthon = мясцовы, карэнны)

1) жывёлы або расліны, якія ўзніклі ў працэсе эвалюцыі ў той жа мясцовасці, у якой жывуць і зараз (параўн. алахтоны 1);

2) тое, што і абарыгены Г, 3) горныя пароды, выходныя матэрыялы якіх выніклі на месцы іх утварэння.


аўташту́рман

(ад аўта- + штурман)

авіяцыйны прыбор, які аўтаматычна запісвае каардынаты лятальнага апарата, накрэсліваючы яго шлях на карце.


аўтаэкало́гія, аўтэкало́гія

(ад аўта- + экалогія)

раздзел экалогіі, які вывучае прыстасавальнасць асобных відаў раслін і жывёл да ўмоў асяроддзя і спосабу жыцця віду (параўн. сінэкалогія).


аўтаэкспрэ́с

(ад аўта- + экспрэс)

аўтобус, які рухаецца па маршруце з павышанай хуткасцю, без прыпынкаў або з мінімальнай колькасцю іх.


аўтаэлектро́нны

(ад аўта + электрон);

а-ая эмісія — выпусканне электронаў паверхняй цвёрдых цел і вадкасцей пад уздзеяннем моцнага электрычнага поля.


аўтбо́рт

(англ. outboard, ад out = па-за + board = борт)

падвесны матор, часам і сама лодка з падвесным маторам.


аўтбры́дзінг

(англ. outbreeding, ад out = па-за + breed = спарваць)

скрыжоўванне жывёл або раслін, якія не знаходзяцца ў роднасных адносінах (параўн. інбрыдзінг).


аўто́бус

[ад аўта(мабіль) + (омні)бус]

мнагамесны пасажырскі аўтамабіль.


аўто́граф

(фр. autographe, ад гр. autos = сам + grapho = пішу)

1) аўтарскі рукапісны тэкст (напр. а. верша М. Багдановіча);

2) уласнаручны подпіс, надпіс.


аўто́л

[ад аўт(амабіль) + -ол]

нафтавае масла для змазкі аўтамабільных і трактарных рухавікоў.


аўто́ліз

(ад аўта- + -ліз)

самарастварэнне, распад тканак жывёльнага або расліннага арганізма пад уздзеяннем ферментаў, якія змяшчаюцца ў гэтых жа тканках.


аўто́псія

(гр. autopsia)

ускрыццё трупа для вызначэння прычын смерці.


аўтра́йт

(англ. outright = прамы, поўны)

простая тэрміновая валютная здзелка, якая прадугледжвае плацяжы па форвардным курсе ў строга вызначаны тэрмін.


аўтры́гер

(англ. outrigger)

1) лодка з вынаснымі ўключынамі для вёсел, а таксама самі вынасныя ўключыны;

2) дадатковая апора, якая засцерагае ад перакульвання перасовачнае ўстройства, напр. пад’ёмны кран.


аўтса́йдэр

(англ. outsider)

1) каманда або спартсмен, якія займаюць апошняе месца ў спаборніцтве;

2) прадпрыемства або кампанія, якая не ўваходзіць у манапалістычнае аб’яднанне.


аўтыге́нны

(гр. authigenes = мясцовага паходжання);

а-ыя мінералы — мінералы асадачных горных парод, якія ўтварыліся ў працэсе седыментацыі і літагенезу на месцы намнажэння (напр. галіт, сільвін, гіпс, кальцыт, даламіт, кварц, халцэдон, палявы шпат і інш.).


аўты́зм

(ад гр. autos = сам, адзін)

хваравіты стан псіхікі чалавека, які характарызуецца паглыбленнем ва ўласныя ўнутраныя перажыванні, імкненнем адасобіцца ад знешняга свету і паступовым адрывам ад рэальнай дзейнасці.


аўтэкало́гія

гл. аўтаэкалогія.


аўтэ́нтык

(польск. autentyk < лац. authenticus, ад гр. authentikos = адпаведны)

арыгінал, не копія.


аўтэнты́чны

(польск. autentyczny < лац. authenticus, ад гр. authentikos)

дакладны, адпаведны арыгіналу (напр. а. тэкст).


афагі́я

(ад а- + -фагія)

адсутнасць харчавання, характэрная для многіх дарослых насякомых (аваднёў, жукоў-дрывасекаў, некаторых матылькоў) у неспрыяльныя сезоны года, калі яны існуюць за кошт назапашаных у лічыначнай фазе энергетычных рэсурсаў.


афа́зія

(гр. aphasia)

поўная ці частковая страта мовы ў выніку пашкоджання моўных цэнтраў галаўнога мозга.


афазмі́ды

(н.-лац. aphasmida)

тое, што і адэнафарэі.


афа́кія

(ад а- + гр. phakos = сачавіца)

адсутнасць крышталіка ў воку.


афанамі́цэс

(н.-лац. aphanomyces)

ніжэйшы грыб сям. сапралегніевых, які развіваецца на раслінных і жывёльных рэштках у глебе і вадзе, паразітуе на вышэйшых раслінах, асабліва на бураках.


афанатэ́цэ

(н.-лац. aphanothece)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. мікрацысціевых, якая пашырана ў вадзе і глебе.


афанахе́тэ

(н.-лац. aphanophaete)

ніткаватая зялёная водарасць сям. афанахетавых, якая пасяляецца пераважна на кладофары.


афанізамено́н

(н.-лац. aphanizomenon)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. афанізаменонавых, якая пашырана ў прэсных і саланаватых водах умеранага клімату.


афанізі́я

(ад гр. aphanizo = знікаю)

адзін з тыпаў знікнення органаў на працягу індывідуальнага развіцця арганізма, напр. зубоў у сцерлядзі.


афані́чны

(ад гр. aphonos = нямы, безгалосы)

бязгучны, сіплы.


афані́я

(гр. aphonia = немата)

страта голасу ў сувязі з захворваннем гартані або паражэннем нервовай сістэмы.


афарты́ст

(ад афорт)

мастак-гравёр, спецыяліст па вырабе афортаў.


афары́зм

(гр. aphorismos)

кароткае выразнае па форме і глыбокае па зместу выслоўе.


афарысты́чны

(гр. aphoristikos)

уласцівы афарызму, напоўнены афарызмамі (напр. а-ая мова).


афаты́чны

(ад а- + гр. phos, photos = святло)

звязаны з глыбіннай зонай марскіх і азёрных вадаёмаў, у якую не пранікае святло.


афе́кт

(лац. affectus = душэўнае хваляванне, страсць)

стан моцнага нервовага ўзрушэння і запальчывасці.


афектава́ць

(лац. affectare)

паводзіць сябе ненатуральна, манерна.


афекта́цыя

(лац. affectatio)

штучная ўзрушанасць, перабольшанае і падкрэсленае выражэнне якога-н. пачуцця, настрою.


афекты́ўны

(п.-лац. affectivus)

павышана-эмацыянальны.


афе́лій

(ад гр. аро = ад + helios = Сонца)

найбольш аддалены ад Сонца пункт арбіты планеты, каметы або штучнага спадарожніка (проціл. перыгелій).


афелі́нус

(лац. aphelinus)

паразітычнае насякомае атрада перапончатакрылых, пашыранае ў Паўд. Амерыцы, якое выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднікам яблыні крывяной тлёй.


афе́ра

(фр. affaire = справа)

нядобрасумленнае, махлярскае прадпрымальніцтва з мэтай нажывы; сумніўная здзелка.


афе́рта

(с.-лац. offerta = ахвяра)

прапанова адной асобы другой асобе заключыць здзелку з дакладным пералікам усіх яе ўмоў.


аферто́рый

(п.-лац. offertorium = прынашэнне)

каталіцкае песнапенне, якое выконваецца ў час абраду прынашэння і асвячэння дароў.


аферы́ст

(ад афера)

той, хто займаецца аферамі; нядобрасумленны дзялок.


аферэ́нт

(лац. offerens, -ntis = які ахвяруе)

асоба, якая выступае з афертай.


аферэнта́цыя

(ад лац. afferare = прыносіць)

перадача нервовага ўзбуджэння ад перыферыйных чуллівых нейронаў у цэнтральныя.


аферэ́нтны

(лац. afferens, -ntis = які прыносіць);

а-ыя нервовыя валокны — нервовыя валокны, па якіх узбуджэнне перадаецца ад тканак у цэнтральную нервовую сістэму (параўн. эферэнтны).


афідыі́ды

(н.-лац. aphidiidae)

сямейства паразітычных перапончатакрылых; выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе з тлямі.


афідэ́віт

(англ. affidavit)

пісьмовае паказанне пад прысягай у англасаксонскім праве.


афікальцы́т

(ад гр. ophis = змяя + кальцыт)

метамарфічная горная парода, разнавіднасць мармуру.


афіклеі́д

(ад гр. ophis = змяя + kleis, -idos = ключ)

духавы музычны інструмент, які выглядам нагадвае змяю.


а́фікс

(лац. affixus = прымацаваны)

лінгв. марфема, акрамя кораня і канчатка, якая служыць для ўтварэння слоў і для надання ім новага значэння.


афілі́я

(ад а- + -філія)

адсутнасць лістоў у раслін, звычайна ў выніку рэдукцыі 2, напр. у кактусаў, горнага саксаула.


афілія́цыя

(ад англ. affiliate = далучацца, устанаўліваць сувязі)

псіх. імкненне чалавека быць сярод людзей; павялічваецца ў час небяспекі.


афіна́ж

(фр. affinage)

ачышчэнне ад прымесей золата, плаціны, серабра.


афіна́цыя

(ад фр. affiner = ачышчаць)

папярэдняе ачышчэнне цукру-пяску ад пабочных дамешак перад рафінацыяй.


афіне́рны

(фр. affiner = ачышчаць)

тэх. ачышчаны ад прымесей.


афіні́раваць

(фр. affiner = ачышчаць)

рабіць афінацыю.


афі́нны

(лац. affinis)

сумежны, суседні;

а-ая геаметрыя — раздзел матэматыкі, які вывучае велічыні і геаметрычныя аб’екты, якія застаюцца нязменнымі пры пераўтварэннях.


афіно́граф

(ад лац. affinis = сумежны + -граф)

прыбор для вычэрчвання плоскай фігуры, якая атрымліваецца з зададзенай фігуры ў выніку афінных пераўтварэнняў.


афірма́цыя

(лац. affirmatio)

пацвярджэнне, запэўненне.


афіу́ры

(ад гр. ophis = змяя + ura = хвост)

клас беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых; пашыраны пераважна ў трапічных морах.


афіцы́ды

(ад лац. aphis = тля + -цыды)

хімічныя рэчывы для знішчэння тлі.


афіцыёз

(ням. Offiziös, ад лац. officiosus = паслужлівы)

газета, часопіс, бюлетэнь або іншае друкаванае выданне, якое фармальна не з’яўляецца органам урада, але выражае яго палітыку.


афіцыёзны

(лац. officiosus = паслужлівы)

які фармальна не звязаны з урадам, але на справе праводзіць яго погляды (напр. а-ая газета).


афіцы́йны

гл. афіцыяльны.


афіцыя́л

(лац. officiallis = урадавы, службовы)

1) чыноўнік, які загадваў урадавай канцылярыяй у Стараж. Рыме;

2) службовая асоба пры епіскапе, якая ў сярэдневяковы перыяд выконвала царкоўна-судовыя функцыі.


афіцыя́льны, афіцы́йны

(лац. officialis = урадавы, службовы)

1) урадавы, службовы (напр. а-ае паведамленне);

2) зроблены па ўстаноўленай форме з захаваннем усіх фармальнасцей (напр. а. прыём);

3) падкрэслена стрыманы (напр. а. тон размовы).


афіцыя́нт

(ням. Offiziant, ад с.лац. officians, -ntis = служачы)

работнік рэстарана, кавярні, сталовай, які падае стравы наведвальнікам.


афіцэ́р

(ням. Offizier)

асоба каманднага саставу арміі і флоту, а таксама міліцыі і паліцыі (ад малодшага лейтэнанта да палкоўніка ўключна).


афі́ша

(фр. affiche)

аб’ява аб спектаклі, канцэрце, лекцыі, якая вывешваецца на відным месцы.


афішы́раваць

(фр. afficher)

выстаўляць напаказ, падкрэсліваць што-н. сваімі паводзінамі.


афіябо́л

(н.-лац. ophiobolus)

сумчаты грыб сям. плеяспоравых, які развіваецца на адмерлых сцёблах і лісці пераважна травяністых раслін.


афіялі́ты

(ад гр. ophis = змяя + -літ)

асноўныя і асадачныя горныя пароды, якія трапляюцца разам.


афіяпаго́н

(н.-лац. ophiopogon)

травяністая расліна сям. лілейных з доўгім лісцем і белымі або фіялетавымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


афіясеміён

(н.-лац. aphyosemion)

рыба атрада карпазубых з вельмі прыгожай афарбоўкай, якая пашырана пераважна ў вадаёмах Афрыкі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


афіясто́ма

(н.-лац. ophiostoma)

сумчаты грыб з сям. афіястомавых, які паразітуе на ствалах лісцевых і хвойных дрэў.


афіяха́ракс

(н.-лац. aphyocharax)

рыба атрада карпападобных, якая жыве ў вадаёмах басейна ракі Параны; на Беларўсі гадуецца як акварыумная.


афіяцы́тыум

(н.-лац. ophiocytium)

аднаклетачная або каланіяльная жоўта-зялёная водарасць сям. сцыядавых, якая трапляецца ў вадаёмах рознага тыпу.


афо́рт

(фр. eau-forte = азотная кіслата)

від гравюры на метале, атрыманай траўленнем азотнай кіслатой папярэдне нанесенага на ім малюнка, а таксама адбітак з такой гравюры.


афро́нт

(фр. affront)

уст. публічная знявага; неспадзяваная непрыемнасць.


афрыка́анс

(гал. afrikaans)

бурская мова, адна з дзяржаўных моў Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, роднасная галандскай мове.


афрыка́та

(лац. affricata = прыцёртая)

лінгв. зычны гук са складанай змычна-шчыліннай артыкуляцыяй (напр. ц-тс, ч-нп).


афса́йд

(англ. off side = па-за гульнёй)

становішча па-за гульнёй у футболе, хакеі і інш.


афсе́т

(англ. offset)

спосаб друку, пры якім фарба перадаецца з друкарскай формы на гумавую паверхню, азяе на паперу.


афсе́тны

(ад афсет);

а. друк — тое, што і афсет.


афтальма-

(гр. ophthalmos = вока)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «вочны», «хвароба вачэй».


афтальмадынамаме́трыя

(ад афтальма- + дынамаметрыя)

вымярэнне артэрыяльнага ціску ў сасудах сеткаватай абалонкі вока пры дапамозе спецыяльнага прыбора.


афтальмало́гія

(ад афтальма- + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае хваробы вачэй і распрацоўвае метады іх лячэння.


афтальмаме́трыя

(ад афтальма- + -метрыя)

вымярэнне скрыўленняў аптычнай паверхні вока пры дапамозе афтальмометра.


афтальмаплегі́я

(ад афтальма- + гр. plege = удар, паражэнне)

адначасовы параліч усіх чэрапнамазгавых нерваў, якія інервуць вочныя мышцы.


афтальмарэа́кцыя

(ад афтальма- + рэакцыя)

метад дыягностыкі сапу, туберкулёзу, бруцэлёзу ў жывёл: у адказ на ўвядзенне ў кан’юнктыву вока спецыяльнага антыгену ў ёй развіваецца характэрны запаленчы працэс.


афтальмаскапі́я

(ад афтальма- + -скапія)

метад даследавання вочнага дна чалавека пры дапамозе афтальмаскопа.


афтальмаско́п

(ад афтальма- + -скоп)

медыцынскі прыбор у выглядзе спецыяльнага люстэрка або аптычнай сістэмы для агляду дна вока.


афтальмі́я

(гр. ophthalmia)

захворванне вока, пераважна запаленчага характару.


афтальмо́лаг

(ад афтальма + -лаг)

спецыяліст у галіне афтальмалогіі.


афтальмо́метр

(ад афтальма- + - метр)

прыбор для вымярэння скрыўленняў аптычнай паверхні вока.


а́фты

(гр. aphthai)

круглыя ранкі на слізістай абалонцы рота, якія развіваюцца пры некаторых захворваннях.


афтэршо́кі

(англ. aftershock)

падземныя штуршкі, якія ідуць за землетрасеннем.


аф-шо́р

(англ. off shore = літар. удалечыні ад берага)

від кампаніі, якая створана або зарэгістравана на тэрыторыі замежнай, галоўным чынам невялікай дзяржавы, і карыстаецца падатковымі льготамі.


ахалі́я

(ад а- + гр. chole = жоўць)

паталагічны стан, пры якім жоўць не паступае ў дванаццаціперсную кішку.


ахандры́т

(ад а- + хандрыт2)

каменны метэарыт, які не змяшчае характэрных для хандрыту круглых мінеральных утварэнняў.


ахатыні́ды

(н.-лац. achatinidae)

сямейства малюскаў, пашыранае ў трапічных і субтрапічных зонах; шкодзяць сельскагаспадарчым культурам, у прыватнасці пасевам цукровага трыснягу.


ахвя́ра

(ст.-польск. ofiara < чэш. ofěra < с.-в.-ням. opfer, ад с.-лац. offerre = ахвяраваць)

1) жывая істота або прадмет, прынесеныя як дар бажаству паводле абрадаў некаторых рэлігій;

2) добраахвотная ўступка, адмаўленне, адрачэнне на карысць чаго-н.;

3) перан. той, хто пацярпеў або загінуў ад якога-н. няшчасця, стыхійнага бедства, сацыяльнага зла.


ахвярава́ць

(ст.-польск. ofiarowac, ад с.-лац. offerre)

1) добраахвотна аддаваць, прыносіць у дар што-н.;

2) адмаўляцца ад каго-н., чаго-н.


ахілі́я

(ад а- + гр. chylos = сок)

адсутнасць салянай кіслаты і пепсіну ў страўнікавым соку.


ахіме́нес

(н.-лац. achimenes)

травяністая расліна сям. геснерыевых з круглым лісцем і блакітнымі, чырвонымі або ружовымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ахіне́я

(рус. ахинея, ад гр. athenatos = афінскі)

глупства, бязглуздзіца.


ахлакра́тыя

(ад гр. ochlos = натоўп + -кратыя)

1) панаванне «натоўпу» ў старажытнагрэчаскіх вучэннях аб дзяржаве (Платон, Арыстоцель);

2) улада грамадска-палітычных груповак, якія апелююць да папулісцкіх настрояў у найбольш прымітыўных варыянтах.


а́хлія

(н.-лац. achlya)

ніжэйшы грыб сям. сапралегніевых, які развіваецца ў вадаёмах на трупах жывёл, паразітуе на рыбах і жабах.


а́хмістр

(ст.-польск. ochmistrz < с.-в.-ням. hovemeister )

адміністрацыйная пасада ў гаспадарках магнатаў і шляхты ў сярэдневяковай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім; кіраўнік панскага двара.


ахмістры́ня

(ад ахмістр)

уст. жанчына, якая вяла гаспадарку ў багатым доме; аканомка.


ахнантэ́с

(н.-лац. achnantes)

аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць сям. ахнантавых, якая трапляецца ў прэсных, саланаватых і марскіх вадаёмах.


ахолепла́змы

(н.-лац. acholeplasmataceae)

сямейства мікраарганізмаў класа мікаплазмаў, якія пашыраны ў сцёкавых водах, глебе.


ахондрапла́зія ахондраплазі́я

(ад а- + гр. chondros = храсток + plasis = фармаванне)

прыроджанае адставанне ў росце касцей канечнасцей пры нармальным росце тулава, шыі і галавы.


ахрале́хія

(н.-лац. ochrolechia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. пертузарыевых, які расце на кары дрэў і кустоў, імхах, раслінных рэштках, мёртвай драўніне, зрэдку на камянях.


ахрама́т

(гр. achromatos = бясколерны)

аб’ектыў, у якім выпраўлена храматычная аберацыя, як у біноклях, аптычных прыцэлах і інш.


ахраматапсі́я

(ад гр. achromatos = бясколерны + opsis = зрок)

недахоп зроку, які заключаецца ў няздольнасці адрозніваць колеры (параўн. дальтанізм).


ахраматы́зм

(ад гр. achromatos = бясколерны)

здольнасць аптычнай сістэмы не раскладаць светлавога праменя на састаўныя колеры пры пераламленні.


ахраматы́чны

(гр. achromatos)

бясколерны, неафарбаваны.


ахрамаці́н

(ад а- + храмацін)

рэчыва ядра жывёльнай і расліннай клеткі, якое слаба афарбоўваецца пры гісталагічнай апрацоўцы (проціл. храмацін).


ахрамі́я

(ад а- + -храмія)

прыроджанае або набытае абясколерванне скуры, напр. пры альбінізме, пры некаторых захворваннях.


ахрапсо́ра

(н.-лац. ochropsora)

базідыяльны грыб сям. пукцыніевых, які развіваецца на лісці розных раслін.


ахтэрлю́к

(гал. achterluik)

люк для загрузкі судна, а таксама памяшканне ў труме судна для захоўвання правіянту ў бочках або цыстэрнах.


ахтэрпі́к

(гал. achterpiek)

крайні адсек кармавога трума на судне, дзе змяшчаюць баласт, каб пазбегнуць дыферэнта судна.


ахтэрштэ́вень

(гал. achtersteven)

ніжняя кармавая частка судна, якая з’яўляецца прадаўжэннем кіля 1.


ацыдафілі́н

(ад лац. acidus = кіслы + гр. phileo = люблю)

малако, сквашанае з дапамогай асобых бактэрый.


ацыдафі́лія ацыдафілі́я

(ад лац. acidus = кіслы + -філія)

здольнасць клетак і тканак жывёлы або расліны афарбоўвацца кіслымі фарбавальнікамі (параўн. базафілія).


ацыдафі́льны

(ад лац. acidus = кіслы + гр. phileo = люблю);

а-ыя арганізмы — арганізмы, для развіцця якіх неабходна значная кіслотнасць асяроддзя (напр. верас, лубін).


ацыдафо́бны

(ад лац. acidus = кіслы + гр. phobos = страх);

а-ыя арганізмы — арганізмы, якія не вытрымліваюць значнай кіслотнасці і развіваюцца толькі ў нейтральным і шчолачным асяроддзі (напр. буракі, фасоля).


ацыдо́з

(ад лац. acidus = кіслы)

намнажэнне ў крыві і тканках арганізма адмоўна зараджаных часцінак (аніёнаў) кіслот (параўн. алкалоз).


ацыдыме́трыя

(ад лац. асіdus = кіслы + -метрыя)

метад вызначэння колькасці кіслаты ў растворах.


ацыклі́чны

(ад а- + цыклічны)

тое, што і аліфатычны.


ацыклі́я

(ад а- + гр. kyklos = круг)

размнажэнне выключна ў форме партэнагенезу, якое сустракаецца ў некаторых відаў галініставусых ракаў.


ацылава́ць

(ад. англ. acyl = кіслотны радыкал)

замяшчаць атамы вадароду ў арганічных злучэннях дапаўняльнікам карбонавай кіслаты.


а́цынус

(лац. acinus = ягада, гронка)

1) канцавы сакраторны аддзел альвеалярнай залозы;

2) першасная структурная адзінка лёгкага, якая складаецца з альвеалярных ходаў з альвеоламі 2.


ацэло́т

(фр. ocelot, ад індз. осеlot)

вялікая дзікая кошка, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы.


ацэля́рыя

(н.-лац. acellana)

ніжэйшы грыб сям. ацэлярыевых, які жыве ў кішэчніку, страўніку або на анальных пласцінках водных і наземных насякомых, ракападобных, мнаганожак, дзе прымацоўваецца асобай клеткай.


ацэратэ́рый

(н.-лац. aceratherium)

вымерлы бязрогі насарог, які жыў у палеагене і неагене.


ацэт-

(лац. acetum = воцат)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «воцатная кіслата».


ацэтальдэгі́д

(ад ацэт- + альдэгід)

арганічнае злучэнне, альдэгід воцатнай кіслаты, вадкасць, якая кіпіць пры 20°C; выкарыстоўваецца для вытворчасці воцатнай кіслаты, фармацэўтычных прэпаратаў.


ацэтамі́д

(ад ацэт- + амід)

арганічнае злучэнне, амід воцатнай кіслаты, цвёрды бясколерны крышталічны прадукт; выкарыстоўваецца як растваральнік, пры вытворчасці скуры, сукна, паперы.


ацэтанілі́д

(ад ацэт- + анілін)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як гарачкапаніжальны лекавы сродак і ў сінтэзе фарбавальнікаў.


ацэтанітры́л

(ад ацэт- + нітрыл)

нітрыл воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік для многіх солей мінеральных кіслот.


ацэта́ты

(ад лац. acetum = воцат)

група арганічных злучэнняў, солі і эфіры воцатнай кіслаты; солі выкарыстоўваюцца як каталізатары, эфіры — як растваральнікі.


ацэто́н

(ад лац. acetum = воцат)

арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая з’яўляецца растваральнікам тлушчаў, смол і выкарыстоўваецца ў вытворчасці лакаў, выбуховых рэчываў, штучнага шоўку.


ацэты́л

(ад лац. acetum = воцат)

аднавалентны кіслотны радыкал 2, які паходзіць ад воцатнай кіслаты.


ацэтыле́н

(ад ацэт- + гр. hyle = рэчыва, сыравіна)

арганічнае злучэнне, бясколерны гаручы газ, які складаецца з вугляроду і вадароду і разам з паветрам утварае выбуховыя сумесі; выкарыстоўваецца для зваркі металаў, атрымання многіх важных сінтэтычных палімераў.


ацэтылсаліцы́лавы

(ад ацэтыл + саліцылавы);

а-ая кіслата — вытворнае саліцылавай кіслаты, белае крышталічнае рэчыва; процізапаленчы сродак з анальгетычнымі і гарачкапаніжальнымі ўласцівасцямі.


ацэтылхалі́н

(ад ацэтыл + халін)

арганічнае злучэнне, воцатнакіслы эфір халіну, бясколерны крышталічны прадукт, выкарыстоўваецца ў медыцыне як медыятар 3.


ацэтылхлары́д

(ад ацэтыл + хларыд)

хлорысты ацэтыл, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам.


ацэтылцэлюло́за

(ад ацэтыл + цэлюлоза)

воцатнакіслы эфір цэлюлозы, белая аморфная маса; выкарыстоўваецца для вырабу штучнага валакна, вогнетрывалай кінаплёнкі, лакаў.


ацэфалі́я

(ад гр. akephalos = без галавы)

прыроджаная адсутнасць галавы ў плода ў выніку анамаліі развіцця.


ашу́г

(цюрк. ašik, ад ар. ’ašiq = закаханы)

народны паэт-спявак і музыкант у каўказскіх народаў.


ашэ́ль

(фр. Acheul = назва мясцовасці ў Францыі)

археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, Афрыцы і Азіі.


аэ́ды

(гр. aoidos = спявак)

песняры, якія ў пачатковы перыяд развіцця старажытнагрэчаскай літаратуры складалі і выконвалі песні пад акампанемент струннага інструмента.


аэра-

(гр. aer, aeros = паветра)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «авіяцыйны», «паветраны».


аэрааты́т

(ад аэра- + атыт)

захворванне сярэдняга вуха, якое можа развівацца пры перападах бараметрычнага ціску.


аэрабіёз

(ад аэра- + -біёз)

жыццё ва ўмовах прысутнасці атмасфернага кіслароду.


аэрабіёнты

(ад аэра- + біёнты)

арганізмы, якія насяляюць сушу (параўн. гідрабіёнты).


аэрабія́с аэрабі́яс

(ад аэра- + гр. bios = жыццё)

сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць сушу (параўн. гідрабіяс).


аэрабіясфе́ра

(ад аэра- + біясфера)

прыземны слой атмасферы (да вышыні 6 — 7 км), у якім пастаянна прысутнічаюць жывыя арганізмы і дзе яны пры пэўных умовах здольныя нармальна жыць і размнажацца.


аэравакза́л

(ад аэра- + вакзал)

будынак для абслугоўвання пасажыраў паветранага транспарту.


аэравізуа́льны

(ад аэра- + візуальны)

звязаны з назіраннямі, якія праводзяцца з лятальных апаратаў.


аэрагеліятэрапі́я

(ад аэра + геліятэрапія)

лячэнне сонечнымі прамянямі і паветрам.


аэраге́нны

(ад аэра- + -генны)

мед. які паходзіць з паветра, перадаецца праз паветра (напр. а-ая іпфекцыя).


аэрагра́фія

(ад аэра- + -графія)

спосаб нанясення фарбаў на паперу, тканіну і іншыя прадметы пры дапамозе аэрографа.


аэрадро́м

(ад аэра- + -дром)

месца стаянкі, узлёту, пасадкі і тэхнічнага абслугоўвання самалётаў.


аэрадына́міка

(ад аэра- + дынаміка)

раздзел аэрамеханікі, які вывучае супраціўленне паветра і газаў пры руху розных цел.


аэразо́ль

(ад аэра- + золі)

безліч найдрабнейшых часцінак якіх-н. рэчываў, распыленых у газах або газападобным асяроддзі (параўн. арганазалі, гідразолі).


аэразольтэрапі́я

(ад аэразолі + тэрапія)

удыханне аэразоляў лекавых рэчываў для прафілактыкі і лячэння захворванняў органаў дыхання.


аэраіонатэрапі́я

(ад аэра- + іонатэрапія)

лячэнне іанізаваным паветрам, якое змяшчае электрычна зараджаны аэразоль.


аэраіаніза́тар

(ад аэра- + іанізатар)

прыбор для іанізацыі паветра, які выкарыстоўваецца ў медыцыне.


аэракліматало́гія

(ад аэра + кліматалогія)

раздзел кліматалогіі, у якім вывучаюцца кліматычныя ўмовы свабоднай атмасферы — трапасферы і стратасферы.


аэраклу́б

(ад аэра- + клуб)

грамадская арганізацыя, якая займаецца прапагандай ведаў па паветраплаванні сярод насельніцтва.


аэралі́т

(ад аэра- + -літ)

каменны метэарыт.


аэралі́фт

(ад аэра- + ліфт)

тое, што і эрліфт.


аэрало́гія

(ад аэра- + логія)

раздзел метэаралогіі, які вывучае фізічныя і дынамічныя працэсы ў высокіх слаях атмасферы.


аэрало́цыя

(ад аэра- + лоцыя)

дакладнае апісанне раёна дзеяння авіяцыі або авіялініі, якое змяшчае звесткі пра клімат, ландшафт, арыенціры, аэрадромы.


аэрамагні́тны

(ад аэра- + магніт)

звязаны з вывучэннем магнітнага поля Зямлі пры дапамозе лятальных апаратаў (напр. а-ая здымка).


аэрамагніто́метр

(ад аэра + магнітометр)

прыбор для даследавання магнітнага поля Зямлі з лятальнага апарата.


аэраме́тады

(ад аэра- + метад)

метады даследаванняў будовы зямной паверхні, верхняга слоя зямной кары, атмасферы, геаграфічнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў пры дапамозе лятальных апаратаў.


аэраме́трыя

(ад аэра- + метрыя)

спосабы вымярэння вагі і шчыльнасці газападобных цел.


аэрамеха́ніка

(ад аэра- + механіка)

раздзел механікі, які вывучае законы руху і адноснага спакою газаў і змешчаных у іх цел; падраздзяляецца на аэрадынаміку і аэрастатыку.


аэранавіга́цыя

(ад аэра- + навігацыя)

навука аб ваджэнні лятальных апаратаў па зададзеным курсе; паветраная навігацыя.


аэрана́ўт

(ад аэра- + -наўт)

паветраплавальнік.


аэрана́ўтыка

(ад аэра- + -наўтыка)

навука аб перамяшчэнні ў паветры на лятальных апаратах; лётная справа.


аэрано́мія

(ад аэра- + -номія)

навука аб атамных і малекулярных узаемадзеяннях у высокіх слаях атмасферы.


аэрапла́н

(фр. aéroplane, ад гр. aer = паветра + лац. planum = плоскасць)

уст. лятальны апарат, цяжэйшы за паветра; самалёт.


аэрапланкто́н

(ад аэра- + планктон)

сукупнасць умоўна хваробатворных і сапрафітных мікраарганізмаў у атмасферы.


аэрапо́ніка

(ад аэра- + -поніка)

вырошчванне раслін без глебы ў вільготным паветры (параўн. гідрапоніка).


аэрапо́рт

(ад аэра- + порт)

вялікі аэрадром разам са службовымі будынкамі, прыстасаваннямі, абсталяваннем.


аэра́рый

(ад гр. aer = паветра)

пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця паветраных ваннаў.


аэрасало́н

(ад аэра- + салон)

выстаўка, дзе дэманструюцца лятальныя апараты новых мадэляў.


аэрасаля́рый

(ад аэра- + салярый)

пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця сонечных і паветраных ваннаў.


аэрасінусі́т

(ад аэра- + сінусіт)

запаленне слізістай абалонкі прыдаткавых пазух носа пры перападах бараметрычнага ціску.


аэраста́т

(ад аэра- + -стат)

лятальны апарат, напоўнены лягчэйшым за паветра газам; паветраны шар.


аэраста́тыка

(ад аэра- + статыка)

раздзел аэрамеханікі, які вывучае законы раўнавагі паветра і газаў.


аэрасфе́ра

(ад аэра- + сфера)

сукупнасць наземнай атмасферы, глебавага і падглебавага паветра (падземнай трапасферы), адна з абалонак Зямлі.


аэратакса́цыя

(ад аэра- + таксацыя)

ацэнка лясоў пры дапамозе аэрафотаздымкі або вокамернай здымкі з самалёта ці верталёта.


аэрата́ксіс

(ад аэра- + таксісы)

перамяшчэнне мікраарганізмаў або рухомых клетак мнагаклетачных арганізмаў да крыніцы кіслароду або ад яе.


аэрата́нк

(ад аэра- + танк)

рэзервуар для ачысткі сцёкавых водаў прадзіманнем паветрам (параўн. метатанк).


аэра́тар

(ад фр. aeration = аэрацыя, ад гр. aer = паветра)

машына для праветрывання парашковых рэчываў.


аэрато́п

(ад аэра- + гр. topos = месца)

частка прыземнага слоя паветра, састаў і рэжым якога знаходзяцца пад уздзеяннем унутраных кампанентаў экасістэмы і знешніх атмасферных працэсаў.


аэрато́рыя

[ад аэра- + (тэры)торыя]

паветраная прастора над аэрадромам і прылеглай да яго мясцовасцю ў радыусе каля 50 км.


аэратрапі́зм

(ад аэра- + гр. tropos = паварот)

роставыя рухі каранёў і сцёблаў раслін да крыніцы кіслароду.


аэратэрапі́я

(ад аэра- + тэрапія)

лячэнне паветрам (дазіраваныя паветраныя ванны, прабыванне на адкрытым паветры і інш.).


аэрафа́гія

(ад аэра- + -фагія)

глытанне паветра (звычайна ў час яды), залішняя колькасць якога расцягвае страўнік і можа быць прычынай розных недамаганняў.


аэрафатагра́фія

(ад аэра- + фатаграфія)

раздзел фатаграфіі, які ахоплівае тэорыю і практыку фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў, а таксама фотаздымак, атрыманы такім спосабам.


аэрафі́льтр

(ад аэра- + фільтр)

біялагічны фільтр для ачысткі сцёкавых водаў пры аэрацыі 2.


аэрафі́ты

(ад аэра- + -фіты)

расліны, якія атрымліваюць пажыўныя рэчывы толькі з паветра.


аэрафло́т

(ад аэра- + флот)

тое, што і авіяцыя 2.


аэрафо́бія

(аэра- + -фобія)

хваравітая боязь паветра і яго руху, напр. скразняку, ветру і інш.


аэрафо́н

(ад аэра- + -фон)

духавы музычны інструмент, у якім крыніцай гуку з’яўляецца дрыжанне слупка паветра (напр. арган, кларнет, флейта).


аэрафотаапара́т

(ад аэра- + фотаапарат)

прыбор для фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў.


аэрафотаграмме́трыя

(ад аэра- + фотаграмметрыя)

раздзел фотаграмметрыі, які распрацоўвае метады вызначэння формаў, памераў і становішча аб'ектаў на мясцовасці на аснове фотаздымкаў з лятальных апаратаў.


аэрафотатапагра́фія

(ад аэра- + фотатапаграфія)

раздзел тапаграфіі, якт распрацоўвае метады стварэння тапаграфічных карт па фотаздымках, што зроблены з лятальных апаратаў.


аэра́цыя

(фр. aeration, ад гр. aer = паветра)

1) насычэнне паветрам, праветрыванне;

а. глебы — газаабмен грунтавога паветра з атмасферным;

2) узбагачэнне вады паветрам праз аэрафільтр.


аэро́біка

(ад гр. aer = паветра + bios = жыццё)

праграма фізічнага аздараўлення на аснове фізічных практыкаванняў пераважна цыклічнага характару (хадзьба, бег, плаванне і інш.).


аэро́бус

(фр. aerobus)

транспартны самалёт для перавозкі пасажыраў на кароткія і сярэднія адлегласці.


аэро́бы

(ад гр. aer = паветра + bios = жыццё)

арганізмы, якія не здольныя жыць без свабоднага кіслароду (параўн. анаэробы).


аэро́граф

(ад аэра- + -граф)

прыбор для нанясення фарбы на паперу, тканіну і іншыя прадметы шляхам яе распылення сціснутым паветрам.


аэро́метр

(ад аэра- + -метр)

прыбор, пры дапамозе якога вымяраюць вагу і шчыльнасць газападобных цел.


аэро́н

(ад гр. aer = паветра)

1) лекавы процірвотны сродак, які ўжываецца пры марской і паветранай хваробах;

2) лёгкі сплаў алюмінію з меддзю, крэмніем, а часам з прымессю літыю; выкарыстоўваецца ў самалётабудаванні.


аэрэнхі́ма

(ад гр. aer = паветра + -энхіма)

тканка рыхлай будовы, характэрная для вадзяных або плаваючых па паверхні вады раслін.

эа-

(гр. eos = ранішняя зорка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «ранні», «першапачатковы».


баа́

(лац. baa)

1) змяя сям. удававых, якая водзіцца ў лясах трапічнай Амерыкі;

2) жаночы шаль з футра або пёраў, напр. страусавых.


бааба́б

(афр. baobab)

гіганцкае дрэва сям. бамбаксавых, што расце ў афрыканскіх саваннах.


бабезіёзы

(ад бабезііды)

заразныя хваробы буйной рагатай жывёлы, коней, свіней, авечак і сабак, якія выклікаюцца бабезіідамі.


бабезіі́ды

(н.-лац. babesiidae)

сямейства паразітных прасцейшых атрада піраплазмідаў, кровапаразіты пераважна млекакормячых.


бабе́зія

(ад рум. V. Babes = прозвішча рум. вучонага)

прасцейшае сям. бабезіідаў, паразітуе ў крыві кароў, коней, свіней, авечак і сабак.


бабі́зм

(ад перс. Bāb = псеўданім Саід Алі Мухамеда, іранскага рэлігійнага дзеяча (1819—1850) < ар. bāb = вароты (да пазнання боскай праўды)]

грамадска-рэлігійны рух у Персіі ў 19 ст., накіраваны супраць мусульманскага фанатызму, панавання законаў, заснаваных на Каране і Шарыяце.


бабі́на

(фр. bobine)

барабан або шпуля, на якія намотваюць пражу, ніткі, канаты, дрот, стужкі і інш.


бабіру́са

(н.-лац. babyrousa babyrussa, ад малайск. babi = свіння + rusa = алень)

парнакапытная жывёла сям. свіней, якая водзіцца ў балоцістых лясах вострава Цэлебеса і некаторых суседніх астравоў.


бабі́ты

[англ. I. Babbit = прозвішча амер. вынаходцы (1799—1862)]

металічныя сплавы на свінцовай або алавянай аснове з нізкім каэфіцыентам трэння; выкарыстоўваюцца для вырабу падшыпнікаў і рухомых частак машын.


бабуві́зм

[фр. babouvisme, ад G. Babeuf = прозвішча фр. камуніста-утапіста (1760—1797)]

філасофская тэорыя утапічна-камуністычнага кірунку, распрацаваная ў канцы 18 ст. у Францыі Г. Бабёфам, паводле якой сацыяльнай роўнасці можна дасягнуць шляхам рэвалюцыйнага перавароту сіламі змоўніцкай арганізацыі.


бабуві́сты

[фр babouvistes, ад G. Babeuf = прозвішча фр. камуніста-утапіста (1760—1797)]

прыхільнікі бабувізму.


бабуі́н

(фр. babouin)

малпа роду павіянаў, якая водзіцца ў Афрыцы.


баво́ўна

(польск. bawełna, ад ням. Baumwolle)

1) кустовая або травяністая расліна сям. мальвавых з насеннем, пакрытым валакном, пашыраная ў тропіках і субтропіках;

2) ватападобнае валакно гэтай расліны, з якога вырабляецца пража.


бага́ж

(фр. bagage)

1) рэчы, упакаваныя для перавозкі поездам, самалётам, параходам, а таксама спосаб адпраўкі рэчаў асобна ад пасажыра;

2) перан. запас ведаў, звестак.


багара́

(ад перс. bechar = вясна)

непаліўныя землі ў зонах арашальнага земляробства, а таксама пасевы на такіх землях.


багасо́з

(ад ісп. bagazo = адходы цукровага трыснягу)

прафесіянальнае захворванне лёгкіх у работнікаў, занятых апрацоўкай цукровага трыснягу.


багаты́р

(ст.-цюрк. bahatur)

1) казачны асілак, волат;

2) перан. вялікай сілы і адвагі чалавек, воін.


багатэ́ль

(фр. bagatelle = літар. забаўка)

невялікая музычная п’еса, пераважна для фартэпіяна.


багау́ды

(лац. Bagaudae, ад кельц. baga = барацьба)

удзельнікі паўстання супраць рымскага панавання ў Галіі і Паўн. Іспаніі ў 3—5 ст.


багдыха́н

(манг. bogdochan = святы хан)

гіст. тытул кітайскага імператара.


баге́ма

(фр. bohème)

1) асяроддзе матэрыяльна незабяспечанай інтэлігенцыі (мастакоў, артыстаў, музыкантаў, пісьменнікаў) з іх бязладным, легкадумным спосабам жыцця;

2) бязладны быт такога асяроддзя.


ба́гер

(ням. Bagger, ад гал. bagger = гразь)

землясосны снарад, які выкарыстоўваецца пры паглыбленні дна вадаёмаў, капанні каналаў, здабыванні торфу з балота.


багерма́йстар

(ням. Baggermeister)

кіраўнік працы на багеры.


баге́т

(фр. baguette = палічка)

разьбяная, па-мастацку аздобленая або пафарбаваная, драўляная планка, з якой робяць рамкі, карнізы.


ба́гі

(англ. buggy = кабрыялет)

адна- або двухмесны спартыўны аўтамабіль са здымным адкрытым кузавам і цвёрдай рамай, прызначаны для спаборніцтваў на перасечанай мясцовасці.


ба́гінг

(ад англ. bug = насякомае, жук)

1) падслухоўванне з дапамогай электронных сродкаў;

2) устройства мініяцюрных памераў для падслухоўвання, якое тайна манціруецца ў жыллі або адзенні; «жучок».


бада́мія

(н.-лац. badhamia)

слізявік сям. фізаравых, які развіваецца ў лясах на галінках і ствалах засохлых дрэў і асабліва на гнілых пладовых целах губавых і шапкавых грыбоў.


бада́н

(рус. бадан, ад манг. badan)

травяністая расліна сям. каменяломнікавых з бэзава-чырвонымі кветкамі, пашыраная ў Цэнтр. і Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


бадзя́н

(фр. badiane)

1) вечназялёнае дрэва сям. бадзянавых, пашыранае ў субтропіках, плады якога даюць алей, што выкарыстоўваецца ў медыцыне, лікёра-гарэлачнай і харчовай прамысловасці; аніс зорчаты;

2) травяністая расліна сям. рутавых, якая змяшчае эфірны алей, што выклікае апёкі; ясенец.


бадмерэ́я

(ням. bodmerei)

грашовая пазыка пад залог судна або грузу.


бадмінто́н

(англ. badminton, ад Badminton = назва горада ў Англіі)

1) спартыўная гульня, у якой з дапамогай ракетак перакідваецца цераз сетку валан;

2) камплект прылад для такой гульні.


бадо́

[фр. J. Baudot = прозвішча фр. вынаходцы (1845—1903)]

літарадрукавальны тэлеграфны апарат, які дазваляе перадаваць па адным провадзе некалькі тэлеграм адначасова ў абодвух напрамках.


бадо́ні

[іт. G. Bodoni = прозвішча іт. друкара (1740—1813)]

друкарскі шрыфт, які вызначаецца мастацкасцю і выразнасцю малюнка.


бадру́ш

(фр. boudruche)

газанепранікальная плёнка, прыгатаваная з кішак жывёл, з якой рабілі газавыя балоны дырыжабляў.


бадэлеі́т

(ад англ. Y. Baddeley = прозвішча англ. мінералога + -літ)

мінерал, двухвокіс цырконію, які з’яўляецца крыніцай для атрымання цырконію.


ба́за

(фр. base, ад гр. basis = аснова, фундамент)

1) апорная частка калоны ў збудаванні;

2) аснова, тое галоўнае, на чым грунтуецца, ствараецца што-н. (напр. эканамічная б. краіны);

3) апорны пункт, месца, дзе засяроджаны якія-н. запасы, ёсць спецыяльныя збудаванні і прыстасаванні для абслугоўвання чаго-н. (напр. ваенная б., турысцкая б.);

4) склад тавараў, матэрыялаў;

5) адлегласць паміж восямі ў транспартных сродках;

6) паказчыкі, якія бяруцца за аснову, тыпавы варыянт, норму.


базаліёма

(ад лац. basalis = асноўны + ома)

эпітэліяльная пухліна скуры чалавека і пазваночных жывёл.


база́ліі

(лац. basalis = асноўны, ад гр. basis = аснова)

палачкападобныя асноўныя элементы ўнутранага шкілета парных плаўніковых храстковых рыб.


база́льны

(лац. basalis, ад гр. basis = аснова)

асноўны, якт адносіцца да асновы, размешчаны каля асновы або павернуты да яе (напр б-ае цельца).


база́льт

(п.-лац. basaltes, ад гр. basanos = пробны камень)

вулканічная горная парода цёмнага колеру, якая складаецца з плагіяклазу, аўгіту і часта алівіну; выкарыстоўваецца як матэрыял для будаўнічых і дарожных работ.


базані́т

(гр. basanites, ад basanos = пробны камень)

горная парода чорнага колеру, якая мае базальтавы склад, апрача таго ўтрымлівае нефелін або лейцыт.


база́р

(цюрк. bazar, ад перс. bāzār)

1) спецыяльна адведзенае месца для гандлю прадуктамі харчавання і таварамі шырокага ўжытку, а таксама сам гэты гандаль;

2) вялікі перадсвяточны або сезонны гандаль спецыяльнымі таварамі, звычайна на адкрытым месцы (напр. кніжны б., навагодні б.);

3) перан. бязладная гаворка, крык, шум;

птушыны б. — месца на беразе мора, дзе гняздзяцца вялікія масы птушак.


базафілі́я

(ад гр. basis = аснова + -філія)

здольнасць клетак і тканак жывёлы або расліны афарбоўвацца асноўнымі фарбавальнікамі (параўн. ацыдафілія).


базафі́лы

(ад гр. basis = аснова + -філ)

адна з форм зярністых лейкацытаў (гранулацытаў), у цытаплазме якіх змяшчаюцца гранулы 2, што афарбоўваюцца асноўнымі фарбавальнікамі (параўн. нейтрафілы, эазінафілы).


базафі́льны

(ад гр. basis = аснова + phileo = люблю);

б-ыя расліны — расліны, якія растуць на шчолачных глебах.


базе́даў

[ням. К. Basedow = прозвішча ням. ўрача (1799—1854)];

б-ва хвароба — тое, што і тырэатаксікоз.


базі́дыя

(н.-лац. basidium, ад гр. basidion = невялікая аснова, фундамент)

орган размнажэння ў базідыяміцэтаў, які складаецца звычайна з чатырох аднаклетачных спораў.


базідыя́льны

(с.-лац. basidialis, ад гр. basidion = невялікая аснова, фундамент)

які забяспечаны базідыяй;

б-ыя грыбы — тое, што і базідыяміцэты.


базідыяміцэ́ты

(н.-лац. basidiomycetes, ад гр. basidion = невялікая аснова, фундамент + mykes, = etos = грыб)

клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў базідыях, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, многія паразіты раслін.


базідыяспо́ра

(ад базідыя + спора)

спора палавога размнажэння базідыяльных грыбоў.


базілі́к

(фр. basilic, ад гр. basilikos = царскі)

травяністая або кустовая расліна сям. ясноткавых з зубчастым лісцем і ружовымі, белымі або фіялетавымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; культывуецца як вострапрыпраўная.


базі́ліка базі́лі́ка

[лац. basilica, ад гр. basilike (stoa) = царскі (порцік)]

будынак (як правіла, касцёл) прамавугольнай формы з двума радамі калон унутры.


базі́лікі

(гр. basilicos = царскі)

зборнікі візантыйскага права, складзеныя каля 890 г.


базіпады́т

(ад гр. basis = аснова + podos = нага)

другі членік асноўнай часткі (протападыта) двухгаліністай канечнасці ракападобных.


базіпета́льны

(ад гр. basis = аснова + лац. petere = накіроўваецца)

накіраваны ад вершаліны да асновы (пра развіццё бакавых галінак або частак якога-н. органа расліны).


ба́зіс

(гр. basis)

1) эканамічны лад грамадства ў пэўны перыяд яго развіцця;

2) розніца паміж цаной наяўнага тавару і тавару з пастаўкай на тэрмін;

3) аснова, база;

4) дакладна вымераная на мясцовасці лінія, па якой вызначаюць даўжыню іншых ліній і робяць вылічэнні;

5) архіт. апорная частка калоны ў збудаванні.


базіфіка́цыя

(ад гр. basis = аснова + -фікацыя)

1) прыродны працэс узбагачэння горных парод;

2) працэс ператварэння кантынентальнай зямной кары ў акіянічную.


базо́ны

[ад інд. S. Bose = прозвішча інд. фізіка (1894—1974)]

1) элементарныя часціцы з цэлалікавым спінам;

2) элементарныя ўзбуджэнні ў слабаўзбуджальнай мікраскапічнай сістэме.


базу́ка

(англ. bazooka)

лёгкая супрацьтанкавая безадкатная гармата, якую абслугоўвае адзін чалавек.


базу́на

(польск. bazuna, ад ням. Pasaune)

кашубскі народны музычны інструмент у выглядзе доўгай трубы.


базылья́не

(с.-лац. basiliani)

каталіцкія манахі ўсходняга абраду, якія жывуць паводле статута св. Васіля (Базыля) Вялікага (распрацаваны ў 4 ст.); існуюць з ранняга сярэдневякоўя, у канцы 16 ст. арганізаваны ў уніяцкі ордэн.


бай

(цюрк. baj)

буйны землеўладальнік у дарэвалюцыйнай Сярэд. Азіі.


байба́к

(тат. bajbak)

1) стэпавая жывёла атрада грызуноў, якая восень і зіму праводзіць у спячцы; стэпавы сурок;

2) перан. абібок, гультай.


ба́йка

(польск. bajka, ад с.-н.-ням. baie)

мяккая, пераважна баваўняная тканіна з прыгладжаным ворсам.


байко́т

[англ. baycott, ад C. Boycott = прозвішча адміністратара маёнтка (1832—1897)]

1) спосаб палітычнай і эканамічнай барацьбы, калі спыняюцца адносіны з якой-н. асобай, арганізацыяй, дзяржавай;

2) разрыў адносін з кім-н. як знак незадавальнення яго паводзінамі.


байра́к

(цюрк. bajrak)

сухая лагчына, пакрытая расліннасцю, у стэпах і лесастэпах Рускай раўніны.


байра́м

(кр.-тат. bairain, тур. bayram)

рэлігійнае свята ў мусульман пасля заканчэння месячнага посту рамазана.


байрані́зм

[ад англ. D. Byron = прозвішча англ. паэта (1788—1824)]

літаратурная плынь пач. 19 ст., якая ўзнікла пад уздзеяннем творчасці Байрана і характарызавалася рамантычным індывідуалізмам, расчараванасцю ў жыцці.


байска́ўт

(англ. boy-scout, ад boy = хлопчык + scout = разведчык)

член скаўцкай арганізацыі хлопчыкаў (гл. скаўтызм).


байстру́к

(польск. bajstruk, ад с.-н.-ням. bastard < лац. bastardus)

пазашлюбнае дзіця (параўн. бенкарт).


байт

(англ. byte)

адзінка колькасці інфармацыі, якая ў электронна-вылічальнай машыне апрацоўваецца як адно цэлае.


бак1

(фр. bac)

вялікая металічная пасудзіна для вадкасцей.


бак2

(гал. bak = ночвы)

насавая частка верхняй палубы судна.


бака́ж

(фр. bocage = гай)

культурны ландшафт з чаргаваннем невялікіх палёў і лугоў з ляснымі палосамі, астраўкамі гаёў і садоў.


бака́л

(фр. bocal)

пасудзіна ў форме вялікай чаркі для віна.


бакала́ўр

(с.-лац. baccalaureus)

1) першая вучоная ступень у сярэдневяковых універсітэтах Еўропы, а зараз у многіх краінах;

2) выпускнік сярэдняй школы ў Францыі.


бакале́я

(тур. bakalie, ад ар. bakkāl = гандляр харчовымі таварамі)

некаторыя харчовыя тавары: чай, цукар, кава, мука, крупы, сушаныя фрукты і інш.


бака́н

(цюрк. bakam)

барвовая лакавая фарба.


бакара́1

(фр. baccarat, ад Baccarat = назва французскага горада)

каштоўны гатунак хрусталю.


бакара́2

(фр. baccara)

род азартнай картачнай гульні, папулярнай у Францыі і Італіі.


бака́с

(фр. bécasse)

балотная птушка атрада сеўцападобных з доўгай тонкай дзюбай; аб’ект спартыўнага палявання.


бакау́т

(гал. pokhout)

вечназялёнае трапічнае дрэва сям. парналіставых з вельмі цвёрдай драўнінай, якое расце ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы; жалезнае дрэва.


бакбо́рт

(ням. Backbord)

левы борт судна.


бакелі́т

[ад бельг. L. Baekeland = прозвішча бельг. хіміка (1863—1944)]

штучная смала, якая выкарыстоўваецца ў фанернай і іншых галінах вытворчасці.


ба́кен

(гал. baken)

паплавок на якары, які ўстанаўліваецца на водных шляхах для абазначэння фарватэру і месцаў, небяспечных для плавання суднаў.


бакенба́рды

(ням. Backenbart, ад Backe = шчака + Bart = барада)

частка барады ад скроняў уздоўж шчок пры выгаленым падбародку.


бакла́га

гл. біклага.


баклажа́н

(перс. baklažan)

агародная расліна сям. паслёнавых, пашыраная пераважна ў тропіках і субтропіках, а таксама мясісты плод гэтай расліны сіняга або фіялетавага колеру; вырошчваецца на поўдні Беларусі.


бако́па

(н.-лац. bacopa)

травяністая расліна сям. залознікавых з мясістым лісцем на тоўстым сцябле, пашыраная ў балоцістых вадаёмах Паўд. і Цэнтр. Амерыкі; на Беларусі вядома як акварыумная.


бако́р

[ад ба(дэліт) + кар(унд)]

вогнетрывалы матэрыял з высокім змяшчэннем двухвокісу цырконію і гліназёму; выкарыстоўваецца для кладкі шклоплавільных печаў.


баксёр

(англ. boxer)

1) спартсмен, які займаецца боксам;

2) парода службовых сабак, у якіх круглая галава, кароткая морда, жоўтая поўсць.


баксі́т

(фр. beauxite, ад Beaux = назва мясцовасці на поўдні Францыі)

асадачная горная парода, якая складаецца з гідравокіслаў алюмінію і вокіслаў жалеза з рознымі дамешкамі; алюмініевая руда.


бактрытаідэ́і

(н.-лац. bactritoidea)

надатрад вымерлых малюскаў класа галаваногіх, якія існавалі ў ардовіку — пермі.


бактрыя́н

(ад цюрк. Baktria = назва старажытнай вобласці ў Сярэд. Азіі)

двухгорбы вярблюд, які ў дзікім стане водзіцца ў пустынях і сухіх стэпах Азіі і Афрыкі.


бактэро́іды

(ад бактэрыі + -оід)

разнавіднасць клубеньчыкавых бактэрый; развіваюцца на каранях бабовых раслін.


бактэрыёз

(н.-лац. bacteriosis, ад гр. bakteria = палачка)

хвароба раслін, якая выклікаецца бактэрыямі.


бактэрыёлаг

(ад бактэрыі + -лаг)

спецыяліст у галіне бактэрыялогіі.


бактэрыёліз

(ад бактэрыі + -ліз)

разбурэнне бактэрый у арганізме, які праяўляе ўстойлівасць і не ўспрымае іх.


бактэрыза́цыя

(ад бактэрыі)

падвяржэнне чаго-н. уздзеянню бактэрый (напр. б. малака).


бактэ́рыі

(гр. bakterion = палачка)

мікраскапічныя, пераважна аднаклетачныя арганізмы, якія паводле структуры клеткі належаць да пракарыётаў, размнажаюцца дзяленнем; маюць палачкападобную, шарападобную або звілістую форму; пашыраны ў глебе, вадзе, паветры, у арганізмах жывёл і чалавека.


бактэрыуры́я

(ад бактэрыі + -урыя)

выдзяленне бактэрый з мачой пры некаторых інфекцыйных захворваннях.


бактэрыцы́дны

(ад бактэрыцыды)

здольны забіваць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы (напр. б-ая лямпа).


бактэрыцы́ды

(ад бактэрыі + -цыды)

рэчывы, здольныя знішчаць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы.


бактэрыялагі́чны

(ад бактэрыялогія)

1) які мае адносіны да бактэрыялогіі;

2) звязаны з прымяненнем хваробатворных бактэрый як зброі.


бактэрыялізі́ны

(ад бактэрыі + гр. lysis = распад)

рэчывы біялагічнага паходжання (антыцелы), здольныя разбураць хваробатворныя бактэрыі ў арганізме.


бактэрыяло́гія

(ад бактэрыі + -логія)

раздзел мікрабіялогіі, які вывучае бактэрыі.


бактэрыя́льны

(ад бактэрыі)

1) які мае адносіны да бактэрый, выклікаецца бактэрыямі (напр. б-ая інфекцыя);

2) які вырабляецца з дапамогай бактэрый (напр. б-ыя ўгнаенні).


бактэрыямі́я

(ад бактэрыі + -емія)

наяўнасць бактэрый у крыві ў сувязі з некаторымі інфекцыйнымі захворваннямі.


бактэрыяскапі́я

(ад бактэрыі + -скапія)

метад даследавання бактэрый пры дапамозе мікраскопа.


бактэрыяста́з

(ад бактэрыі + -стаз)

поўная затрымка росту і размнажэння бактэрый пад уплывам неспрыяльных фізічных або хімічных фактараў.


бактэрыястаты́чны

(ад бактэрыі + статычны)

які затрымлівае рост і размнажэнне бактэрый (аб рэчывах, якія выклікаюць бактэрыястаз).


бактэрыятрапі́ны

(ад бактэрыі + гр. trope = паварот, перамена)

антыцелы, якія ўтвараюцца ў сываратцы крыві чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і ўзмацняюць фагацытоз.


бактэрыятрафі́зм

(ад бактэрыі + гр. trophe = ежа, засваенне)

узаемна карысныя адносіны паміж каранямі раслін і бактэрыямі: форма жыўлення вышэйшых раслін.


бактэрыятэрапі́я

(ад бактэрыі + тэрапія)

метад лячэння, заснаваны на ўвядзенні ў арганізм аслабленых або мёртвых хваробатворных бактэрый ці процібактэрыяльных ядаў.


бактэрыяфа́гі

(ад бактэрыі + фагі)

вірусы, здольныя разбураць і паглынаць бактэрыі.


бактэрыяфа́гія

(ад бактэрыі + -фагія)

працэс разбурэння бактэрый бактэрыяфагамі.


бактэрыяхларафі́лы

(ад бактэрыі + хларафіл)

зялёныя пігменты пурпурных і зялёных бактэрый, якія абумоўліваюць працэс фотасінтэзу.


ба́кхій

(гр. bakchios = вакхічны)

трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая мае адзін кароткі і два доўгія склады.


бакшта́г

(гал. bakstag)

1) курс паруснага судна пры спадарожна-бакавым ветры;

2) трос для замацавання на судне мачтаў, комінаў і інш.


бакшто́ў

(гал. bakstouw)

канат або трос, які выпускаецца з кармы для буксіравання суднаў, прывязвання спушчаных на ваду шлюпак і інш.


бакштэ́йн

(ням. Backstein = літар. абпаленая цэгла)

гатунак галандскага сыру.


бакшы́ш

(тур. bachšyš, ад перс. bächšiš)

уст. хабар; гасцінец, чаявыя.


бал

(фр. balle = шар)

1) адзінка вымярэння сілы якой-н. фізічнай з’явы, напр. ветру, землетрасення;

2) лічбавая ацэнка поспехаў (у школе, спорце).


балаба́н

(кр.-тат. balaban)

драпежная птушка сям. сакаліных.


балага́н

(рус. балаган, ад перс. bа̄lа̄hа̄nä = верхні пакой, балкон)

1) часовы будынак з дошак, фанеры, парусіны для выступлення самадзейных артыстаў, кірмашовага гандлю;

2) даўні народны вандроўны тэатр;

3) перан. што-н. несур’ёзнае, штукарскае, шумнае.


бала́да

(фр. ballade)

1) ліраэпічны вершаваны твор з легендарным ці гістарычным зместам;

2) музычны твор эпічнага характару для голасу або інструмента.


балане́т

(фр. ballonnet)

гумавы пузыр унутры аэрастата, напоўнены ў сваю чаргу газам, што валодае пад’ёмнай сілай.


балані́т

(ад гр. balanos = галоўка палавога члена)

запаленне скурных покрываў галоўкі палавога члена.


бала́нс

(фр. balance = літар. вагі)

1) раўнавага, ураўнаважванне;

2) суадносіны ўзаемазвязаных паказчыкаў якой-н. дзейнасці, працэсу, напр. вытворчасці і спажывання, увозу і вывазу тавараў, прыходу і расходу вады;

3) параўнальны вынік прыходу і расходу пры завяршэнні разлікаў, а таксама зводная ведамасць разлікаў;

4) бярвенні аднолькавай даўжыні, якія ідуць на выраб цэлюлозы;

5) дэталь гадзіннікавага механізма ў выглядзе кольца з папярочкай, якая з’яўляецца рэгулятарам ходу.


балансава́ць

(фр. balancer)

1) захоўваць раўнавагу пры дапамозе рухаў цела;

2) ураўнаважваць суадносіны звязаных паміж сабой бакоў дзейнасці;

3) падводзіць бухгалтарскі баланс.


бала́нсеры

(англ. balancers, ад фр. balance = вагі)

органы прымацавання і апоры ў лічынак большасці хвастатых земнаводных.


балансёр

(ад баланс)

цыркавы артыст, які балансуе на канаце.


балансі́р

(фр. balancier = каромысел)

1) рычаг у машыне, які перадае рух ад адной часткі да другой, а таксама рэгулятар у механізме гадзінніка, які замяняе маятнік (баланс 5);

2) доўгі шэст, пры дапамозе якога акрабат захоўвае раўнавагу на канаце.


балансо́граф

(ад баланс + -граф)

прыбор для рэгістрацыі змен радыяцыйнага балансу зямной паверхні.


балантыдыёз

(ад балантыдый)

хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца балантыдыем.


баланты́дый

(н.-лац. balantidium)

прасцейшае класа інфузорый, якое паразітуе ў арганізме чалавека і жывёл.


бала́ст

(англ. ballast)

1) спецыяльны груз для забеспячэння правільнай асадкі і ўстойлівасці судна, для рэгулявання вышыні палёту аэрастата;

2) верхні слой чыгуначнага палатна з шчэбню, гравію, які надае ўстойлівасць рэйкавай каляі;

3) перан. тое, што з’яўляецца лішнім, непатрэбным.


баластэ́р бала́стэр

(ад баласт)

машына для пакрыцця баластам чыгуначнага палатна.


бала́та

(ісп. balata)

згуслы сок манілкары, блізкі па складу і ўласцівасцях да гутаперчы.


балаці́раваць

(ням. ballotieren < фр. ballotter, ад ballotte = невялікі шар)

галасаваць, рашаць падачай галасоў якое-н. пытанне (першапачаткова — шляхам апускання ў урну шароў).


балаціро́ўка

(ад балаціраваць)

галасаванне шляхам апускання ў урну бюлетэняў.


балдахі́н

(іт. baldacchino)

пьппны полаг на слупках пераважна з тканіны над ложкам, тронам, царкоўным алтаром і інш.


балеро́

(ісп. balero)

1) іспанскі народны танец, а таксама музыка ў рытме гэтага танца;

2) кароткая безрукаўка як частка нацыянальнага іспанскага адзення.


балеры́на

іт. ballerina)

артыстка балета, танцоўшчыца.


бале́т1

(фр. ballet < іт. balleto, ад ballo = баль)

1) від тэатральнага мастацтва, змест якога раскрываецца ў танцавальна-музычных вобразах;

2) спектакль з танцаў і мімічных рухаў, якія суправаджаюцца музыкай;

3) калектыў артыстаў, якія выконваюць балетны спектакль.


бале́т2

(н.-лац. boletus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. балетавых, які расце на глебе ў лясах; адзін з відаў — баравік.


балетама́н

(ад балет + -ман)

заўзяты аматар балета .


балетама́нія

(ад балет + манія)

незвычайнае захапленне балетам 1.


балетма́йстар

(ням. Ballettmeister)

пастаноўшчык балетаў, харэаграфічных мініяцюр, танцаў.


балето́пс

(н.-лац. boletopsis)

шапкавы базідыяльны грыб сям. балетопсідных, які расце на перагнойнай глебе ў верасова- і імшысталішайнікавых хвойніках; ядомы.


бале́я

(польск. balia, ад с.-н.-ням. balje)

вялікая нізкая пасудзіна з клёпак для мыцця бялізны і купання.


баліва́р

[ісп. bolivar, ад S. Bolivar = прозвішча кіраўніка барацьбы народаў Лац. Амерыкі за незалежнасць у пач. 19 ст. (1783—1830)]

1) грашовая адзінка Венесуэлы, роўная 100 сантымам;

2) мужчынскі капялюш з шырокімі палямі.


балівія́на

[ісп. boliviano, ад S. Bolivar = прозвішча кіраўніка барацьбы народаў Лац. Амерыкі за незалежнасць у пач. 19 ст. (1783—1830)]

грашовая адзінка Балівіі, роўная 100 сентава.


балі́д

(фр. bolide, ад гр. bolis, -idos = кінутае кап’ё)

вялікі яркі метэор з доўгім вогненным хвастом.


балі́ста

(лац. ballista, ад гр. ballo = кідаю)

1) старажытная ваенная асадная машына для кідання камянёў, бярвення, бочак з запаленай смалой і інш.;

2) расліна з марфалагічнымі прыстасаваннямі, якія перашкаджаюць самаадвольнаму асыпанню дыяспораў.


балістакардыягра́ма

(ад баліста + кардыяграма)

запіс механічных рухаў цела чалавека, атрыманы ў выніку даследавання скарачэнняў сэрца метадам балістакардыяграфіі.


балістакардыягра́фія

(ад баліста + кардыяграфія)

метад графічнай рэгістрацыі механічных рухаў цела чалавека, якія адбываюцца пры скарачэннях сэрца.


балі́стыка

(ням. Ballistik, ад лац. ballista = баліста)

навука аб руху артылерыйскіх снарадаў, мінаў, куляў пры стральбе.


балісты́т

(ад лац. ballista = кідальная машына)

бяздымны нітрагліцэрынавы порах.


балісты́чны

(ад балістыка)

звязаны з балістыкай (напр. б-ая ракета, б-ая траекторыя).


баліфа́нтэс

(н.-лац. bolyphantes)

павук сям. лініфіідаў, які жыве ў лясах, лоўчыя сеткі будуе паміж сцёбламі і лістамі раслін невысока над зямлёй.


балко́н

(фр. balcon)

пляцоўка з парэнчамі на знешнім баку сцяны дома, злучаная дзвярамі з унутраным памяшканнем на ўзроўні другога паверха і вышэй;

2) месцы для гледачоў у сярэдніх і вышэйшых ярусах тэатра.


бало́метр

(ад гр. bole = прамень + -метр)

прыбор для вымярэння энергіі выпрамянення ў шырокім дыяпазоне даўжыні хваль.


бало́н

(фр. ballon)

1) закрытая шкляная ці металічная пасудзіна для газаў або вадкасцей;

2) тое, што і камера 3;

3) абалонка аэрастата, дырыжабля, якая напаўняецца газам.


бало́нка

(ад іт. Bologna = назва італьянскага горада)

парода маленькіх хатніх сабачак з доўгай мяккай шэрсцю.


бало́ння

(іт. Bologna = назва італьянскага горада)

капроновая плашчовая тканіна з аднабаковым непрамакальным пакрыццём, а таксама плашч або куртка з такой тканіны.


балтысфе́ра

(н.-лац. baltisphaeridium)

выкапнёвая аднаклетачная водарасць падгрупы акантамарфітаў, якая трапляецца на Беларусі ў адкладах палеазоюмезазою.


балшты́хель

(ад ням. Ball = мяч + Stichel = разец)

гравёрны інструмент з паўкруглым лязом.


балы́к

(цюрк. balyk = рыба)

прасоленая і правяленая або правэнджаная спінная частка чырвонай рыбы.


баль

(фр. bal)

1) вечар з танцамі і вясёлымі забавамі;

2) багаты званы абед; застольнае ўрачыстае гулянне.


бальбі́тый

(н.-лац. bolbitius)

шапкавы базідыяльны грыб сям. бальбітыевых, які расце на ўгноенай глебе ў лясах; неядомы.


бальбо́а

(ісп. balboa)

грашовая адзінка Панамы, роўная 100 сентэсіма.


бальве́рк

(ням. Bollwerk = апора)

тонкая падпорная сценка, якая перашкаджае спаўзанню грунту ў месцы сутыкнення яго з вадой.


бальза́м

(лац. balsamum, ад гр. balsamon = пахучая жывіца)

1) густы пахучы сок некаторых раслін, які мае ў сваім складзе смолы, эфірны алей; выкарыстоўваецца ў медыцыне і парфумерыі;

2) пахучая настойка на лекавых травах;

3) перан. тое, што прыносіць заспакаенне.


бальзамава́ць

(ад бальзам)

насычаць труп асобымі рэчывамі, каб прадухіліць ад гніення.


бальзамі́на

(н.-лац. balsamina, ад гр. balsamine)

травяністая расліна сям. бальзамінавых з зубчастым лісцем і яркімі ружовымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


бальзамі́раваць

(ням. balsamieren)

тое, што і бальзамаваць.


бальі́

(фр. bailli)

каралеўскі чыноўнік, які кіраваў судова-адміністрацыйнай акругай у сярэдневяковай Францыі.


бальнеагра́фія

(ад лац. balneum = лазня, купанне + -графія)

раздзел курарталогіі, які займаецца апісаннем курортаў.


бальнеало́гія

(ад лац. balneum = лазня, купанне + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае хімічны склад і лячэбнае ўздзеянне мінеральных водаў і гразяў.


бальнеатэрапі́я

(ад лац. balneum = лазня, купанне + тэрапія)

лячэнне мінеральнымі водамі і гразямі.


бальнеатэ́хнка

(ад лац. balneum = лазня, купанне + тэхніка)

галіна санітарнай тэхнікі, якая займаецца стварэннем неабходных умоў для выкарыстання мінеральных водаў і гразяў у лячэбна-прафілактычных мэтах.


бальнео́лаг

(ад лац. balneum = лазня, купанне + -лаг)

спецыяліст у галіне бальнеалогіі.


бальсо́ны

(ісп. bolsón = мяшок)

западзіны ў міжгорных пустынях Паўн. Амерыкі.


балюстра́да

(фр. balustrade)

парэнчы з фігурнымі слупкамі на лесвіцах, тэрасах, балконах.


баля́са

(польск. balas, ад іт. balaustro)

точаны фігурны слупок парэнчаў.


бамало́х

(гр. bomolochos)

блазен, прастадушны хітрун у старажытнагрэчаскай камедыі.


бамба́ж

(фр. bombage)

уздуцце кансервавай банкі ў сувязі з размнажэннем у кансервах мікраарганізмаў і ўтварэннем газаў.


бамба́кс

(н.-лац. bombax)

высокае лістападнае дрэва сям. бамбаксавых, пашыранае ў лясах трапічнай Азіі.


бамба́рда

(фр. bombarde)

1) буйнакаліберная гармата 14—16 ст., якая страляла каменнымі ядрамі;

2) уст. двухмачтавае транспартнае судна з марцірамі для кідання бомбаў;

3) басовая труба ў аргане.


бамбардзі́р

(ням. Bombardier, ад фр. bombardier)

1) салдацкі чын у артылерыйскіх часцях арміі царскай Расіі;

2) званне ў «пацешных» войсках Пятра I;

3) жук сям. жужаляў, які пры самаабароне выкідвае з свайго цела едкую вадкасць;

4) ігрок, які часта забівае галы (у футболе, хакеі).


бамбардзірава́ць

(ням. bombardieren, ад фр. bombarder)

скідваць бомбы з самалёта, каб паразіць цэль.


бамбузі́на

(н.-лац. bambusina)

ніткаватая зялёная водарасць сям. дэсмідыевых, адзін від якой трапляецца на Беларусі.


бамбу́к

(фр. bambou, ад малайск. bambu)

расліна сям. злакавых з дрывяністым, вузлаватым, пустым усярэдзіне сцяблом, пашыраная ў тропіках і субтропіках.


ба́мія

(тур. bamya)

травяністая расліна сям. мальвавых з доўгачаранковым лісцем і жоўтымі адзіночнымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае грубае валакно і ядомыя плады.


бамо́нд

(фр. beau monde)

уст. «вышэйшы свет», «вышэйшыя» арыстакратычныя колы.


ба́мпер

(англ. bumper, ад bump = сутыкацца)

аўтамабільны буфер.


бан

(серб. ban, ад тур. bajan = багаты)

1) уладар вобласці ў старажытнай Харватыі;

2) кіраўнік аўтаномнай Харватыі ў 1939—1941 гг.


баналітэ́т

(фр. banalite, ад banal = які належыць сеньёру)

права сеньёра ў феадальнай Зах. Еўропе прымушаць сялян карыстацца за пэўную плату млыном, пякарняй, вінаградным прэсам і г.д.


бана́льнасць

(ад фр. banal = шаблонны)

1) агульнавядомая думка;

2) тое, што і штамп 3.


бана́льны

(фр. banal)

шаблонны, збіты, пазбаўлены арыгінальнасці ў сувязі з частым ужываннем (напр. б. выраз).


бана́н

(парт. banan, ад афр. banam)

травяністая расліна сям. бананавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках, а таксама мучністы салодкі плод гэтай расліны.


банапарты́зм

(фр. bonapartisme)

1) палітычны кірунак у Францыі ў 19 ст., які выступаў за аднаўленне дынастыі Банапартаў;

2) форма дыктатуры, калі ўрад, апіраючыся на ваенную сілу і лавіруючы паміж класамі, імкнецца выдаць сябе за надкласавую ўладу.


банапарты́ст

(фр. bonapartiste)

прыхільнік панавання дынастыі Банапартаў у Францыі ў 19 ст.


бана́тка

(укр. банатка, ад рум. Banat = назва вобласці ў Румыніі)

гатунак пшаніцы.


банбанье́рка

(фр. bonbonniere, ад bonbon = цукерка)

уст. прыгожа аздобленая скрыначка для цукерак або парфумерыі.


банвіва́н

(фр. bon vivant = той, хто добра жыве)

уст. асоба, якая любіць жыць сабе на пацеху; гуляка.


ба́нда

(іт. banda)

1) група злачынцаў, разбойнікаў;

2) медны духавы аркестр, які ў некаторых операх суправаджае дзеянне на сцэне або за сцэнай, зрэдку ўводзіцца ў сімфанічны аркестр як дадатковы ансамбль.


банда́ж

(фр. bandage)

1) тугая павязка для падтрымання сценак жывата або іншых частак цела ў патрэбным становішчы;

2) стальны вобад на колах паравозаў, частках машын для павелічэння іх трываласці.


бандакра́тыя

(ад банда + -кратыя)

1) панаванне ў грамадстве крымінальных, мафіёзных элементаў, якія выкарыстоўваюць уладу ў карыслівых мэтах;

2) мафіёзная група, якая карыстаецца неабмежаванай уладай.


бандва́ген

(ням. Bandwagen, ад Band = вяроўка + Wagen = вазок)

канатная ваганетка, якая рухаецца па рэйках і выкарыстоўваецца ў адкрытых горных распрацоўках для транспарціроўкі пароды ад экскаватара да адвалу.


ба́нджа

(англ. banjo)

струнны шчыпковы музычны інструмент амерыканскіх неграў.


банду́ра

(укр. бандура, ад гр. pandura)

украінскі шматструнны шчыпковы музычны інструмент.


банды́т

(іт. bandito)

удзельнік банды, узброены рабаўнік, разбойнік.


бандыты́зм

(ад бандыт)

злачынная дзейнасць, звязаная з удзелам у грабежніцкіх бандах, забойствах, узброеных нападах.


бандэро́ль

(фр. banderole)

1) невялікае паштовае адпраўленне (кнігі, газеты, часопісы і інш.) у папяровай абгортцы;

2) ярлык на тавары, які сведчыць, што пошлінныя зборы за гэты тавар заплачаны.


бандэрылье́ра

(ісп. banderillero)

пешы баец з быком, які кідае ў яго бандэрыльі.


бандэры́лья

(ісп. banderilla)

невялікае ўпрыгожанае стужкамі кап’ё, якое выкарыстоўваецца ў час карыдаў.


ба́ні

(рум. bani)

разменная манета Румыніі, роўная 1/100 лея.


бані́стыка

(фр. bonistique)

дапаможная навуковая дысцыпліна, якая вывучае папяровыя грашовыя знакі і боны як гістарычныя дакументы.


банітава́нне

(ад лац. bonitas = дабраякаснасць)

ацэнка сельскагаспадарчых якасцей жывёл і раслін для іх прадукцыйнага выкарыстання.


банітэ́т

(ням. Bonität, ад лац. bonitas = дабраякаснасць)

1) паказчык прадукцыйнасці лесу;

2) паказчык якасці паляўнічых угоддзяў.


баніфіка́цыя

(фр. bonification, ад лац. bonificare = паляпшаць)

1) надбаўка да цаны тавараў, якасць якіх вышэйшая, чым вызначана дагаворам;

2) вяртанне падаткаў, узятых з экспартных тавараў, з мэтай павышэння іх канкурэнтаздольнасці.


баніціро́ўка

(ням. bonitieren, ад лац. bonitas = дабраякаснасць)

параўнальная ацэнка якасці глебы па яе найважнейшых агранамічных уласцівасцях.


банк

(фр. banque, ад іт. banco = лаўка)

1) установа, дзе ажыццяўляюцца грашовыя аперацыі, аперацыі з золатам, замежнай валютай і іншыя функцыі;

б. дадзеных — сукупнасць інфармацыі, сканцэнтраванай у пэўным месцы, дзе яна даступна для калектыўнага карыстання;

2) сума грошай, пастаўленая на кон у картачнай гульні.


ба́нка1

(гал. bank)

1) падводная водмель, узвышэнне ў адным месцы марскога дна;

2) папярочная лаўка на вёсельным судне для весляроў і пасажыраў.


ба́нка2

(іт. banco = лаўка)

курс, па якім банк прадае і купляе каштоўныя паперы.


банкабро́ш

(фр. banc á broches)

машына, якая выкарыстоўваецца ў бавоўнапрадзільнай вытворчасці для падрыхтоўкі паўфабрыкату для пражы.


банка́рт

гл. бенкарт.


банке́т1

(фр. banquet, ад іт. banchetto)

публічны ўрачысты абед або вячэра з нагоды чаго-н. або ў гонар каго-н.


банке́т2

(фр. banguette)

1) невысокі земляны насып для засцярогі чыгункі або гідратэхнічнага збудавання ад размывання вадой;

2) невысокі насып каля ўмацаванага вала для зручнасці стральбы з вінтовак;

3) пляцоўка на судне для размяшчэння компасаў, дальнамераў і інш.


банкі́р

(фр. banquier, ад іт. banchiere)

буйны акцыянер або ўладальнік банка.


банкно́ты

(англ. banknotes)

папяровыя грошы, якія ўжываюцца замест металічных і павінны забяспечвацца золатам і іншымі каштоўнымі металамі.


банкру́т

(фр. banqueroute = банкруцтва < іт. bancarotta, ад banco = лаўка + rotto = зламаны)

1) збяднелы неплацежаздольны даўжнік (асоба, прадпрыемства, арганізацыя);

2) перан. чалавек, які пацярпеў крах у сваёй дзейнасці або поўную няўдачу ў асабістым жыцці.


банкру́цтва

(фр. banqueroute < іт. bancarotta, ад banco = лаўка + rotto = зламаны)

1) страта даўгавой плацежаздольнасці ў сувязі з разарэннем даўжніка;

2) перан. правал у ідэйнай, палітычнай дзейнасці якой-н. асобы або арганізацыі.


бант

(польск. bant, ад ням. Band)

звязка са стужкі ў выглядзе вузла і дзвюх свабодна выпушчаных петляў.


банто́н

(фр. bon ton = добры тон, добрыя манеры)

свецкая пачцівасць, далікатнасць у абыходжанні.


ба́нтэнг бантэ́нг

(англ. banteng, ад малайск. banteng)

парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, якая водзіцца ў лясах паўвострава Індакітай і на астравах Малайскага архіпелага; дзікі бык.


банья́н

(хіндзі banijā)

дрэва сям. тутавых са шматлікім паветраным карэннем, пашыранае ў Індыі; фікус бенгальскі.


бапты́зм

(ад гр. baptizo = хрышчу)

рэлігійная плынь у хрысціянстве, якая прапаведуе хрышчэнне ў сталым узросце і адмаўляе некаторыя абрады і догматы хрысціянскай царквы.


бапты́ст

(лац. baptista, ад гр. baptistes = хрысціцель)

паслядоўнік баптызму.


баптыстэ́рый

(гр. baptisterion)

культавае памяшканне, дзе праводзяць хрышчэнне.


бар1

(англ. bar)

1) невялікі рэстаран, у якім наведвальнікаў абслугоўваюць за стойкай;

2) невялікі буфет або аддзяленне ў серванце, шафе для вінаў.


бар2

(гр. baros = цяжар)

пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная 105 ньютанаў на м2.


бар3

(англ. bar)

рабочая частка ўрубавай машыны (або горнага камбайна), якая ўгрызаецца ў пароду.


бар4

(фр. barre)

падводная пясчаная наносная мель, якая ўтварылася ў моры перад вусцем ракі, а таксама вузкая выцягнутая паўз бераг наносная палоса сушы.


бара-

(гр. baros = цяжар)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск».


бараапара́т

(ад бара- + апарат)

апарат для лячэння шляхам змянення ціску паветра ў параўнанні з атмасферным.


барагра́ма

(ад бара- + -грама)

крывая запісу барографа.


барадыне́ла

(н.-лац. borodinella)

аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць сям. хлорасарцынавых, якая пашырана на глебе.


бара́ж

(фр. barrage)

1) загарода ў паветры з прывязаных стальнымі тросамі аэрастатаў, якая перашкаджае палёту самалётаў праціўніка;

2) сукупнасць сродкаў загароды супраць надводных і падводных караблёў;

3) падпорная сценка на горных участках чыгункі для аховы яе ад размыву.


баражы́раваць

(ад фр. barrage = перашкода, загарода)

патруляваць на самалётах над пэўным раёнам для аховы аб’ектаў ад авіяцыі праціўніка.


баразо́н

[ад бор + аз(от)]

спалучэнне бору з азотам, крышталічнае рэчыва, блізкае па цвёрдасці да алмаза; выкарыстоўваецца пры механічнай апрацоўцы паверхні металаў, шкла і пры вырабе тэрмаўстойлівых ізалятараў.


ба́рак

(польск. bark)

тое, што і ворчык.


бара́к

(фр. barraque)

будыніна, звычайна дашчаная, для часовага жылля.


барака́мера

(ад бара- + камера)

герметычная камера, у якой штучна зменьваецца ціск паветра, што дазваляе праводзіць выпрабаванні метэаралагічных прыбораў і правяраць уплыў агмасферных змен на арганізм чалавека.


бараклі́ннасць

(ад бара- + гр. klino = нахіляю)

стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца ціскам і тэмпературай (параўн. баратропнасць).


бараку́да

(ісп. barracuda)

драпежная рыба атрада кефалепадобных, якая водзіцца ў трапічных і субтрапічных морах Атлантычнага, Індыйскага і Ціхага акіянаў.


баране́т

(англ. baronet, ад фр. baron = барон)

дваранскі тытул у Англіі, сярэдні паміж вьппэйшым і ніжэйшым дваранствам.


бара́нкасы

(ісп. barrancoso = няроўны, з паглыбленнямі)

глыбокія барозны на схілах вулкана, утвораныя пад уздзеяннем вады.


баранта́

(цюрк. baranta)

сярэднеазіяцкі звычай самавольнага захопу жывёлы або іншай маёмасці, каб прымусіць уладальніка задаволіць пэўныя прэтэнзіі.


барарэцэ́птары

(ад бара- + рэцэптары)

рэцэптары, якія рэгулююць узровень крывянога ціску; размешчаны ў сценках крывяносных сасудаў.


бараско́п

(ад бара- + -скоп)

прыбор для выяўлення змен ціску паветра.


бараста́т

(ад бара- + -стат)

аўтаматычны прыбор для падтрымлівання ў невялікіх халадзільных камерах патрэбнага ціску.


баратра́ўма

(ад бара- + траўма)

пашкоджанне органа слыху пры рэзкай змене атмасфернага ціску.


баратро́пнасць

(ад бара- + гр. trope = змена)

стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца толькі ціскам (параўн. баракліннасць).


бара́трыя

(англ. barratry)

юр. наўмысныя дзеянні капітана або каманды, каб прычыніць шкоду судну або грузу.


бара́ты

(ад н.-лац. borum = бор)

група мінералаў, якія з’яўляюцца солямі розных борных кіслот.


баратэрапі́я

(ад бара- + тэрапія)

выкарыстанне з лячэбнай мэтай паніжанага або павышанага атмасфернага ціску.


баратэрмо́граф

(ад бара- + тэрмограф)

самапісны прыбор для рэгістрацыі атмасфернага ціску і тэмпературы паветра.


барахо́рыя

(ад бара- + -хорыя)

ападанне пладоў і насення пад уздзеяннем сілы цяжару без удзелу іншых фактараў.


барацыклано́метр

(ад бара + цыклон + - метр)

прыбор, які паказвае набліжэнне цыклону і яго напрамак.


барацы́т

(ад с.-лац. borax = салетра)

мінерал групы баратаў, двайная соль хлорыстага і борнакіслага магнію белага колеру з шараватым, жаўтаватым або зеленаватым адценнем; выкарыстоўваецца для прыгатавання розных прэпаратаў.


ба́рба

(лац. barba = барада)

завіток штрыха клішэ або штампа.


барбака́н

(с.-лац. barbacana)

падковападобная прысадзістая вежа без даху перад уваходнай брамай, якая прызначалася для дадатковага ўзмацнення і абароны галоўнага ўезду ў сярэдневяковы замак.


барбамі́л

[ад барб(ітураты) + гр. amylon = крухмал]

снатворны сродак з групы барбітуратаў.


барбары́с

(ар. barbāris)

кустовая расліна сям. барбарысавых з калючкамі і дробнымі жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная пераважна ва ўмераных зонах, а таксама прадаўгаватыя кіслыя чырвоныя ягады гэтай расліны.


барбатава́ць

(ад фр. barbotage = перамешванне)

прапускаць газ або пару праз слой вадкасці пад ціскам.


барбацёр

(фр. barboter = літар. валтузіцца ў вадзе, у гразі)

прыстасаванне ў выглядзе труб з маленькімі адтулінамі для прадзімання газу (паветра) ці пары праз слой вадкасці; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці.


барбаці́н

(фр. barbotine)

1) сумесь белай гліны, пяску і фарбы для нанясення ляпных упрыгожанняў на керамічныя вырабы перад іх абпальваннем;

2) ваза з расфарбаванымі пукатымі кветкамі і лісцем.


барбе́т

(фр. barbette)

1) насыпная пляцоўка за брустверам для размяшчэння гарматы;

2) ахоўная бранявая сценка на борце ваеннага карабля, за якой размяшчаюцца артылерыйскія ўстаноўкі.


барбілафо́зія

(н.-лац. barbilophozia)

пячоначны мох сям. лафозіевых, які расце на камянях, кары дрэў, вільготнай глебе.


барбіта́л

[ад 6арбіт(ураты)]

заспакойлівы і снатворны сродак з групы барбітуратаў.


барбіта́л-на́трый

(ад барбітал + натрый)

тое, што і медынал.


барбітура́ты

(ад іт. barbabietola = бурак + urea = мачавіна)

група лекавых рэчываў, вытворныя барбітуравай кіслаты, якія з’яўляюцца снатворнымі і наркатычнымі сродкамі.


ба́рбула

(н.-лац. barbula)

лістасцябловы мох сям. трыхастомавых, які расце на гліністай або пясчанай глебе, гнілой драўніне, камянях.


ба́рва

(польск. barwa, ад с.-в.-ням. varwe)

1) колер, афарбоўка, фарба;

2) чырвань, густа-чырвоны колер;

3) гіст. форменнае адзенне (мундзір, ліўрэя) у Вялікім княстве Літоўскім.


барго́ут

(гал. barghout)

патоўшчаны пояс знешняй абшыўкі драўлянага судна для ўзмацнення яго.


бард

(кельц. bard)

1) паэт-спявак у старажытных кельтаў;

2) аўтар і выканаўца аўтарскай песні;

3) перан. паэт.


бардзю́р

(фр. bordure, ад bord = край, мяжа)

1) шляк, які абрамляе край тканіны, шпалер і інш;

2) паласа дэкаратыўных раслін з боку плошчы, пляцоўкі, тратуара.


бардо́

(фр. bordeaux, ад Bordeaux = назва французскага горада)

1) гатунак чырвонага віна;

2) цёмна-чырвоны колер.


бардэро́

(фр. bordereau)

1) выпіс з бухгалтарскіх дакументаў, рахункаў;

2) вопіс каштоўных папер, якія высылаюцца.


бар’е́р

(фр. barrière)

невысокая перагародка, якая закрывае свабодны праход куды-н.;

2) перашкода, якую трэба пераадолець пры спаборніцтве ў бегу, скачках і інш.;

3) наогул перашкода для чаго-н. (напр. гукавы б., цеплавы б.);

4) перан. тое, што перашкаджае дзейнасці (напр. ведамасны б., псіхалагічны б.).


ба́ржа

(англ. barge, ад фр. barge)

пласкадоннае грузавое судна, якое звычайна буксіруецца.


барк

(гал. bark)

вялікае паруснае марское судна, у якога на задняй мачце косыя парусы, а на астатніх прамыя.


ба́рка

(іт. barca)

пласкадоннае рачное грузавое судна без палубы, якое буксіруецца.


баркаро́ла

(іт. barcarola, ад barca = лодка)

1) тое, што і гандальера 1;

2) вакальны або інструментальны твор у стылі песні венецыянскіх лодачнікаў (гандальераў) з лірычнай мелодыяй, музычным суправаджэннем, у якім чуецца плёскат хваляў.


барка́с

(гал. barkas)

1) самаходнае судна невялікіх памераў для перавозак у порце;

2) вялікая вёславая лодка, шлюпка.


баркенці́на

(англ. barquentine)

марское грузавое судна з трыма і больш мачтамі, з якіх пярэдняя мае рэі.


барле́я

(н.-лац. barlea)

сумчаты грыб сям. пецыцавых, які расце на глебе, раслінных рэштках у лясах.


барме́н

(англ. barman)

уладальнік ці служачы бара, які падае спіртныя напіткі за стойкай.


барн

(англ. bam)

фіз. адзінка вымярэння эфектыўнага папярочнага а сячэння атамных ядзер.


барнео́л

(ад малайск. Borneo = назва вострава Малайскага архіпелага)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, з якога атрымліваюць камфару.


барні́т

[ад ням. J. Born = прозвішча аўстр. мінералога (1742—1791)]

багатая медная руда, сульфід медзі і жалеза.


баро́граф

(ад гр. baros = цяжар + -граф)

прыбор, які сам запісвае змены атмасфернага ціску.


баро́ка

(іт. barocco = літар. мудрагелісты)

стыль у еўрапейскай культуры канца 16 — сярэдзіны 18 ст., які вызначаўся ў мастацтве пышнасцю формаў, багаццем колераў і дэкаратыўных дэталяў, у літаратуры ўскладненасцю, метафарычнасцю, нагрувашчваннем у творах рытарычных фігур; найбольшае пашырэнне атрымаў у архітэктуры, дзе характэрнымі асаблівасцямі яго была грандыёзнасць, масіўнасць будынкаў, фрэскавая размалёўка, дэкаратыўная лепка.


баро́метр

(ад гр. baros = цяжар + -метр)

1) прыбор для вымярэння атмасфернага ціску, прадказання надвор’я;

2) перан. паказчык якіх-н. змен, стану чаго-н.


баро́н

(фр. baron, ад с.-лац. baro, -oms)

дваранскі тытул, ніжэйшы за графскі.


барс

(цюрк. bars)

тое, што і леапард.


барсу́к

(цюрк. borsuk)

драпежны пушны звер сям. куніцавых з вострай мордай і доўгай грубай шэрсцю.


барталіні́т

[ад дацк. Т. Bartolin = прозвішча дацк. анатама (1616—1680)]

запаленне барталінавых залоз каля ўваходу ў похву.


бартра́мія

(н.-лац. bartramia)

лістасцябловы мох сям. бартраміевых, які трапляецца на ўзлесках на глебе, гнілой драўніне, камянях.


ба́ртэр

(англ. barter)

натуральны абмен аднаго тавару або паслугі на другі тавар або паслугу; абменны гандаль.


ба́ртэрны

(ад бартэр);

б. гандаль — тое, што і бартэр;

б-ая здзелка — безвалютны, але ацэнены і збалансаваны абмен таварамі, які афармляецца адным дагаворам (кантрактам).


барха́н

(цюрк. barchan)

наносны пясчаны ўзгорак дугападобнай формы ў пустынях, стэпах.


бары-

(гр. barys = цяжкі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск».


барыба́л

(індз. baribal)

мядзведзь з гладкай доўгай шэрсцю чорнай або рыжай масці, які водзіцца ў лясах Паўн. Амерыкі.


бары́ды

(ад н.-лац. borum)

злучэнні бору з металамі; выкарыстоўваюцца ў радыёэлектроніцы, машынабудаванні, прыборабудаванні.


барыёны

(ад бары- + іон)

элементарныя часціцы (нуклоны, гіпероны) з паўцэлым спінам і масай, не меншай за масу пратона.


ба́рый

(лац. barium, ад гр. barys = цяжкі)

хімічны элемент, мяккі метал серабрыстага колеру.


барыка́да

(фр. barricade, ад barrique = бочка)

загарода ўпоперак вуліцы з розных падручных прадметаў (бярвення, камянёў, скрынак, мяшкоў з пяском і інш.), якая выкарыстоўваецца ў час вулічных баёў; па

другі бок барыкад — у лагеры праціўніка.


бары́ла

(польск. baryła, ад іт. barile)

заднёная з двух бакоў невялікая бочачка для напіткаў (віна, алею, піва).


бары́ль

(ісп. barril = бочка)

мера ёмістасці вадкасцей у шэрагу краін Лац. Амерыкі, роўная 76 або 96 л.


ба́рыстэр

(англ. barrister)

званне адваката ў Англіі.


барысфе́ра

(ад бары + сфера)

ядро Зямлі, гіпатэтычна акрэсленая цэнтральная частка Зямлі, пабудаваная з мас вялікай шчыльнасці.


бары́т

(н.-лац. baritium, ад лац. barium = барый, ад гр. barys = цяжкі)

мінерал класа сульфатаў белага або шэрага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вырабу бялілаў, эмаляў, а таксама ў папяровай, гумавай вытворчасці і ў медыцыне.


барыто́н

(іт. baritono)

1) мужчынскі голас, сярэдні паміж басам і тэнарам, а таксама спявак з такім голасам;

2) медны духавы музычны інструмент баса-барытоннага дыяпазону i тэмбру.


барыцэ́нтр

(ад бары- + цэнтр)

1) цэнтр цяжару геаметрычнай фігуры або цела;

2) цэнтр масы сістэмы Зямля — Месяц, размешчаны на адлегласці 4800 км ад цэнтра Зямлі ў напрамку Месяца.


бары́чны

[ад бары- + (метр)ычны]

звязаны з атмасферным ціскам.


бары́ш

(цюрк. baryś)

пачастунак пасля куплі-продажу, заключэння здзелкі;

2) прыбытак, выгада ад якой-н. гандлёвай здзелкі.


барэа́льны

(лац. borealis, ад гр. boreas = паўночны);

б-ае царства — таксанамічная адзінка фларыстычнага раянавання Зямлі, якая займае ўмераную зону Паўн. паўшар’я.


барэ́ж

(фр. barége, ад Baréges = назва горада ў Пірэнеях)

лёгкая празрыстая тканша з баваўнянай, шаўковай або шарсцяной пражы.


барэ́й

(гр. Boreas = імя старажытнагрэчаскага міфалагічнага бога паўночнага ветру)

паэт. парывісты халодны вецер.


барэ́ль

(англ. barrel = бочка)

мера ёмістасці і аб’ёму сыпкіх і вадкіх рэчываў у ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах, роўная для сыпкіх рэчываў 163,65 л, для вадкіх рэчываў 159 л.


барэлье́ф

(фр. bas-relief = літар. нізкі рэльеф)

від скульптуры, у якой фігура выступае на плоскай паверхні менш чым на палавіну сваёй таўшчыні.


барэ́ткі

(фр. barrette)

жаночыя туфлі са шнуркамі або на гузіках.


барэ́тэр

(англ. barretter)

стабілізатар сілы току, прылада ў выглядзе запоўненага вадародам шклянога балона, унутры якога змешчаны тонкі жалезны дрот, выкарыстоўваецца ў радыёэлектронных прыборах.


бас

(іт. basso = літар. нізкі)

1) самы нізкі мужчынскі голас, а таксама спявак з такім голасам;

2) духавы або струнны музычны інструмент нізкага рэгістра;

3) мн. струны або клавішы музычнага інструмента, якія адзываюцца нізкім гукам. .


басано́ва

(парт. bossa nova = новае захапленне)

1) лацінаамерыканскі танцавальны рытм, які лёг у аснову многіх музычных твораў;

2) парны бальны танец, падобны на самбу 3.


басе́йн

(фр. bassin)

1) штучны вадаём;

2) тэрыторыя, якая ахоплівае мора, возера, раку разам з прытокамі;

3) месца залягання горных парод (напр. Данецкі вугальны б.).


басетго́рн

(ням. Bassethom)

альтавая разнавіднасць кларнета.


баска́к

(цюрк. baskak)

прадстаўнік ханскай улады і зборшчык даніны ў падначаленых народаў у перыяд татара-мангольскага нашэсця.


баскерві́ль

(англ. baskerville, ад J. Baskerville = прозвішча англ. друкара 18 ст.)

друкарскі шрыфт выразнага малюнку, які выкарыстоўваецца пераважна для кніжнага набору.


баске́т

(фр. bosquet, ад іт. boschetto = лясок, гаёк)

група роўна падстрыжаных дрэў ці кустоў, якія высаджаны ў парку, садзе або на іх межах.


баскетбо́л

(англ. basket-ball, ад basket = кошык + ball = мяч)

спартыўная камандная гульня з мячом, які закідаюць рукамі ў падвешанае кольца з сеткай.


ба́сма

(цюрк. basma)

раслінная фарба для валасоў.


басма́

(цюрк. basma)

1) пласцінка з партрэтам хана, якая ў час татара-мангольскага нашэсця выдавалася як вярыцельная грамата;

2) тонкія лісты з золата, серабра або медзі з выціснутымі малюнкамі, якія даўней выкарыстоўваліся як упрыгожанні.


басма́ч

(цюрк. basmak = рабіць налёт)

удзельнік узброенага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Сярэд. Азіі ў 1917—1926 гг.


басо́н

(ад фр. passement = тасьма)

узорныя плеценыя вырабы (шнуры, тасьма, аблямоўка) для ўпрыгожання адзення, аздаблення мэблі.


ба́ста

(іт. basta)

хопіць, даволі!


бастава́ць

(рус. бастовать, ад іт. basta = даволі)

арганізавана спыняць работу, патрабуючы ад прадпрымальнікаў або ўрада задавальнення эканамічных ці палітычных патрабаванняў.


бастана́да

(ісп. bastonada)

пакаранне ўдарамі кіем па пятах і спіне, якое прымянялася даўней у некаторых краінах.


баста́рд

(с.-лац. bastardus)

1) гібрыд ад міжвідавых і міжродавых скрыжоўванняў жывёл;

2) пазашлюбны сын знатнай асобы (караля, герцага) у сярэдневяковай Зах. Еўропе.


бастнезі́т

(ад ням. Bastnez = назва мясцовасці ў Швейцарыі)

мінерал класа карбанатаў жоўтага, шэрага, карычневага колеру або бясколерны са шкляным бляскам.


басто́н

(англ. Boston = назва горада ў ЗША)

1) высакаякасная тонкая баваўняная тканіна для касцюмаў;

2) танец павольнага тэмпу;

3) карцёжная гульня.


бастр

(ням. Baster)

жоўты цукровы пясок нізкай якасці, які звычайна вяртаюць на перапрацоўку.


бастыён

(фр. bastion)

пяцівугольнае ўмацаванне ў выглядзе выступу сцяны ў даўнейшых крэпасцях для вядзення бакавога агню.


басты́лія

(фр. Bastille, ад ст.фр. bastir = будаваць)

1) умацаваны замак у перыяд сярэдневякоўя;

2) крэпасць і адначасова турма ў Парыжы 14—18 ст.; як сімвал абсалютызму была 14 ліпеня 1789 г. ўзята штурмам народам, што з’явілася пачаткам Французскай рэвалюцыі 1789—1794 гг.


бастэ́я

(іт. bastea)

паўкруглае каменнае збудаванне для абстрэлу падыходаў да крэпасці.


басурма́н

(цюрк. busurman, ад musulman = мусульманін)

1) уст. чалавек іншай веры, іншаземец;

2) лаянк. несумленны чалавек.


басэтго́рн

(ням. Bassetthom, ад іт. basso = нізкі + ням. Hom = рог)

духавы музычны інструмент, разнавіднасць кларнета.


басэ́тля

(польск. basetla < ням. Bassettel, ад іт. bassetto)

народны смычковы музычны інструмент нізкага рэгістра, блізкі да віяланчэлі.


баталёр

(фр. batailleur)

асоба на ваенным судне, якая загадвае харчовым і рэчавым забеспячэннем.


баталі́ст

(іт. battaglista, ад battaglia = бой, бітва)

мастак, творчасць якога прысвечана ваеннай тэматыцы.


баталі́т

(ад гр. bathos = глыбіня + -літ)

буйны масіў гранатоідных горных парод, які ўтварыўся ў зямной кары на вялікай глыбіні.


бата́лія

(фр. bataille, ад іт. battaglia = бой, бітва)

1) уст. бітва, бой;

2) перан. бурная сварка, бойка.


батальён

(фр. bataillon, ад іт. battaglione)

вайсковае падраздзяленне з некалькіх рот, якое ўваходзіць у склад палка.


бата́льны

(ад іт. battaglia = бой, бітва)

які адлюстроўвае ваенныя сцэны, баявыя дзеянні;

б. жанр — жанр выяўленчага мастацтва, прысвечаны ваеннай тэматыцы.


бата́н

(фр. battant)

механізм ткацкага варштата, які накіроўвае рух чаўнака, што ўводзіць уток у аснову.


батанізава́ць

(ням. botanisieren = збіраць расліны, ад гр. botane = трава)

збіраць расліны з мэтай іх вывучэння; гербарызаваць.


батанізі́рка

(ад ням. botanisieren = збіраць расліны, ад гр. botane = трава)

спецыяльная каробка для раслін, якія збіраюць у час батанічных экскурсій.


бата́нік

(ад батаніка)

спецыяліст у галіне батанікі.


бата́ніка

[гр. botanike (techne) = навука аб раслінах]

навука, якая вывучае расліны.


батапо́рт

(ад гр. bathos = глыбіня + англ. port = праход)

прыстасаванне ў выглядзе плывучай воданепранікальнай скрыні для закрывання сухога шлюза.


батарэ́я

(фр. batterie)

1) артылерыйскае падраздзяленне з некалькіх гармат;

2) злучэнне некалькіх аднатыпных прыбораў, крыніц энергіі ў адну сістэму (напр. радыятарная б., сонечная б.).


бата́т

(ісп. batata)

расліна сям. павоевых, клубні якой багатыя на крухмал і цукар; салодкая бульба.


батахро́мны

(ад батахромы)

б. эфект — змена афарбоўкі арганічных злучэнняў пры змяненні іх хімічнай будовы ў бок паглыблення колеру — пераход ад жоўтага праз аранжавы, чырвоны, фіялетавы, сіні да зялёнага колеру (параўн. гіпсахромны).


батахро́мы

(ад гр. bathos = глыбіня + chroma = колер)

атамныя групы, прысутнасць якіх у малекулах фарбавальнікаў паглыбляе колер і мяняе ў паслядоўнасці: бясколерны — жоўты — аранжавы — чырвоны — фіялетавы — сіні — блакітны — зялёны — чорны.


батдэ́к

(англ. boot-deck)

палуба пасажырскага судна, на якой размешчаны выратавальныя шлюпкі.


батле́йка

(польск. betlejka, ад Betleem = польская назва горада Віфлеема)

пашыраны і папулярны ў мінулыя часы на Беларусі перасоўны лялечны тэатр; з канца 1980-х гадоў робяцца спробы адрадзіць паказы батлейкі.


батмагене́з

(ад гр. bathmos = ступень + -генез)

эвалюцыйная канцэпцыя, паводле якой у аснове прагрэсіўнага развіцця жывых арганізмаў ляжыць унутранае імкненне да самаўдасканалення.


батма́н

(фр. battement = стуканне, біццё)

1) група рухаў у класічным танцы;

2) удар зброяй па зброі праціўніка пры фехтаванні.


бато́метр

(ад гр. bathos = глыбіня + -метр)

прыбор, пры дапамозе якога бяруцца пробы вады з розных глыбінь вадаёма.


бато́н

(фр. bâton = палка)

1) белы хлеб прадаўгаватай формы;

2) прадукт харчавання акруглай прадаўгаватай формы.


батрака́рыум

(н.-лац. bothrocaryum)

дрэвавая або кустовая расліна сям. кізілавых, часта з гарызантальна распасцёртымі галінамі, пашыраная ва Усх. Азіі, на востраве Тайвань і ў Паўн. Амерыцы; вырошчваецца як дэкаратыўная на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа.


батракефа́лія

(ад гр. bathron = уступ + kephale = галава)

анамальная форма чэрапа, калі патыліца выпінаецца ўступамі.


батрахаза́ўры

(ад гр. batrachos = жаба + -заўр)

падклас вымерлых земнаводных (напр. лантаназух, сеймурыя), якія спалучалі прыметы амфібій і рэптылій; жылі ў палеазоі.


батрахало́гія

(ад гр. batrachos = жаба + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае земнаводных.


батрахаспе́рмум

(н.-лац. ba-trachospermum)

ніткаватая чырвоная водарасць сям. батрахаспермавых, якая трапляецца ў багатай кіслародам вадзе.


батрыдыёпсіс

(н.-лац. botrydiopsis)

аднаклетачная жоўтазялёная водарасць сям. плеўрахлоравых, якая пашырана ў планктоне азёр, рэк, вадасховішчаў, сажалак, каналаў, у глебе, на камянях.


батры́дыі

(ад гр. botrys = гронка + eidos = выгляд)

органы фіксацыі ў некаторых стужачных чарвей, якія ўяўляюць сабой падоўжаныя зашчамляльныя апараты.


батры́дыум

(н.-лац. botrydium)

аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць сям. батрыдыевых, якая трапляецца на глініста-глеістых адкладах берагоў розных вадаёмаў, на дне сажалак, якія высыхаюць, на вільготных глебах.


батрыеко́кус

(н.-лац. batryococcus)

каланіяльная зялёная водарасць сям. дыктыясферыевых, якая пашырана ўсюды ў чыстай або слаба забруджанай вадзе.


батрыяміко́з

(ад гр. botrys = гронка + мікозы)

хранічная інфекцыйная хвароба коней, радзей буйной рагатай жывёлы, авечак, свіней з групы мікозаў, узбуджальнік якой мікраскапічны грыбок; характарызуецца пухлінападобным разрастаннем злучальнай тканкі.


батрыяспо́рый

(н.-лац. botryosporium)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў глебе на розных раслінных субстратах.


батрыясфе́рыя

(н.-лац. batryosphaeria)

сумчаты грыб сям. батрыясферавых, які развіваецца на травяністых і дрэвавых раслінах.


батрыяты́нія

(н.-лац. batryotinia)

сумчаты грыб сям. склератыніевых, які развіваецца на многіх раслінах.


батулі́зм

(н.-лац. botulismus, ад лац. botulus = каўбаса)

вострая інфекцыйная хвароба ў выніку атручвання прадуктамі (каўбасой, вяндлінай, рыбай, кансервамі), заражанымі спораўтваральнымі палачкападобнымі бактэрыямі і іх таксінамі.


бату́т

(фр. batoude, ад іт. battuta = літар. удар)

гімнастычны снарад для скачкоў у выглядзе нацягнутай гарызантальна капронавай або металічнай сеткі, якая спружыніць.


бату́та

(іт. battuta = літар. удар)

палачка дырыжора.


батфо́рты

(фр. bottes fortés)

кавалерыйскія боты з высокімі пашыранымі ўверсе халявамі.


баты-

(гр. bathys = глыбокі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «глыбінны».


батыбіёнты

(ад баты- + біёнты)

марскія арганізмы, якія жывуць на глыбінях звыш 500 м.


батыгра́ма

(ад баты- + -грама)

крывая суадносін розных глыбінь вадаёма (возера, мора).


ба́тык

(малайск. batik)

шматколерная тканіна ў народаў Інданезіі.


батыме́трыя

(ад баты- + -метрыя)

раздзел гідраметрыі, які займаецца вымярэннем водных глыбінь.


батыпелагія́ль

(ад баты- + пелагіяль)

адна з зон Сусветнага акіяна, якая ахоплівае тоўшчу вады ад 200 да 1500 м, куды пранікае нязначная колькасць сонечных прамянёў.


батыпла́н

(ад баты- + -план)

несамаходны аднамесны апарат для вывучэння марскіх глыбінь, здольны манеўраваць у гарызантальным і вертыкальным напрамку.


батыска́ф

(ад баты- + -скаф)

самаходны апарат для глыбакаводных даследаванняў.


баты́ст

(фр. batiste)

тонкая паўпразрыстая тканіна з ільняной або баваўнянай пражы, звычайна падвергнутай мерсерызацыі.


батысфе́ра

(ад баты- + сфера)

стальная камера сферычнай формы, якая спускаецца на тросе для даследавання расліннасці і жывёльнага свету на вялікай глыбіні.


батытэрмо́граф

(ад баты- + тэрмограф)

прыбор для вымярэння і запісу тэмпературы вады на розных глыбінях акіянаў і мораў у час руху судна.


батыфато́метр

(ад баты- + фатометр)

прыбор для вымярэння інтэнсіўнасці асвятлення ў вадзе на вялікіх глыбінях.


батыя́ль

(ад гр. bathys = глыбокі)

зона марскіх глыбіняў ад 200 да 2000 м.


батыя́льны

(ад батыяль)

які датычыць марскіх адкладаў, што залягаюць на глыбіні 200—2000 м;

б-ая зона — тое, што і батыяль.


ба́тэнсы

(англ. battens)

дошкі шырынёй 10—20 см і таўшчынёй 5—10 см.


батэрфля́й

(англ. butterfly)

спосаб спартыўнага плавання на грудзях, пры якім грабок робіцца адначасовым вынасам абедзвюх рук на паверхню вады.


бау́л

(іт. baule)

падарожны куфэрак круглаватай формы.


ба́ўэр

(ням. Bauer)

нямецкі селянін-землеўласнік.


ба́фтынг

(англ. buffeting)

трасенне самалёта пры аднясенні паветраных віхроў ад крыла на хваставое апярэнне.


бахтарма́

(цюрк. bachtarma)

адваротны бок выдубленай шкуры.


баху́р

(ст.-яўр. bachur = хлопец)

1) маленькі тоўсценькі хлопчык, карапуз;

2) пазашлюбнае дзіця;

3) гіст. назва маладога яўрэя на Беларусі ў 16—17 ст.


бахча́

(тур. bahča, ад перс. bachče = садзік)

пóле, на якім растуць гарбузы, кавуны, дыні.


бахшы́

(цюрк. bagšy)

1) народны спявак, музыкант, паэт у народаў Сярэд. Азіі;

2) шаман у некаторых цюркскіх народаў.


баца́нія

(н.-лац. bazzania)

пячоначны мох сям. лепідозіевых, які трапляецца на вільготнай глебе ў цяністых лясах, радзей на гнілой драўніне.


бацы́дыя

(н.-лац. bacidia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. лецыдзеевых, які расце на кары дроў, раслінных рэштках, радзей на камянях, глебе.


бацыліспо́ра

(н.-лац. bacillisрога)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод (вольхі, вярбы і інш.) у вадзе.


бацы́лы

(лац. bacillum = палачка)

палачкападобныя бактэрыі, сярод якіх большасць з’яўляецца ўзбуджальнікамі інфекцыйных хвароб.


бацыля́рыя

(н.-лац. bacillaгіа)

каланіяльная дыятомавая водарасць сям. ніцшыевых, якая пашырана ў бентасе і планктоне мораў, саланавата-прэсных вадаёмаў.


башлы́к

(цюрк. bašlyk)

суконны капюшон з доўгімі канцамі, які надзяваецца на шапку ў непагоду.


башма́к

(рус. башмак, ад цюрк. bašmak)

асобы від тормаза ў выглядзе клінападобнай калодкі, якая падкладваецца пад колы вагонаў, каб спыніць іх рух.


башта́н

(укр. баштан, ад тур.перс. bostān = агарод)

тое, што і бахча.


башыбузу́к

(тур. bašybozuk)

1) салдат нерэгулярных турэцкіх войск у 18—19 ст.;

2) перан. грубы, бязлітасны, жорсткі чалавек.


баядэ́ра

(парт. bailadeira)

індыйская храмавая танцоўшчыца, якая за плату выступае і ў рэстаранах, прыватных дамах.


баяне́т

(фр. baionnette = штык, ад Bayonne = назва горада ў Францыі)

1) злучэнне дэталяў, пры якім адна дэталь з прораззю насаджваецца на іншую дэталь з выступам;

2) першапачатковая назва штыка, вынайдзенага ў сярэдзіне 17 ст. у Францыі.


беамі́цэс

(н.-лац. baeomyces)

накіпны лішайнік сям. беаміцэтавых, які расце на гліністай і тарфяной глебе, гнілой драўніне.


беатыфіка́цыя

(с.-лац. beatificatio, ад лац. beatus = блажэнны + facere = рабіць)

акт залічэння католіка ў лік блажэнных, які выконвае рымскі папа.


бегемо́т

(ням. Behemoth, ад ст.яўр. behēmōth)

буйная млекакормячая жывёла атрада парнакапытных, якая жыве ў рэках і азёрах Афрыкі.


бегетры́я

(ісп. behetna)

вольная сялянская абшчына ў сярэдневяковай Іспаніі.


бегіна́ж

(фр. béguinage)

пасёлак накшталт манастыра з келлямі для адзінокіх жанчын у Бельгіі і Нідэрландах.


бедла́м

(англ. bedlam)

1) лонданская псіхічная бальніца;

2) перан. неразбярыха, шум, вэрхал.


бе́дленд

(англ. bad lands = літар. дрэнныя землі)

рэзка расчлянёны рэльеф пустынных і паўпустынных раёнаў з заблытанай сеткай яроў і вузкіх грабянёў, што робіць яго непрыгодным для земляробства.


бедуі́ны

(ар. badauin = жыхары пустыні)

вандроўныя і паўвандроўныя арабы-жывёлаводы Аравійскага паўвострава і Паўн. Афрыкі (параўн. фелахі).


бедэ́кер

[ням. K. Baedeker = прозвішча ням. кнігавыдаўца (1801—1859)]

назва даведнікаў па розных краінах для турыстаў на нямецкай і іншых мовах, якія выдаюцца ў Германіі.


безаа́ры

(перс. bezoari)

утварэнні са шчыльна збітай шэрсці жывёл або валокнаў раслін, якія часам выяўляюць у страўніках жвачных жывёл.


безэ́

(фр. baiser = пацалунак)

пірожнае з узбітых яечных бялкоў і цукру.


бей

(тур. bey = князь)

тытул феадальнай знаці або службовых асоб у некаторых краінах Блізкага і Сярэд. Усходу.


бе́йдэвінд

(гал. bij de wind)

курс паруснага судна пры сустрэчна-бакавым ветры.


бе́йліф

(англ. bailiff)

памочнік шэрыфа ў англамоўных краінах.


бейні́т

[ад англ. E. Bain = прозвішча амер. металурга (1891—1978)]

структурная састаўляючая сталі. якая ўтвараецца ў выніку так званага прамежкавага ператварэння аўстэніту.


бейсбо́л

(англ. baseball, ад base = нізавы + ball = мяч)

спартыўная камандная гульня з мячом і бітай, якая нагадвае лапту.


бейт

(ар. bejt)

двухрадковая вершаваная страфа ў паэзіі народаў Блізкага і Сярэд. Усходу, якая звычайна змяшчае закончаную думку.


бейшло́т

(гал. bijslot)

грэбля ў вярхоўі суднаходнай ракі са шлюзамі для выпускання вады.


бек1

(цюрк. beg)

1) тытул феадальнай знаці ў цюркскіх народаў;

2) форма ветлівага звароту ў некаторых цюркскіх народаў (адпавядае паняццю «пан»).


бек2

(англ. back = задні)

уст. гулец абароннай лініі ў спартыўных гульнях з мячом або шайбай.


бека́р

(фр. bécarre)

нотны знак, які адмяняе дзеянне папярэдняга дыеза ці бемоля і аднаўляе асноўнае значэнне ноты.


бекерэ́ль

[фр. A. Becquerel = прозвішча фр. фізіка (1852—1908)]

адзінка актыўнасці нукліда ў радыеактыўнай крыніцы; у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) роўная актыўнасці нукліда, пры якой за lc адбываецца адзін акт радыеактыўнага распаду.


беке́ша

(польск. bekiesza < венг. bekes, ад Bekes = прозвішча С. Баторыя)

мужчынскае паліто са зборкамі ў таліі.


бекма́нія

(н.-лац. beckmannia, ад ням. J. Beckmann = прозвішча ням. батаніка)

травяністая расліна сям. злакавых з лінейным лісцем і дробнымі кветкамі ў коласападобных мяцёлках, пашыраная пераважна ва ўмераных зонах на заліўных лугах.


бекме́с

(тур. bäkmäz)

канцэнтраваны вінаградны сок.


беко́н

(англ. bacon)

правэнджаная або прасоленая свініна асобага прыгатавання.


бекро́с

(англ. backcross, ад back = зноў + cross = скрыжоўваць)

скрыжоўванне гібрыда першага пакалення з адной з бацькоўскіх форм.


бе́кхенд

(англ. back-hand, ад back = ззаду + hand = рука)

удар злева пры гульні ў тэніс.


бел

[англ. A. Bell = прозвішча амер. вынаходцы (1847—1922)]

лагарыфмічная адзінка адносін дзвюх фізічных велічынь (энергій, магутнасцей, токаў і інш.).


беладо́нна

(іт. belladonna = літар. прыгожая дама)

травяністая расліна сям. паслёнавых з чорнымі ягадамі, пашыраная ў Еўропе і Малой Азіі; дае атрапін; красаўка.


белалгі́н

[ад бел(адонна) + (ан)альгін]

лекавы проціспазматычны, болесуцішальны і процікіслотны прэпарат пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту.


беламка́нда

(н.-лац. belamcanda)

травяністая расліна сям. касачовых з вузкім лісцем і буйнымі чырванавата-бурымі кветкамі, пашыраная ў Японіі, Кітаі, Індыі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


белані́дый

(н.-лац. belonidium)

сумчаты грыб сям. гіялосцыфавых, які развіваецца на адмерлых сцёблах травяністых раслін.


белаперо́на

(н.-лац. beloperone)

вечназялёная паўкустовая расліна сям. акантавых з яйцападобным лісцем і сабранымі ў коласападобныя суквецці кветкамі, пашыраная ў Мексіцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


белатаміна́л

[ад бела(донна) + (эрга)тамін + (фенабарбіт)ал]

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры бяссонніцы, клімактэрычных неўрозах і інш.


белемні́ты

(н.-лац. belemnitidae, ад гр. belemnon = баявая сякера)

атрад вымерлых галаваногіх малюскаў, жылі ў карбонепалеагене.


белетры́ст

(ад фр. belles-lettres = прыгожая славеснасць)

аўтар апавядальных мастацкіх твораў.


белетры́стыка

(ад фр. belleslettres = прыгожая славеснасць)

1) мастацкая проза;

2) апавядальная літаратура займальнага характару.


бельведэ́р

(іт. belvedere = літар. прыгожы від)

1) невялікая вежа над будынкам або асобная альтанка на ўзвышаным месцы, адкуль адкрываецца від на ваколіцу;

2) назва, якая замацавалася за некаторымі палацамі (напр. у Варшаве, Ватыкане, Празе, Вене).


белька́нта

(іт. bel canto = літар. прыгожы спеў)

стыль вакальнага выканання, характэрны для італьянскага опернага мастацтва, які вызначаецца вольным валоданнем усімі рэгістрамі голасу, лёгкасцю і прыгажосцю гучання.


бе́льтынг

(англ. belting = прывадны пас)

вельмі моцная тэхнічная тканіна палатнянага перапляцення, якая выкарыстоўваецца для вырабу прывадных пасаў, канвеерных стужак і інш.


бельэта́ж

(фр. bel-étage = прыгожы паверх)

1) першы над партэрам ярус у тэатры;

2) другі, парадны паверх палаца, асабняка.


бемо́ль

(фр. bémol, ад іт. bemolle)

нотны знак, які азначае паніжэнне ноты на паўтону (параўн. дыез).


бе́ндзі

(англ. bandy)

прынятая ў міжнароднай спартыўнай тэрміналогіі назва хакея з мячом на лёдзе.


бенедыкці́н

(с.-лац. benedictin)

гатунак французскага лікёру.


бенедыкці́нцы

(с.-лац. benedictini)

члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага каля 530 г. Бенедыктам Нурсійскім у Італіі.


бенефі́с

(фр. bénéfice = прыбытак, карысць; перавага)

1) спектакль у гонар аднаго з яго ўдзельнікаў як выражэнне прызнання заслуг артыста;

2) уст. спектакль, збор з якога ішоў на карысць аднаго з удзельнікаў.


бенефі́цый

(лац. beneficium = дабрадзейства)

1) падатковая або якая-н. іншая ільгота, якая давалася ў Стараж. Рыме;

2) зямельнае ўладанне, якое ў перыяд сярэдневякоўя давалася каралём або буйным феадалам васалу за нясенне ваеннай або адміністрацыйнай службы;

3) даходная касцельная пасада.


бенефіцыя́нт

(ад фр. bénéfice = прыбытак, карысць; перавага)

артыст, у гонар якога даецца бенефіс.


бенефі́цыяр бенефіцыя́р

(англ. beneficiary)

1) асоба, якая атрымлівае даходы ад сваёй маёмасці пры перадачы яе другой асобе на давернай падставе (пры здачы ў арэнду, наём);

2) той, хто атрымлівае грошы паводле акрэдытыва або страхавога полісу.


бензаі́л

(ад с.-лац. benzoe = духмяны сок)

арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца ў вытворчасці палімераў.


бензаілхлары́д

(ад бензаіл + хларыд)

хлорысты бензаіл, які выкарыстоўваецца ў вытворчасці перакісу бензаілу і сінтэтычных фарбавальнікаў.


бензаі́н

(ад с.-лац. benzoe = духмяны сок)

арганічнае злучэнне, бясколерныя крышталі, упершыню знойдзеныя ў бензоі.


бензало́н

(ад бензол)

валакно, вырабленае на аснове полівінілавага спірту-полікрылнітрылу.


бензальдэгі́д

[ад бенз(ол) + альдэгід]

арганічнае злучэнне, бясколернае масляністае рэчыва з пахам горкага міндалю; выкарыстоўваецца пры вырабе пахучых рэчываў, фарбавальнікаў.


бензана́л

(ад бензол)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры лячэнні розных формаў эпілепсіі.


бензанафто́л

(ад бензол + нафтол)

арганічнае злучэнне, белы крышталічны парашок; выкарыстоўваецца як дэзінфіцыруючы прэпарат пры захворванні органаў стрававання.


бензафі́льтр

(ад бензін + фільтр)

прыбор для фільтравання бензіну.


бензацыстэ́рна

(ад бензін + цыстэрна)

цыстэрна для захоўвання і перавозкі бензіну; вагон або аўтамашына з такой цыстэрнай.


бе́нзель

(гал. bendsel = літар. завязка)

мар. перавязванне двух тросаў тонкім тросам або лінем.


бензіды́н

[ад с.-лац. benzoe = духмяны сок + гр. dyn(amoo) = узмацняю]

арганічнае злучэнне, бясколерныя крышталі, якія цямнеюць на святле і паветры; выкарыстоўваецца для вырабу фарбавальнікаў.


бензі́л

(ад с.-лац. benzoe = духмяны сок)

прасцейшы спірт араматычнага рада, бясколерная вадкасць з прыемным пахам.


бензілпеніцылі́н

(ад бензіл + пеніцылін)

антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры запаленчых працэсах.


бензілхлары́д

(ад бензіл + хларыд)

арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам; выкарыстоўваецца для атрымання бензілавага спірту.


бензі́н

(фр. benzine, ад с.-лац. benzoe = духмяны сок)

бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы нафты.


бензо́й

(с.-лац. benzoe = духмяны сок)

смала стыраксавага дрэва, якое расце ў паўд.-Зах. Азіі і на Малайскіх астравах.


бензо́йны

(ад бензой)

які мае адносіны да бензою (напр. б-ая кіслата, б-ая смала).


бензо́л

(фр. benzol, ад с.-лац. benzoe = духмяны сок)

арганічнае злучэнне, бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы каменнага вугалю і нафты.


бенітаі́т

(ад англ. San-Benita = назва акругі ў штаце Каліфорнія ЗША)

мінерал, тытанасілікат барыю белага, сіняга колеру або бясколерны; выкарыстоўваецца як паўкаштоўны камень.


бенкаі́н

[ад бен(зол) + (ка)каі́н]

болесуцішальны лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў стаматалагічнай практыцы.


бенка́рт, банка́рт

(ст.польск. bęnkart, ад с.-в.-ням. benchart)

назва пазашлюбнага дзіцяці на Беларусі ў 16 — першай пал. 19 ст. (параўн. байструк).


бентазу́х

(ад гр. benthos = глыбіня + suchos = кракадзіл)

вымерлае земнаводнае падкласа лабірынтадонтаў, якое вяло прыдонны спосаб жыцця; вядома з адкладаў трыясу.


бе́нталь

(англ. benthal, ад гр. benthos = глыбіня)

дно вадаёма і прыдонны слой вады, заселеныя арганізмамі.


бентані́т

(ад англ. Benton = назва мясцовасці ў ЗША)

разнавіднасць адбельвальных глін, якая складаецца ў асноўным з монтмарыланіту.


бе́нтас

(гр. benthos = глыбіня)

сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць дно вадаёмаў.


бенуа́р

(фр. baignoire)

тэатральныя ложы на ўзроўні партэра.


бенч

(англ. bench)

марская або азёрная тэраса, створаная абразіяй 1 у карэнных пародах ля асновы кліфа.


беняты́ты

[н.-лац. bennettitopsida, ад I. Bennett = прозвішча англ. батаніка (1801—1876)]

клас вымерлых дрэвападобных раслін аддзела голанасенных, блізкіх да сучасных сагаўнікавых, якія існавалі ў пермі — меле.


бера́рдыус

(н.-лац. berardius)

кіт сям. дзюбарылых цёмнабурай афарбоўкі, пашыраны ў Ціхім акіяне.


бераўні́т

(ад чэш. Beraun = назва радовішча ў Чэхіі)

мінерал чырвона-бурага, радзей цёмна-зялёнага колеру са шкляным бляскам.


берберы́н

(фр. berbérine, ад с.лац. berberis = барбарыс < ар. barbäris)

алкалоід, які змяшчаецца ў лісцях барбарысу і некаторых іншых раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне як жаўцягонны сродак.


бергама́ска

(іт. bergamasca, ад Bergamo = назва горада ў Італіі)

старадаўні італьянскі танец.


бергамо́т

(іт. bergamotta)

1) вечназялёнае пладовае дрэва сям. рутавых, пашыранае ў Міжземнамор’і, Грузіі, з пладоў якога здабываюць эфірны алей;

2) сорт груш з яблыкападобнымі сакавітымі пладамі.


берг-кале́гія

(ад ням. Berg = гара + калегія)

орган кіравання горнай справай у Расіі ў 18 ст.


бергшля́г

(ням. Bergschlag, ад Berg = гара + Schlag = удар)

хуткае, з трэскам, адскокванне кавалкаў горных парод ад сцен глыбокіх вырабатак.


бе́ргшрунд

(ням. Bergschrund, ад Berg = гара + Schrund = трэшчына)

падгорная трэшчына ў вобласці жыўлення горнага ледніка.


бергштрыхі́

(ням. Bergstriche, ад Berg = гара + Strich = рыса)

кароткія рыскі на тапаграфічнай карце, якія праводзяцца перпендыкулярна да гарызанталяў і паказваюць напрамак уніз на схіле.


бержарэ́та

(фр. bergerette = літар. маленькая пастушка)

старадаўняя французская танцавальная песенька пастаральнага характару.


б’еркандэ́ра

(н.-лац. bjerkandera)

губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце ў лясах на адмерлай драўніне, ствалах жывых дрэў, выклікае белую гніль.


бе́рклій

(англ. Berkeley = назва горада ў Каліфорніі)

штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент сям. актыноідаў.


берклія́нства

[ад англ. G. Berkeley = прозвішча англ. філосафа (1685—1753)]

разнавіднасць суб’ектыўнага ідэалізму, прадстаўнікі якога адмаўлялі існаванне матэрыяльнага свету і сцвярджалі, што рэчы ўяўляюць сабой толькі сукупнасць адчуванняў.


бе́ркут

(цюрк. bürküt)

драпежная птушка сям. ястрабіных; выкарыстоўваецца для палявання на лісоў і зайцоў.


бе́ркшыры беркшы́ры

(англ. Berkshire = назва графства ў Англіі)

парода скараспелых свіней, выведзеная ў Англіі ў 18 ст.


берлі́на

(ад Berlin = назва горада ў Германіі)

крытае рачное судна для перавозкі тавараў.


бе́рма

(ням. Berme)

уступ на адхоне плаціны, чыгуначнага насыпу, які робіцца для таго, каб надаць адхону большую ўстойлівасць.


берму́ды

(англ. Bermuda = Бермудскія астравы)

штаны да калена, свабодныя, з загладжанай складкай, звычайна з адваротамі.


бернардзі́нцы

(с.-лац. bernardini)

манахі каталіцкага ордэна, заснаванага ў 15 ст. пры касцёле святога Бернардзіна ў Кракаве; мелі больш строгі статут, чым францысканцы.


берсалье́ры

(іт. bersaglière, ад bersaglio = мішэнь, цэль)

стралковыя часці італьянскай арміі, раней — пяхотныя, зараз — самакатныя і матацыклетныя.


берсе́з

(фр. berceuse, ад bercer = гойдаць, калыхаць)

муз. калыханка, вакальны або інструментальны твор у рытме калыханкі.


бертале́таў

[ад фр. C. Berthollet = прозвішча фр. хіміка (1748—1822)];

б-а соль — хларат калію; выкарыстоўваецца пры вырабе запалак, выбуховых рэчываў, у медыцыне.


берталі́ды

[ад фр. C. Berthollet = прозвішча фр. хіміка (1748—1822)]

хімічныя злучэнні пераменнага складу (параўн. дальтаніды).


бертранды́т

(ад фр. E. Bertrand = прозвішча фр. мінералога)

мінерал класа сілікатаў, бясколерны, белы, радзей светла-ружовы і светла-жоўты са шкляным бляскам; руда берылію.


бе́ры-бе́ры

(ад інд. beri = слабасць)

захворванне, выкліканае адсутнасцю ÿ ежы вітаміну В.


берыкао́ба

(груз. berikaoba)

грузінскі імправізаваны народны тэатр масак.


беры́л

(гр. beryllos)

мінерал класа сілікатаў жоўта-зялёнага, зеленавата-блакітнага або ружовага колеру;

празрысты б. — каштоўны камень (гл. аквамарын, ізумруд).


берылі́ды

(ад берылій)

злучэнні берылію з іншымі металамі; выкарыстоўваюцца ў авія- і ракетабудаванні, у электратэхніцы і інш.


берыліза́цыя

(ад берылій)

насычэнне берыліем паверхневага слою вырабаў са сталі і іншых сплаваў для надання ім большай цвёрдасці і вогнетрываласці.


беры́лій

(н.-лац. beryllium, ад гр. beryllos = берыл)

хімічны элемент, лёгкі светла-шэры метал.


берэ́йтар

(ням. Bereiter)

1) спецыяліст, які аб’язджае коней, вучыць верхавой яздзе;

2) памочнік дрэсіроўшчыка коней у цырку.


берэ́т

(фр. béret)

круглы мужчынскі і жаночы галаўны ўбор без казырка.


бе́са

(фр. baisse)

экан. паніжэнне курсу біржавых папер.


бесало́л

[ад бе(ладонна) + салол]

лекавы прэпарат, які прымяняюць пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, цыстытах і інш.


бесеме́р

[англ. H. Bessemer = прозвішча англ. інжынера (1813—1898)]

сталь, атрыманая з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам у канвертары.


бесемерава́ць

(ад бесемер)

атрымліваць сталь з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам у канвертары.


бест

(перс. best)

заснаванае на даўнім звычаі права недатыкальнасці некаторых месцаў у Іране (мячэцей, дамоў вышэйшага духавенства, іншаземных пасольстваў), адкуль чалавек, якога праследуе ўлада, не можа быць узяты сілай.


бестсе́лер

(англ. bestseller, ад best = лепшы + sell = прадавацца)

ходкая, выдадзеная вялікім тыражом кніга на сенсацыйную тэму або ходкі тавар у шэрагу замежных краін, асабліва ў ЗША і Англіі.


бестыя́рый

(с.-лац. bestiarium, ад лац. bestiarius = звярыны)

сярэдневяковыя творы, у якіх апісвалі звяроў, даючы ім алегарычнае тлумачэнне.


бетаі́н

(ад лац. beta = бурак)

арганічнае азоцістае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое змяшчаецца ў цукровых бураках і многіх іншых раслінах.


бетані́т

(ад бетон)

ппучны камень, зроблены з бетону.


бето́н

(фр. béton)

будаўнічы матэрыял, атрыманы з сумесі рашчыненай цэментнай масы з пяском і шчэбнем.


бетулі́н

(н.-лац. betulma, ад лац. betula = бяроза)

1) бярозавая жывіца;

2) белы фарбавальнік, які змяшчаецца ў клетках бярозавай кары.


бетэ́ль

(парт. betel, ад тамільск. vettila)

1) трапічная кустовая расліна сям. перцавых з пякучым на смак лісцем;

2) сумесь для жавання з лістоў гэтай расліны, насення пальмы арэкі, тытуню і вапны.


б’еф

(фр. bief)

участак ракі або канала паміж дзвюма плацінамі, двума шлюзамі.


бефстро́ганаў

(рус. бефстроганов, ад фр. boeuf = ялавічына + рус. Строганов = прозвішча)

мясная страва з невялікіх кавалачкаў струганага мяса ў падліве.


бефунгі́н

(ад лац. fungus = грыб)

лекавы прэпарат, які прымяняюць як сімптаматычны сродак пры лячэнні злаякасных пухлін.


бешаме́ль

(фр. béchamelle, ад L. Béchamel = прозвішча кухара пры двары Людовіка XIV)

густая падліва з яец, малака, мукі для мясных і рыбных страў.


бешбарма́к

(цюрк. besbarmak)

страва з крышанага мяса, звычайна бараніны, з наварам мукі, круп у народаў Сярэд. Азіі.


бешме́т

(тат. bismet)

верхняя мужчынская вопратка ў татараў і каўказскіх народаў.


бёміт

(ад ням. I. Böhm = прозвішча ням. мінералога)

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў, монагідрат алюмінію, бясколерны або белы са шкляным бляскам; уваходзіць у склад баксітаў.


бі-

(лац. bis = двойчы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на падваенне таго, што выражана другой часткай.


бібельдру́к

[ням. Bibeldruck (papier)]

высокаякасная непразрыстая друкарская папера, якая па тонкасці набліжаецца да папяроснай.


бібліёграф

(ад бібліяграфія)

спецыяліст у галіне бібліяграфіі.


бі́блія

(лац. biblia, ад гр. biblia = кнігі)

старажытны помнік пісьменнасці, зборнік твораў іудзейскай (Стары запавет) і хрысціянскай (Стары і Новы запаветы) рэлігій, дзе выкладзены асновы веравучэння.


бібліягра́фія

(ад гр. biblion = кніга + -графія)

1) навука аб складанні даведнікаў па літаратуры і апісанні кніг;

2) спіс літаратуры па якім-н. прадмеце, пытанні;

3) аддзел у перыядычных выданнях, прысвечаны кароткаму агляду кніг, што выйшлі з друку.


бібліяло́гія

(ад гр. biblion = кніга + -логія)

навука пра кнігу як з’яву культуры і прадмет вытворчасці; кнігазнаўства.


бібліяма́н

(ад бібліяманія)

чалавек, які захапляецца збіраннем кніг.


бібліяма́нія

(ад гр. biblion = кніга + манія)

захапленне збіраннем кніг, галоўным чынам старадрукаў і рэдкіх выданняў.


бібліята́ф

(ад гр. biblion = кніга + taphos = магіла)

«магільшчык кніг» — жартаўлівая назва ўласніка бібліятэкі, які не дазваляе іншым карыстацца ёю.


бібліятэ́ка

(лац. bibliotheca, ад гр. bibliotheke)

1) установа, якая збірае, захоўвае і выдае кнігі чытачам;

2) набор кніг, прызначаных для пэўнай групы чытачоў (напр. б. агранома, б. настаўніка);

3) набор кніг, якія знаходзяцца ў чыім-н. прыватным карыстанні.


бібліяфі́л

(ад гр. biblion = кніга + -філ)

аматар, знаўца, збіральнік рэдкіх выданняў кніг.


бібліяфі́льства

(ад бібліяфіл)

збіранне і вывучэнне рэдкіх і каштоўных выданняў.


бібо́п

(англ. bebop)

стыль т.зв. сучаснага джаза, які склаўся на пач. 1940-х гадоў у ЗША.


бібу́ла

(польск. bibuła, ад лац. bibulus = які прагна п’е)

1) порыстая папера, здольная ўбіраць і прапускаць вадкасць; прамакатка;

2) тонкая белая або каляровая папера, прызначаная для ўпрыгожвання або ўпакоўкі.


біва́к

(ням. Biwack)

стаянка войска па-за населеным пунктам; войска на прывале;

2) стаянка альпіністаў, турыстаў.


бівале́нты

(ад бі- + лац. valens, -ntis = моцны)

пары з’яднаных паміж сабой гамалагічных храмасом, якія ўтвараюцца пры дзяленні клетачнага ядра.


біг

(ням. Biege = выгін)

рубчык на кардоне або абгортачнай паперы, дзякуючы якому вокладка лягчэй раскрываецца, а папера згінаецца.


біга́мія

(ад бі- + -гамія)

дваяшлюбнасць, дваяжэнства.


бігара́дыя

(фр. bigarade = горкі апельсін)

тое, што і памяранец.


бі́гас

(польск. bigos, ад ням. Beiguss)

страва з кіслай і свежай капусты, тушанай з рознымі гатункамі мяса і прыправамі.


бігеміні́я

(ад бі- + лац. geminus = падвойны, парны)

від арытміі сэрца, пры якім экстрасісталія наступае праз кожную нармальную сісталу.


біг-бі́знес

(англ. big business)

вялікая камерцыйная справа, маштабная гандлёвая здзелка, буйное прадпрымальніцтва.


бігудзі́

(фр. bigoudi)

металічныя, пластмасавыя або гумавыя трубачкі, на якія накручваюць валасы, каб надаць ім хвалістасць.


бідэ́

(фр. bidet)

пасудзіна, ракавіна для падмывання.


бідэрме́ер

[ням. Biedermeier, ад Biedermaier = сатырычны персанаж, сімвал нямецкага мешчаніна, выведзены ў паэтычных творах Л. Эйхродта (1827—1892)]

стылявы кірунак у нямецкім і аўстрыйскім мастацтве першай пал. 19 ст., які адлюстроўваў побыт мяшчанства.


біена́ле

(іт. biennale)

назва мастацкіх выставак, якія адбываюцца рэгулярна раз у два гады.


біёграф

(ад бія- + -граф)

складальнік чыёй-н. біяграфіі.


-біёз

(гр. biosis = жыццё)

другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «жыццё», «жыццёвы працэс».


біёлаг

(ад бія- + -лаг)

спецыяліст у галіне біялогіі.


біём

(англ. biome, ад гр. bios = жыццё)

сукупнасць раслінных і жывёльных арганізмаў, якія насяляюць пэўны экалагічны аднародны абшар, напр. еўразійскую тундру або канадскія лясы.


біёніка

[ад бія(логія) + (электро)ніка]

навука, якая вывучае будову жывых арганізмаў, каб ствараць машыны, якія па сваіх дадзеных набліжаюцца да характарыстык гэтых арганізмаў.


біёнты

(гр. bion, -ntos = які жыве)

арганізмы, якія ў ходзе эвалюцыі прыстасаваліся да пражывання ў пэўным асяроддзі (біятопе).


біёта

(гр. biote = жыццё)

1) сукупнасць раслін і жывёл, аб’яднаных агульнай вобласцю распаўсюджання;

2) тое, што і платыкладус.


біжутэ́рыя

(фр. bijouterie = гандаль ювелірнымі вырабамі)

жаночыя ўпрыгожанні (брошкі, пацеркі, пярсцёнкі і інш.) з некаштоўных камянёў і металаў.


біза́нь

(гал. bezaan)

ніжні косы парус на бізань-мачце.


біза́нь-ва́нты

(ад бізань + ванты)

мар. снасці на парусным судне, пры дапамозе якіх мацуецца бізань-мачта.


біза́нь-ма́чта

(ад бізань + мачта)

мар. задняя мачта на парусным судне.


бі́знес

(англ. business)

1) камерцыйная, біржавая або прадпрымальніцкая дзейнасць, накіраваная на атрыманне прыбытку;

2) дзелавое жыццё, эканамічная дзейнасць наогул у адрозненне ад іншых сфер жыццядзейнасці (культуры, палітыкі, адукацыі і інш.);

3) перан. спрытная афера як крыніца ўзбагачэння, нажывы.


бізнесме́н

(англ. businessman)

дзялок, прадпрымальнік, камерсант.


бі́знес-пла́н

(ад бізнес + план)

дакумент з абгрунтаваннем запланаванай камерцыйнай дзейнасці фірмы на пэўны перыяд.


бізо́н

(фр. bison, ад лац. bison)

паўночнаамерыканскі дзікі бык атрада парнакапытных.


бізо́нія

(ад бі- + зона)

назва амерыканскай і англійскай акупацыйных зон у Германіі 1946—1949 іт. пасля іх сепаратнага аб’яднання.


бізу́н

[польск. bizun, ад венг. bizony = так, сапраўды (словы, якія паўтараў той, каго лупцавалі)]

1) плецены з раменных палосак арапнік або вітая з ільну, канапель тоўстая пуга;

2) перан. сімвал грубай сілы, прымусу.


бікамералі́зм

(фр. bicamérisme)

двухпалатная структура парламента ў некаторых краінах.


бікарбана́ты

(ад бі- + карбанаты)

тое, што і гідракарбанаты.


бікаэ́ка

(н.-лац. bicoeca)

аднаклетачная водарасць сям. бікаэкавых, якая пашырана ў морах і прэсных вадаёмах.


біквадра́т

(ад бі- + квадрат)

мат. чацвёртая ступень.


біквадра́тны

(ад бі- + квадратны)

чацвёртай ступені;

б-ае ўраўненне — прыватны выпадак ураўнення чацвёртай ступені, рашэнне якога зводзіцца да рашэння квадратнага ўраўнення падстаноўкай y = x2.


бікі́ні

(англ. Bikini = назва вострава ў Ціхім акіяне)

вельмі адкрыты купальны жаночы касцюм.


бікла́га, бакла́га

(тат. baklak)

невялікая драўляная ці металічная дарожная пасудзіна для вады, якую носяць на рэмені.


бікс

(ням. bixen = браць з сабой)

металічная скрынка, у якой стэрылізуюць (змясціўшы ў аўтаклаў) і захоўваюць стэрыльны перавязачны матэрыял, аперацыйную бялізну.


білабія́льны

(ад бі- + лабіяльны)

лінгв. губна-губны зычны гук (напр. б, п, м).


білатэра́льнасць

(ад білатэральны)

сіметрыя ў арганізмаў, цела якіх можна ўяўна падзяліць на аднолькавыя правую і левую палавіны.


білатэра́льны

(ад бі- + лац. lateralis = бакавы)

двухбаковы.


біле́т

(фр. billet)

1) дакумент на права праезду, уваходу, карыстання чым-н.;

2) дакумент, які сведчыць аб прыналежнасці да якой-н. арганізацыі або пра адносіны да якіх-н. абавязкаў (напр. прафсаюзны б., ваенны б.);

3) картка з пытаннямі на экзаменах.


білецёр

(фр. billeteur)

службовая асоба, якая кантралюе наяўнасць білетаў у кіно, тэатрах, на транспарце і г.д.


білівердзі́н

(ад лац. bilis = жоўць + фр. vert, verd = зялёны)

адзін з асноўных пігментаў жоўці чалавека і драпежных жывёл, які мае зялёны колер.


білігно́ст

(ад лац. bilis = жоўць + гр. gnostes = знаўца)

кантрастнае рэчыва, якое выкарыстоўваюць пры рэнтгеналагічных даследаваннях жоўцевых шляхоў і жоўцевага пузыра.


білінгві́зм

(ад лац. bilinguis = двухмоўны)

валоданне і папераменнае карыстанне асобай або калектывам дзвюма мовамі; двухмоўе (напр. беларуска-рускі б. на Беларусі, французска-англійскі б. у Канадзе).


білінгвісты́чны

(лац. bilinguis)

двухмоўны.


біліне́йны

(ад бі- + лінія)

двухлінейны.


білірубі́н

(н.-лац. bilirubinum, ад лац. bilis = жоўць + ruber = чырвоны)

адзіп 3 жоўцевых пігментаў чалавека і драпежных жывёл, які надае жоўці залацістую афарбоўку.


білірубінемі́я

(ад білірубін + -емія)

наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў крыві, што заўважаецца пры захворваннях печані.


білірубінуры́я

(ад білірубін + -урыя)

наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў мачы, што заўважаецца пры механічнай жаўтусе.


білітра́ст

[ад лац. bilis = жоўць + (кан)траст]

кантрастнае рэчыва, якое змяшчае ёд; выкарыстоўваецца пры рэнтгеналагічных даследаваннях жоўцевага пузыра і жоўцевых шляхоў.


біло́н

(фр. billon)

1) нізкапробнае серабро, якое ідзе на чаканку разменнай манеты;

2) непаўнацэнная разменная манета.


біль

(англ. bill)

праект закона, унесенага ўрадам або членам парламента ў ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах.


більбаке́

(фр. bilboquet)

гульня прывязаным да палачкі шарыкам, які падкідаецца і ловіцца на канец палачкі або ў сподачак.


більгарцыёз

(ад ням. T. Bilharz = прозвішча ням. урача 19 ст.)

захворванне мачавых шляхоў і кішэчніка, выкліканае глістамі трэматодамі.


більдапара́т

(ням. Bildapparat)

устарэлая назва фотатэлеграфа.


більён

(фр. billion)

лік, роўны мільярду (у нямецкай сістэме падліку — тысячы мільярдаў).


білья́рд

(фр. billard)

гульня шарамі і спецыяльным кіем на стале з бартамі і некалькімі адтулінамі (лузамі), а таксама стол для гэтай гульні.


бімалекуля́рны

(ад бі- + малекула)

звязаны з аднастадыйнай хімічнай рэакцыяй, у элементарным акце якой удзельнічаюць дзве часціцы.


бімета́л

(ад бі- + метал)

металічны матэрыял з двух слаёў розных металаў або сплаваў (напр. сталі і алюмінію, алюмінію і тытану); выкарыстоўваецца ў электра- і радыётэхніцы, прыборабудаванні і інш.


біметалі́зм

(ад бі- + металы)

грашовая сістэма, пры якой у якасці плацежнага сродку выкарыстоўваюцца адначасова два металы — золата і серабро.


біметасамато́з

(ад бі- + метасаматоз)

працэс замяшчэпня адных горных парод другімі са зменай хімічнага складу, што адбываецца пры ўзаемадзеянні дзвюх парод пры ўдзеле постмагматычных раствораў.


бі́мсы

(англ. beams)

папярочныя бэлькі ў корпусе судна, якія падтрымліваюць палубу.


бінакуля́рны

(фр. binoculairе)

1) які ажыццяўляецца двума вокамі вачыма;

б. зрок — звычайнае бачанне абодвума вокамі вачыма;

2) прызначаны для двух вачэй;

б. мікраскоп — мікраскоп з двума акулярамі.


бінаміна́льны

(ад бі- + намінальны)

які мае два імені, дзве назвы, як напр. у батанічнай і заалагічнай тэрміналогіі.


бінамія́льны

(ад біном)

які належыць да бінома;

б-ыя каафіцыенты — каэфіцыенты ў раскладанні бінома Ньютана.


бінарма́ль

(ад бі- + нармаль)

мат. нармаль крывой, перпендыкулярная да яе галоўнай нармалі.


біна́рны

(лац. binarius = двайны)

1) які складаецца з дзвюх частак, двух кампанентаў, напр. сплаў з двух металаў або металу і неметалу;

2) дваічны (у сістэме злічэння, калі ўсе лікі запісваюцца пры дапамозе дзвюх лічбаў).


бінаура́льны

(ад лац. bini = два + auris = вуха);

б. эфект — здольнасць чалавека і вышэйшых жывёл вызначаць напрамак, адкуль прыходзіць гук, абумоўленая тым, што да абодвух вушэй гукі прыходзяць неадначасова і неаднолькавымі па сіле.


біно́кль

(фр. binocle, ад лац. bini = два + oculum = вока)

аптычная прылада з дзвюх паралельна злучаных трубак для разглядвання аддаленых прадметаў.


біно́м

(ад бі- + гр. nome = частка)

сума або рознасць двух алгебраічных выразаў, двухчлен;

б. Ньютана — формула, якая ўяўляе сабой ступень некаторага двухчлена ў выглядзе сумы (параўн. маном, паліном).


біно́мен

(ад бі- + лац. nomen = імя)

прынятая ў біялагічнай наменклатуры двайная назва асноўнай таксанамічнай (гл. таксаномія) катэгорыі — віду.


бінт

(ням. Binde)

марлевая стужка, якая ўжываецца для перавязкі ран, пераломаў і інш.


бінуклеа́рыя

(н.-лац. binucleагіа)

ніткаватая зялёная водарасць сям. улотрыксавых, якая трапляецца ў саланавата-прэсных водах.


біпалі́ды

(ад бі- + гр. polis, -idos = горад-дзяржава)

тое, што і біпатрыды.


біпаля́рнасць

(ад біпалярны)

геаграфічнае пашырэнне жывых арганізмаў адзінага віду ў халодных і ўмераных шыротах абодвух паўшар’яў (напр. акулы, кіты, коцікі, сардзіны і інш.) і іх адсутнасць у трапічным поясе.


біпаля́рны

(ад бі- + палярны)

двухполюсны;

б-ыя каардынаты — лікі, якія вызначаюць становішча пункта адносна двух выбраных пунктаў, што называюцца полюсамі.


біпатры́ды

(ад бі- + гр. patris, -idos = бацькаўшчына)

асобы, якія адначасова маюць грамадзянства дзвюх або больш дзяржаў.


біпедалі́зм

(ад бі- + лац. pes, pedis = нага)

двухногі спосаб перамяшчэння, характэрны для чалавека, птушак і некаторых жывёл.


біпіна́рыя

(ад бі- + лац. pinna = пяро, плаўнік)

двухбакова-сіметрычная лічынка марскіх зорак.


біпла́н

(фр. biplan, ад лац. bis = двойчы + planum = плоскасць)

самалёт з дзвюма плоскасцямі крылаў, размешчанымі паралельна адна над другой па абодва бакі фюзеляжа (параўн. манаплан, трыплан).


біпры́зма

(ад бі- + прызма)

прызма, склееная з дзвюх прызмаў іх асновамі.


бі́ржа

(рус. биржа, ад ням. Börse)

установа, дзе заключаюцца фінансавыя і гандлёвыя здзелкі;

фондавая б. — рынак каштоўных папер;

валютная б. — установа, дзе ажыццяўляецца купля-продаж валюты;

б. працы — пасрэдніцкая ўстанова па найму рабочых.


біруза́

(рус. бирюза, ад цюрк. piruzä < перс. pirōzä)

каштоўны камень блакітнага або зеленаватага колеру.


біс

(фр. bis, ад лац. bis = двойчы)

выгук, якім просяць артыста паўтарыць толькі што выкананы ім нумар праграмы.


бісегмента́цыя

(ад бі- + сегментацыя)

двухбаковая сегментацыя цела арганізма.


бісексуалі́зм

(ад бі- + сексуалізм)

1) тое, што і гермафрадытызм;

2) палавая цяга як да асоб процілеглага полу, так і ўласнага.


бісексуа́льны

(ад бі- + сексуальны)

1) двухполы;

2) які мае палавую цягу да прадстаўнікоў абодвух полаў.


бісе́ктар

(лац. bisector = які раздзяляе надвае)

1) плоскасць, у якой ляжыць рабро двухграннага вугла і якая дзеліць гэты вугал на дзве аднолькавыя часткі;

2) інструмент, які дзеліць вугал папалам.


бісектры́са

(фр. bissectrice, ад лац. bissectrix, -icis = якая рассякае папалам)

прамая лінія, якая праходзіць праз вяршыню вугла і дзеліць яго папалам.


бі́сер

(ар. busr = пацеркі)

дробныя рознакаляровыя шкляныя або металічныя пацеркі для вышывання, упрыгожвання.


бісіно́з

(ад гр. byssos = бавоўна + -ноз)

прафесійнае захворванне лёгкіх (гл. пнеўмаканіёзы), якое развіваецца ў сувязі з удыханнем баваўнянага пылу.


біскві́т

(фр. biscuit)

1) высокакаларыйнае пульхнае печыва з цеста, у якое пакладзена многа жаўткоў і бялковай пены;

2) не пакрыты палівай фарфор.


бі́скуп

(польск. biskup < ст.-в.ням. biscof, ад гр. episkopos)

вышэйшае духоўнае званне ў католікаў (параўн. епіскагі).


бісмалі́т

(ад гр. bysma = корак + -літ)

інтрузія 2 канічнай або цыліндрычнай формы, што дасягае паверхні Зямлі ці заканчваецца ў тоўшчы асадачных парод, паднімаючы іх у выглядзе купала.


бістр

(фр. bistre)

цёмна-карычневая акварэльная фарба.


бістро́

(фр. bistro, ад рус. быстро = хутка)

невялікі рэстаран, бар з пітвом і закускамі.


бісульфа́ты

(ад бі- + сульфаты)

тое, што і гідрасульфаты.


бісульфі́ты

(ад бі- + сульфіты)

тое, што і гідрасульфіты.


бі́сус

(гр. byssos = тонкая пража)

прадукт выдзялення бісусавай залозы многіх пласціністажабравых малюскаў.


біт

[англ. bit, ад bi(nary) = дваісты + (digi)t = знак, лічба]

адзінка вымярэння колькасці інфармацыі ў дваічнай сістэме злічэння, адпавядае інфармацыі, якую атрымліваюць пры ажыццяўленні адной з дзвюх роўнаверагодных падзей.


бітана́льнасць

(ад бі- + танальнасць)

адначасовае выкарыстанне дзвюх танальнасцей у розных галасах таго самага музычнага твора.


бітана́льны

(ад бі- + танальны)

скампанаваны ў дзвюх танальнасцях.


бітл

(англ. beatl, ад beat = біць)

удзельнік бітлза.


бітлз

(англ. beatles, ад beat = біць)

англійскі маладзёжны вакальна-інструментальны квартэт 60-х гадоў 20 ст., а таксама ўтвораны на яго ўзор ансамбль у Зах. Еўропе і Амерыцы.


бі́тнік

(англ. beat = біць, разбіваць)

удзельнік стыхійнага анархічна-бунтарскага руху моладзі ў ЗША, Англіі і іншых краінах у 50—60-х гг. 20 ст., якая выражала пратэст супраць рэчаіснасці парушэннем нормаў супольнага жыцця людзей.


біто́н

(фр. bidon)

высокая цыліндрычная пасудзіна з накрыўкай для вадкасцей.


бітумініза́цыя

(ад бітумы)

1) запаўненне трэшчын у грунтах і горных пародах расплаўленымі прыроднымі бітумамі;

2) разбурэнне арганічных рэчываў, у выніку якога ў іх павялічваецца колькасць вугляроду і ўтвараюцца парафіны і нафтэны.


бітуміно́зны

(лац. bituminosus = смаляны)

які ўтрымлівае ў сабе бітумы (напр. б. торф).


біту́мы

(лац. bitumen = горная смала)

прыродныя або штучныя цвёрдыя, вадкія і газападобныя смалістыя рэчывы ці прадукты іх перапрацоўкі.


біты́нія

(н.-лац. bithynia)

прэснаводны малюск сям. гідробій, які ўдзельнічае ў біялагічным ачышчэнні вадаёмаў.


бі́тэнг

(гал. beting)

вертыкальная тумба на палубе судна, вакол якой наматаны якарны ланцуг, каб паменшыць хуткасць яго руху пры апусканні якара.


біфака́льцы

(ад бі- + фокус)

які мае два фокусы;

б-ыя акуляры — акуляры, у якіх верхняя частка шкельцаў дазваляе бачыць далёкія прадметы, а ніжняя служыць для чытання.


біфідабактэ́рыі

(ад лац. bifidus = падзелены на дзве часткі + бактэрыі)

група актынаміцэтаў, складаюць да 80—90% кішачнай флоры дзяцей і маладняку сельскагаспадарчых жывёл у перыяд малочнага выкормлівання.


біфіля́р

(ад бі- + лац. filum = нітка)

электрычны праваднік, складзены ў дзве столкі.


біфіля́рны

(ад біфіляр)

які складаецца з дзвюх нітак або дратоў;

б-ая абмотка — абмотка электраапаратаў або прыбораў складзеным у дзве столкі правадніком.


біфо́рыум

(н.-лац. biforium, ад лац. biforis = двухдзверны)

двухчасткавае аркаднае акно або арачны праём, характэрныя для архітэктуры раманскага і гатычнага стыляў.


біфурка́цыя

(лац. bifurcatio = раздваенне)

1) раздзяленне ракі на дзве пратокі, якія ўпадаюць у розныя басейны;

2) падзел трубчастага органа на дзве галіны, напр. трахеі на дзве бронхі;

3) падзел старшых класаў сярэдняй школы на два патокі, напрамкі ў навучанні, напр. на гуманітарны і матэматычны (параўн. поліфуркацыя).


біфштэ́кс

(англ. beef-steaks = кавалачкі ялавічыны)

кавалак абсмажанай ялавічыны з сярэдняй часткі хрыбта тушы.


біхевіяры́зм

(англ. behaviourism, ад behaviour = паводзіны)

кірунак у амерыканскай псіхалогіі, які лічыць прадметам псіхалогіі паводзіны.


біхраматаме́трыя

(ад біхраматы + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з'яўляецца цітраваны раствор біхрамату калію.


біхрама́ты

(ад бі- + храматы)

тое, што і дыхраматы.


біцылі́н

[ад бі- + (пені)цылін)]

антыбіётык, які ўжываецца для лячэння рэўматызму і некаторых іншых хвароб.


бі́цэпс

(лац. biceps = двухгаловы)

мышца паміж плячом і локцем, якая згінае руку.


бія-

(гр. bios = жыццё)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «жыццё», «жыццёвыя працэсы», «біялагічны».


біяаку́стыка

(ад бія- + акустыка)

раздзел біялогіі, які вывучае гукі, што выдаюць жывёлы, і гукавыя зносіны жывёл.


біяаргані́чны

(ад бія- + арганічны)

звязаны з арганічнымі злучэннямі, якія ўдзельнічаюць у біялагічных працэсах.


біяарыента́цыя

(ад бія- + арыентацыя)

здольнасць арганізмаў вызначаць сваё становішча ў прасторы.


біяастрана́ўтыка

(ад бія- + астранаўтыка)

тое, што і біякасманаўтыка.


біябібліягра́фія

(ад бія- + бібліяграфія)

бібліяграфія, у якой інфармацыя пра друкаваныя творы падаецца разам з біяграфічнымі звесткамі пра аўтараў.


біягарызо́нт

(ад бія- + гарызонт)

функцыянальнае падраздзяленне ярусаў у біяцэнозах.


біягеагра́фія

(ад бія- + геаграфія)

навука, якая вывучае заканамернасці пашырэння і размеркавання жывых арганізмаў на зямным шары.


біягеасфе́ра

(ад бія- + геасфера)

абалонка зямнога шара, у якой сканцэнтравана жывое рэчыва планеты.


біягеахі́мія

(ад бія- + геахімія)

раздзел геахіміі, які вывучае хімічныя працэсы ў біясферы.


біягеацэнало́гія

(ад біягеацэноз + -логія)

навука, якая вывучае біягеацэноз.


біягеацэно́з

(ад бія- + гр. ge = зямля + цэноз)

сукупнасць раслінных, жывёльных і мікраскапічных арганізмаў разам з участкам зямной паверхні, які яны займаюць і з якім звязаны абменам рэчываў і энергіі.


біяге́ль

(ад бія- + лац. gelo = застываю)

студзінападобная або цвёрдая структураваная калоідная сістэма біялагічнага паходжання з вадкім дысперсійным асяроддзем; разнавіднасць геляў.


біягельмі́нты

(ад бія- + гельмінты)

паразітычныя чэрві, якія на стадыі лічынкі жывуць у жывёльным арганізме, а ў дарослым стане — у целе чалавека або другой жывёлы (параўн. геагельмінты).


біягенасфе́ра

(ад бія- + гр. genos = нараджэнне + сфера)

сфера ўзнікнення жыцця — абалонка на планетах, у межах якой ствараюцца ўмовы, спрыяльныя для развіцця вышэйшых формаў матэрыі.


біягене́з

(ад бія- + -генез)

1) утварэнне арганічных злучэнняў жывымі арганізмамі;

2) тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой мяркуецца, што зародкі жывых істот былі занесены на Зямлю з іншых нябесных цел (параўн. абіягенез).


біягенеты́чны

(ад бія- + генетычны)

падпарадкаваны закону паўтарэння ў індывідуальным развіцці арганізма галоўных этапаў гістарычнага развіцця ўсяго роду продкаў (напр. б. закон).


біяге́нны

(ад бія- + -генны)

які стымулюе развіццё жывых арганізмаў (напр. б-ыя элементы).


біяге́рм

(ад бія- + гр. herma = падводная скала)

выступ марскога дна, утвораны рэшткамі вымерлых арганізмаў.


біягідрааку́стыка

(ад бія- + гідраакустыка)

раздзел біяакустыкі, які вывучае гукі, што ўтвараюцца воднымі арганізмамі.


біяглі́фы

(ад бія- + гр. glyphe = паглыбленне, ямка)

выкапнёвыя сляды жыццядзейнасці арганізмаў на паверхні або ўнутры асадачных парод.


біягра́ма

(ад бія- + -грама)

графічнае (дыяграмнае) адлюстраванне зменлівасці ў часе якой-н. біялагічнай сістэмы (асобіны, папуляцыі, віды, біяцэнозы).


біягра́фія

(ад бія- + -графія)

1) апісанне чыйго-н. жыцця;

2) чыё-н. жыццё (напр. выпадак з біяграфіі);

3) перан. гісторыя якіх-н. прадметаў, з’яў, падзей.


біядо́за

(ад бія- + доза)

працягласць ультрафіялетавага апрамянення скуры, неабходная для ўзнікнення слабой, але ясна акрэсленай эрытэмы.


біядына́міка

(ад бія- + дынаміка)

раздзел фізіялогіі, які вывучае жыццядзейнасць і функцыі арганізмаў.


біядэграда́цыя

(ад бія- + дэградацыя)

працэс раскладання матэрыялаў, рэчываў або аб’ектаў у навакольным асяроддзі пад уздзеяннем жывых арганізмаў (пераважна мікраарганізмаў).


біядэ́рм

(ад бія- + -дэрма)

слой, плёнка, якая складаецца з жывых арганізмаў (бактэрыі, грыбы, сіне-зялёныя водарасці), што жывуць і кормяцца на паверхні цел іншых жывых арганізмаў (на падводных частках раслін, рыбах).


біядэстру́ктары

(ад бія- + дэструктары)

тое, што і біярэдуцэнты.


біязо́на

(ад бія- + зона)

сукупнасць геалагічных адкладаў, у якой сустракаецца якая-н. адна сістэматызаваная група выкапнёвых арганізмаў (від, род, сям’я).


біяіндыка́тары

(ад бія- + індыкатары)

арганізмы, наяўнасць якіх або інтэнсіўнае развіццё служыць паказчыкам пэўных прыродных працэсаў або наяўнасці некаторых рэчываў.


біяіндыка́цыя

(ад бія- + індыкацыя)

сістэма ацэнкі стану і ўласцівасцей экасістэм па наяўнасці (адсутнасці) у ёй тых ці іншых арганізмаў.


біяінжыне́рыя

(ад бія- + фр. ingénier = праяўляць вынаходлівасць)

навука аб канструяванні і праектаванні тэхнічных прыбораў, робатаў, маніпулятараў, якія выконваюць біялагічныя функцыі ва ўмовах нармальнай жыццядзейнасці арганізма.


біяінфарма́цыя

(ад бія- + інфармацыя)

гіпатэтычна магчымая інфармацыя пры дапамозе біятокаў галаўнога мозга.


біякамуніка́цыя

(ад бія- + камунікацыя)

сувязі паміж асобінамі аднаго або розных відаў жывёл пры дапамозе пэўных сігналаў.


біякаро́зія

(ад бія- + карозія)

карозія металаў, выкліканая мікраарганізмамі.


біякасмана́ўтыка

(ад бія + касманаўтыка)

галіна навукі, якая вывучае захаванне арганізмаў у міжпланетнай прасторы ў час касмічных палётаў і магчымасці іх прыстасавання да касмічных умоў.


біяката́ліз

(ад бія- + каталіз)

паскарэнне або запавольванне хімічных рэакцый, якія адбываюцца ў арганізме пры ўдзеле ферментаў.


біякаталіза́тары

(ад бія- + каталізатары)

рэчывы, у асноўным ферменты, наяўнасць якіх паскарае або запавольвае ўласцівыя жывой матэрыі хімічныя працэсы.


біякіберне́тыка

(ад бія- + кібернетыка)

кірунак кібернетыкі, які вывучае законы зберажэння, перапрацоўкі і перадачы інфармацыі ў біялагічных сістэмах.


біяклі́мат

(ад бія- + клімат)

кліматычныя ўмовы, якія разам з іншымі фактарамі асяроддзя вызначаюць існаванне, размнажэнне і развіццё жывых арганізмаў.


біякліматало́гія

(ад бія- + кліматалогія)

раздзел кліматалогіі, які даследуе ўплыў клімату на жыццё, здароўе і дзейнасць чалавека, развіццё жывёл і раслін.


біяко́мплекс

(ад бія- + комплекс)

расліннае і жывёльнае асяроддзе, якое ствараецца на борце касмічнага карабля для надзейнай сістэмы жыццезабеспячэння.


біякрымінало́гія

(ад бія- + крыміналогія)

напрамак у крыміналогіі, які тлумачыць злачыннасць біялагічнымі фактарамі, напр. прыроджанай схільнасцю некаторых асоб да злачыннай дзейнасці.


біякрэ́м

(ад бія- + крэм)

касметычны крэм, у складзе якога ёсць біястымулятары.


бія́кс

(ад бі- + лац. axis = вось)

ферытавы элемент (гл. ферыт) у некаторых запамінальных устройствах электронна-вылічальных машын.


біялагі́зм

(ад біялогія)

напрамак у сацыялогіі, які тлумачыць грамадскія працэсы біялагічнымі з’явамі.


біялака́цыя

(ад бія- + лакацыя)

здольнасць жывёл вызначаць становішча якога-н. аб’екта адносна саміх сябе або сваё месцазнаходжанне ў прасторы.


біялі́ты

(ад бія- + -літ)

горныя пароды, якія складаюцца пераважна з рэштак жывёл і раслін, а таксама прадуктаў іх жыццядзейнасці (напр. вугаль, мел, вапняк).


біяло́гія

(ад бія- + -логія)

сукупнасць навук аб жывой прыродзе (падраздзяляецца на батаніку, заалогію, антрапалогію і мікрабіялогію).


біялюмінесцэ́нцыя

(ад бія- + люмінесцэнцыя)

свячэнне многіх мікраарганізмаў, грыбоў і беспазваночных жывёл, звязанае з працэсамі іх жыццядзейнасці.


біяма́са

(ад бія- + маса)

колькасць рэчыва жывых арганізмаў на адзінку паверхні сушы ці аб'ёму вады.


біяме́трыя

(ад бія- + -метрыя)

раздзел біялогіі, які займаецца апрацоўкай дадзеных біялагічнага даследавання метадамі матэматычнай статыстыкі.


біяметэарало́гія

(ад бія- + метэаралогія)

раздзел метэаралогіі, які вывучае ўплыў надвор’я на жывыя арганізмы.


біямеха́ніка

(ад бія- + механіка)

раздзел біяфізікі, які вывучае развіццё, будову і дзейнасць рухальнага апарату жывёл і чалавека.


біяміцы́н

(ад бія- + -міцын)

антыбіётык, які ўжываецца пры пнеўманіі, дызентэрыі, сыпным тыфе і некаторых іншых хваробах.


біямо́рфа

(ад бія- + гр. morphe = форма)

жыццёвая форма.


біямура́цыя

(ад бія- + лац. murus = сцяна)

разнавіднасць імурацыі, калі арганізм замуроўваецца іншым арганізмам і гіне.


біянавега́цыя

(ад бія- + навігацыя)

здольнасць жывёл выбіраць напрамак руху пры рэгулярных сезонных міграцыях.


бія́ндрыя

(ад бі- + -андрыя)

дваямужжа.


біяно́мія

(ад бія- + гр. nomos = звычай, закон)

раздзел біялогіі, які вывучае агульныя праблемы сістэматыкі, заканамернасці відаўтварэння і фарміравання ў працэсе эвалюцыі вышэйшых сістэматычных груп.


біяо́птыка

(ад бія- + оптыка)

раздзел біялогіі, які вывучае сукупнасць з’яў, звязаных з выкарыстаннем жывымі арганізмамі святла для арыентацыі.


біяпаліме́ры

(ад бія- + палімеры)

высокамалекулярныя прыродныя злучэнні, якія з'яўляюцца структурнай асновай усіх жывых арганізмаў і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці.


біяпатэнцыя́л

(ад бія- + патэнцыял)

электрычнае напружанне, якое ўзнікае ў органах, тканках і клетках жывёльных і раслінных арганізмаў у працэсе іх жыццядзейнасці.


біяпрэпара́т

(ад бія- + прэпарат)

біялагічны прэпарат для прафілактычнага або лячэбнага ўвядзення ў арганізм і дыягнастычных даследаванняў.


біяпсі́я

(ад бія- + гр. opsis = разгляд)

узяцце невялікай колькасці тканкі ў хворага для лабараторнага даследавання, каб вызначыць характар захворвання.


біярытмало́гія

(ад біярытмы + -логія)

навука, якая вывучае цыклічныя працэсы ў біялагічных сістэмах.


біяры́тмы

(ад бія- + рытм)

сутачныя або сезонныя ваганні інтэнсіўнасці ў характары тых ці іншых біялагічных працэсаў і з’яў, якія даюць арганізмам магчымасць прыстасоўвацца да цыклічных змен акаляючага асяроддзя.


біярэдуцэ́нты

(ад бія- + лац. reducens, -ntis = які вяртае, аднаўляе)

арганізмы, якія мінералізуюць арганічнае рэчыва — раскладаюць яго на больш простыя неарганічныя злучэнні (пераважна грыбы, бактэрыі).


біярэхалака́цыя

(ад бія- + рэхалакацыя)

выпрамяненне і ўспрыманне жывёламі высокачастотных гукавых сігналаў з мэтай выяўлення аб’ектаў у прасторы; адзін са спосабаў арыентацыі жывёл.


біясацыяло́гія

(ад бія- + сацыялогія)

1) сінонім біяцэналогіі ў многіх еўрапейскіх краінах;

2) канцэпцыя, якая тлумачыць сацыяльныя і палітычныя працэсы зыходзячы з біялагічных і фактараў, зведзеных да паняцця аб расе.


біясі́нтэз

(ад бія- + сінтэз)

працэс утварэння арганічных злучэнняў у жывых арганізмах або ў штучных умовах пад дзеяннем ферментаў.


біястабіліза́тар

(ад бія- + стабілізатар)

устаноўка для перапрацоўкі арганічных адходаў сельскай гаспадаркі на кампост.


біяста́нцыя

(ад бія- + станцыя)

навукова-даследчая ўстанова, дзе праводзіцца стацыянарнае вывучэнне раслін і жывёл у прыродных умовах.


біястратыграфі́чны

(ад біястратыграфія);

б-ая зона — слаі зямной кары, у кожным з якіх змяшчаецца пэўны комплекс скамянелых рэшткаў вымерлых арганізмаў, характэрны толькі для дадзенага слоя.


біястратыгра́фія

(ад бія- + стратыграфія)

раздзел стратыграфіі, які вывучае гісторыю жывых арганізмаў у пэўныя геалагічныя эры і перыяды на падставе скамянелых арганічных рэшткаў у слаях зямной кары.


біястро́м

(ад бія- + гр. stroma = насціл)

утварэнне ў выглядзе лінзы або пласта на дне мора з рэшткаў арганізмаў.


біястымуля́тары

(ад бія- + стымулятары)

рэчывы, якія стымулююць розныя праяўленні жыццядзейнасці арганізма.


біястэ́лы

(ад бія- + стэла)

вертыкальныя нагрувашчванні біястромаў або лінз арганічных вапнякоў у выглядзе слупоў або штокаў 2, якія ўтвараюцца на прыўзнятых участках дна вадаёмаў ад працяглага нарастання арганізмаў на адным месцы.


біясфе́ра

(ад бія- + сфера)

вобласць распаўсюджання жыцця на зямным шары.


біясферало́гія

(ад біясфера + -логія)

навука пра ўзнікненне, эвалюцыю, структуру і механізмы функцыянавання біясферы.


біятарэ́ла

(н.-лац. biatorella)

сумчаты грыб сям. акараспоравых, які развіваецца на пашкоджаных галінках і ствалах хвойных дрэў.


біятлані́ст

(ад біятлон)

спартсмен, які займаецца біятлонам.


біятло́н

(ад бі- + гр. athlon = змаганне, барацьба)

спартыўныя спаборнштвы, дзе лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтоўкі на некалькіх агнявых рубяжах.


біято́нус

(ад бія- + тонус)

прыродны стан напружання, характэрны для ўсяго жывога.


біято́п

(ад бія- + -топы)

участак зямной паверхні з аднатыпнымі ўмовамі асяроддзя, населены біяцэнозам (напр. асаковае балота, заліўны луг, бярозавы гай).


біято́ра

(н.-лац. biatora)

накіпны сумчаты лішайнік сям. лецыдзеевых, які расце на кары дрэў, балотах, тарфяной глебе, валунах.


біятрансфарма́цыя

(ад бія + трансфармацыя)

1) змена спадчынных уласцівасцей бактэрыяльнай клеткі ў выніку пранікнення ў яе чужароднай ДНК;

2) пераўтварэнне энергіі сонечнай радыяцыі, якая ўлоўліваецца зялёнымі раслінамі, у іншыя віды;

3) біяхімічнае пераўтварэнне ядаў, што праніклі ў арганізм, у менш таксічныя рэчывы або больш таксічныя злучэнні, чым зыходнае рэчыва.


біятрафі́я

(ад бія- + -трафія)

харчаванне адных арганізмаў (біятрофаў) біямасай іншых арганізмаў.


біятро́н

(ад бія- + -трон)

камера з штучным кліматам для лячэння гіпертаніі і іншых хвароб.


біятро́фы

(ад бія- + -трофы)

арганізмы, якія жывяцца іншымі жывымі арганізмамі.


біяты́н

(ад гр. biote = жыццё)

вітамін Н, які ўваходзіць у склад ферментаў, што рэгулююць бялковы і тлушчавы абмен; змяшчаецца ў памідорах, дражджах, яечным жаўтку, печані, малацэ.


біяты́п

(ад бія- + тып)

сукупнасць арганізмаў у межах папуляцыі, якія характарызуюцца аднолькавым генатыпам і блізкім фенатыпам (напр. клон у раслін).


біяты́т

[фр. biotite, ад J. Biot = прозвішча фр. фізіка (1774—1862)]

мінерал класа сілікатаў, жалезіста-магнезіяльная слюда жоўтага, бурага або чорнага колеру; выкарыстоўваецца як электраізаляцыйны матэрыял.


біяты́чны

(гр. biotikos = які датычыць жыцця)

які адносіцца да жывых элементаў дадзенага асяроддзя;

б-ыя фактары — сукупнасць уплываў, якія аказвае на арганізмы жыццядзейнасць іншых арганізмаў.


біятэлеметры́я

(ад бія- + тэлеметрыя)

спосаб даследавання біялагічных з’яў і вымярэння біялагічных паказчыкаў арганізмаў (напр. пульсу, тэмпературы, крывянога ціску ў касманаўтаў, спартсменаў) на адлегласці, шляхам выкарыстання тэлемеханікі.


біятэхнало́гія

(ад бія- + тэхналогія)

сукупнасць метадаў і прыёмаў атрымання карысных чалавеку прадуктаў пры дапамозе жывых агентаў 4.


біятэ́хніка

(ад бія- + тэхніка)

комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх прадукцыйных уласцівасцей.


біятэхні́я

(ад бія- + гр. techne = майстэрства, умельства)

раздзел паляўніцтвазнаўства, які распрацоўвае комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх прадукцыйных уласцівасцей.


біяфа́брыка

(ад бія- + фабрыка)

прадпрыемства па вырабу біяпрэпаратаў.


біяфенало́гія

(ад бія- + феналогія)

навука аб перыядычных з’явах у жыцці пэўнай групы або нават аднаго віду арганізмаў, звязаных са зменамі пораў года.


біяфі́зіка

(ад бія- + фізіка)

навука, якая вывучае фізічныя і фізіка-хімічныя працэсы ў жывых арганізмах.


біяфі́лы

(ад бія- + -філ)

хімічныя элементы і рэчывы, здольныя акумулявацца ў жывых арганізмах у значна большых колькасцях, чым у навакольным асяроддзі.


біяфі́льтр

(ад бія- + фільтр)

збудаванне для біялагічнай ачысткі сцёкавых водаў.


біяфільтра́цыя

(ад бія- + фільтрацыя)

фільтрацыя вады жывёламі, напр. пласціністажабравымі малюскамі.


біяхарыён

(ад бія- + харыён)

структурная частка экасістэмы, цэнтр актыўнасці арганізмаў у біятопе.


біяхі́мія

(ад бія- + хімія)

навука, якая вывучае хімічныя працэсы ў жывых арганізмах.


біяхо́р

(ад бія- + гр. chora = прастор)

частка біясферы, якая ўключае групу падобных біятыпаў і ўваходзіць у пэўны біяцыкл (напр. біяхоры пустынь, лясоў, стэпаў i інш. аб’ядноўваюцца ў біяцыкл сушы).


біяхро́н

(ад бія- + гр. chronos = час)

адрэзак геалагічнага часу, на працягу якога адбыліся адкладанні біязоны.


біяцы́кл

(ад бія- + цыкл)

самая буйная адзінка расчлянення біясферы (суша, мора, унутраныя вадаёмы); падраздзяляецца на біяхоры.


біяцэнагене́з

(ад біяцэноз + -генез)

гістарычны працэс фарміравання і развіцця біяцэнозаў.


біяцэнало́гія

(ад біяцэноз + -логія)

раздзел экалогіі, які вывучае біяцэнозы, іх будову, развіццё, узаемаадносіны з навакольным асяроддзем і інш.


біяцэнаме́трыя

(ад біяцэноз + -метрыя)

раздзел біяцэналогіі, які даследуе метады вывучэння розных параметраў і ўласцівасцей біяцэнозаў і экасістэм.


біяцэно́з

(ад бія- + -цэноз)

сукупнасць раслін і жывёл, якія насяляюць тэрыторыю з аднолькавымі ўмовамі існавання, напр. возера, луг, балота.


біяэлектро́ніка

(ад бія- + электроніка)

1) раздзел тэхнікі, які вывучае выкарыстанне электронікі ў біялогіі і медыцыне;

2) раздзел біялагічнай фізікі, які вывучае электронныя працэсы ў біялагічных аб’ектаў.


біяэлектры́чны

(ад бія- + электрычны)

звязаны з электрычнымі патэнцыяламі ў тканках і клетках жывых арганізмаў.


біяэнерге́тыка

(ад бія- + энергетыка)

навука, якая вывучае механізмы пераўтварэння энергіі ў працэсах жыццядзейнасці арганізмаў.


бла́зія

(н.-лац. blasia)

пячоначны мох сям. блазіевых, які расце на вільготнай глебе, каля дарог, у канавах, кар’ерах.


блака́да

(англ. blockade)

1) акружэнне войск праціўніка (горада, крэпасці) для знішчэння ці паланення;

2) перан. сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на ізаляцыю якой-н. дзяржавы, каб прымусіць яе выканаць пэўныя ўмовы, патрабаванні (напр. эканамічная б.);

3) выключэнне функцыі якоган. органа або сістэмы ў арганізме.


блака́ж

(фр. blocage, ад bloquer = перакрыць доступ)

спосаб абароны ў боксе.


блакга́уз

(ням. Blockhaus)

палявое ўмацаванне з байніцамі, якое прыстасавана для самастойнай кругавой абароны.


блакірава́ць

(ням. blockieren, ад фр. bloquer)

1) ажыццяўляць ваенную (эканамічную, палітычную) блакаду;

2) загароджваць шлях;

3) памяншаць чыю-н. актыўнасць (напр. б. хакеіста).


блакіра́тар

(ад англ. block = замыкаць)

прыстасаванне, якое дае магчымасць выкарыстоўваць розныя тэлефонныя апараты на адной лініі.


блакіро́ўка

(ад блакіраваць)

1) рэгуляванне руху цягнікоў на перагонах пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў (семафораў і інш.), а таксама сістэма такіх прыстасаванняў;

2) сістэма блокаў якога-н. механізма;

3) электрамеханічная сістэма, якая прадугледжвае бяспеку персаналу пры абслугоўванні электрычных устройстваў.


блакі́т

(польск. blękit, ад с.-в.-ням. blanc-heit)

1) светла-сіні колер;

2) перан. чыстае яснае неба.


блакно́т

(фр. bloc-notes)

сшытак з адрыўнымі лістамі для нататак.


бландзі́н

(фр. blondin)

мужчына са светлымі валасамі.


бланк

(фр. blanc = белы)

ліст паперы з часткова надрукаваным тэкстам і пропускамі для дапісвання патрэбных звестак.


бланке́тны

(ад ням. Blankett = бланк);

б-ая норма — прававая норма, якая дазваляе дзяржаўным органам, службовым асобам самастойна вызначаць правілы паводзін, забароны і г.д.


бланкі́зм

[ад фр. L. Blanqui = прозвішча фр. рэвалюцыянера (1805—1881)]

палітычная плынь у французскім сацыялістычным руху 19 ст., прыхільнікі якой лічылі, што капіталізм можна звергнуць не шляхам класавай барацьбы, а праз захоп улады групай змоўшчыкаў.


бланманжэ́

(фр. blanc-manger = белая ежа)

жэле са смятанкі або міндальнага малака.


бланфі́кс

(фр. blanc-fixe)

мінеральная фарба з сярністакіслага барыю, якая выкарыстоўваецца як напаўняльнік пры вырабе паперы.


бланшы́раваць

(фр. blanchir = мыць, бяліць, абліваць кіпенем)

1) абварваць ці апрацоўваць параю садавіну, гародніну і іншыя прадукты перад кансерваваннем;

2) знімаць з ніжняга боку скуры рэшткі падскурнай клятчаткі (у дубільнай справе).


бласта-

(гр. blastos = зародак, парастак)

першая састаўная частка складаных слоў — біялагічных і медыцынскіх тэрмінаў, якая паказвае на сувязь з зародкам.


бластагене́з

(ад бласта- + -генез)

індывідуальнае развіццё мнагаклетачнага жывога арганізма пры бясполым размнажэнні.


бластады́ск

(ад бласта- + дыск)

група клетак, размешчаных у выглядзе дыска на анімальным полюсе яйцаклеткі пры яе няпоўным драбленні.


бластадэ́рма

(ад бласта- + -дэрма)

сукупнасць клетак, якія ўтвараюць сценку бластулы.


бластазо́іды

(ад бласта- + гр. zoon = жывёла + -оід)

дачэрнія асобіны, якія ўтвараюцца ў некаторых многавусікавых кальчацоў пры пачкаванні.


бластаідэ́і

(н.-лац. blastoidea, ад гр. blastos = парастак + eidos = выгляд)

клас вымерлых беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, панцыр якіх нагадваў бутонападобны келіх; існавалі ў морах палеазою.


бластакіне́з

(ад бласта- + -кінез)

згінанне зародка некаторых членістаногіх і малюскаў у працэсе эмбрыянальнага развіцця.


бластакла́дыя

(н.-лац. blastocladia)

ніжэйшы грыб сям. бластакладыевых, які развіваецца на раслінных рэштках, што плаваюць у вадзе.


бластаме́ры

(ад бласта- + -мер)

клеткі, якія ўтвараюцца пры драбленні яйцаклеткі жывёл і чалавека.


бластаміко́з

(н.-лац. blastomycosis, ад гр. blastos = парастак + mykes = грыб)

хвароба скуры і ўнутраных органаў жывёл і чалавека, якая выклікаецца бластаміцэтамі.


бластаміцэ́ты

(ад бласта- + -міцэты)

група дражджавых грыбоў, некаторыя віды якіх выклікаюць хваробы людзей і жывёл.


бластапо́р

(ад бласта- + -пор)

адгуліна,. якая злучае ўнутраную поласць зародка жывёльнага арганізма на стадыі гаструлы са знешнім асяроддзем.


бластацы́ста

(ад бласта- + цыста)

стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека, якая наступае ў выніку дзялення аплодненай яйцаклеткі.


бластацэ́ль

(ад бласта- + гр. koilos = полы)

поласць паміж бластамерамі зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека на стадыі бластулы (параўн. гастрацэль).


бласто́ма

(ад бласта- + -омя)

тое, што і неаплазія.


бластомагене́з

(ад бластома + -генез)

тое, што і анкагенез.


бла́стула

(ад гр. blastos = парастак)

стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека (наступная за морулай), на якой зародак уяўляе сабой аднаслойны пузырок.


бластуля́цыя

(ад бластула)

завяршальная частка перыяду драблення яйца мнагаклетачных жывёльных арганізмаў, на працягу якой утвараецца бластула.


-бласты

(гр. blastos = парастак)

другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «зародак».


бластэ́ма

(гр. blastema = завязь)

1) частка жывой тканкі, здольная ўтвараць новыя асобіны (пры бясполым размнажэнні);

2) намнажэнне аднародных клетак на паверхні раны пасля ампутацыі органа або яго часткі.


бластэ́нія

(н.-лац. blastenia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. целасхіставых, які расце на кары старых дрэў, пераважна лісцевых.


бластэ́я

(ад гр. blaste = парастак)

гіпатэтычная аднаслойная форма першай стадыі эвалюцыйнага развіцця арганізма, якая будовай нагадвае бластулу.


бле́йвас

(ст.-польск. blejwas, ад ням. Bleiwejss)

свінцовыя бялілы.


бле́к-рот блек-ро́т

(англ. black rot = чорная гніль)

грыбковая хвароба вінаграду.


бленарэ́я

(ад гр. blennos = слізь + rheo = цяку)

мед. запаленне слізістай абалонкі вока, выкліканае ганакокам.


бле́нда

(ням. Blende)

1) прыстасаванне ў выглядзе цыліндра або конуса, якое надзяваецца на пярэднюю частку аправы аб’ектыва, каб прадухіліць пранікненне ў яго бакавых прамянёў сонца;

2) ліхтар для асвятлення рудніка.


бле́нкер

(англ. blinker, ад blink = мігацець)

1) прыстасаванне на тэлефонным камутатары, пры дапамозе якога абанент выклікае тэлефаністку;

2) чыгуначны аўтаматычны сігнальны прыбор на камутатарах блакіровачных сістэм.


блеф

(англ. bluff)

1) прыём пры гульні ў покер, калі гулец стараецца выклікаць у партнёраў уражанне, што яго карты мацнейшыя, чым у сапраўднасці;

2) выдумка, падман з мэтай запалохаць або стварыць перабольшанае ўяўленне аб сваіх магчымасцях.


блефарапла́ст

(ад гр blepharon = павека + -пласт)

тое, што i кінетабласт.


блефараспа́зма

(ад гр blepharon = павека + спазма)

сутаргавае скарачэнне кругавой мышцы вока.


блефарасто́ма

(н.-лац. blepharoctoma)

пячоначны мох сям. блефарастомавых, які трапляецца ў цяністых лясах на гнілаватай драўніне.


блефары́т

(ад гр. blepharon = павека)

запаленне павекаў.


блік

(ням. Blick)

1) светлая пляма, водбліск на гладкай паверхні (напр. сонечныя блікі);

2) злітак серабра, які змяшчае 2—3% свінцу; блікавае серабро.


блінда́ж

(фр. blindage)

земляное збудаванне са сценамі і пакрыццём з дрэва, жалезабетону для ўкрыцця жывой сілы ад мін, снарадаў.


блінк-кампара́тар

(ад англ blink = мігцець + кампаратар)

прыбор для параўнання дзвюх фатаграфій аднаго і таго ж участка неба, якія атрыманы ў розны час адным тэлескопам.


блінт

(ням. blind = сляпы)

плоскае бясколернае цісненне на кніжных вокладках, якое робіцца гарачым прэсам.


блі́смус

(н.-лац. blysmus)

травяністая расліна сям. асаковых з плоскім лісцем, пашыраная на вільготных лугах у Еўразіі, Паўн. Амерыцы, Паўн. Афрыцы.


блістр

|англ. blister (coopper)]

неачышчаная медзь, якая змяшчае 1,5—2% прымесяў.


блі́стэр

(англ. blister = пузыр)

1) купалападобны выступ з празрыстай пластмасы на фюзеляжы самалёта для паляпшэння агляду і размяшчэння зброі і прыцэльных прыстасаванняў;

2) супрацьміннае патаўшчэнне корпуса карабля.


бліц

(ням. Blitz = бліскавіца)

1) лямпа для імгненнай моцнай успышкі святла пры фатаграфаванні;

2) праведзеная ў тэмпе партыя шахматнай гульні.


бліца́рд

(англ. blizzard)

назва ў ЗША і Англіі мяцеліцы, якая суправаджаецца моцным ветрам і нізкай тэмпературай паветра.


бліцкры́г

(ням. Blitzkrieg)

тэорыя маланкавай вайны, разлічанай на хуткую перамогу, як частка ваеннай дактрыны, што была створана нямецкімі мілітарыстамі ў пач. 20 ст.


бліцтурні́р

(ад ням. Blitz = бліскавіца + турнір)

шахматны турнір, у якім на кожную партыю даецца максімальна абмежаваны час.


блок1

(англ. block)

аб’яднанне дзяржаў, партый, груповак для дасягнення агульнай мэты.


блок2

(англ. block)

1) прыстасаванне для пад’ёму грузаў у выглядзе кола з выемкай па акружнасці і перакінутым цераз яго канатам;

2) вузел машыны з некалькіх аднолькавых элементаў;

3) штучна зробленая з бетоннай сумесі будаўнічая пліта;

4) комплекс будынкаў, якія маюць адпаведнае прызначэнне, а таксама частка якой-н. пабудовы;

5) сшытыя лісты кнігі, падрыхтаваныя для пераплёту.


блок-апара́т

(ад блок + апарат)

апарат для рэгулявання руху паяздоў на чыгуначных перагонах і станцыях.


блок-дыягра́ма

(ад блок + дыяграма)

перспектыўны малюнак участка зямной паверхні разам з яго геалагічным разрэзам.


бло́кінг-генера́тар

(ад англ. blocking = замыканне + генератар)

адналямпавы генератар з трансфарматарнай зваротнай сувяззю, прызначаны для стварэння электрычных імпульсаў малой працягласці, якія перыядычна паўтараюцца.


блок-канта́кт

(ад блок + кантакт)

кантакт электрычнага апарата, які перамыкае кола кіравання або сігналізацыі.


блок-канта́ктар

(ад блок + кантактар)

сукупнасць некалькіх груп блок-кантактаў.


блокпо́ст

(ад блок + пост)

чыгуначны раздзельны пункт, забяспечаны спецыяльнай апаратурай, адкуль кіруюць семафорамі і святлафорамі.


блок-се́кцыя

(ад блок + секцыя)

закончаны для блакіроўкі аб’ёмна-планіровачны элемент (частка) збудавання.


блок-супаліме́ры

(ад блок + супалімеры)

супалімеры, у макрамалекулах якіх працяглыя ўчасткі са звёнаў аднаго тыпу (блокі) чаргуюцца з блокамі са звёнаў другога тыпу.


блок-схе́ма

(ад блок + схема)

схема прылады, апарата, машыны, дзе асобныя састаўныя вузлы (блокі) маюць выгляд прамавугольнікаў, а сувязь паміж імі паказана лініямі са стрэлкамі.


бло́кшыў

(англ. block-ship)

корпус старога судна, з якога знята абсталяванне і якое прызначана для плывучага складу або жылля.


блу́за

(фр. blouse)

мужчынская рабочая верхняя кашуля.


блу́зка

(польск. bluzka, ад фр. blouse)

жаночая кофтачка з лёгкай тканіны.


блюва́л

(англ. blue whale)

блакітны кіт, самая буйная жывёла на Зямлі.


блюз

(англ. blues, ад blue devils = меланхолія, журба)

1) песня або танец амерыканскіх неграў, якія выконваюцца ў павольным тэмпе;

2) форма джазавай музыкі (гл. джаз) у рытме і манеры выканання гэтай песні (танца).


блюзне́р

(польск. bluźnierz)

чалавек, які ганьбіць, зневажае бога, святых, догматы веры або што-н. дарагое, паважанае.


блю́зніць

(польск. bluźnić)

1) зневажаць бога, святых, догматы веры або што-н. дарагое, паважанае;

2) разм. гаварыць глупства;

3) гаварыць у сне, у забыцці, трызніць.


блюм

(англ. bloom)

стальная загатоўка, атрыманая са зліткаў пракаткай на блюмінгу.


блю́мінг

(англ. blooming)

пракатны стан для абціскання стальных зліткаў вялікага папярочнага сячэння масай да 12 т і больш у блюмы.


блю́мінг-сля́бінг

(ад блюмінг + слябінг)

камбінаваны пракатны стан для абціскання буйных (да 40 т) стальных зліткаў у блюмы і слябы.


бля́ха

(польск. blacha, ад ням. Blech)

1) тонкае ліставое жалеза;

2) тонкі ліст жалеза з загнутымі краямі для выпякання чаго-н.;

3) знак у выглядзе металічнай пласцінкі з нумарам або надпісам як сведчанне аб службовых абавязках таго, хто яго носіць (напр. б. насільшчыка).


бо́бслей

(англ. bob-sleigh)

1) спартыўныя суцэльнаметалічныя сані з рулявым кіраваннем для скараснога спуску з гор па спецыяльна падрыхтаванай трасе;

2) скарасны спуск з гор на такіх санях.


бо́гхед

(англ. boghead, ад Boghead = назва мястэчка ў Шатландыі)

разнавіднасць выкапнёвага вугалю, што ўтварыўся з водарасцяў; выкарыстоўваецца для атрымання вадкага паліва і змазачных рэчываў.


бод

[фр. J. Baudot = прозвішча фр. вынаходцы (1845—1903)]

адзінка вымярэння хуткасці тэлеграфавання, роўная колькасці элементарных электрычных сігналаў, што перадаюцца па лініі сувязі за 1 секунду.


бой

(англ. boy)

хлапчук-слуга ў англамоўных краінах.


бо́йга

(н.-лац. boiga)

змяя сям. вужовых, якая пашырана ў Паўд. Азіі, трапічнай Афрыцы і Аўстраліі; жыве на дрэвах і кустах, радзей на зямлі; адзін від сустракаецца ў Сярэд. Азіі.


бо́йлер

(англ. boiler)

апарат для падагравання вады парай, якая праходзіць па трубах унутры рэзервуара.


бо́ка

(іт. bocca = рот)

адтуліна на дне кратэра або на схіле вулкана, праз якую адбываюцца слабыя вывяржэнні.


бокс1

(англ. box = літар. удар)

від спорту, кулачны бой па асобых правілах у спецыяльных мяккіх пальчатках.


бокс2

(англ. box = скрынка)

1) герметычная або ізаляваная камера для работы з мікраарганізмамі, радыеактыўнымі рэчывамі і інш.;

2) адгароджаная частка памяшкання ў лячэбных установах для ізаляванага ўтрымання хворага;

3) металічная каробка, праз якую тэлефонны кабель уваходзіць у кабельную скрынку.


бо́ла

(ісп. bola = шар)

кідальная паляўнічая зброя індзейцаў Паўд. Амерыкі ў выглядзе рэменя з 2—3 канцамі, да якіх прымацаваны каменныя або касцяныя шары.


болт

(с.-н.-ням. bolt)

1) металічны стрыжань з галоўкай на адным канцы, а на другім з разьбой, на якую накручваецца гайка;

2) жалезны прут для замыкання аканіц і дзвярэй; просва.


бо́мба

(іт. bomba)

1) адзін з асноўных відаў авіяцыйных боепрыпасаў, забяспечаны выбуховым рэчывам, запальным саставам, ядзерным або тэрмаядзерным зарадам;

2) марскі боепрыпас для знішчэння падводных лодак, якарных і донных мінаў, іншых падводных аб’ектаў;

3) устарэлая назва артылерыйскага асколачна-фугаснага снарада масай больш за 16 кг;

4) асколачны снарад для стральбы з бамбамётаў у першую сусветную вайну;

5) саматужны снарад, зроблены для дыверсійных і тэрарыстычных мэт.


бон

(гал. boom = бервяно)

1) плывучая загарода з бярвенняў, сетак для абароны гаваней, партоў ад пранікнення караблёў, мін, тарпед праціўніка;

2) плывучы прычал для малых суднаў.


бо́нза

(яп. bond-zu = добры настаўнік)

1) будыйскі святар і манах у краінах Азіі;

2) перан. надзьмуты, ганарысты чыноўнік.


бо́нна

(фр. bonne = нянька)

выхавальніца дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях царскай Расіі.


бо́нус

(лац. bonus = добры)

камерц. 1) дадатковая ўзнагарода, прэмія;

2) дадатковая скідка, якую робіць прадавец пакупніку ў адпаведнасці з умовамі здзелкі.


бо́ны

(фр. bons)

1) крэдытныя дакументы, уладальнік якіх мае права атрымаць адзначаную ў іх суму ў пэўны час ад пэўнай установы;

2) папяровыя грошы, якія страцілі плацежную сілу і маюць цікавасць толькі для калекцыянераў (гл. баністыка).


бор1

(н.-лац. borum, ад с.-лац. borax = салетра)

хімічны элемент, шаравата-чорнае рэчыва, якое ў крышталічным і аморфным станах уваходзіць у склад некаторых мінералаў.


бор2

(ням. Bohr)

стальны маленькі свердзел, якім карыстаюцца ÿ зубаўрачэбнай практыцы.


бо́ра

(іт. bora, ад гр. boreas = паўночны вецер)

халодны моцны парывісты вецер, які дзьме з гор на марскім узбярэжжы.


бо́ргес

(ням. Borgis, ад фр. bourgeois)

друкарскі шрыфт, сярэдні паміж корпусам і петытам, кегель яго роўны 9 пунктам (каля 3,38 мм).


бормашы́на

(ням. Bohrmaschine)

зубалячэбны апарат, якім прыводзіцца ў рух бор 2.


борт1

(ням. Bord)

1) бакавая сценка карабля, машыны і інш.;

2) край адзежыны, на якім знаходзяцца гузікі або петлі.


борт2

(гал. boort)

дробнакрышталічны алмаз у выглядзе зросткаў няправільнай формы, непрыдатных для агранкі, выкарыстоўваецца ў свідравальнай тэхніцы.


бортжурна́л

(ад борт + журнал)

журнал, які вядзецца ў час палёту на самалёце, касмічным караблі.


бортінжыне́р

(ад борт + інжынер)

член экіпажа самалёта, касмічнага карабля, адказны за стан і работу матораў, абсталявання, апаратаў і прыбораў.


бортмеха́нік

(ад борт + механік)

член экіпажа самалёта, верталёта, дырыжабля, які наладжвае работу матораў.


бортрады́ст

(ад борт + радыст)

член экіпажа самалёта, які падтрымлівае сувязь з зямлёй і адказвае за стан работы радыёапаратуры.


бо́рцыя

(н.-лац. borzia)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. асцыляторыевых, якая трапляецца ў старыцах р. Прыпяць.


боршта́нга

(ням. Bohrstange)

металарэзны інструмент у выглядзе валіка з разцамі для расточкі адтулін.


бос

(англ. boss)

1) кіраўнік фірмы, прадпрыемства;

2) заправіла партыі, арганізацыі.


бот

(гал. boot)

невялікае паруснае, вёсельнае або маторнае судна для перавозак, рыбалоўнага промыслу і інш.


бо́трыі

(ад гр. botrys = гронка)

органы фіксацыі ў стужачных чарвей, якія ўяўляюць сабой прысмоктвальныя шчыліны.


бо́трытыс

(н.-лац. botrytis)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на жывых раслінах, іх рэштках, у глебе.


бо́ты

(польск. boty, ад фр. bottes)

абутак з высокімі халявамі.


бо́ўлінг

(англ. bowling)

спартыўная разнавіднасць кегляў 2.


бо́хан

(польск. bochen, ад с.-в.-ням. vochenze)

выпечаны хлеб пераважна круглай формы.


бо́цман

(гал. bootsman)

званне малодшага каманднага саставу на караблі, якому падпарадкавана каманда па гаспадарчых работах.


бра

(фр. bras = рука)

насценны свяцільнік.


брабансо́ны

(фр. brabançonne, ад Brabant = назва мясцовасці ў Бельгіі)

парода вялікіх коней-цяжкавозаў, выведзеная ў Бельгіі.


бра́ва

(іт. bravo)

вокліч, які азначае захапленне, пахвалу, адабрэнне.


брава́да

(фр. bravade)

паказная храбрасць, дзёрзкая бязмэтная выхадка.


брава́лія

(н.-лац. browallia)

травяністая расліна сям. паслёнавых з блакітнымі або белымі кветкамі, пашыраная ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


браві́раваць

(фр. braver)

пагарджаць чым-н. дзеля паказной храбрасці, рысавацца, выхваляцца сваёй сілай, спрытам і г.д.


браві́сіма

(іт. bravissimo)

вокліч, які азначае найвышэйшую ступень захаплення, пахвалы, адабрэння.


браву́рны

(фр. bravoure = храбрасць)

шумны, бадзёры, ажыўлены (напр. б. марш).


бра́вы

(фр. brave)

мужны з выгляду, маладзецкі; удалы.


брадзо́т

(нарв. bratsot, ад brad = раптоўны + sott = хвароба)

інфекцыйная хвароба авечак, якая паражае іх унутраныя органы і прыводзіць да гібелі.


брадыкарды́я

(ад гр. bradys = павольны + -кардыя)

мед. запаволены рытм сардэчных скарачэнняў.


брадыкінезі́я

(ад гр. bradys = павольны + -кінезія)

запавольванне актыўных і ўзгодненых рухаў чалавека або пазваночных жывёл, якое можа суправаджацца значным павышэннем мышачнага тонусу.


брадытэлі́я

(ад гр. bradys = павольны + telos = завяршэнне, вынік)

павольны тэмп эвалюцыйнага працэсу, уласцівы некаторым групам арганізмаў, напр. пласціністажабравым малюскам (параўн. гартэлія, тахітэлія).


бразе́нія

(н.-лац. brasenia)

водная расліна сям. кабомбавых парадку гарлачыкавых, пашыраная ў Азіі, Аўстраліі, Афрыцы і Паўн. Амерыцы.


бра́йлеўскі

[ад фр. L. Braille = прозвішча фр. тыфлапедагога (1809—1852)];

б. шрыфт — рэльефна-кропкавы шрыфт для сляпых, распрацаваны Л. Брайлем.


брак

(польск. brak, ад ням. Brack)

1) недабраякасны тавар, прадметы вытворчасці, якія маюць тую ці іншую загану;

2) нястача, недахоп чаго-н.


бракава́ць

(польск. brakować)

1) прызнаваць непрыгодным, недабраякасным;

2) неставаць, не хапаць, быць у недастатковай колькасці.


бракані́ды

(н.-лац. braconidae)

сямейства насякомых атрада перапончатакрылых; знешнія і ўнутраныя паразіты лічынак іншых насякомых; некаторыя віды выкарыстоўваюцца для біялагічнай барацьбы са шкоднікамі сельскагаспадарчых культур.


браканье́р

(фр. braconnier)

той, хто займаецца паляваннем або рыбнай лоўляй у недазволеным месцы, у забароненыя тэрміны ці забароненымі спосабамі.


брака́т

(ням. Brokat = парча, ад іт. brocatto, ад лац. brocchus = выпуклы)

шаўковая тканіна, затканая або вышытая золатам ці серабром.


бракера́ж

(англ. brokerage)

праверка адпаведнасці якасці тавару і яго афармлення ўмовам здзелкі або прынятым стандартам.


бракі́зм

(ад іт. D. Brocci = прозвішча іт. геолага і палеантолага)

біялагічная тэорыя, паводле якой старэнне і выміранне відаў жывёл або раслін адбываецца па аналогіі з жыццём і смерцю асобіны.


брако́лі

(іт. broccolo)

падвід каляровай капусты.


бра́ма

(польск. brama, ад ням. Brame)

крытыя зверху вароты, якія закрываюць уваход на тэрыторыю завода, двара і інш.


брама́ты

(гр. broma, -atos = жыўнасць)

солі бромістай кіслаты.


браме́лія

(н.-лац. bromelia)

расліна сям. ананасавых з ядомымі пладамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі.


брамі́ды

(ад бром + гр. eidos = выгляд)

злучэнні брому з іншымі хімічнымі элементамі; выкарыстоўваюцца ў медыцыне і фатаграфіі.


брамі́ны

(санскр. brahmana)

тое, што і брахманы.


брам-рэ́я

(гал. bramra)

трэцяя знізу рэя на мачце паруснага судна.


бра́мсель

(гал. bramzeil)

парус трэцяга яруса паруснага судна.


брам-стэ́ньга

(гал. bramsteng)

верхняя частка мачты на парусным судне.


брандва́хта

(гал. brandwacht)

1) вартавое судна на рэйдзе, якое рэгулюе рух караблёў і сочыць за выкананнем суднаходных правіл;

2) пост на беразе або судне для назірання за пажарнай бяспекай у раёне порта;

3) дапаможнае судна землечарпальнага каравана, якое служыць жыллём для экіпажаў суднаў, што ўваходзяць у гэты караван.


брандмае́р

(ням. Brandmajor)

начальнік усіх пажарных каманд горада ў царскай Расіі.


брандма́йстар

(ням. Brandmeister)

начальнік пажарнай каманды горада ў царскай Расіі.


брандма́ўэр

(ням. Brandmauer)

капітальная глухая вогнетрывалая сцяна, якая ў супрацьпажарных мэтах падзяляе сумежныя пабудовы або часткі аднаго будынка.


брандспо́йт

(гал. brandspuit)

1) пераносная пажарная помпа;

2) металічны наканечнік на пажарным рукаве для накіроўвання воднага струменю пры тушэнні пажару.


бра́ндэр

(ням. Brander)

1) судна, нагружанае выбуховымі або лёгказапальнымі рэчывамі, якое прызначалася даўней для падпальвання непрыяцельскіх суднаў;

2) судна, якое затапляецца пры ўваходзе ў гавань, бухту, каб загарадзіць уваход у яе.


бранеры́т

[ад англ. J. Branner = прозвішча амер. геолага (1850—1922)]

мінерал, уранавая, торыевая і іншыя солі тытанавых кіслот, руда урану.


бранзава́ць

(ад бронза)

1) пакрываць паверхню металічных вырабаў тонкім слоем бронзы;

2) афарбоўваць пад бронзу.


бранзале́т

(польск. branzoleta, ад фр. bracelet)

упрыгожанне ў выглядзе вялікага кольца з высакародных металаў, слановай косці, якое носяць на руцэ вышэй кісці.


бранль

(фр. branle = калыханне)

старафранцузскі народны танец, які выконваўся ў павольным тэмпе; папярэднік пазнейшай бальнай формы танца.


брантаза́ўр

(ад гр. bronte = гром, пярун + -заўр)

буйны дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, які жыў у Паўн. Амерыцы.


брантатэ́рыі

(ад гр. bronte = гром, пярун + -тэрый)

групы буйных млекакормячых атрада няпарнакапытных са своеасаблівымі касцявымі нарасцямі на чэрапе (тытанатэрый, эмбалатэрый і інш.), якія жылі ў палеагене.


бра́нтка

(польск. brandka, brantka, ад ням. Brandröhre)

брамка ў стрэльбе, штыфт, на які надзяецца пістон.


бранты́ды

(ад гр. bronte = гром + eidos = выгляд)

нізкія громападобныя гукі, якія часта можна пачуць у раёнах актыўнай сейсмічнай дзейнасці.


бранхагра́фія

(ад бронхі + -графія)

метад рэнтгеналагічнага даследавання трахеі і бронхаў пасля ўвядзення ў іх кантрастнага рэчыва.


бранхаско́п

(ад бронхі + -скоп)

прыбор для даследавання трахеі і бронхаў, які ўводзіцца ў арганізм праз рот і гартань.


бранхіёлы

(ад бронхі)

самыя дробныя разгалінаванні бронхаў.


бранхі́т

(н.-лац. bronchitis, ад гр. bronchos = дыхальнае горла)

запаленне бронхаў з паражэннем іх слізістай абалонкі.


бранхія́льны

(ад бронхі)

які мае адносіны да бронхаў.


бранхіяміко́з

(ад гр. branchia = жабры + мікозы)

грыбковая хвароба рыб, якая прыводзіць да разбурэння жабраў.


бранхіястэгі́т

(ад гр. branchia = жабры + stege = страха)

парная бакавая складка галавагруднага шчыта ў ракападобных.


брас1

(гал. bras)

снасць на марскім судне, якая прымацоўваецца да канцоў рэі і служыць для вярчэння яе ў гарызантальнай плоскасці.


брас2

(фр. brasse)

стыль плавання на грудзях, пры якім рукі рухаюцца пад вадой.


бра́ўнінг

[англ. browning, ад J. Browning = прозвішча амер. канструктара (1855—1926)]

аўтаматычны пісталет асобай сістэмы.


браўні́т

(ад ням. M. Braun = прозвішча ням. вучонага 19 ст.)

мінерал з групы складаных вокіслаў, які крышталізуецца ў квадратнай сістэме; сустракаецца ў выглядзе суцэльных зярністых агрэгатаў чорнага колеру з матавым бляскам.


брахі-

(гр. brachys = кароткі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «кароткі».


брахіантыкліна́ль

(ад брахі- + антыкліналь)

кароткая антыклінальная складка пластоў горных парод.


брахіго́біус

(н.-лац. brachigobius)

рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў трапічных вадаёмах, часцей у саланаватай вадзе вусцяў рэк; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


брахі́калан

(ад брахі- + гр. kolon = радок)

верш або частка верша, напісаная кароткімі радкамі з аднаскладовага слова або слоў, у якіх колькасць складоў не выходзіць за межы адной стапы.


брахілемі́ды

(н.-лац. brachilaemidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, кішачныя паразіты млекакормячых і птушак.


брахімо́рфнасць

(ад брахіморфны)

тып прапорцый цела чалавека, які характарызуецца шырокім тулавам і кароткімі канечнасцямі.


брахімо́рфны

(ад брахі- + -морфны)

якому ўласціва брахіморфнасць (пра тып чалавека).


брахісінкліна́ль

(ад брахі- + сінкліналь)

кароткая сінклінальная складка пластоў горных парод.


брахістахро́на

(ад гр. brachistos = самы кароткі + chronos = час)

мат. крывая спуску, па якой цела пад дзеяннем пэўных сіл як найхутчэй пройдзе з верхняга пункта ў ніжні; з’яўляецца цыклоідай.


брахітэ́цыум

(н.-лац. brachythecium)

лістасцябловы мох сям. брахітэцыевых, які расце ў лясах на глебе, гнілой драўніне, камлях дрэў, камянях.


брахіцэфа́л

(ад брахі- + -цэфал)

антр. чалавек з кароткай галавой (параўн. даліхацэфал, мезацэфал).


брахіцэфа́лія

(ад брахі- + -цэфалія)

антр. форма галавы, у якой падоўжанае вымярэнне толькі нязначна перавышае папярочнае; кароткагаловасць (параўн. даліхацэфалія, мезацэфалія).


брахіяза́ўр

(ад гр. brachion = плячо + -заўр)

гіганцкі дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, меў доўгія пярэднія канечнасці і доўгую шыю.


брахіяля́рыя

(лац. brachiolum = ручка, ад гр. brachion = рука)

лічынка некаторых марскіх зорак.


брахіяпо́ды

(ад гр. brachion = плячо + -поды)

тып беспазваночных жывёл; водныя, пераважна марскія прымацаваныя формы; плечаногія.


брахмані́зм

(ад санскр. brähmana = брахман)

старажытнаіндыйская рэлігія, якая ўзнікла ў 10—9 ст. да н.э. і прызнавала каставасць і веру ў вандраванне душаў.


брахма́ны

(санскр. brāhmana)

першая з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належалі жрацы брахманізму.


брашанты́т

(ад фр. A. Brochant = прозвішча фр. мінералога 19 ст.)

мінерал класа сульфатаў, які трапляецца ў выглядзе крышталічных скарыначак з украпленнямі украпінамі дробных ігольчатых крышталікаў цёмна-зялёнага колеру і ў выглядзе парашковых мас.


бра́шпіль

(гал. braadspil)

лябёдка на судне для спуску і падымання якара.


брашу́ра

(фр. brochure)

невялікая кніжачка з мяккай вокладкай (у міжнароднай практыцы ад 5 да 48 старонак).


брашурава́ць

(фр. brocher)

сшываць або змацоўваць аркушы ў кнізе, брашуры, часопісе ў адпаведнасці з нумарацыяй.


бро́вар

(польск. browar, ад с.-н ням. bruwer)

піваварны або вінакурны завод у мінулым.


бро́йлер

(англ. broiler, ад broil = смажыць, пячы)

кураня ва ўзросце 60 сутак, якое важыць 1,4—1,6 кг.


бро́кер

(англ. broker)

асоба або фірма, якая спецыялізуецца на пасрэдніцкіх біржавых аперацыях за плату ў форме пэўнага працэнта ад сумы здзелкі (параўн. маклер).


бром

(н.-лац. bromum, ад гр. bromos = дрэнны пах)

хімічны элемент з групы галагенаў, цёмна-чырвоная едкая вадкасць, выкарыстоўваецца ў медыцыне і фатаграфіі.


броматаме́трыя

(ад браматы + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор брамату калію.


бромацэто́н

(ад бром + ацэтон)

арганічнае злучэнне, сумесь ацэтону з бромам, бясколерная вадкасць з слёзатачывымі і атрутнымі ўласцівасцямі.


бромінды́га

(ад бром + індыга)

бромзамешчаны індыга, кубавы фарбавальнік яркіх тонаў ад чырвона-фіялетавага да зеленавата-сіняга колеру; выкарыстоўваецца для фарбавання баваўняных і віскозных тканін.


бромкамфара́

(ад бром + камфара)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры павышанай нервовай узбудлівасці, неўрастэніі, неўрозах сэрца і інш.


бро́нза

(фр. bronze)

1) сплаў на аснове медзі, у якім дабаўкамі з’яўляюцца волава, алюміній, берылій, крэмній, свінец, хром і іншыя элементы, за выключэннем цынку і нікелю;

2) мастацкія вырабы з такога сплаву;

3) перан. колер, падобны да колеру бронзы.


бронзаграфі́т

(ад бронза + графіт)

сітаваты антыфрыкцыйны матэрыял, спечаны на аснове алавяністай бронзы і графіту; выкарыстоўваецца на выраб падшыпнікаў слізгання.


бронхаадэні́т

(ад бронхі + адэніт)

запаленне лімфатычных вузлоў, што прылягаюць да бронхаў.


бронхагра́фія

(ад бронхі + -графія)

кантрастны метад даследавання бронхаў.


бронхапнеўмані́я

(ад бронхі + пнеўманія)

запаленне лёгкіх з паражэннем дробных бронхаў.


бронхаскапі́я

(ад бронхі + -скапія)

метад даследавання трахеі і бронхаў пры дапамозе бранхаскопа.


бронхаэкта́з

(ад бронхі + гр. ektasis = расцяжэнне)

нераўнамернае расшырэнне бронхаў у выніку хранічнага бранхіту, запалення лёгкіх і інш.


бронхаэктазі́я

(ад бронхі + гр. ektasis = расцяжэнне)

хранічнае захворванне, звязанае з расшырэннем бронхаў.


бро́нхі

(гр. bronchos = горла)

адгалінаванні дыхальнага горла ў лёгкіх.


бро́ўнаўскі

[ад англ. R. Brown = прозвішча англ. батаніка (1773—1858)];

б. рух — хаатычны рух дробных часцінак, завіслых у вадкасці ці газе; абумоўлены сутыкненнем часцінак з малекуламі навакольнага асяроддзя.


бро́шка

(фр. broche)

упрыгожанне на шпільцы для прыколвання на жаночай вопратцы.


бру́дэр

(англ. brooder, ад brood = выседжваць куранят)

апарат для абагравання выведзеных у інкубатары птушанят свойскіх птушак.


брудэра́цыя

(ад брудэр)

вырошчванне птушынага маладняку ў брудэргаўзе.


брудэрга́ўз

(ад брудэр + англ. house = будынак)

памяшканне для абагравання выведзеных у інкубатары птушанят свойскіх птушак.


брудэрша́фт

(ням. Brüderschaft = братэрства);

піць на б. — замацоўваць сяброўства па застольнаму звычаю, паводле якога двое ўдзельнікаў адначасова п’юць свае чаркі, цалуюцца і пераходзяць на «ты».


брук

(польск. bruk, ад ням. Brucke)

вымашчаная камянямі дарога, вуліца.


брукі́т

[ад англ. K. Brooke = прозвішча англ. мінералога (1771—1857)]

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў жоўтага, бурага або чорнага колеру, які з’яўляецца сыравінай для атрымання фератытану.


брульён

(фр. brouillon = літар. чарнавік)

першы накід чарцяжа або малюнка.


бру́мер

(фр. brumaire, ад brume = густая імгла)

другі месяц года (з 22—24 кастрычніка да 20—22 лістапада) паводле французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.


бруне́ра

(н.-лац. brinera)

травяністая расліна сям. бурачнікавых з аблісцелым сцяблом і блакітнымі кветкамі, пашыраная на Каўказе, у Сібіры і Іране; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


бруне́т

(фр. brunet)

мужчына з цёмнымі або чорнымі валасамі.


брунфе́льзія

(н.-лац. brunfelsia)

вечназялёная кустовая расліна сям. паслёнавых з буйнымі блакітнымі кветкамі, пашыраная ў Бразіліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


брунхо́рстыя

(н.-лац. brunchorstia)

недасканалы грыб сям. танкастромавых, які развіваецца на ігліцы і парастках хвойных дрэў.


брунэ́лька

(польск. brunelka, ад лац. prunella)

травяністая расліна сям. ясноткавых з прадаўгаватым чаранковым лісцем і цёмна-сінімі або фіялетавымі кветкамі ў суквеццях, якая расце на незабалочаных лугах, у лясах, па берагах рэк, каля жылля; чарнагалоў.


брусане́тыя

(н.-лац. broussonetia)

дрэвавая або кустовая расліна сям. тутавых, пашыраная ва Усх. Азіі і Палінезіі; з кары асобных відаў вырабляецца папера, некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


брусі́т

[ад англ. A. Bruce = прозвішча амер. мінералога (памёр у 1818 г.)]

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў белага або зеленаватага колеру, празрысты; з’яўляецца сыравінай для атрымання магнію.


бру́ствер

(ням. Brustwehr = літар. абарона грудзей)

земляны насып па краі акопа, прызначаны для аховы салдат і гармат ад варожага агню.


бру́та

(іт. brutto = грубы)

вага тавару з тарай 2;

цана б. — цана тавару без скідак;

даход б. — валавы даход без выліку расходаў (параўн. нета).


бруталі́зм

(ад англ. brutal = грубы)

кірунак у архітэктуры, прадстаўнікі якога імкнуцца падкрэсліць важкасць архітэктурных формаў.


брута́льны

(лац. brutalis)

грубы, жорсткі.


бруцэлёз

(ад бруцэлы)

інфекцыйна-алергічная хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца бруцэламі.


бруцэ́лы

[н.-лац. brucella, ад англ. D. Bruce = прозвішча англ. бактэрыёлага (1855—1931)]

род дробных шара- або палачкападобных бактэрый, якія выклікаюць бруцэлёз.


брыг

(англ. brig, ад іт. brigantino = брыганціна)

марское двухмачтавае ваеннае ці гандлёвае паруснае судна 18—19 ст.


брыга́да

(фр. brigade, ад іт. brigata = таварыства)

1) вайсковае злучэнне з некалькіх батальёнаў (дывізіёнаў) або палкоў;

2) тактычнае злучэнне некалькіх аднатыпных ваенных караблёў пад камандаваннем аднаго флагмана 2;

3) група работнікаў, якая сумесна выконвае вытворчае заданне (напр. будаўнічая б., паляводчая б).


брыгадзі́р

(ням. Brigadier, ад фр. brigadier)

1) кіраўнік вытворчай брыгады;

2) унтэр-афіцэр у некаторых родах войск, а таксама ў жандармерыі Францыі;

3) ваенны чын у Расіі ў 18 ст., сярэдні паміж палкоўнікам і генералам.


брыгадэнф́ю́рэр

(ням. Brigadenführer)

званне ў СС у фашысцкай Германіі, якое адпавядала званню генерал-маёра.


брыганці́на

(фр. brigantine, ад іт. brigantino)

невялікі брыг, ваенны або пірацкі.


брыдж

(англ. bridge)

карцёжная гульня.


брыдждэ́к

(англ. bridge-deck, ад bridge = мосцік + deck = палуба)

верхняя палуба грамадзянскіх суднаў, дзе размешчаны штурманская і рулявая рубкі.


бры́джы

(англ. breeches)

штаны асобага крою, вузкія ўніз ад калена, прызначаныя для верхавой язды.


бры́дэль

(англ. bridle = аброць)

ланцуг для ўтрымання судна на рэйдзе, прымацаваны адным канцом да якара, а другім да плывучай бочкі.


бры́дэр

(англ. breeder = літар. вытворца)

разнавіднасць рэактара-размнажальніка.


брыёнія

(н.-лац. bryonia, ад гр. bryonia)

травяністая расліна сям. гарбузовых з паўзучымі сцёбламі і зеленавата-жоўтымі кветкамі, пашыраная ў Еўразіі і Афрыцы; пярэступ.


брыёпсіды

(н.-лац. bryopsida)

клас споравых раслін аддзела мохападобных, які ўключае 14 тысяч відаў сфагнавых, андрэевых і брыевых імхоў; лістасцябловыя імхі.


брыёш

(фр. brioche)

здобная булачка пэўнай формы.


брыжы́

(польск. bryże, ад ст.-в.ням. brize)

зборкі, складкі ў форме веера.


брыжэ́йка

(ад брыжы)

складка брушыны, якой унутрыбрушныя органы прымацоўваюцца да задняй сценкі брушной поласці.


брыз

(фр. brise)

вецер, які днём дзьме з воднай паверхні на сушу, а ноччу — з сушы на водную паверхню; на Беларусі адзначаецца на многіх азёрах і вадасховішчах.


брыза́нтны

(фр. brisant = які драбіць)

разрыўны, здольны драбіць прадметы пры выбуху (напр. б. снарад).


брызе́нт

(рус. брезент, ад гал. presenning)

тоўстая непрамакальная парусіна; выкарыстоўваецца для вырабу палатак, чахлоў, тэнтаў і інш.


брызінгі́ды

(н.-лац. brisingidae)

сямейства глыбакаводных марскіх зорак.


брыі́ды

(н.-лац. bryidae, ад гр. bryon = мох)

падклас лістасцябловых імхоў; пашыраны па ўсім зямным шары; уплываюць на ўзнаўленне і стан дрэвастою, хмызнякоў, травяністых раслін, садзейнічаюць торфаўтварэнню; брыевыя імхі.


брыке́т

(фр. briquette, ад brique = цагліна)

спрасаваны ў выглядзе цагліны, пліткі дробны матэрыял (напр. тарфяны б.).


брыль

(польск. biyl, ад іт. ombrello = парасон)

1) казырок летняй шапкі;

2) капялюш (з палямі).


брылья́нт

(фр. briliant = літар. бліскучы)

ппучна агранёны і адшліфаваны алмаз.


брыльянці́н

(фр. brillantine)

касметычны сродак для валасоў, які надае ім бляск.


бры́ндызі

(іт. brindisi)

застольная песня ў італьянскай оперы.


бры́нза

(ад рум. brinza)

сыр з авечага малака.


бры́сталь

(англ. Bristol = назва англ. горада)

кардон, атрыманы склейваннем аркушаў паперы высокіх гатункаў.


брыталі́т

(ад гр. brithys = цяжкі + -літ)

мінерал класа сілікатаў, афарбаваны нераўнамерна, часта занальна, ад блакітна-шэрага да чырвона-бурага колеру, бывае жоўты.


бры́ум

(н.-лац. bryum)

лістасцябловы мох сям. брыевых, расце на палях, каля дарог, па берагах рэк, адхонах канаў, на стрэхах, камянях, сценах.


бры́фінг

(англ. briefmg = інструктаж)

кароткая нарада прадстаўнікоў друку, на якой спецыяльна ўпаўнаважанымі асобамі паведамляецца пазіцыя ўрада па пэўным пытанні.


бры́чка

(польск. bryczka < ням. Birutsche, ад лац. birota = двухколка)

лёгкі выязны вазок з верхам, плеценым з лазы або абцягнутым скурай.


брыяло́гія

(ад гр. bryon = мох + -логія)

раздзел батанікі, які вывучае мохападобныя расліны.


брыяэрытрафі́лум

(н.-лац. bryoerythrophyllum)

лістасцябловы мох сям. трыхастомавых, які трапляецца на глебе і камянях у лясах.


брэ́ве

[лац. breve = кароткае (пісьмо)]

кароткае пасланне рымскага папы з распараджэннем па другарадных царкоўных пытаннях.


брэге́т

[фр. A. Bréguet = прозвішча фр. гадзіннікавага майстра (1747—1823)]

гадзіннік асобай канструкцыі, які адбіваў гадзіны і долі гадзін і паказваў лічбы месяца.


брэйд-вы́мпел

(гал. breedwimpel)

ваенна-марскі флаг паменшанага памеру, які ўзнімаецца на грот-мачце, калі на караблі прысутнічае камандзір злучэння.


брэйдле́рыя

(н.-лац. breidleria)

лістасцябловы мох сям. гіпнавых, які расце на вільготных лугах, балотах, на глебе ў лясах.


брэйн-дрэ́йн

(англ. braindrain, ад brain = мозг + drain = уцечка)

адток спецыялістаў, вучоных, інтэлектуалаў з краін, дзе адносна нізкі ўзровень жыцця, у краіны з больш высокім узроўнем; «уцечка мазгоў».


брэйн-ры́нг

(ад англ. brain = мозг + ring = арэна барацьбы)

тэлевізійная гульня-спаборніцтва, пераможцам у якой становіцца той чалавек або каманда, якія выяўляюць больш шырокую эрудыцыю і хуткасць рэакцыі ў адказах на пытанні вядучага.


брэйншто́рм

(англ. brainstorm = бліскучая ідэя)

метад прапановы творчых ідэй у працэсе распрацоўкі навуковай або тэхнічнай праблемы.


брэква́тэр

(англ. breakwater, ад break = разбіваць + water = вада)

каменная загарода для абароны марской гавані ад хваль, хвалярэз.


брэ́кчыя

(іт. breccia)

сцэментаваная абломкавая горная парода (вулканічная, тэктанічная або асадачная).


брэло́к

(фр. breloque)

упрыгожанне, падвеска на ланцужку кішэннага гадзінніка, бранзалета і інш.; бірулька.


брэ́мія

(н.-лац. bremia)

ніжэйшы грыб сям. перанаспоравых, які развіваецца на многіх раслінах сям. складанакветных.


брэ́мсберг

(ням. Bremsberg, ад Bremse = тормаз + Berg = гара)

падземная нахільная горная вырабатка з прыстасаваннямі для спуску ў ваганетках або канвеерам карысных выкапняў на размешчаны ніжэй гарызонт шахты.


брэ́нзлі

гл. фрэнзлі.


брэцёр

(фр. bretteur, ад brette = шпага)

уст. чалавек, які шукае прычыну, каб змагацца на дуэлі; дуэлянт, скандаліст.


брэш

(фр. brèche)

1) пралом у сцяне, корпусе карабля, зроблены снарадам, мінай і інш.;

2) разрыў, парушэнне цэласнасці чаго-н.;

3) перан. страта (напр. б. у бюджэце).


бубо́н

(гр. bubon = пахвіна)

запаленне лімфатычных вузлоў, пераважна пахвінных і шыйных.


бува́рдыя

(н.-лац. bouvardia)

кустовая або травяністая расліна сям. марэнавых з цэласным супраціўным лісцем, пашыраная пераважна ў Мексіцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


буга́й

(тур. buga)

1) самец буйной рагатай жывёлы, бык;

2) начная балотная птушка сям. чаплевых, самец якой вясной, апусціўшы дзюбу ў ваду, утварае гукі, падобныя да рову быка (народныя назвы: вадзяны бык, гібейла, бухала).


бу́гель

(ням. Bügel = дуга)

1) жалезнае кольца, надзетае на верхні канец палі для засцярогі яе ад разбурэння пры забіванні;

2) металічнае кольца на мачце карабля для мацавання снасцей;

3) частка токапрыёмніка ў трамваі, тралейбусе, электрапоездзе, якая слізгае па кантактным провадзе.


бу́гі-ву́гі

(англ. boogie-woogie)

1) стыль джазавай музыкі;

2) амерыканскі парны бальны танец свабоднай кампазіцыі, эмацыянальна напружаны па характару, з умерана хуткім тэмпам; узнік у канцы 30-х гг. 20 ст.


бугласо́ід

(н.-лац. buglossoides)

травяністая расліна сям. бурачнікавых з шэра-зялёным лісцем і дробнымі белаватымі кветкамі, пашыраная ў розных кліматычных зонах; пустазелле.


бу́да1

(польск. buda, ад с.-в.-ням. bïïde, buode)

1) верх, пакрыццё брычкі, карэты;

2) крытая дарожная павозка;

3) шалаш, будан;

3) прадпрыемства са спецыяльна абсталяванай печчу для смалакурэння, гонкі дзёгцю, выпальвання драўніннага вугалю, вытворчасці попелу, паташу; былі пашыраны ў Вялікім княстве Літоўскім.


Бу́да2

(санскр. Buddcha = імя легендарнага заснавальніка будызму Сідхартхі Гаутамы)

істота, якая паводле будыйскай рэлігіі дасягнула найвышэйшай дасканаласці.


будава́ць

(польск. budować, ад с.-в.-ням. bûden)

1) ставіць, мураваць, рубіць дом, узводзіць будынак; рабіць, майстраваць, ляпіць (гняздо);

2) вырабляць, выпускаць (машыны, механізмы);

3) перан. ствараць, тварыць;

4) вычэрчваць геаметрычную фігуру (напр. б. квадрат).


будзі́раваць

(фр. bouder)

уст. выяўляць незадаволенасць, злавацца.


будле́я

(н.-лац. buddleia)

кустовая расліна сям. будлеевых з ланцэтным лісцем і ліловымі або фіялетавымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


будуа́р

(фр. boudoir, ад bouder = злавацца)

маленькая гасціная багатай жанчыны для прыёму найбольш блізкіх знаёмых.


буды́зм

(фр. bouddhisme, ад санскр. Buddcha = імя легендарнага заснавальніка гэтай рэлігіі Сідхартхі Гаутамы)

адна з сусветных рэлігій (нараўне з хрысціянствам і ісламам), якая ўзнікла ў 6 ст. да н.э. у Індыі і пашырылася ў Тыбеце, Манголіі, Індакітаі, Кітаі, Бірме, Японіі.


буды́нак

(польск. budynek, ад с.-в.-ням. būding)

жылое, гаспадарчае або адміністрацыйнае збудаванне.


буды́ст

(ад будызм)

паслядоўнік будызму.


бу́ер

(гал. boeier)

1) спецыяльная лёгкая лодка на каньках з рулём і парусам для катання па лёдзе;

2) уст. невялікае аднамачтавае пласкадоннае паруснае судна для ўстаноўкі буёў і швартоўных бочак.


буеры́ст

(ад буер)

спартсмен, які займаецца буерным спортам.


буж

(фр. bougie)

медыцынскі інструмент у выглядзе металічнага стрыжня або гумавай трубкі для даследавання трубчастых органаў чалавека.


буза́

(тур. buzä, ад перс. būzä)

1) лёгкае хмельнае пітво з проса, грэчкі, ячменю, пашыранае галоўным чынам у Крыме і на Каўказе;

2) рэшткі вадкасці, падонкі;

3) адклады на дне вадаёмаў (рэк, сажалак, азёр) з найдрабнейшых часцінак мінеральных і арганічных рэчываў.


буй

(гал. boei)

плывучы знак (паплавок) на рацэ, на возеры, у бухце для абазначэння мелі, небяспечных месцаў, падводных камянёў і інш.


бу́йрэп

(гал. boeireep)

трос, які ўтрымлівае буй на якары.


буканье́ры

(фр. boucaniers < ісп. bucaneros, ад buque = карабель)

тое, што і флібусцьеры.


бу́кер

(англ. bucker)

шматкорпусны плуг для паверхневай апрацоўкі глебы.


буке́т

(фр. bouquet)

1) прыгожа складзеныя ў пучок кветкі;

2) сукупнасць пахавых і смакавых уласцівасцей чаго-н. (напр. б. чаю, б. віна).


букіні́ст

(фр. bouquiniste, ад bouquin = старадаўняя кніга)

спецыяліст кніжнага гандлю, які займаецца купляй і продажам твораў друку, што былі ў карыстанні.


букле́

(фр. boucle)

гладзевая тканіна з няроўнай вузлаватай паверхняй, якая выкарыстоўваецца ў асноўным для шыцця жаночых паліто і касцюмаў.


букле́т

(фр. bouclette = кольца)

рэкламнае, даведачнае або дзіцячае выданне, надрукаванае на адным аркушы паперы і складзенае ў выглядзе гармоніка.


бу́клі

(фр. boucles)

уст. завітыя кольцамі пасмы валасоў, локаны.


букме́кер

(англ. book-maker, ад book = запісваць + maker = агент)

асоба, якая збірае і запісвае грашовыя стаўкі на конных скачках.


буко́ліка

(гр. bukolikos = пастаральны, вясковы)

жанр антычнай паэзіі, якая паказвала побыт пастухоў, ідэалізавала вясковае жыццё; разнавіднасці буколікі — ідылія, пастараль, эклога.


букс

(лац. buxus)

тое, што і самшыт.


бу́кса

(ням. Büchse)

металічная каробка з падшыпнікам, які перадае ціск вагона, паравоза на вось кола.


буксава́ць

(польск. buksować, ад ням. bugsieren)

круціцца, слізгаючы і не рухаючыся з месца (пра колы аўтамашыны, паравоза).


буксба́умія

(н.-лац. buxbaumia)

лістасцябловы мох сям. буксбауміевых, які трапляецца пераважна ў светлых хваёвых лясах.


буксі́р

(рус. буксир, ад гал. boegseeren = цягнуць)

1) трос, пры дапамозе якога адно судна можа цягнуць другое або машына машыну;

2) судна, прызначанае для перацягвання несамаходных суднаў, плытоў;

узяць на б. — аказаць дапамогу ў выкананні чаго-н.


буксі́раваць

(рус. буксировать, ад гал. boegseeren)

цягнуць за сабой на тросе судна, плыт, аўтамашыну і інш.


букцы́нум

(лац. buccinum)

малюск класа бруханогіх, які жыве пераважна ў халодных і ўмераных водах.


бу́ла

(лац. bulla = шарык)

віслая металічная пячатка, якая ў сярэдневякоўі змацоўвала папскі, імператарскі, каралеўскі, княжацкі дакумент, а таксама назва адпаведнага дакумента.


буланжы́зм

[ад фр. G. Boulanger = прозвішча фр. генерала (1837—1891)]

шавіністычны рух у Францыі ў канцы 80-х гадоў 19 ст., накіраваны на ўстанаўленне ваеннай дыктатуры.


буланжэры́т

[фр. boulangerite, ад S. Boulanger = прозвішча фр. мінералога (памёр у 1849 г.)]

мінерал класа складаных сульфідаў з металічным бляскам; руда свінцу.


була́ны

(цюрк. bulan)

светла-жоўты з чорнай грывай і чорным хвастом (пра масць коней).


була́т

(цюрк. bulat, ад перс. pūlād = сталь)

1) вугляродзістая сталь, якая вызначаецца высокай цвёрдасцю, пругкасцю, вязкасцю, зносастойкасцю, своеасаблівай структурай і ўзорыстасцю паверхні;

2) гіст. клінок (меч, шабля, кінжал) з такой сталі.


булга́рыя

(н.-лац. bulgaria)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які развіваецца на адмерлых ствалах дуба.


буле́

(гр. bule = рада)

дзяржаўная рада ў старажытных Афінах і іншых старажытнагрэчаскіх гарадах-полісах.


буленгры́н

(англ. bowling-green = паляна для гульняў у шары)

рэгулярны ўчастак парку, заняты газонам, разнавіднасць партэра 2.


булён

(фр. bouillon)

1) бульбяны суп, засквараны салам з цыбуляй;

2) нічым не запраўлены мясны адвар.


булімі́я

(гр. bulimia)

няўтольны голад, які суправаджаецца слабасцю, болем у падлыжачнай вобласці; назіраецца пры эндакрынных і некаторых іншых хваробах.


булі́т

(англ. bullet = куля)

штрафны ўдар з ходу па варотах праціўніка пры гульні ў хакей з шайбай.


бу́лка

(польск. bułka, ад іт. boule = круглы хлеб)

1) невялікі хлеб з пшанічнай мукі; белы хлеб;

2) тое, што і бохан.


буль

[фр. A. Boulle = прозвішча прыдворнага фр. сталяра (1642—1732)]

стыль французскай мэблі 17—18 ст., які вызначаўся прастатой формы і наяўнасцю інкрустацыі з іншых гатункаў дрэва, медзі, бронзы, слановай косці.


бу́льба

(польск. bulba, ад ням. Bolle = клубень, цыбуліна або лац. bulbus = цыбуліна)

1) агародная расліна сям. паслёнавых;

2) падземныя клубні гэтай расліны, якія выкарыстоўваюцца як харч, корм і сыравіна.


бульбахе́тэ

(н.-лац. bulbochaete)

ніткаватая зялёная водарасць сям. эдагоніевых, пераважна эпіфіт на іншых водарасцях і водных раслінах.


бульва́р

(фр. boulevard = першапачаткова гарадскі вал)

шырокая, абсаджаная дрэвамі алея пасярэдзіне вуліцы, уздоўж берага мора і г.д.


бульва́рны

(ад бульвар)

1) які мае адносіны да бульвара;

2) перан. разлічаны на абывацельскі, мяшчанскі густ, пошлы (напр. б-ая літаратура, б-ая прэса).


бульдзене́ж

(фр. boule de neige = літар. камяк снегу)

садовая форма каліны звычайнай, суквецці якой нагадваюць снегавыя шары.


бульдо́г

(англ. bulldog, ад bull = бык + dog = сабака)

парода сабак з тоўстай тупой мордай, шырокімі грудзямі і кароткімі лапамі (напр. англійскі б.).


бульдо́зер

(англ. bulldozer)

1) землярыйна-транспартная машына (трактар або цягач) з адвалам, прызначаная для зразання, перасоўвання і разраўноўвання грунту;

2) гарызантальны прэс для гнуцця ў штампах сартавога і паласавога пракату.


бультэр’е́р

[ад буль(дог) + тэр'ер]

парода свойскіх сабак гарманічнага целаскладу, выведзеная ў Вялікабрытаніі скрыжаваннем англійскага бульдога з тэр’ерам.


бум1

(англ. boom)

1) паскораны рост вытворчасці, цэн і іншых эканамічных паказчыкаў;

2) перан. штучна ўзнятая шуміха вакол чаго-н. (напр. газетны б).


бум2

(шв. bom = брус)

гімнастычны снарад для практыкаванняў у раўнавазе ў выглядзе гарызантальнага бруса на дзвюх стойках; бервяно.


бумера́нг

(англ. boomerang, ад аўстрал. boomerang)

кідальная зброя аўстралійцаў у форме серпавіднай завостранай палкі, якая ў выпадку промаху вяртаецца да кідальніка.


бумілерыёпсіс

(н.-лац. bumillenopsis)

аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць сям. сцыядавых, якая трапляецца ў глебах.


буміле́рыя

(н.-лац. bumilleпа)

ніткаватая жоўта-зялёная водарасць сям. гетэротрыксавых, якая трапляецца ў глебах, азёрах.


бу́на

(ням. Buhne = перамычка)

дамба, высунутая ад берага ў бок мора або ракі для аховы берага або гідратэхнічнага збудавання ад размывання.


бу́нгала

(англ. bungalow, ад інд. bangla)

лёгкая загарадная пабудова з верандамі ў трапічных краінах, пераважна ў Індыі, Малайі.


бунд

(ідыш Bund = саюз)

сацыял-дэмакратычная арганізацыя «Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі» (1897—1921); аб’ядноўвала яўрэйскіх рамеснікаў Літвы, Беларусі, Польшчы.


бундэсба́нк

(ням. Bundesbank)

афіцыйная назва цэнтральнага эмісійнага банка ў Германіі (параўн. рэйхсбанк).


бундэсве́р

(ням. Bundeswehr, ад Bund = саюз + Wehr = абарона)

узброеныя сілы Германіі (параўн. вермахт, рэйхсвер).


бундэсгеры́хт

(ням. Bundesgencht)

федэральны суд у Германіі.


бундэсра́т

(ням. Bundesrat, ад Bund = саюз + Rat = рада)

верхняя палата парламента ў Германіі.


бундэста́г

(ням. Bundestag, ад Bund = саюз + Tag = дзень)

ніжняя палата парламента ў Германіі.


бу́нкер

(ням. Bunker, ад англ. bunker)

1) спецыяльна абсталяваная скрыня для часовага трымання сыпкіх рэчываў, матэрыялаў (напр. б. камбайна);

2) жалезабетоннае падземнае сховішча, умацаванне;

3) памяшканне на судне, дзе захоўваецца цвёрдае паліва.


бунт

(польск. bunt, ад ням. Bund = звязак)

1) стыхійнае паўстанне, мяцеж;

2) перан. пратэст, абурэнне;

3) уст. звязак, кіпа; стос.


бунтава́ць

(польск. buntować, ад ням. Bund = звязак)

1) падымаць бунт, удзельнічаць у бунце;

2) перан. выказваць крайнюю незадаволенасць, пратэставаць.


бунчу́к

(кр.-тат. bunćuk)

1) доўгае дрэўка з шарам або завостраным верхнім канцом, з пасмамі конскіх валасоў і кутасамі наверсе як сімвал улады ўкраінскіх і польскіх гетманаў, казацкіх атаманаў у 16—18 ст.;

2) шумны музычны інструмент у некаторых ваенных аркестрах, упрыгожаны конскім хвастом.


бур

(ням. Bohrer)

інструмент для свідравання шчылін у грунце, горнай пародзе.


бура́кс

(с.-лац. borax, ад ар. bürag)

борнакіслы натрый, бясколернае рэчыва ў выглядзе крышталікаў, якія лёгка раствараюцца ў вадзе; выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэхніцы і сельскай гаспадарцы.


бура́н

(цюрк. buran)

моцная бура, завея, завіруха.


бура́т

(іт. buratto = сіта)

машына з сітам для прасейвання сыпкіх матэрыялаў (рэчываў); выкарыстоўваецца ў мукамольнай, хлебапякарнай, керамічнай прамысловасці.


бурбо́н

(фр. Bourbon = прадстаўнік каралеўскай дынастыі Бурбонаў)

грубы, недасведчаны, уладны чалавек.


бург

(ням. Burg)

умацаваны замак у Зах. Еўропе перыяду сярэдневякоўя.


бургамі́стр

(с.-в.-ням. bürgemeister)

1) выбарная асоба, якая ўзначальвала мясцовае самакіраванне ў сярэдневяковых гарадах, дзе дзейнічала магдэбургскае права, у т. л. і ў гарадах Вялікага княства Літоўскага;

2) кіраўнік гарадской управы ў некаторых краінах Зах. Еўропы (Германіі, Бельгіі і інш ).


бурггра́ф

(ням. Burggraf)

кіраўнік горада ў сярэдневяковай Германіі.


бурда́

(тат. burda = мутны напітак)

дрэнна прыгатаванае, нясмачнае пітво або рэдкая (вадкая) ежа; баланда.


бурдзю́к

(цюрк. burduk)

скураны мяшок для захоўвання вады, віна, кумысу ў некаторых народаў Усходу, Каўказа, Сярэд. Азіі і Сібіры.


бурдо́н

(фр. bourdon = літар. густы бас)

1) бесперапынны, нязменны па вышыні гук адкрытых струн шчыпковых і смычковых музычных інструментаў;

2) размешчаныя па-за грыфам адкрытыя струны шчыпковых і смычковых музычных інструментаў;

3) басовы рэгістр аргана.


буржуа́

(фр. bourgeois)

прадстаўнік класа буржуазіі.


буржуазі́я

(фр. bourgeoisie, ад лац. burgus = умацаваны горад)

1) саслоўе гараджан у феадальным грамадстве;

2) пануючы клас капіталістычнага грамадства, які валодае сродкамі вытворчасці.


бу́рка

(цюрк. bür, bürk = маршчыніцца, закрывацца)

1) шырокая і доўгая вопратка з даматканага сукна з башлыком, якая надзяваецца паверх кажуха;

2) накідка з тонкага лямцу, якой карыстаюцца коннікі на Каўказе.


бурла́к

(рус. бурлак)

наёмны рабочы, які даўней уваходзіў у арцель, што перамяшчала рачныя судны ўручную пры дапамозе канатаў і вёслаў; у 17—19 ст. бурлацтва на Беларусі было самастойным і адыходным промыслам.


бурле́ска

(фр. burlesque, ад іт. burlesco = жартаўлівы)

1) жанр камічнай, парадыйнай паэзіі;

2) музыкальная п’еса жартоўнага, часам грубавата-камічнага або вычварнага, капрызнага характару, звычайна вытрыманая ў хуткім тэмпе.


бурмі́стр

(польск. burmistiz, ад ням. Bürgermeister)

1) тое, што і бургамістр 1;

2) стараста, прызначаны памешчыкам, у часы прыгону.


бурнані́т

[ад фр. J. Bournon = прозвішча фр. мінералога (1751—1825)]

мінерал падкласа складаных сульфідаў бледна-шэрага колеру або бясколерны; руда свінцу, медзі, сурмы.


бурно́с

(фр. bournous, ад ар. burnus = шырокі плашч)

1) доўгі ваўняны плашч арабаў белага колеру з капюшонам;

2) даўгаполая з шырокімі рукавамі вопратка беларускіх жанчын з саматканага сукна, якую апраналі ў халоднае надвор’е як святочную замест світкі ці кажуха.


бу́рса

(с.-лац. bursa = сумка)

1) інтэрнат для бедных студэнтаў пры сярэдневяковых універсітэтах, а таксама мужчынскае духоўнае вучылішча з інтэрнатам у царскай Расіі;

2) анат. слізістая сумка.


бурса́рыя

(н.-лац. bursaria)

прасцейшае атрада рознараснічных інфузорый; пашырана ў планктоне і глеі невялікіх чыстых прэснаводных вадаёмаў.


бурсі́т

(ад бурса 2)

запаленне слізістых сумак суставаў.


бурт

(польск. burt, ад ням. Bord = край, борт)

доўгі капец бульбы, агародніны, сіласу і інш.


бурунду́к

(тат. burunduk)

маленькі паласаты, падобны на вавёрку грызун, які жыве ў норах.


бурха́н

(манг. burchan)

будыйскі ідал у веруючых манголаў, буратаў і калмыкаў.


бурш

(ням. Bursch)

студэнтстаршакурснік у Германіі, які належыць да адной са студэнцкіх карпарацый 1.


буршты́н

(польск. bursztyn, ад с.-н.-ням. bomstën)

выкапнёвая акамянелая празрыстая смала хвойных дрэў жоўтага або карычневага колеру розных адценняў; ужываецца для вырабу аздоб.


бу́ры

(цюрк. bur, ад перс. bör)

шаравата-карычневы.


бурыме́

(фр. bouts rimés = рыфмаваныя заканчэнні)

верш на зададзеныя рыфмы.


бурэ́

(фр. bourrée)

старадаўні французскі імклівы народны танец, які ў 18 ст. стаў адным з папулярных еўрапейскіх танцаў.


бурэ́т

(фр. bourrette, ад bourrer = набіваць)

кароткія шаўковыя валокны, якія выкарыстоўваюць для атрымання нізкасортных нітак.


буса́к

(польск. bosak, ад ням. Bootshacken)

доўгі шост з металічным вастрыём і круком на канцы; багор.


бусідо́

(яп. busido = шлях воіна)

кодэкс паводзін самураяў у сярэдневяковай Японіі.


бусо́ль

(фр. boussole, ад іт. bussola = компас)

1) геадэзічны інструмент для вымярэння гарызантальных вуглоў на мясцовасці;

2) артылерыйскі прыбор, які ўяўляе сабой спалучэнне компаса з вугламерным крутам і аптычным прыборам.


бустрафедо́н

(гр. bustrophedon, ад bus = бык + strepho = паварочваю)

спосаб пісьма, пры якім парныя радкі пісалі справа налева, а няпарныя злева направа; выкарыстоўваўся ў крыцкім, хецкім, паўднёва-аравійскім, этрускім і грэчаскім пісьме.


бу́стэр

(англ. booster, ад boost = падвышаць)

прыстасаванне для павелічэння магутнасці або хуткасці машыны, механізма ў момант асабліва вялікіх нагрузак (напр. стартавы паскаральнік у ракетнай тэхніцы).


бута́да

(фр. boutade)

1) дзівацтва, выхадка;

2) інструментальная фантазія.


бутадые́н

(ад бутан)

арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерны газ з характэрным пахам, які атрымліваюць з этылавага спірту, бутану, бутылену, выкарыстоўваецца для атрымання сінтэтычнага каўчуку.


бута́н

(гр. boutyron = масла, тлушч)

арганічнае злучэнне, насычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, газ без колеру і паху, які змяшчаецца ў прыродных газах і прадуктах нафтавай перапрацоўкі; выкарыстоўваецца як паліва і для атрымання бутадыену.


бутано́л

[ад бутан + (алкаг)оль]

арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца як растваральнік лакаў, тармазная вадкасць, у вытворчасці пластыфікатараў.


бутанье́рка

(фр. boutonnière = пятліца)

кветка або букецік кветак, якія прышпільваюцца да жаночай сукенкі або мацуюцца ў пятліцы пінжака.


бута́ра

(лац. butarium = бочка)

прыстасаванне для прамывання пяску пры здабыванні золата, плаціны, алмазаў і інш.


бутафо́р

(іт. buttafuori = памочнік рэжысёра)

служачы тэатра, адказны за бутафорыю, а таксама майстар, які яе вырабляе.


бутафо́рыя

(іт. buttafuori = памочнік рэжысёра)

1) абсталяванне для спектакля (мэбля, пасуда, зброя і інш ), а таксама штучныя прадметы, якія выстаўляюцца на вітрынах магазінаў замест сапраўдных;

2) перан. нешта паказное, фальшывае.


бутле́гер

(англ. bootlegger)

асоба, якая займаецца забароненым увозам і продажам спіртных напіткаў.


бу́тля

(польск. butla, ад фр. bouteille)

вялікая бутэлька.


буто́н

(фр. bouton)

пупышка расліны, якая распускаецца ў кветку.


буты́к

(фр. boutique = магазін)

сучасны модны магазін-салон, які прапануе асабліва элегантнае, пашытае ў малых серыях дарагое адзенне.


буты́л

(ад лац. butyrum = масла)

аднавалентны радыкал бутану, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік лакаў.


буты́лавы

(ад бутыл);

б. спірт — тое, што і бутанол.


бутылацэта́ты

(ад бутыл + ацэтаты)

арганічныя рэчывы, складаныя эфіры воцатнай кіслаты і бутылавых спіртоў; выкарыстоўваюцца як растваральнікі лакафарбавых матэрыялаў.


бутыле́н

(ад бутыл)

арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, газ з характэрным пахам, які змяшчаецца ў прадуктах нафтаперапрацоўкі; выкарыстоўваецца для атрымання бутадыену, маторнага паліва, змазачнага масла.


бутылкаўчу́к

(ад бутыл + каўчук)

сінтэтычны палімер, прадукт полімерызацыі ізабутылену з невялікай колькасцю ізапрэну, выкарыстоўваецца ў вытворчасці аўтамабільных камер, электраізаляцыйных матэрыялаў і інш.


бутыра́ты

(ад гр. butyron = масла)

арганічныя злучэнні, солі і эфіры маслянай кіслаты; выкарыстоўваюцца як духмяныя рэчывы з фруктовым і кветкавым пахам.


бутыро́метр

(ад гр. butyron = масла + -метр)

прыбор для вызначэння колькасці тлушчу ў малацэ.


бутэ́лька

(польск. butelka, ад фр. bouteille)

шкляная пасудзіна звычайна цыліндрычнай формы з вузкім горлам.


бутэ́н

(англ. butene)

тое, што і бутылен.


бутэні́н

(ад англ. butene = бутылен)

тое, што і вінілацэтылен.


бутэрбро́д

(ням. Butterbrot = хлеб з маслам)

скібка хлеба з маслам, сырам, каўбасой і інш.


буф

(іт. buffo = смешны)

камічны, забаўны;

опера-буф — камічная опера.


буфадыеналі́ды

(ад лац. bufo = жаба + ды- + эналіды)

група стэроідных злучэнняў расліннага і жывёльнага паходжання, якія валодаюць кардыятанічным дзеяннем; у выглядзе гліказідаў змяшчаюцца ў раслінах сям. лілейных і казяльцовых, у свабодным або звязаным выглядзе — у ядзе скурных залоз некаторых жаб.


буфана́да

(іт. buffonata = жарт)

1) прыём, які выкарыстоўваецца ў цырку, на эстрадзе, у тэатры — камічнае перабольшванне для павелічэння эфекту;

2) перан. недарэчнае, недасціпнае, грубае штукарства.


бу́фер

(англ. buffer)

прыстасаванне ў паравозе, вагоне, аўтамабілі і інш. для паслаблення сілы ўдару, штуршка пры сутыкненні.


бу́ферны

(ад буфер)

1) які мае адносіны да буфера;

2) перан. прамежкавы, які паслабляе сутыкненне варожых бакоў;

б-ая дзяржава — звычайна слабая ў ваенных і палітычных адносінах краіна, якая знаходзіцца паміж тэрыторыямі або сферамі ўплыву вялікіх дзяржаў.


буфе́т

(фр. buffet)

1) месца для продажу закусак, напіткаў ва ўстановах, у тэатрах, на вакзалах, а таксама асобная стойка ў сталовых, рэстаранах;

2) шафа для пасуды, сталовай бялізны, закусак, напіткаў.


буфо́н

(фр. bouffbn, ад іт. buffbne)

1) акцёр, які выконвае камічныя ролі ў аперэтках і вадэвілях;

2) перан. жартаўнік, штукар.


буфта́льм

(ад гр. bus = бык + ophthalmos = вока)

паталагічнае павелічэнне вочнага яблыка; бычынае вока.


бу́фы

(ад фр. bouffer = надзімацца)

пашныя зборкі ў верхняй частцы рукава.


бухга́лтар

(ням. Buchhalter)

спецыяліст па грашовых разліках ва ўстанове, на прадпрыемстве.


бухгалтэ́рыя

(ад ням. Buch = кніга + halten = трымаць)

1) падліковы аддзел ва ўстанове, на прадпрыемстве, у арганізацыі;

2) вядзенне грашовага ўліку.


бу́хта1

(ням. Bucht)

1) невялікі марскі заліў, прыгодны для стаянкі суднаў;

2) глыбокае месца ў рэчцы.


бу́хта2

(гал. bocht)

вялікі скрутак дроту, каната.


бу́цы

(англ. boots)

чаравікі з шыпамі на падэшвах для гульні ў футбол.


буцэфа́л1

(гр. Bukephalos = клічка дзікага каня, утаймаванага Аляксандрам Македонскім)

перан. наравісты конь.


буцэфа́л2

(н.-лац. bucephalus)

гельмінт падкласа гастэрастаматаў; паразітуе ў кішэчніку судака, шчупака і іншых прэснаводных драпежных рыб.


буч

(літ. bùčias)

рыбалоўная снасць, сплеценая з лазовых дубцоў або з драніцы ў выглядзе вузкага круглага каша з лейкападобным уваходам; верша, нерат.


буча́рда

(фр. boucharde)

металічны малаток з пірамідальнымі зубцамі, якім карыстаюцца каменябойцы і скульптары.


бу́шаль

(англ. bushel)

мера ёмістасці вадкіх і сыпкіх рэчываў у Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах (каля 36 л).


бушла́т

(рус. бушлат, ад ням. Buscherum = рыбацкая блуза)

1) суконная матроская куртка;

2) салдацкая куртка на ваце.


бушпры́т

(англ. bowsprit, гал. bpegspriet)

гарызантальны або нахільны брус, які выступае перад фарштэўнем судна і служыць для вынясення ўперад насавых парусоў.


буэ́лія

(н.-лац. buellia)

накіпны сумчаты лішайнік сям. фісцыевых, які расце на кары дрэў, апрацаванай драўніне, раслінных рэштках, глебе.


бэж

(польск. beż, ад фр. beige)

светла-карычневы з жаўтаватым адценнем колер.


бэ́жавы

(ад бэж)

светла-карычневы з жаўтаватым адценнем.


бэ́йсік

[англ. basic, ад b(eginnes) = для тых, хто пачынае + а(ll-purpose) = універсальны + s(ymbolic) = сімвалічны + i(nstruction) = вучэбны + c(ode) = код]

самая простая інфармацыйная мова праграмавання, створаная спецыяльна для навучання рабоце на ЭВМ.


бэ́йсік-і́нгліш

(англ. basic English = базавая англійская мова)

спрошчаная англійская мова, якая складаецца з 850 слоў, а таксама некалькіх граматычных правіл; была створана для місіянерскіх мэт як міжнародная дапаможная мова, апрацавана англійскім вучоным Ч. Орданам.


бэквардэ́йшн

(англ. backwardation)

сітуацыя, пры якой цэны на наяўны тавар вышэйшыя, чым каціроўкі па здзелках на тэрмін, а цэны на тавар з бліжэйшымі тэрмінамі пастаўкі вышэйшыя, чым на тавар з аддаленымі тэрмінамі пастаўкі (проціл. кантанга).


бэ́лька

(польск. belka, ад ням. Balken)

драўляны або жалезабетонны брус, які служыць для падтрымкі столі, падлогі.


бэ́ра

(польск. bera, ад фр. beurre = масляны)

сорт позняй грушы, якая прыносіць буйныя жоўтыя салодкія плады, а таксама плод гэтай грушы.


бэ́сціць

(польск. bestwić, ад лац. bestia = звер)

1) брудзіць, псаваць, даводзіць да непрыгоднасці (напр. б. вопратку);

2) лаяць, зневажаць, ганьбіць.


бэ́та

(гр. beta)

1) назва другой літары грэчаскага алфавіта;

2) абазначэнне стану рэчыва пры высокай тэмпературы або пры радыеактыўным распадзе.


бэ́та-дэфектаскапі́я

(ад бэта + дэфектаскапія)

метад выяўлення дэфектаў у тонкіх металічных вырабах (напр. з фольгі) шляхам прасвечвання іх бэта-прамянямі.


бэ́та-радыеакты́ўнасць

(ад бэта + радыеактыўнасць)

ператварэнне атамных ядзер ізатопаў адных хімічных элементаў у іншыя ў выніку пасылання бэта-часціц.


бэ́та-спектраскапі́я

(ад бэта + спектраскапія)

раздзел ядзернай фізікі, які даследуе спектры бэта-часціц.


бэ́та-спектро́метр

(ад бэта + спектрометр)

прыбор для даследавання спектра бэта-часціц.


бэтатро́н

(ад бэта + -трон)

прыбор для паскарэння электронаў віхравым электрычным полем.


бэ́та-тэрапі́я

(ад бэта + тэрапія)

лячэбнае выкарыстанне электронаў, якія выпрамяняюцца пры бэта-распадзе.


бюва́р

(фр. buvard)

папка для захоўвання паштовай паперы, канвертаў, карэспандэнцыі і інш.


бюве́т

(фр. buvette = прылавак)

збудаванне над мінеральнай крыніцай, адкуль непасрэдна бяруць ваду для шцця.


бюгельго́рны

(ням. Bügelhorn, ад фр. bugle = сігнальны ражок + ням. Horn = рог)

сямейства духавых муштучных музычных інструментаў розных памераў і дыяпазону.


бюджэ́т

(фр. budget)

разлік прыходаў і расходаў дзяржавы, прадпрыемства, установы, сям’і на пэўны тэрмін.


бю́ксы

(ням. Buchse = банка)

шкляныя тонкасценныя шкляначкі з прыцёртай накрыўкай, якія выкарыстоўваюцца ў аналітычнай практыцы для ўзважвання проб і высушвання.


бюлетэ́нь

(фр. bulletin, ад іт. bulletino = запіска, лісток)

1) кароткае паведамленне ў друку аб якой-н. падзеі (напр. б. з’езда);

2) перыядычнае выданне якой-н. установы (напр. Бюлетэнь Інстытута беларускай культуры);

3) лісток для галасавання;

4) лісток часовай непрацаздольнасці хворага.


бюракра́т

(фр. bureaucrate, ад bureau = бюро + kratos = улада)

1) прадстаўнік бюракратыі;

2) службовая асоба, якая пры выкананні сваіх абавязкаў асноўнае значэнне надае форме, а не сутнасці справы; фармаліст.


бюракраты́зм

(фр. bureaucratisme)

1) канцыляршчына, папяровая валакіта, фармальныя адносіны да справы;

2) тое, што і бюракратыя 1.


бюракра́тыя

(фр. bureaucratie)

1) сістэма кіравання, пры якой асноўную ролю выконвае адміністрацыйны апарат, далёкі ад інтарэсаў народа;

2) чыноўніцтва.


бюракро́нім

[ад бюракр(атыя) + гр. onyma = імя]

слова або выраз, якія часта ўжываюцца сродкамі масавай інфармацыі і з’яўляюцца адлюстраваннем унітарнага мыслення і беднасці мовы.


бю́ргер

(ням. Bürger)

1) гараджанін у сярэдневяковай Еўропе;

2) перан. абывацель, мешчанін.


бюро́

(фр. bureau)

1) кіруючая або распарадчая частка некаторых органаў, устаноў, арганізацый, а таксама пасяджэнне яе складу (напр. Бюро Аддзялення гуманітарных навук Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі);

2) назва некаторых устаноў, кантор (напр. канструктарскае б., б. даведак);

3) пісьмовы стол з шуфлядамі для захоўвання папер.


бюрэ́тка

(фр. burette)

шкляная трубка з дзяленнямі для адмервання пэўнай колькасці вадкасці.


бюст

(фр. buste)

1) скульптурная выява чалавека да пояса (галавы і верхняй часткі цела);

2) жаночыя грудзі.


бюстга́льтар

(ням. Büstenhalter)

жаночы ліфчык для падтрымання бюста; станік.


бяго́нія

[н.-лац. begonia, ад фр. Bègon = прозвішча фр. аматара батанікі (1638—1710)]

травяністая расліна сям. бягоніевых з пярэстым лісцем і яркімі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


бядо́цыя

(н.-лац. bedotia)

рыба атрада кефалепадобных, якая водзіцца ў вадаёмах вострава Мадагаскар; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


бязь

(тур. bäz, ад ар. bäzz)

баваўняная тканіна палатнянага перапляцення.


бярда́нка

(ад англ. K. Berdan = прозвішча амер. канструктара)

адназарадная стрэльба, якая была на ўзбраенні еўрапейскіх армій у канцы 19 ст.


бярды́ш

(польск. berdysz, ад с.лац. barducium)

старадаўняя зброя ў выглядзе сякеры ў форме паўмесяца на доўгім дрэўку.


ва-ба́нк

(фр. va banque)

стаўка ў азартнай картачнай гульні, роўная ўсяму банку;

перан. ісці ва-банк — ісці на рызыку, дзейнічаць, рызыкуючы ўсім.


вага́

(польск. waga, ад ст.-в.-ням. wâga)

1) цяжар якога-н. цела, які вызначаецца ўзважваннем;

удзельная в. — адносіны вагі цела пры тэмпературы 0 °С да вагі роўнага аб’ёму вады пры тэмпературы 4 °С;

2) важкасць якога-н. прадмета;

3) сістэма мер для вызначэння цяжару;

4) прылада для ўзважвання;

5) перан. значэнне, сіла, уплыў.


вагане́тка

(фр. wagonnet)

невялікі вагон для перавозкі грузаў па вузкакалейных або падвесных дарогах.


вага́нты

(лац. vagans, -ntis = які блукае)

вандроўныя акцёры (студэнты, беглыя манахі) у сярэдневяковай Зах. Еўропе, якія былі аўтарамі і выканаўцамі вершаў, песень, прадстаўленняў пераважна сатырычнага характару.


вагезі́т

(ад фр. Vosges = назва гор у Францыі)

магматычная жыльная горная парода, вапнякова-шчолачны гранітоідны лампрафір.


вагі́на

(лац. vagina = похва)

трубкападобнае звужэнне жаночых палавых пратокаў, якое заканчваецца вульвай або похвай.


вагіні́зм

(ад вагіна)

сутаргавае скарачэнне мышцаў похвы і тазавага дна, спазма мышцаў сцёгнаў, што перашкаджаюць правядзенню палавога акта; разнавіднасць сексуальнай дысфункцыі.


вагіні́т

(ад вагіна)

запаленне сценак похвы ў жанчын, якое выклікаецца мікробамі або хімічнымі ці механічнымі раздражняльнікамі.


ваго́н

(фр. wagon, ад англ. waggon = павозка)

транспартны сродак (самаходны або несамаходны) для перавозкі пасажыраў і грузаў па рэйкавых дарогах.


вагра́нка

(рус. вагранка, ад ням. Wagrain = назва мясцовасці ў Аўстрыі)

печ шахтавага тыпу для плаўлення чыгуну і каляровых металаў.


вад

(англ. wad)

мінерал групы псіламелану, сумесь зямлістых і сажыстых агрэгатаў аксідаў і гідраксідаў марганцу чорнага або цёмна-карычневага колеру; руда марганцу, кобальту і нікелю.


ва́дзі

(ар. wādi)

сухія даліны ў пустынях Аравіі і Паўн. Афрыкі, якія ў час дажджу напаўняюцца вадой.


вадо́зны

(лац. vadosus = неглыбокі);

в-ыя воды — падземныя воды атмасфернага паходжання або ўтвораныя ў межах зямной кары.


вадэві́ль

(фр. vaudeville)

кароткая жартоўная п’еса з песнямі-куплетамі, рамансамі і танцамі.


вадэме́кум

(лац. vade mecum = ідзі са мной)

кішэнная даведачная кніжка, даведнік.


ва́ер

(англ. wire)

стальны трос для буксіравання трала.


ва́за

(фр. vase, ад лац. vas = пасудзіна)

пасудзіна з рознага матэрыялу (керамічная, шкляная, металічная) і рознай формы для кветак, садавіны, цукерак або проста дэкаратыўнага прызначэння.


вазадылята́тары

(ад лац. vas = сасуд + dilatare = расшыраць)

сасударасшыральныя нервовыя валокны (параўн. вазаканстрыктары).


вазаканстры́ктары

(ад лац. vas = сасуд + constrictio = сцягванне)

сасудазвужальныя нервовыя валокны (параўн. вазадылятатары).


вазамато́ры

(ад лац. vas = сасуд + motor = які прыводзіць у рух)

сасударухальныя нервовыя валокны (вазадылятатары і вазаканстрыктары), якія перадаюць нервовыя імпульсы ад цэнтральнай нервовай сістэмы да мускулатуры крывяносных сасудаў.


вазапрэсі́н

(ад лац. vas = сасуд + pressare = ціснуць)

1) гармон задняй часткі гіпофіза, які выклікае звужэнне крывяносных сасудаў, павышэнне крывянога ціску, памяншае выдзяленне мачы ныркамі;

2) прэпарат гэтага гармону.


вазелі́н

[фр. vaseline, ад ням. Was(ser) = вада + гр. elaion = аліўкавы алей]

аднародная сумесь цяжкага нафтавага масла і цвёрдых вуглевадародаў (парафіну, цэрэзіну, петралатуму), мазепадобная белая маса; выкарыстоўваецца ў медыцыне (аснова мазяў), электратэхніцы i інш.


вазо́н

(польск. wazon < іт. vaso, ад лац. vas = пасудзіна)

1) дэкаратыўная пакаёвая расліна;

2) пасудзіна разам з дэкаратыўнай пакаёвай раслінай.


ва́йшыі

(санскр. vaisja)

трэцяя з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належалі купцы, земляробы, жывёлаводы, некаторыя рамеснікі.


ва́йя

(гр. baion = пальмавая галінка)

расчлянёны, падобны на галінку ліст папараці.


вака́була

(лац. vocabulum = слова)

1) іншамоўнае слова з перакладам на родную мову;

2) загаловак слоўнікавага артыкула.


вакабуля́рый

(лац. vocabularium = слоўнік)

кароткі слоўнік да хрэстаматыі або асобных раздзелаў падручніка.


вака́л

(фр. vocal, ад лац. vocalis = гучны)

вакальнае мастацтва, спевы.


вакалігра́ма

(ад лац. vocalis = гучны + -грама)

графічны паказ амплітудна-частотна-часавых характарыстык гуку.


вакалі́з

(фр. vocalise, ад лац. vocalis = гучны)

практыкаванне для голасу без слоў, якое выконваецца на адных галосных гуках; музычны твор для спеваў без слоў.


вакаліза́цыя

(ад лац. vocalis = гучны)

1) спевы на адных галосных гуках;

2) лінгв. набыццё зычным гукам складаўтваральных асаблівасцей.


вакалі́зм

(ад лац. vocalis = гучны)

сістэма галосных гукаў якой-н. мовы (параўн. кансанантызм).


вакаліскапі́я

(ад лац. vocalis = гучны + -скапія)

распазнаванне голасу, выдзяленне прымет, якія вызначаюць галасавы тракт таго, хто гаворыць, шляхам ідэнтыфікацыі вакаліграм.


вакалі́ст

(ад вакал)

1) спецыяліст у галіне вакальнага мастацтва;

2) спявак-прафесіянал.


вака́льны

(лац. vocalis = гучны)

які адносіцца да выканання голасам, прызначаны для спеваў; галасавы, пеўчы.


вака́нсія

(ст.-польск. wakancyja, ад с.-лац. vacantia)

незанятая пасада ва ўстанове.


вака́нтны

(ад вакансія)

свабодны, нікім не заняты (напр. в-ая пасада).


вака́т

(лац. vacat = які пустуе, вольны)

старонка кнігі, на якой няма тэксту або ілюстрацый (напр. адварот тытульнага ліста, шмуцтытула).


вакаты́ў

[лац. (casus) vocativus]

лінгв. клічны склон.


вака́цыі

(лац. vacatio = вызваленне)

уст. тое, што і канікулы.


вакза́л

(англ. Vauxhall = забаўляльная ўстанова каля Лондана ў 17 ст.)

будынак для пасажыраў і службовага персаналу на чыгуначнай станцыі, на прыстані і інш.


ваклю́зы

(фр. Vaucluse = назва крыніцы ў басейне ракі Рона ў Францыі)

крыніцы ў карставых зонах з вялікім расходам (дэбітам) вады.


вако́дэр

(англ. vocoder, ад voice = голас + code = код)

від тэлефоннай сувязі з перадачай інфармацыі ў закадзіраваным выглядзе.


ва́кса

(ням. Wachs = воск)

мазь з воску, сажы і тлушчу для скуранога абутку.


вакуо́лі

(фр. vacuole, ад лац. vacuus = пусты)

невялікія поласці ў клетках жывёльных і раслінных арганізмаў, напоўненыя клетачным сокам.


ва́куум

(лац. vacuum = пустата)

1) разрэджаны стан газаў у закрытым прыборы або пасудзіне; беспаветраная прастора;

2) перан. адсутнасць жыцця, высокіх імкненняў і інтарэсаў.


ва́куум-апара́т

(ад вакуум + апарат)

1) апарат, праз які аўтаматычна падаецца вадкае паліва ў карбюратар;

2) апарат для выпарвання, прасушкі і фільтрацыі рэчываў пад ціскам, ніжэйшым за атмасферны.


ва́куум-ка́мера

(ад вакуум + камера)

камера, куды змяшчаецца які-н. матэрыял, каб выдаліць з яго паветра, газ, ваду.


вакуумме́тр

[ад вакуум + (мано)метр]

прыбор для вымярэння ціску разрэджаных газаў.


вакуумме́трыя

(ад вакуум + -метрыя)

раздзел фізікі, які займаецца вымярэннем ціску разрэджаных газаў.


ва́куум-фі́льтр

(ад вакуум + фільтр)

апарат для фільтравання, дзеянне якога заснавана на стварэнні вакуумнай помпай рознасці ціскаў па абодва бакі фільтравальнага матэрыялу.


ва́куум-экстра́ктар

(ад вакуум + экстрактар)

прылада для выцягвання плода ў час родаў.


ва́куум-экстра́кцыя

(ад вакуум + экстракцыя)

аперацыя выцягвання плода ў час родаў вакуум-экстрактарам.


ва́куф, вакф

(ар. vakuf)

маёмасць, якая ў мусульманскіх краінах выдзяляецца дзяржавай або асобай на рэлігійныя ці дабрачынныя мэты.


вакхана́лія

(лац. bacchanalia, ад гр. Bakchos = адно з імён бога вінаградарства і вінаробства Дыяніса)

1) свята ў гонар Дыяніса (Вакха) у Стараж. Грэцыі і Рыме;

2) перан. разгульнае баляванне; оргія 2.


вакха́нка

(лац. bacchans, -ritis = які святкуе ў гонар бога Вакха)

1) жрыца бога Вакха, а таксама ўдзельніца вакханаліі 1;

2) перан. страсная, палкая жанчына.


вакцы́на

(фр. vaccine, ад лац. vaccinus = каровін)

медыцынскі прэпарат для прафілактычных і лячэбных прывівак прышчэпак супраць розных хвароб (напр. супрацьтыфозная в.).


вакцынатэрапі́я

(ад вакцына + тэрапія)

метад лячэння некаторых інфекцыйных хвароб увядзеннем вакцыны (параўн. вакцынацыя).


вакцына́цыя

(ад лац. vaccinus = каровін)

прымяненне вакцыны для папярэджвання інфекцыйнай хваробы шляхам стварэння імунітэту (параўн. вакцынатэрапія).


валакардзі́н

[ад валя(р’ян) + лац. cordis = сэрца]

лекавы прэпарат, заспакаяльны і проціспазматычны сродак.


вала́н

(фр. volant)

1) шарык з апярэннем для гульні ў бадмінтон;

2) тое, што і бадмінтон 1;

3) прышыўная палоска тканіны ў выглядзе брыжоў на сукенцы, спадніцы, блузцы.


валане́я

(ад гр. balanos = жолуд)

чашачка жалудоў некаторых відаў дубоў, у якой змяшчаецца многа дубільных рэчываў (танідаў).


валансье́н

(фр. Valenciennes = назва горада ў Францыі)

тонкія карункі асобага пляцення.


валанцёр

(фр. volontaire)

асоба, якая добраахвотна паступіла на вайсковую службу; добраахвотнік (у Англіі, Францыі, Італіі і некаторых іншых краінах).


валапю́к

(ад англ. world = свет + speak = размаўляць)

1) штучная міжнародная мова, якую стварыў у 1879 г. Й. Шлеер;

2) перан. набор незразумелых слоў, тарабаршчына.


валарыза́цыя

(фр. valorisation)

павышэнне цаны тавару або курсу папяровых грошай пры дапамозе дзяржаўных мерапрыемстваў;

2) тое, што і рэвальвацыя.


валга́ла, вальха́ла

(ням. Walhalla, ад ст.-сканд. Valhöll = палац забітых)

паводле старажытнаскандынаўскай міфалогіі, палац бога Одзіна, дзе знайшлі прыстанак душы забітых воінаў.


валейбалі́ст

(ад валейбол)

ігрок у валейбол.


валейбо́л

(англ. volley-ball, ад volley = адбіваць на ляту + ball = мяч)

спартыўная гульня з перакіданнем мяча цераз сетку ад адной каманды да другой.


вале́нтнасць

(ад лац. valentia = сіла)

уласцівасць атама аднаго элемента далучаць да сябе пэўную колькасць атамаў другога элемента;

2) лінгв. здольнасць слоў спалучацца з пэўнымі іншымі словамі.


вале́нтны

(лац. valens, -ntis)

здольны далучаць да сябе атамы другога хімічнага элемента.


валер’яне́ла

(н.-лац. valerianella)

травяністая расліна сям. валяр'янавых з ланцэтным лісцем і дробнымі блакітнавата-белымі кветкамі, пашыраная ў Еўропе і Паўн. Амерыцы; на Беларусі расце ў пасевах.


вале́т

(фр. valet)

чацвёртая па старшынству ігральная карта, малодшая за даму 4.


валёр

(фр. valeur = літар. каштоўнасць)

адценне тону ў межах аднаго колеру.


ва́лі

(тур. vali, ад ар. vali)

1) правіцель вілаету ў Турцыі;

2) генерал-губернатар у Іране.


валідо́л

(ад лац. validus = моцны + -ол)

лекавы прэпарат, здольны расшыраць сасуды і заспакойваць нервовую сістэму.


валі́за

(фр. valise)

1) паштовы мяшок дыпламатычнага кур’ера;

2) уст. тое, што і чамадан.


валі́н

(англ. valine)

адна з жыццёва неабходных амінакіслот, якая ўваходзіць у склад бялкоў і ўплывае на рост, функцыяніраванне нервовай сістэмы.


валісне́рыя

[н.-лац. vallisneria, ад іт. A. Vallisnieri = прозвішча іт. батаніка (памёр у 1730 г.)]

падводная травяністая расліна сям. жабнікавых са стужкападобным ярка-зялёным лісцем, пашыраная ў прэсных вадаёмах трапічных і субтрапічных зон; на Беларусі вядома як акварыумная.


вало́нія

(н.-лац. valonia)

1) зялёная водарасць класа сіфонавых, якая пашырана ў трапічных морах;

2) від наземных бруханогіх малюскаў, якія пашыраны ў Еўропе, Азіі і Паўн. Амерыцы.


валто́рна

(ням. Waldhorn = паляўнічы рог)

медны духавы музычны інструмент у выглядзе спіральна сагнутай трубы з шырокім раструбам.


вальварые́ла

(н.-лац. volvariella)

шапкавы базідыяльны грыб сям. мухаморавых, які расце на ўгноенай глебе, мёртвай драўніне; некаторыя віды ядомыя.


вальва́ты

(н.-лац. valvatidae)

сямейства прэснаводных пярэднежаберных малюскаў класа бруханогіх; кормяцца рэшткамі раслін і жывёл.


вальва́цыя

(фр. évaluation = ацэнка)

вызначэнне каштоўнасці іншаземнай валюты ў грашовай адзінцы пэўнай дзяржавы не па яе наміналу, а па вазе змешчанага ў ёй валютнага металу (золата, серабра).


вальве́нты

(лац. volvens, -ntis = які абвівае)

жыгучыя клеткі ў некаторых кішачнаполасцевых.


вальво́кс

(н.-лац. volvox, ад лац. volvere = закручваць)

каланіяльная зялёная водарасць сям. вальвоксавых, якая пашырана ў сажалках, старыцах, мелкаводных азёрах.


вальдма́йстар

(ад ням Wald = лес + Meister = майстар)

чыноўнік у Расійскай імперыі, які загадваў казённымі лясамі.


вальдшнэ́п

(ням. Waldschnepfe)

птушка атрада сеўцападобных, якая жыве ў лясах, дзе ёсць ручаі, балоты; аб’ект спартыўнага палявання; слонка.


вальдэ́нсы

(п.-лац. valdenses, ад фр. P. Valdo = прозвішча ліёнскага купца 12 ст.)

рэлігійная секта, якая ўзнікла ў канцы 12 ст. на поўдні Францыі і прапаведавала адмаўленне ад прыватнай уласнасці, вяртанне да ранняга хрысціянства; некаторыя абшчыны захаваліся (пераважна ў Італіі) і зараз.


валье́ра

(фр. volière)

агароджаная пляцоўка для ўтрымання птушак або звяроў (у запаведніку, заапарку і інш.).


валькаме́рыя

(ням. Volkamerіа, ад Volckamer = назва мясцовасці ў Германіі)

дэкаратыўная форма клерадэндруму з белымі або блакітнымі пахучымі кветкамі.


валькі́рыі

(ням. Walküre, ад ст.-сканд. valkyrja = якая выбірае забітых)

ваяўнічыя дзевы-багіні ў старажытнаскандынаўскай міфалогіі, якія дапамагалі героям у бітвах і суправаджалі душы забітых у валгалу.


ва́льма

(ням. Walm)

трохвугольны схіл вальмавага даху.


ва́льмавы

(ад вальма);

в. дах — чатырохсхільны дах над прамавугольнай пабудовай, у якім два схілы па доўгіх баках маюць форму трапецыі, а два схілы па кароткіх баках трохвугольныя.


вальпу́ргіеў

(ад лац. Valpurgia = імя каталіцкай святой);

в-ая ноч — свята пачатку вясны ў германскай міфалогіі, якое з 8 ст. адзначалася ў ноч на 1-е мая, калі, паводле народнага павер’я, збіраліся ў гарах Гарца ведзьмы і наладжвалі свой «шабаш».


вальс

(фр. valse)

плаўны парны танец трохдольнага памеру, а таксама музычны твор у такім рытме.


ва́льса

(н.-лац. valsa)

сумчаты грыб сям. вальсавых, які развіваецца на галінках і ствалах лісцевых дрэў і кустоў.


вальс-басто́н

(ад вальс + бастон)

амерыканскі бальны танец з шырокім крокам на першую долю такта.


вальта́ж

(фр. voltage)

напружанне ў электрычным ланцугу ў вольтах.


вальтаме́тр вальта́метр

(ад вольт + -метр)

прыбор для вымярэння колькасці электраэнергіі па хімічным дзеянні электрычнага току (па колькасці металу або газу, што выдзяляецца з электраліту).


вальтме́тр

(ад вольт + -метр)

прыбор для вымярэння напружання паміж двума пунктамі электрычнага ланцуга.


вальтфа́с

(фр. volte-face = паварот твару)

раптоўны паварот тварам да праследавацеля.


вальтыжо́р

(фр. voltigeur)

1) коннік, які робіць гімнастычныя практыкаванні ў час язды вярхом;

2) гіст. салдат французскай арміі (1804—1871), які вызначаўся спрытнасцю і быў прыгодны да службы і ў пяхоце, і ў конніцы.


вальтыжы́раваць

(фр. voltiger)

рабіць гімнастычныя практыкаванні ў час язды вярхом.


вальтыні́зм

(ад іт. volta = паварот)

здольнасць многіх груп насякомых даваць ад аднаго да некалькіх пакаленняў у год.


ва́льтэр

(ням. Walter)

аўтаматычны васьмізарадны пісталет нямецкай фірмы «Вальтэр», якім была ўзброена нямецка-фашысцкая армія.


вальтэр’я́нец

[фр. voltairien, ад Voltaire = псеўданім фр. пісьменніка і філосафа Ф. Аруэ (1694—1778)]

паслядоўнік Вальтэра; вальнадумец.


вальтэр’я́нства

(ад вальтэр’янец)

рэлігійнае і палітычнае вальнадумства, звязанае з філасофскімі поглядамі Вальтэра.


вальфа́ртавы

(н.-лац. wohlfahrtia, ад Volfart = прозвішча ням. урача);

в-а муха — насякомае сям. саркафагідаў, жывароднае, адкладвае лічынкі на раны чалавека і жывёл, выклікаючы вальфартыёз.


вальфартыёз

(ад ням. Volfart = прозвішча ням. урача)

хвароба чалавека і жывёл, якую выклікаюць лічынкі вальфартавай мухі, адкладзеныя ў ранкі на скуры.


вальфра́м

(ням. Wolfram, ад Wolf = воўк + Rahm = пена)

хімічны элемент, цяжкі тугаплаўкі метал светла-шэрага колеру.


вальфрама́ты

(ад вальфрам)

солі вальфрамавых кіслот.


вальфрамі́т

(ням. Wolframit)

мінерал класа вальфраматаў бура-чорнага або чырванаватага колеру; руда вальфраму.


вальха́ла

гл. валгала.


вальцава́ць

(ням. walzen)

пракатваць, плюшчыць, малоць паміж вальцамі.


ва́льцы

(ням. Walze)

рабочая частка металаапрацоўчых, драбільных, мукамольных і іншых машын у форме валікаў, якія верцяцца ў процілеглых напрамках і служаць для пракаткі, драблення чаго-н.


валюмаме́трыя

(ад лац. volumen = аб’ём + -метрыя)

методыка хімічнага аналізу, якая грунтуецца на вымярэнні аб’ёму патрачанага рэактыву ці выдзеленага або паглынутага газу.


валюмарэцэ́птары

(ад лац volumen = аб’ём + рэцэптары)

чуллівыя нервовыя заканчэнні ў розных органах і крывяносных сасудах, якія рэагуюць на расцяжэнне іх сценак.


валюме́тр

(ад лац. volumen = аб’ём + -метр)

прыбор для вызначэння аб’ёму матэрыялу (напр. ваты), калі нельга вызначыць яго апусканнем гэтага матэрыялу ў ваду.


валюміно́зны

(ад лац. volumen = аб’ём, том)

1) шматтомны;

2) вялікі, аб’ёмны.


валюміно́метр

(ад лац. volumen = аб’ём + -метр)

тое, што і валюметр.


валюмкантро́ль

(ад фр. volume = аб’ём + кантроль)

вымярэнне і рэгуляванне сілы гуку пры электраакустычнай перадачы.


валюнтары́зм

(ад лац. voluntarius = валявы)

1) кірунак у філасофіі, які аб’яўляе волю вышэйшым прынцыпам быцця, першаасновай усяго існага;

2) псіх. прызнанне волі, а не розуму рашаючым фактарам псіхічнай дзейнасці чалавека;

3) суб’ектывісцкія, самавольныя рашэнні без уліку аб’ектаіўных умоў грамадскага жыцця, эканомікі і г.д.


валю́та1

(іт. valuta = кошт)

1) асноўная грашовая адзінка якой-н. краіны (напр. долар у ЗША);

цвёрдая в. — валюта, устойлівая ў адносінах да ўласнага наміналу, а таксама да курсаў іншых валют, забяспечаная золатам і іншымі каштоўнасцямі;

абарачальная (канвертаваная) в. — валюта, якая бесперашкодна абменьваецца на іншыя валюты;

2) тып грашовай сістэмы (напр. залатая в.);

3) замежныя грошы, якія маюць хаджэнне на міжнародным рынку.


валю́та2

(лац. voluta = завіток, спіраль)

скульптурная аздоба ў выглядзе спіральнага завітка з кружком у цэнтры; частка іанічнай капітэлі.


валюці́н

(ад лац. voluta = завіток, спіраль)

уключэнне, якое змяшчаецца ў цытаплазме некаторых мікраарганізмаў і з'яўляецца рэзервам пажыўных рэчываў.


валяр’я́н

(н.-лац. valeriana)

травяністая расліна сям. валяр’янавых з падоўжаным лісцем і дробнымі ружаватымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах; шырока культывуецца як лекавая (народныя назвы: аўрыян, дуброўка, капроўнік, грудоўка).


вамба́т

(н.-лац. vombatus)

млекакормячае атрада сумчатых з валікападобным тулавам і кароткай шыяй, пашыранае ў Аўстраліі, Тасманіі; жыве ў лясах, саваннах.


вамні́р

(польск. wampir, ад фр. vampire)

1) казачны пярэварацень—мярцвяк, які быццам бы ноччу выходзіць з магілы і п’е кроў жывых людзей;

2) вялікая лятучая мыш;

3) перан. жорсткі чалавек, эксплуататар-крывасмок.


вампірамо́рфы

(н.-лац. vampyromorpha)

атрад галаваногіх малюскаў, спалучаюць прыметы будовы, уласцівыя кальмарам і прымітыўным васьміногам; пашыраны ў трапічных і субтрапічных морах на глыбіні 700—1500 м.


вампіры́зм

(ад вампір)

рэдкая палавая ненармальнасць, якая вызначаецца спалучэннем садызму і фетышызму, калі фетышам з’яўляецца кроў партнёра.


ва́мпум

(індз. wampum, ад wampumpeag = ніткі, на якія нанізаны чарапашкі)

маніста з чарапашак, якое ў індзейцаў Паўн. Амерыкі было ўпрыгожаннем, мела функцыі грошай і пісьма.


ванадатаме́трыя

(ад ванадаты + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор ванадату амонію.


ванада́ты

(ад ванадый)

група мінералаў, солі ванадыевых кіслот (ванадыніт, карнатыт і інш.); з’яўляюцца сыравінай для атрымання ванадыю.


вана́дый

(н.-лац. vanadium, ад ст.-сканд. Vanadis = імя старажытнаскандынаўскай багіні прыгажосці)

хімічны элемент, тугаплаўкі метал светла-шэрага колеру.


ванадыні́т

(ад ванадый)

мінерал класа ванадатаў жоўтага, чырвонага або бурага колеру; руда ванадыю.


вандалі́зм

(фр. vandalisme, ад лац. Vandali = старажытнагерманскія плямёны, якія ў 455 г. разрабавалі Рым)

няшчаднае разбурэнне, знішчэнне помнікаў культуры, мастацтва.


ванда́лы

(лац. Vandah = старажытнагерманскія плямёны, якія ў 455 г. разрабавалі Рым)

разбуральнікі культурна-гістарычных помнікаў, матэрыяльных каштоўнасцей.


вандрава́ць

(польск. wędrować, ад с.-в.-ням. wandem)

1) весці неаселы спосаб жыцця, пераязджаць з месца на месца; качаваць (пра плямёны, народы);

2) доўга хадзіць, ездзіць дзе-н.; блукаць, падарожнічаць;

3) пераходзіць ад аднаго ўладальніка да другога на працягу доўгага часу (аб прадметах).


ва́ндрут

(ням. Wandrute)

дэталь мацавання ў шахце ў выглядзе доўгага бруса, размешчанага ўздоўж вырабаткі.


вандэм’е́р

(фр. vendémiaire, ад лац. vindemia = збор вінаграду)

першы месяц (з 22—23 верасня да 21—22 кастрычніка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.


вандэ́я

(фр. Vendée = назва дэпартамента ў заходняй Францыі, які ў час Французскай рэвалюцыі 1789—1799 іт. быў цэнтрам контррэвалюцыі)

сімвал контррэвалюцыі.


ванілі́н

(ад ваніль)

пахучае арганічнае рэчыва, якое змяшчаецца ў стручках ванілі або атрымана штучным спосабам.


вані́ль

(фр. vanille)

трапічная расліна сям. ятрышнікавых з пахучымі пладамі, а таксама сушаныя плады гэтай расліны, якія ўжываюцца ў кулінарыі і парфумерыі.


ва́нна

(ням. Wanne)

1) вялікая прадаўгаватая пасудзіна для купання;

2) працэс купання ў такой пасудзіне;

3) пакой, прызначаны для ванны;

4) лячэбна-прафілактычны сродак (напр. сонечныя ванны).


ванто́з

(фр. ventôse, ад лац. ventosus = ветраны)

шосты месяц (з 19—21 лютага да 20—21 сакавіка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.


вантро́бы

(польск. wątroby)

унутраныя органы грудной клеткі і жывата.


ванту́з

(фр. ventouse, ад лац. ventosus = ветраны)

прыстасаванне для аўтаматычнага выпускання паветра з водаправодных труб.


ва́нты

(гал. want)

снасці, пры дапамозе якіх умацоўваюцца мачты судна з бартоў.


ва́пар

(лац. vapor = пара)

нафтавае масла для змазвання цыліндраў паравых машын.


вапарыза́цыя

(ад лац. vapor = пара)

1) выпарванне, ператварэнне вадкасці ў пару;

2) метад спынення кровацячэння прыпяканнем паверхні тканак гарачай парай.


вапары́метр

(ад лац. vapor = пара + -метр)

прыбор для вызначэння пругкасці пары розных вадкасцей пры пэўных тэмпературах.


вапі́ці

(індз. wapiti)

млекакормячае сям. аленяў, блізкае да марала, якое водзіцца ў лясах Паўн. Амерыкі.


ва́ра

(ісп. vara = палка)

мера даўжыні ў многіх краінах Лац. Амерыкі, роўная 80—110 см.


вара́ктар

[ад англ. var(iable) = зменлівы + act = дзеянне]

тое, што і варыкап.


вара́н

(фр. varan, ад ар. varan)

буйная драпежная яшчарка, якая водзіцца пераважна ў тропіках і субтропіках Усх. паўшар’я.


вараніхі́нія

(н.-лац. woronichinia)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. вараніхініевых, якая трапляецца ў планктоне прэсных вадаёмаў.


вара́нт

(англ. warrant = паўнамоцтва, правамоцтва)

1) пасведчанне, якое выдаецца таварнымі складамі аб прыняцці тавару на захоўванне;

2) дадатковае пасведчанне, якое выдаецца разам з каштоўнай паперай і дае яе ўладальніку права на дадатковыя льготы па сканчэнні пэўнага тэрміну.


вара́рыя

(н.-лац. vararia)

губавы базідыяльны грыб сям. лахнакладыевых, які расце на драўніне і кары хвойных, зрэдку лісцевых парод.


ва́рвар

(гр. barbaros = чужаземец)

1) некультурны чалавек (у старажытных грэкаў і рымлян — усякі чужаземец, чужы іх культуры);

2) грубы, жорсткі чалавек.


варвары́зм

(гр. barbarismos)

запазычанае ці створанае па ўзору якой-н. іншай мовы слова або выраз, які парушае нормы дадзенай мовы.


вар’етэ́

(фр. variété = літар. разнастайнасць)

эстрадны тэатр лёгкага жанру, у якім аб’яднаны забаўляльныя элементы тэатральнага, музычнага, цыркавога мастацтва.


ва́рзеа

(парт. vàrzea = луг, раўніна)

ландшафты высокіх рачных поймаў у басейне Амазонкі.


вар’і́раваць

(лац. variare)

відазмяняць, даваць новыя варыянты, перайначваць.


ва́рна

(санскр. warna = якасць, колер, катэгорыя)

кожная з чатырох саслоўных груп у Стараж. Індыі — брахманы, кшатрыі, вайшыі, шудры, — з якіх пазней развіліся касты.


ва́рта

(польск. warta, ад ням. Warte)

1) ахова, каравул;

2) вартаванне, абавязкі па ахове чаго-н.


вартава́ць

(польск. wartowac, ад ням. warten)

1) ахоўваць каго-н., што-н.;

2) падсцерагаць, чакаць з’яўлення каго-н., чаго-н.


ва́рты

(польск. warty, ад ням. wert)

1) годны чаго-н.;

2) які мае пэўную каштоўнасць.


вару́нкі

(ням. Wahrung)

абставіны, умовы.


варшта́т

(польск. warsztat, ад ням. Werkstatt)

спецыяльная канструкцыя, прыстасаваная для выканання адпаведных работ, напр. ткацкай, сталярскай, слясарнай і інш.


варыа́бельны

(англ. variable = зменлівы)

1) здольнасць мець, утвараць варыянты;

2) зменлівы, непастаянны, няўстойлівы.


варыетэ́т

(ням. Varietät, ад лац. varietas = разнастайнасць)

сукупнасць асобін аднаго віду, якія адрозніваюцца паміж сабою адной або некалькімі прыметамі.


варыёлы

(лац. variola = воспа)

украпіны ў горнай пародзе ў выглядзе каменных шарыкаў.


варыёметр

(ад лац. varius = розны + -метр)

прыбор для вымярэння сіл, якія ўзнікаюць у тых ці іншых працэсах, напр. хуткасці ўзлёту і зніжэння самалёта (авіяцыйны в.), змен зямнога магнетызму (магнітны в.), змен поля прыцяжэння паблізу паверхні Зямлі (гравітацыйны в.);

2) прылада для плаўнай змены індуктыўнасці (радыётэхнічны в.).


варыка́п

[англ. vancap, ад vari(able) = зменлівы + cap(acity) = ёмістасць]

паўправадніковы прыбор, ёмістасць якога залежыць ад прыкладзенага электрычнага напружання.


варыкацэ́ле

(ад лац. varix = венозны вузел + гр. krele = пухліна)

варыкознае расшырэнне вен семявога канаціка ў чалавека і жывёл.


варыко́зны

(ад лац. varix = расшырэнне вены)

мед. вузлаваты, з вялікай колькасцю расшырэнняў або патаўшчэнняў (напр. в-ае расшырэнне вен).


варыко́нд

[англ. varicond, ад vari(able) = зменлівы + cond(enser) = кандэнсатар]

кандэнсатар з рэзка выражанай нелінейнай залежнасцю ёмістасці ад прыкладзенага электрычнага напружання.


вары́стар

[англ. varistor, ад vari(able) = зменлівы + (resi)stor = супраціўленне]

паўправадніковы рэзістар, электрычнае супраціўленне якога нелінейна мяняецца ў залежнасці ад напружання.


варыякамбіне́кс

(ад лац. vario = змяняю + combino = аб’ядноўваю)

размнажальная капіравальная машына вертыкальнай канструкцыі.


варыяклішо́граф

(ад лац. vano = змяняю + клішэ + -граф)

гравіравальная машына з электронным колеракарэктарам для прыгатавання клішэ пры шматколерным высокім друку.


варыялі́т

(ад лац. variola = воспа + -літ)

вулканічная горная парода, якая змяшчае шматлікія варыёлы.


варыяло́ід

(ад лац. variola = воспа + -оід)

лёгкая форма воспы.


варыя́нт

(фр. variant, ад лац. varians, -ntis = які змяняецца)

1) разнавіднасць, відазмяненне, адна з магчымых камбінацый чаго-н.;

2) адна з некалькіх рэдакцый якога-н. твора, афіцыйнага дакумента або іх часткі;

3) адна з магчымых камбінацый у шахматнай ці шашачнай гульні.


варыя́нта

(ад варыянт)

1) арганізм жывёлы або расліны, які адхіляецца па пэўнай прымеце ад асноўнага тыпу;

2) кожны член рада лікаў пры статыстычных падліках.


варыяскапі́я

(ад лац. varius = розны + -скапія)

метад здымкі і дэманстравання варыяфільмаў.


варыя́тар

(ад лац. variare = змяняць)

агрэгат або вузел машыны для плаўнай змены частаты вярчэння.


варыяфі́льм

(ад лац. varius = розны + фільм)

фільм, дзе ў адпаведнасці са зместам мяняюцца памеры і канфігурацыя кадраў на экране.


варыяцы́йны

(ад варыяцыя)

які мае адносіны да варыяцыі;

в-ае злічэнне — раздзел матэматыкі, які вывучае экстрэмумы, што залежаць ад выбару адной або некалькіх функцый, метадам варыяцый.


варыя́цыя

(лац. variatio = змяненне)

1) відазмяненне другарадных элементаў чаго-н. пры захаванні асноўнага;

2) варыянт распрацоўкі або паўтарэння асноўнай музычнай тэмы;

3) мат. змяненне функцыі пры яе лінеарызацыі, для звычайных функцый супадае з дыферэнцыялам, адно з асноўных паняццяў варыяцыйнага злічэння.


варыяэкра́н

(ад лац. varius = розны + экран)

экранны відарыс, які пры кінапраекцыі змяняецца па канфігурацыі і памерах.


варэ́к

(фр. varec)

выкінутыя на бераг марскія водарасці.


вар’ява́ць

(польск. wariować, ад лац. variare = змяняць, рабіць разнастайным)

1) быць крайне ўзбуджаным, раззлаваным; шалець;

2) раздражняць каго-н., даводзіць да шаленства.


вар’я́т

(польск. variat, ад лац. variatus = зменены)

1) псіхічна хворы чалавек;

2) той, хто дзейнічае безразважна; дзівак.


васа́л

(с.-лац. vassallus, ад лац. vassus = слуга)

1) феадал у сярэдневяковай Зах. Еўропе, які залежаў ад больш буйнога феадала — сеньёра або сюзерэна;

2) перан. падпарадкаваная, залежная дзяржава ці асоба.


васалітэ́т

(фр. vassalité, ад лац. vassus = слуга)

сістэма асабістай залежнасці адных феадалаў (васалаў) ад іншых (сеньёраў або сюзерэнаў) у сярэдневяковай Зах. Еўропе.


васіле́ўс

(гр. basileus)

1) правадыр племені ў Стараж. Грэцыі;

2) тытул імператара ў Візантыі.


васілі́ск

(гр. basiliskos)

1) казачнае страшыдла з галавой пеўня, тулавам жабы, хвастом змяі і каронай на галаве, ад позірку якога гіне ўсё жывое;

2) яшчарка з грэбенем на спіне, якая жыве ў трапічнай Амерыцы.


васкулі́т

(ад лац. vasculum = сасуд)

мед. запаленне сценак дробных крывяносных сасудаў.


ва́спан

(польск. waćpan)

даўнейшая форма ветлівага звароту; ваша міласць.


ват

[англ. watt, ад D. Watt = прозвішча англ. інжынера і вынаходцы (1736—1819)]

адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная магутнасці, пры якой за 1 с раўнамерна выконваецца работа ў 1 джоўль.


ва́та

(польск. wata, ад ням. Watte)

пушыстая валакністая маса звычайна з бавоўны, прызначаная для медыцынскіх і бытавых мэтаў.


ва́тман

(англ. J. Whatman = прозвішча ўладальніка англ. папяровай фабрыкі 18 ст.)

вышэйшы гатунак паперы для чарчэння і малявання.


ватме́тр

(ад ват + -метр)

прыбор для вымярэння магутнасці электрычнага току.


ват-секу́нда

(ад ват + секунда)

адзінка вымярэння работы электрычнага току, роўная рабоце, якая выконваецца за 1 с пры магутнасці току ў 1 ват.


ва́ты

(ням. Watten, ад гал. wadden = прыбярэжныя водмелі)

нізінныя палосы на ўзбярэжжы мора, якія штодзённа затапляюцца ў час прыліваў.


ва́тэр

(англ. water, ад watermachine = прадзільная машына)

тое, што i ватэрмашына.


ватэрве́йс

(англ. waterway, ад water = вада + way = шлях)

тоўстая дошка драўлянага палубнага насцілу ўздоўж борта судна.


ватэржаке́т

(англ waterjacket, ад water = вада + jacket = кашуля)

шахтавая печ для выплаўкі медзі, нікелю, свінцу, сценкі якой складзены з пустацелых стальных каробак, пгто ахалоджваюцца вадой.


ватэрклазе́т

(англ. watercloset, ад water = вада + closet = прыбіральня)

уст. тое, што і клазет.


ватэрлі́нія

(гал. water-lijn, ад water = вада + lijn = лінія)

лінія на бартах судна, якая абазначае ўзровень асадкі яго пры поўнай загрузцы.


ватэрмашы́на

(англ. watermachine, ад water = вада + machine = машына)

машына для прадзення бавоўны, ільну, воўны.


ватэрпалі́ст

(ад ватэрпола)

ігрок у ватэрпола.


ватэрпа́с

(гал. waterpas)

самы просты прыбор для праверкі гарызантальнасці плоскасцей, выкарыстоўваецца ў будаўнічых і цяслярскіх работах.


ватэрпо́ла

(англ. water-polo)

спартыўная камандная гульня ў мяч на вадзе; воднае пола.


ватэрпру́ф

(англ. waterproof = воданепранікальнасць)

1) тканіна, якая не прапускае ваду, а таксама вырабы з яе (адзенне, палаткі);

2) перан. жаночае летняе паліто.


ва́ўчар

(англ. voucher)

1) пісьмовая распіска, паручыцельства, гарантыя або рэкамендацыя;

2) сертыфікат, які дае права на атрыманне стандартных адукацыйных паслуг;

3) індывідуальны прыватызацыйны чэк;

4) талон, які выкарыстоўваецца для аплаты тавараў і паслуг.


ваўчарыза́цыя

(ад ваўчар)

выдача прыватызацыйных чэкаў.


ва́фля

(ням. Waffel)

сухое пячэнне з крэмавымі праслойкамі і клятчастым адбіткам на паверхні.


вахабі́ты

[ад ар. Muhammad ibn Abd al-Wahhab = імя аравійскага рэлігійнага дзеяча (1703—1787)]

паслядоўнікі рэлігійна-палітычнай плыні ў ісламе, якая ўзнікла ў 18 ст. у Цэнтр. Аравіі; выступалі за аб'яднанне аравійскіх плямён у барацьбе супраць турэцкага панавання.


ва́хмістр

(ням. Wachtmeister)

воінскае званне ў кавалерыі старой рускай і польскай армій, якое адпавядала сяржанцкаму званню ў пяхоце.


ва́хта1

(польск. wachta, ад ням. Wacht)

1) від дзяжурства на судне па ахове яго бяспекі, а таксама частка экіпажа, якая нясе гэта дзяжурства;

2) перан. самаадданая праца ў гонар важнай падзеі.


ва́хта2

(фін. vehka)

тое, што і трыфоль.


вахцёр

(ням. Wächter)

дзяжурны стораж ва ўстанове, на прадпрыемстве.


ваці́н

(ад вата)

трыкатажная гканіна з густым начосам, якая падшываецца пад падкладку для ўцяплення вопраткі.


ваці́раваць

(ням. votieren, ад с.-лац. votare)

вырашаць што-н. галасаваннем (у парламенце, на сходзе).


ва́шгерд

(ням. Waschherd, ад waschen = прамываць + Herd = пліта)

прасцейшае прыстасаванне для прамыўкі залатаноснага пяску.


вашынгто́нія

(н.-лац. washingtonia, ад Washington = назва штата ў ЗША)

веералістая пальма з тоўстым ствалом і вялікай кронай, пашыраная ў ЗПІА і Мексіцы; вырошчваецца як дэкаратыўная на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа.


вашэ́рыя

(н.-лац. vaucheria)

ніткаватая жоўта-зялёная водарасць сям. вашэрыевых, якая трапляецца ў прэсных і марскіх вадаёмах, на вільготнай глебе.


вая́ж

(фр. voyage)

іран. падарожжа, паездка (звычайна дзелавая, афіцыйная).


ваяжо́р

(фр. voyageur)

іран. падарожнік.


ваяжы́раваць

(фр. voyager)

іран. падарожнічаць.


ве́бер

[ням. W. Weber = прозвішча ням. фізіка (1804—1891)]

адзінка магнітнага патоку ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ).


веберме́тр

(ад вебер + -метпр)

прыбор для вымярэння магнітнага патоку.


вегетарыя́нец

(ням. Vegetarianer, ад с.-лац. vegetanus = раслінны)

чалавек, які спажывае толькі раслінную і малочную ежу.


вегетарыя́нства

(англ. vegetarian, ад с.-лац. vegetarius = раслінны)

сістэма харчавання, якая выключае прадукты жывёльнага паходжання.


вегетаты́ўны

(с.-лац. vegetativus)

які служыць для жыўлення і росту жывёльных і раслінных арганізмаў;

в-ая нервовая сістэма — частка нервовай сістэмы, якая рэгулюе абмен рэчываў у арганізме;

в-ае размнажэнне — непалавое размнажэнне, пры якім новы арганізм утвараецца з часткі мацярынскага.


вегетацы́йны

(ад вегетпацыя)

які мае адносіны да вегетацыі;

в. перыяд — перыяд росту і развіцця расліны.


вегета́цыя

(лац. vegetatio = жыўленне)

рост і жыццядзейнасць расліны.


веда́нта

(санскр. vādānta = канец, завяршэнне Ведаў)

1) рэлігійна-філасофскае вучэнне ў Індыі, якое прапаведуе яднанне чалавечай душы з бажаством;

2) старажытнаіндыйскія філасофска-містычныя трактаты, якія змяшчаліся ў канцы Ведаў.


ве́джвуд

[англ. D. Wedgwood = прозвішча англ. кераміка (1730—1795)]

разнавіднасць англійскага фарфору з белымі рэльефнымі фігурамі на каляровым фоне.


ве́ды

(санскр. vāda = веданне)

старажытныя помнікі індыйскай літаратуры, якія змяшчаюць рэлігійныя гімны, абрадавыя прадпісанні, заклінанні і міфы.


веды́зм

(ад веды)

старажытная рэлігія, заснаваная ў Індыі ў канцы 2 тысячагоддзя да н.э., для якой характэрна абагаўленне сіл прыроды; асновы ведызму выкладзены ў Ведах.


ве́ер

(рус. веер, ад ням. Fächer)

ручное прыстасаванне ў выглядзе складнога паўкруга, якім абмахваюцца ў спёку.


вежэта́ль

(фр. végétal = раслінны)

касметычная вадкасць для валасоў.


везікулі́т

(ад везікулы)

запаленне семявых пузыркоў.


везі́кулы

(лац. vesicula)

1) пухіркі на скуры, высыпка;

2) утварэнні ў арганізме (на лёгкіх, у яечніку і інш.), якія маюць выгляд пузыркоў.


везі́р

гл. візір 2.


везувія́н

(ад іт. Vesuvio = назва вулкана)

мінерал класа сілікатаў зеленавата-жоўтага, блакітнага або зялёнага колеру са шкляным бляскам.


вейге́ла

(н.-лац. veigela)

кустовая расліна сям. бружмелевых з простым лісцем і буйнымі кветкамі розных колераў без паху, пашыраная ва Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


вейлане́лы

(н.-лац. veilonellaсеае)

сямейства бактэрый; паразітуюць у ротавай поласці, страўнікава-кішачным тракце і дыхальных шляхах жывёл і чалавека.


ве́йсія

(н.-лац. weisia)

лістасцябловы мох сям. трыхастомавых, які трапляецца на аголеных глебах, уздоўж дарог, па адхонах, канавах.


вейсмані́зм

[ад ням. А. Weismann = прозвішча ням. біёлага (1834—1914)]

канцэпцыя спадчыннасці і эвалюцыі жывой прыроды, заснаваная на гіпотэзах, якія прадугадалі сучасныя ўяўленні аб дыскрэтнасці генаў, іх лакалізацыі ў храмасомах і ролі ў антагенезе.


ве́ктар

(лац. vector = які нясе)

мат. 1) адрэзак прамой, які мае пэўнае становішча і напрамак;

2) велічыня, якая характарызуецца памерам і напрамкам і можа быць геаметрычна прадстаўлена ў выглядзе адрэзка.


вектаркардыягра́фія

(ад вектар + кардыяграфія)

метад рэгістрацыі і вывучэння электрычных працэсаў, якія ўзнікаюць у сэрцы.


вектарме́тр

(ад вектар + -метр)

электрычны прыбор для вымярэння сярэдняга значэння велічыні і фазы пераменнага току або электрычнага напружання.


ве́ктарны

(ад вектар)

які характарызуецца як вектар або мае адносіны да вектара;

в-ае злічэнне — раздзел матэматыкі, які вывучае розныя аперацыі над вектарамі;

в-ае поле — вобласць прасторы, у кожным пункце якой пракладзены вектар.


ве́ктар-фу́нкцыя

(ад вектар + функцыя)

функцыя, значэнні якой з’яўляюцца вектарамі.


вела-

(лац. velox, -ocis = хуткі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «веласіпедны».


велабо́л

(ад вела- + англ. ball = мяч)

спартыўная камандная гульня з мячом на веласіпедах.


веладро́м

(ад вела- + -дром)

спецыяльна абсталяваная пляцоўка для веласіпедных гонак і трэніровак.


велака́мера

(ад вела- + камера)

камера для веласіпеда.


велакро́с

(ад вела- + крос)

веласіпедныя гонкі па перасечанай мясцовасці.


велары́кша

(ад вела- + рыкша)

чалавек, які перавозіць пасажыраў на веласіпедзе.


веласіме́тр

[ад веласі(пед) + -метр]

электрамеханічны прыбор для вымярэння хуткасці ваганняў цвёрдых паверхняў у дыяпазоне ультрагукавых частот, выкарыстоўваецца для даследавання ваганняў (вібрацый) машын і збудаванняў.


веласіпе́д

(фр. vélocipède, ад лац. velox, -ocis = хуткі + pes, pedis = нага)

двух- або трохколавая машына для язды, якая прыводзіцца ў рух нагамі пры дапамозе педалей.


веласіпеды́ст

(ад веласіпед)

той, хто едзе на веласіпедзе, хто займаецца веласіпедным спортам.


веласі́т

(лац. velocitas = хуткасць)

нафтавае масла для змазвання механізмаў, што робяць вялікую колькасць абаротаў з невялікай нагрузкай.


велатрэ́к

(ад вела- + трэк)

спецыяльная дарожка для гоначных спаборніцтваў на веласіпедзе.


велату́р

(ад вела- + тур)

адзін круг ці этап веласіпедных гонак.


велд

(гал. veld = поле)

плато ў Паўд. Афрыцы, пакрытае злакавай і хмызняковай расліннасцю.


веле́невы

(ад велень)

пергаментны;

в-ая папера — высокагатунковая шчыльная папера, падобная на пергамент.


веле́нь

(фр. vélin)

лепшы сорт пергаменту з цялячай скуры.


ве́лігер

(лац. veliger)

лічынка многіх марскіх малюскаў.


велінгто́нія

[ад англ. A. Wellington = прозвішча англ. свяшчэнніка (1769—1852)]

тое, што і секвоядэндрон.


велі́ты

(лац. velites)

лёгкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Рыме.


ве́лум

(лац. velum = парус)

орган руху і захоплівання ежы ў гідрамедуз, сіфанафор і лічынак многіх марскіх малюскаў.


вельбо́т

(англ. whale-boat)

лёгкая вёславая шлюпка з вострымі носам і кармой, якая выкарыстоўваецца на марскіх промыслах.


вельве́т

(англ. velvet = аксаміт)

баваўняная ці сінтэтычная тканіна з густым ворсам, падобная на аксаміт.


вельвеці́н

(ад англ. velvet = аксаміт)

мяккая баваўняная тканіна, падобная на вельвет, з якой шыюць спартыўнае адзенне.


вельві́чыя

[н.-лац. welwitschia, ад ням. F. Welwitsch = прозвішча аўстр. батаніка (1806—1872)]

дрэва-карлік сям. вельвічыевых з двума лістамі даўжынёй да 3 м на кароткім тоўстым ствале, пашыранае ў Паўд. Афрыцы.


вельзеву́л

(ст.-яўр. Beel-zebul)

кніжн. валадар пекла, чорт, д’ябал.


ве́льсы

(англ. wales = рубцы)

дошкі абшыўкі судна, размешчаныя над ватэрлініяй, надводны борт.


вельцава́ць

(ням. wälzen = качаць, перакочваць)

перапрацоўваць поліметалічныя адходы металургічнай вытворчасці з мэтай дадатковага атрымання металаў.


вельштэр’е́р

(ад англ. Wales = Уэльс + тэр’ер)

парода паляўнічых сабак з падоўжанай мордай, выведзеная ў 19 ст. у Вялікабрытаніі (Уэльс) для палявання на лісоў і трусоў.


велю́р

(фр. velours)

вышэйшы гатунак драпу, аксаміту, плюшу.


веля́рны

(лац. velaris)

заднепаднябенны;

в. зычны — зычны гук, які ўтвараецца пры падніманні задняй часткі спінкі языка да задняга паднябення (напр. г, к, х).


велярыза́цыя

(ад лац. velaris = заднепаднябенны)

лінгв. дадатковая заднепаднябенная артыкуляцыя.


ве́на

(лац. vena)

крывяносны сасуд, па якім кроў цячэ ад органаў і тканак да сэрца.


венд

(лац. Venedi = назва старажытнага славянскага племені)

комплекс горных парод, які непасрэдна папярэднічае кембрыю; змяшчае рэдкіх прадстаўнікоў бесшкілетных арганізмаў.


вендзі́та

(іт. vendita = заезджы двор)

арганізацыя і месца збору карбанарыяў у Італіі 19 ст.


вендэ́та

(іт. vendetta)

звычай крывавай помсты за забойства сваяка, што існаваў у карсіканцаў і жыхароў вострава Сардзінія.


венепу́нкцыя

(ад вена + лац. punctio = укол)

пракол вены полай іголкай для пералівання крыві, увядзення ў вену лекавых раствораў і інш. (параўн. венесекцыя).


венерало́гія

(ад лац. Venus, -neris = імя старажытнарымскай багіні кахання + -логія)

галіна медыцыны, якая займаецца вывучэннем і лячэннем венерычных хвароб.


венеро́лаг

(ад венералогія)

спецыяліст па венерычных хваробах.


венеры́чны

(ад лац. Venus, -neris = імя старажытнарымскай багіні кахання);

в-ыя хваробы — інфекцыйныя хваробы, якія перадаюцца ў асноўным цераз палавыя органы (сыфіліс, ганарэя, шанкер).


венесе́кцыя

(ад вена + лац. sectio = рассячэнне)

ускрыццё вены для пералівання крыві, увядзення ў вену лекавых раствораў, калі немагчыма зрабіць венапункцыю.


ве́нзель

(польск. węzeł = вузел)

узор, утвораны зграбна пераплеценымі пачатковымі літарамі ўласных імён (імя і прозвішча або двух імён).


ве́нта

(ісп. venta = заезджы двор)

1) арганізацыя і месца збораў карбанарыяў у Францыі і Іспаніі 19 ст;

2) карчма ў Іспаніі.


вентра́льны

(лац. ventralis, ад venter = жывот)

анат. брушны, размешчаны на брушной паверхні цела жывёлы або чалавека (пра орган або анатамічнае ўтварэнне); параўн. дарсальны 1.


венту́рыя

(н.-лац. venturia)

сумчаты грыб сям. вентурыевых, які развіваецца на травяністых і дрэвавых раслінах.


вентылі́раваць

(лац. ventilare)

рабіць вентыляцыю, праветрываць.


ве́нтыль

(ням. Ventil, ад лац. ventilare = праветрываць)

1) клапан для рэгуліроўкі выхаду вадкасці, пары або газу ў некаторых механізмах, а таксама паветра ў духавых музычных інструментах;

2) прыстасаванне ў камеры пнеўматычнай шыны, якое дазваляе напампоўваць паветра ў камеру і перашкаджае яго выхаду адтуль;

3) электронны прыбор, які забяспечвае працяканне току толькі ў адным напрамку ; выкарыстоўваецца ў выпрамляльных устройствах, у апаратуры аўтаматыкі, радыётэхнікі і радыёэлектронікі.


вентыля́тар

(лац. ventilator = які праветрывае)

устройства для праветрывання памяшканняў, ахаладжэння частак машын і інш.


вентыля́цыя

(лац. ventilatio = праветрыванне)

1) паветраабмен у памяшканнях, які рэгулюецца;

2) сістэма ўстройстваў, якія ствараюць такі паветраабмен.


ве́нулы

(лац. venula = жылка, сасудзік)

самыя дробныя вены, якія ўтвараюцца пры зліцці венозных капіляраў.


ве́нцер

(літ. vénteris)

рыбалоўная́ прылада ў выглядзе сеткі, нацягнутай на абручы.


ве́нчур

(ад англ. venture = адважвацца, рызыкаваць)

заснаваны на рызыцы разлік, намер, накіраваны на выкарыстанне якіх-н. магчымасцей у пэўных карыслівых мэтах;

в. бізнес — дробнае прадпрыемства доследнага тыпу, якому ўласціва большая, чым звычайна, ступень рызыкі.


ве́нчурны

(ад венчур)

звязаны з рызыкай, рызыкоўны (асабліва ў гандлі і банкаўскай справе);

в-ы капітал — частка грашовых сродкаў, фондаў, якая ўкладваецца ў венчурнае прадпрыемства (фірму);

в-ае прадпрыемства — камерцыйная навукова-тэхнічная арганізацыя, што спецыялізуецца на стварэнні, асваенні ў вытворчасці і ўкараненні новых відаў прадукцыі.


верана́л

(н.-лац. veronalum, ад іт. Verona = назва горада ў паўночнай Італіі)

фарм. белы крышталічны парашок, нерастваральны, горкі на смак, які ўжываецца ў якасці снатворнага.


вера́нда

(фр. véranda, ад парг. varanda)

адкрытая або зашклёная лёгкая прыбудоўка пры ўваходзе ў дом.


вератры́н

(ад лац. veratrum = чамярыца)

сумесь алкалоідаў з насення чыхальнай травы, белы парашок, які раздражняе слізістую абалонку; выкарыстоўваецца пры лячэнні неўралгіі і як сродак супраць насякомых.


вербава́ць

(ням. werben = шукаць, дамагацца)

набіраць, наймаць на работу, прыцягваць у якую-н. арганізацыю, да якой-н. справы (напр. в. рабочую сілу).


верба́льны

(лац. verbalis = слоўны)

1) вусны, слоўны;

в-ая нота — дыпламатычная нота без подпісу, якая прыраўноўваецца да вуснай заявы;

2) лінгв. які адносіцца да дзеяслова, паходзіць ад дзеяслова; дзеяслоўны.


вербе́на

(н.-лац. verbena, ад лац. verbena = свяшчэнная галінка)

травяністая расліна сям. вербенавых з падоўжаным лісцем і дробнымі кветкамі розных колераў у суквеццях, пашыраная пераважна ў тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ве́рбункаш

(венг. verbunkos, ад ням. Werbung = вярбоўка)

стыль венгерскай танцавальнай музыкі канца 18 — першай пал. 19 ст., якому ўласціва чаргаванне напеўных мелодый павольнага тэмпу з музычнымі ўрыўкамі імклівага тэмпу.


ве́ргельд

(ням. Wergeld = цана чалавека)

грашовая кампенсацыя за забойства свабоднага чалавека, якая прадугледжвалася юрыдычнымі законамі ранняга феадалізму.


ве́рджынел

(англ. virginal)

клавішны музычны інструмент, англійская разнавіднасць клавесіна.


верды́кт

(англ. verdict, ад лац. vere dictum = літар. дакладна сказанае)

юр. пастанова, прыгавор (пераважна суда прысяжных).


вержэ́

(фр. vergé)

гатунак паперы, на якой ёсць узор (вадзяныя знакі) у выглядзе буйной прамавугольнай сеткі.


ве́ркблей

(ням. Werkblei, ад Werk = выраб + Blei = свінец)

свінец з прымессю іншых металаў, які атрымліваецца пры плаўцы свінцовых руд.


ве́ркбунд

(ням. Werkbund = вытворчы саюз)

аб’яднанне архітэктараў, майстроў дэкаратыўнага мастацтва і прамыславікоў у шэрагу краін (Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі і інш.).


ве́ркі

(ням. Werk = умацаванне)

агульная назва розных абаронных збудаванняў у крэпасцях (бруствераў, фортаў і інш.).


верлі́бр

(фр. vers libre)

верш без рыфмы, рытм якога ўтвараецца чаргаваннем вершаваных радкоў аднатоннай інтанацыйна-сінтаксічнай структуры; свабодны верш.


ве́рмахт

(ням. Wehrmacht)

узброеныя сілы фашысцкай Германіі 1935—1945 гг. (параўн. бундэсвер, рэйхсвер).


вермікулі́т

(фр. vermiculite, ад лац. vermiculus = чарвячок)

мінерал класа сілікатаў, водны алюмасілікат магнію, кальцыю і жалеза з групы гідраслюд пераважна бурага і жоўтага колераў; выкарыстоўваецца як вогнетрывалы, цепла- і гукаізаляцыйны матэрыял у многіх галінах прамысловасці.


вермікулітабето́н

(ад вермікуліт + бетон)

разнавіднасць лёгкага бетону, у якім напаўняльнікам з’яўляецца ўспучаны вермікуліт, выкарыстоўваецца як цепла і гукаізаляцыйны матэрыял у панэлях і перакрыццях будынкаў.


вермікуля́рыя

(н.-лац. vermicularia)

недасканалы грыб сям. туберкулярыевых, які паразітуе на травяністых, кустовых і дрэвавых раслінах.


вермільён

(фр. vermillon)

кінавар або ярка-чырвоная кінаварная фарба.


вермішэ́ль

(фр. vermichel, ад іт. vennicelli = чарвячкі)

гатунак тонкіх макаронаў тонкай макароны.


ве́рмут

(ням. Wennut = літар. палын)

алкагольны напітак, прыгатаваны з вінаграднага віна і настою траў.


верніса́ж

(фр. vernissage = літар. пакрыццё лакам)

урачыстае адкрыццё мастацкай выстаўкі і адначасовае спатканне з аўтарам.


вернье́р

[фр. vernier, ад P. Vernier = прозвішча фр. вынаходцы (1580—1637)]

1) тое, што і ноніус;

2) прыстасаванне для дакладнай настройкі радыёапаратуры.


веро́ніка

(н.-лац. veronica)

травяністая расліна сям. залознікавых, пашыраная пераважна ва ўмераных і халодных зонах; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


верп

(гал. werp)

дапаможны якар на судне, меншы за асноўны, выкарыстоўваецца пры сцягванні судна з мелі або перамяшчэнні кармы ў іншы бок.


версіфіка́тар

(лац. versificator = вершатворац)

1) паэт, які добра валодае тэхнікай вершаскладання;

2) той, хто піша беззмястоўныя ці бяздарныя вершы.


версіфіка́цыя

(лац. versificatio)

вершаскладанне, уменне складаць вершы, валодаць паэтычнай тэхнікай.


ве́рсія

(фр. version)

варыянт, іншы выклад або тлумачэнне якога-н. факта, падзеі (напр. новая в., апошняя в ).


вертыка́л

(лац. verticalis = стромы)

круг нябеснай сферы, які праходзіць праз зеніт і зададзены пункт.


вертыкаліза́цыя

(ад лац verticalis = стромы)

давядзенне прадмета (заводскага коміна, ракеты-носьбіта на пускавой сістэме і інш.) да строга вертыкальнага становішча.


вертыка́ль

(лац. verticalis = стромы)

прамая, напрамак якой супадае з напрамкам адвеса.


вертыка́льны

(лац. verticalis)

стромы, перпендыкулярны лініі гарызонту.


вертыцы́л

(н.-лац. verticillium)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на жывых раслінах і раслінных рэштках.


вертыцылёз

(ад вертыцыл)

хвароба дрэў, якая выклікаецца недасканалым грыбам вертыцылам.


ве́ртэкс

(лац. vertex = цэнтр павароту неба)

пункт нябеснай сферы, да якога пераважна накіраваны ўласныя рухі зорак.


верука́рыя

(н.-лац. verrucarіа)

накіпны сумчаты лішайнік сям. верукарыевых, які расце на камянях, падмурках, чарапіцавых стрэхах.


верф

(гал. werf)

1) прадпрыемства, на якім будуюць ці збіраюць судны;

2) памяшканне, дзе будуюць дырыжаблі.


верш

(польск. wiersz, ад лац. versus)

1) невялікі мастацкі твор, напісаны рытмічна арганізаванай, звычайна рыфмаванай мовай;

2) адзінка рытмічна арганізаванай мовы з пэўнай колькасцю стоп, вершаваны радок;

3) рытмізаваная мова.


веры́зм

(іт. verismo, ад лац. verus = праўдзівы)

рэалістычны кірунак у італьянскай літаратуры і мастацтве канца 19 ст., блізкі да натуралізму.


верыта́йпер

(ад англ. vary = зменьваць + typer = прыстасаванне для друкавання)

наборна-друкарская машына для стварэння тэксту ў выглядзе адбітка падабраных на зададзены фармат радкоў.


верыфіка́цыя

(с.-лац. verificatio)

1) праверка сапраўднасці чаго-н.;

2) эмпірычнае пацвярджэнне тэарэтычных палажэнняў навукі.


вест

(ням. West)

1) захад, заходні напрамак;

2) заходні вецер.


вестыбуламе́трыя вестыбуламетры́я

(ад лац. vestibulum = сені, уваход + -метрыя)

сукупнасць метадычных прыёмаў даследавання дзейнасці вестыбулярнага апарата.


вестыбуларэцэ́птары

(ад лац. vestibulum = сені, уваход + рэцэптар)

збор раснічастых клетак у паўкружных каналах вестыбулярнага апарата, якія рэагуюць на змены становішча цела або галавы.


вестыбуля́рны

(ад лац. vestibulum = сені, уваход)

звязаны з раўнавагай;

в. апарат — орган пачуцця ў чалавека і пазваночных жывёл, які з’яўляецца часткай унутранага вуха і служыць для каардынацыі рухаў і захавання раўнавагі.


вестыбю́ль

(фр. vestibule, ад лац. vestibulum = сені, уваход)

вялікае памяшканне перад уваходам ва ўнутраныя часткі будынка грамадскага прызначэння (палаца, музея, тэатра, клуба, метро і інш.).


вестэ́ла

(н.-лац. westella)

каланіяльная зялёная водарасць сям. дыктыясферыевых, якая трапляецца ў сажалках, азёрах, некаторых рэках.


ве́стэрн

(англ. westem = заходні)

фільм, п’еса, аповесць на тэму аб жыцці паўночнаамерыканскіх заходніх штатаў 2-й пал. 19 ст. і аб прыгодах каўбояў.


ве́та

(лац. veto = забараняю)

забарона, адмена, прыпыненне дзеяння якога-н. рашэння, пастановы (налажыць в.).


ветштэ́йніна

(н.-лац. wettsteinina)

сумчаты грыб сям. псеўдасферыевых, які развіваецца на адмерлых сцёблах траў, дрэў і кустоў.


ветэра́н

(лац. veteranus = стары, дасведчаны)

1) бывалы, вопытны воін (в. палка);

2) удзельнік вайны ў мінулым (в. вайны);

3) стары заслужаны работнік, дзеяч у якой-н. галіне (в. працы, в. сцэны).


ветэрына́р

(лац. veterinarius = які лечыць жывёлу)

спецыяліст па ветэрынарыі.


ветэрына́рыя

[п.-лац. (medicina) veterinaria = (лячэнне) жывёл]

1) навука пра хваробы жывёл і іх лячэнне;

2) лячэнне жывёл.


вібра-

(лац. vibro = дрыжу, вагаюся)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «вібрацыя».


вібрагра́ма

(ад вібра- + -грама)

запіс дрыжання цела, выкананы пры дапамозе вібрографа.


вібраізаля́цыя

(ад вібра- + ізаляцыя)

забеспячэнне плацін, машын і іншых аб’ектаў ад шкодных механічных ваганняў.


вібраскапі́я

(ад вібра- + -скапія)

даследаванне механічных ваганняў частак машын і канструкцый пры дапамозе вібраскопа.


вібраско́п

(ад вібра- + -скоп)

прыбор для назірання над механічнымі ваганнямі частак машын і канструкцый.


вібрастэ́нд

(ад вібра- + стэнд)

устаноўка для выпрабавання машын, апаратаў, прыбораў на вібрацыю.


вібра́та

(іт. vibrato, ад лац. vibrare = дрыжаць, вагацца)

спосаб выканання пры ігры на струнных музычных інструментах і пры спяванні, калі дрыжанне гуку, голасу дасягаецца дрыжаннем пальца левай рукі на струне або звязак галасавога апарата.


вібра́тар

(ад лац. vibrare = дрыжаць, вагацца)

1) прылада, прыстасаванне для ўтварэння рытмічных ваганняў;

2) адрэзак правадніка, па якім цячэ пераменны ток высокай частаты, што ўзбуджае электрамагнітныя ваганні.


вібратро́н

(ад вібра- + чпрон)

тое, што і механатрон.


вібратэрапі́я

(ад вібра- + тэрапія)

прымяненне механічных ваганняў (вібрацый) у лячэбных мэтах; адзін з метадаў фізіятэрапіі.


вібрафо́н

(ад вібра- + -фон)

ударны музычны інструмент з двух радоў металічных пласцінак, па якіх удараюць спецыяльнымі палачкамі, выклікаючы дрыжанне (вібрацыю) гуку.


вібра́цыя

(лац. vibratio)

1) механічныя ваганні пругкіх цел, механізмаў, збудаванняў;

2) ваганні вышыні тону якога-н. гуку (голасу, струны і інш.).


вібраштампава́нне

(ад вібра- + штамп)

спосаб фармавання зборных жалезабетонных канструкцый і бетонных вырабаў вібрацыяй і ціскам штампа 1.


вібро́граф

(ад вібра- + -граф)

самапісны прыбор для вычэрчвання крывой, па якой можна меркаваць аб амплітудзе і частаце дрыжання цел.


вібро́метр

(ад вібра- + -метр)

прыбор для вымярэння простых механічных ваганняў і вібрацыі машын, мастоў і інш.


вібрыёз

(ад вібрыёны)

інфекцыйная хвароба сельскагаспадарчых жывёл, выкліканая вібрыёнамі.


вібрыёны

(фр. vibrion, ад лац. vibrare = дрыжаць, вагацца)

бактэрыі ў форме сагнутых палачак або косак, напр. узбуджальнікі халеры.


вібрыкуля́рыя

(ад лац. vibrare = дрыжаць)

відазмененая асобіна ў паліморфнай калоніі імшанак.


вібры́раваць

(лац. vibrare)

1) знаходзіцца ў стане вібрацыі’, 2) дрыжаць, пералівацца (пра голас, гукі і інш ).


вібры́сы

(н.-лац. vibrissae, ад лац. vibrare = дрыжаць, вагацца)

чуллівыя валаскі на губах, часам на грудзях, лапах або хвасце большасці жывёл, якія служаць дадатковымі органамі дотыку..


віва́рый

(лац. vivarium = звярынец)

спецыяльнае памяшканне для ўтрымання паддоследных жывёл; разнавіднасці віварыя — інсектарый, тэрарый і інш.


віва́т

(лац. vivat = няхай жыве)

брава, няхай жыве.


віва́чэ

(іт. vivace)

1) муз. хуткі тэмп, больш хуткі, чым алегра, але павольнейшы за прэста;

2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.


віве́ра

(лац. viverra = тхор)

невялікае драпежнае млекакормячае, пашыранае ў Афрыцы і Азіі, якое мае асобыя залозы, што выпрацоўваюць сакрэт з мускусным пахам.


вівіпа́рыя

(ад лац. viviparus = жывародны)

спосаб узнаўлення патомства, пры якім зародак развіваецца ў матчыным арганізме, атрымлівае непасрэдна ад яго пажыўныя рэчывы, дзіця або лічынка нараджаецца без абалонак яйца; жыванараджэнне.


вівісе́кцыя

(ад лац. vivus = жывы + sectio = рассячэнне)

разрэз цела жывых арганізмаў з навуковай мэтай.


вівіяні́т

(англ. vivianite, ад J. Vivian = прозвішча англ. мінералога 19 ст.)

мінерал класа фасфатаў, водны фасфат двухвалентнага жалеза блакітнага або сіняга колеру, які сустракаецца часцей за ўсё ў тарфяніках; выкарыстоўваецца як мінеральны пігмент (сіняя фарба) і мясцовае ўгнаенне.


віга́м

(англ. wigwam, ад індз. wikwam = у сваім доме)

купалападобнае жыллё індзейцаў Паўн. Амерыкі на каркасе з тонкіх ствалоў ці жэрдак, накрытых галінкамі, карой, цыноўкамі.


ві́гі

(англ. Whigs)

члены палітычнай партыі ў Англіі 17—19 ст., якая выражала інтарэсы гандлёвай і фінансавай буржуазіі і з’явілася папярэдніцай англійскай ліберальнай партыі (параўн. торы).


вігі́льнасць

(ад лац. vigil = пільны, уважлівы)

здольнасць засяродзіць увагу на новых уражаннях, пільнасць, назіральнасць.


ві́гна

(н.-лац. vigna)

расліна сям. бабовых з павойнымі або прамастаячымі сцёбламі, пашыраная ў тропіках Афрыкі, Паўд. і Паўд.Усх. Азіі; харчовая і кармавая.


віго́нь

(фр. vigogne, ад ісп. vicuna)

1) паўднёваамерыканская млекакормячая жывёла сям. ламаў з тонкай і мяккай шэрсцю;

2) воўна гэтай жывёлы;

3) пража з сумесі воўны і бавоўны, а таксама тканіна з гэтай пражы.


відыко́н

[ад лац. vid(ere) = бачыць + гр. eikon = адлюстраванне]

перадавальная тэлевізійная трубка, якая дзейнічае ў залежнасці ад змены электрычнага супраціўлення фотаадчувальнага слоя пад уплывам святла.


відэа-

(лац. video = гляджу, бачу)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да адлюстравання электрычных сігналаў на экране электронна-прамянёвай трубкі.


відэагра́ма

(ад відэа- + -грама)

запіс візуальнай інфармацыі з мэтай яе захавання і пазнейшага ўзнаўлення.


відэаі́мпульс

(ад відэа- + імпульс)

электрычны імпульс, звычайна аднапалярны, пастаянная састаўная якога адрозніваецца ад нуля (параўн. радыёімпульс);

2) тое, што і відэасігнал.


відэака́мера

(ад відэа- + камера)

малагабарытная перадавальная тэлевізійная камера, аб'яднаная з касетным відэамагнітафонам для запісу тэлевізійных сігналаў.


відэаклі́п

(ад відэа- + клігі)

тэлевізійны рэкламны ролік — эстрадная поп- або рок-песня, якая суправаджаецца разнастайнымі адлюстраваннямі на экране.


відэамагнгтафо́н

(ад відэа + магнітафон)

апарат для запісу на магнітную стужку электрычных сігналаў адлюстравання і гуку з далейшым іх узнаўленнем.


відэаманіто́р

(ад відэа- + манітор)

прыстасаванне для візуальнага кантролю якасці тэлевізійнага відарыса ў розных пунктах яго перадачы.


відэарэко́рдэр

(англ. videorecorder, ад лац. video = бачу + англ. record = запісваць, рэгістраваць)

прыбор для запісвання перадач тэлебачання на магнітную стужку.


відэасало́н

(ад відэа- + салон)

памяшканне, зала для паказу відэафільмаў.


відэасігна́л

(ад відэа- + сігнал)

электрычны сігнал, прызначаны для стварэння адлюстравання.


відэатэ́кс

(ад відэа- + тэкс)

від электрасувязі, які дазваляе карыстальніку атрымліваць на экране тэлевізара (або дысплея) графічную інфармацыю па каналах тэлефоннай сувязі са спецыяльнага банка даных, а таксама выконваць розныя паслугі.


відэатэлефо́н

(ад відэа- + тэлефон)

від сувязі, які дазваляе размаўляючы па тэлефоне бачыць субяседніка на экране свайго апарата.


відэафанагра́ма

(ад відэа- + фанаграма)

магнітная стужка, кінастужка з гука- і відэазапісам.


відэафі́льм

(ад відэа- + фільм)

фільм, запісаны на відэамагнітафоннай стужцы, а не на кінаплёнцы.


відэафо́н

(ад відэа- + -фон)

тое, што і відэатэлефон.


відэаэкра́н

(ад відэа- + экран)

электронна-прамянёвая трубка, якая выкарыстоўваецца ў аўтаматычных картаграфічных сістэмах для атрымання інфармацыі ў графічнай, таблічнай, алфавітна-лічбавай формах.


відэ́лец

(польск. widelec)

сталовы прыбор у выглядзе ручкі з доўгімі зубамі для захоплівання кавалкаў ежы.


віёла

(іт. viola)

струнны смычковы музычны інструмент, пашыраны ў сярэднія вякі ў раманскіх краінах; папярэдніца скрыпкі, віяланчэлі.


віёла-баста́рда

(іт. viola bastarda)

струнны смычковы музычны інструмент, які быў пашыраны ў 16—18 ст. галоўным чынам у Англіі.


ві́за

(фр. visa, ад лац. visus = прагледжаны)

1) афіцыйная адзнака ў пашпарце аб дазволе на ўезд у дадзеную дзяржаву, праезд або выезд з яе;

2) паметка службовай асобы на дакуменце, якая сведчыць пра яго сапраўднасць або надае яму законную сілу.


візава́ць

(фр. viser)

ставіць візу на дакуменце.


візаві́

(фр. vis-à-vis)

1) твар у твар, адзін насупраць другога (сядзець в.);

2) той, хто знаходзіцца насупраць (мой в.).


візажы́ст

(ад фр. visage = твар, аблічча)

дызайнер або мастак па макіяжы.


візі́р1

(ням. Visier)

1) прыцэльнае прыстасаванне з вузкай шчылінай;

2) прыстасаванне ў фота- або кінаапараце, каб вызначыць межы кадра; відашукальнік;

3) устройства для візіравання (гл. візіраваць) у геадэзічных інструментах (параўн. дыёптр 1).


візі́р2, везі́р

(тур. wezir, ад ар. väzir)

вышэйшы саноўнік, дзяржаўны саветнік у Турцыі і іншых краінах Блізкага Усходу.


візі́раваць

(ням. visieren)

наводзіць аптычны ці вугламерны прыбор на які-н. пункт.


візі́ркі

(ад ням. Visier = прыцэл)

прылады для вызначэння змены профілю чыгуначнага палата.


візі́т

(фр. visite)

наведванне, пераважна афіцыйнае або ўрачэбнае.


візіта́цыя

(лац. visitatio = наведванне)

праверка ваенным суднам дакументаў і грузу на сустрэтым у адкрытым моры судне, якое выклікае падазрэнне.


візіцёр

(фр. visiteur)

той, хто прыязджае з візітам; наведвальнік.


візіяне́р

(фр. visionnaire, ад лац. visio, -onis = уяўленне, вобраз)

чалавек, які падлягае галюцынацыям.


візіяне́рства

(ад візіянер)

схільнасць да прывідных, фантастычных уяўленняў, стварэння паветраных замкаў; пражэкцёрства.


візо́рый

(ад лац. visus = зрок)

палігр. рухомая драўляная вілка для прыціскання арыгінала да тэнакля i ўказвання на радок, які набіраецца.


візуалі́зм

(ад лац. visualis = зрокавы)

прыём у мастацтве, мэта якога — выклікаць зрокавыя ўяўленні (руху паверхні, мігцення, свячэння).


візуа́льны

(лац. visualis = зрокавы)

які праводзіцца простым вокам або пры дапамозе аптычных прылад (в-ыя назіранні).


ві́ка

(н.-лац. vicia)

травяністая расліна сям. бабовых, пашыраная ва ўмераных зонах; расце на лугах, у стэпах, лясах; некаторыя віды высяваюцца на зялёны корм.


вікантэ́са

(фр. vicomtesse)

жонка або дачка віконта.


віка́рны

(лац. vicarius = які замяшчае)

замяшчальны;

в-ыя віды — сістэматычна блізкія віды раслін або жывёл, якія займаюць розныя арэалы ці трапляюцца ў межах аднаго арэала, але ў розных экалагічных умовах (напр. дуб скальны, вядомы на паўднёвым захадзе Беларусі, і дуб звычайны, пашыраны на ўсёй тэрыторыі).


віка́рый

(лац. vicarius)

памочнік архірэя ў праваслаўнай царкве, прыхадскога святара — у каталіцкай.


вікарыя́т

(ад лац. vicarius = які замяшчае)

з’ява, пры якой блізкія віды раслін або жывёл займаюць розныя арэалы ці трапляюцца ў межах аднаго арэала, але ў розных экалагічных умовах.


вікасо́л

[ад ві(тамін) К + лац. sol(utio) = раствор]

водарастваральны аналаг вітаміну К, лекавы сродак для спынення крывацёку, лячэння жаўтухі, гемарою, прамянёвай хваробы і інш.


ві́кінг

(ст.-сканд. vikingr)

старажытнаскандынаўскі марскі воін, удзельнік нападаў на еўрапейскія краіны.


віко́нт

(фр. vicomte)

дваранскі тытул у краінах Зах. Еўропы, сярэдні паміж тытуламі барона і графа.


віксаці́н

(ад ням. wichsen = змазваць)

непрамакальная, падобная на цырату; тканіна.


віктары́на

(ад лац. victoria = перамога)

гульня ў адказы на пытанні з розных галін ведаў.


віктарыяні́зм

[ад англ. Victoгіа = імя англ. каралевы (1837—1901)]

кірунак маралі, які заключаецца ў пурытанска-аскетычных адносінах да палавога жыцця, адмаўленні значэння пачуццёвасці ва ўзаемаадносінах мужчыны і жанчыны.


вікто́рыя

(лац. victoria = перамога)

1) уст. перамога;

2) старадаўні заходнееўрапейскі сорт слівы;

3) тое, што і вікторыя-рэгія.


вікто́рыя-рэ́гія

(лац. victoria regia = каралеўская перамога)

травяністая водная трапічная расліна сям. гарлачыкавых з вялікімі кветкамі і агромністым плаваючым лісцем.


віктымало́гія

(ад лац. victima = ахвяра + -логія)

галіна крыміналогіі, якая вывучае псіхалагічныя і маральныя асаблівасці асобы — ахвяры злачынства і любыя формы праяўлення грамадскай паталогіі, у выніку якіх прычыняецца шкода асобе.


віку́ння

(ісп. vicuña)

тое, што і вігонь 1.


ві́ла

(лац. villa)

камфартабельны загарадны дом-асабняк з садам ці паркам.


вілае́т

(тур. vilâyet, ад ар. vilija = кіраваць)

адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Турцыі, Алжыры, Тунісе.


вілане́ла

(іт. villanella, ад лац. villanus = сялянскі, вясковы)

1) неапалітанская песня шматгалосага складу;

2) лірычны верш цвёрдай страфічнай будовы.


віла́ны

(с.-лац. villani, ад лац. villa = сядзіба, маёнтак)

феадальна-залежныя сяляне ў краінах Зах. Еўропы перыяду сярэдневякоўя.


вілемі́т

(ад гал. Willem = імя галандскага караля)

мінерал класа сілікатаў, бясколерны, часам зеленаватага або чырванаватага колеру; руда цынку.


ві́ліс

(англ. willys, ад J. Willys = прозвішча амер. уладальніка аўтамабільнага прадпрыемства)

легкавая аўтамашына маркі Віліс, выпускалася ў 1943—1963 гг.


вілт

(англ. wilt = вянуць)

хвароба раслін, якая выклікаецца грыбамі вертыцыламі і фузарыямі.


вільчу́ра

(польск. wilczura)

воўчае футра ў феадальнай знаці Польшчы і Вялікага княства Літоўскага; апраналі найчасцей у дарогу.


ві́мперг

(ням. Wimperg)

архіт. высокі дэкаратыўны франтон, які завяршае парталы і аконныя праёмы гатычных будынкаў.


ві́на

(санскр. vina)

індыйскі струнны шчыпковы музычны інструмент.


ві́нда

(польск. winda, ад ням. Winde)

прыстасаванне для падымання грузаў.


ві́ндзейль

(ад гал. wind = вецер + zeil = парус)

пераносны нагнятальны вентылятар у выглядзе доўгага парусінавага рукава з устаўленымі абручамі, які служыць для вентыляцыі ўнутраных памяшканняў судна.


віндро́за

(ням. Windrose, ад Wind = вецер + Rose = ружа)

дапаможнае прыстасаванне ў выглядзе невялікага мнагалопасцевага ветракола для аўтаматычнай арыентацыі асноўнага кола ветрарухавіка адносна паветранага патоку.


віндро́тар

(ад англ. wind = вецер + ротар)

разнавіднасць ветранога рухавіка.


віндро́ўэр

(англ. windrower, ад wind = вецер + row = рад)

уборачная машына, якая косіць збажыну, укладвае яе ÿ рады для далейшага дасыхання і даспявання.


віндсёрфінг

(англ. windsurfing, ад wind = вецер + surfing = катанне на прыбойнай хвалі)

від воднага спорту, звязаны са слізганнем па хвалях, стоячы на коркавай або пенапластавай дошцы з рухомым парусам.


віндыка́цыя

(лац. vindicatio = абарона, ахова)

патрабаванне ўласніка вярнуць яму маёмасць судовым парадкам з чужога незаконнага валодання.


вінегрэ́т

(фр. vinaigrette = падліва з воцатам)

1) халодная страва з дробна нарэзанай агародніны, запраўленая воцатам, алеем і іншымі прыправамі;

2) перан. сумесь розных паняццяў.


віне́я

(лац. vinea)

асаднае збудаванне на катках са сценамі і страхой з дошак, пакрытых шкурамі, якое выкарыстоўвалася ў старажытнарымскай арміі.


віні́л

(ням. Vinyl, ад лац. vinum = віно + гр. hyle = аснова)

аднавалентны радыкал этылену.


вінілацэта́т

(ад вініл + ацэтат)

арганічнае злучэнне, вінілавы эфір воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца ў вытворчасці пластмас, лакаў, клеяў.


вінілацэтыле́н

(ад вініл + ацэтылен)

арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод, газ, які лёгка ператвараецца ў бясколерную вадкасць; выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных каўчукоў, лакаў.


вінілбензо́л

(ад вініл + бензол)

тое, што і стырол.


вінілі́н

(ад вініл)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры фурункулах, карбункулах, апёках, запаленнях.


вінілхлары́д

(ад вініл + хларыд)

арганічнае злучэнне, бясколерны газ са слабым пахам хлараформу, выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных смол.


вініпла́ст

[ад віні(л) + пласт]

тэрмапластычны матэрыял, аснову якога складае полівінілхларыд; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, у будаўніцтве.


вініпо́р

[ад віні(л) + -пор]

пластмаса на аснове полістыролу.


ві́нкель

(ням. Winkel = вугал)

лінейка ў выглядзе прамавугольнага трохвугольніка для праверкі прамых вуглоў; навугольнік.


вінт

(польск. gwint, ад ням. Gewinde)

1) шпень са спіральнай нарэзкай;

2) частка рухавіка самалёта, верталёта, судна ў выглядзе лопасцей, замацаваных на вале (напр. в. самалёта, грабны в.).


вінцэто́ксікум

(н.-лац. vincetoxicum)

травяністая расліна сям. ластаўнёвых з дробнымі белымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ва ўмераных зонах; лекавая і меданосная.


вінчэ́стэр

(англ. O. Winchester = прозвішча амерыканца, які сканструяваў ружжо ў 1865 г.)

тып паляўнічай стрэльбы; разнавіднасць старадаўняга карабіна.


віншава́ць

(польск. winszować, ад ням. wünschen)

вітаць каго-н. з выпадку чаго-н. прыемнага, радаснага.


віньетава́ць

(ад фр. vignette = застаўка)

звужаць пучок светлавых прамянёў у аптычнай сістэме шляхам загароджвання яго краёў дыяфрагмамі.


вінье́тка

(фр. vignette, ад vigne = вінаград)

упрыгожанне ў выглядзе невялікага малюнка ў пачатку або ў канцы кнігі, раздзела, у альбоме, на лістку паштовай паперы i інш.


ві́пер

(англ. whipper, ад whip = перакідаць)

прыстасаванне для перакульвання рудных ваганетак.


віпрато́кс

(ад лац. vipera = гадзюка + toxicum = атрута)

лекавы прэпарат (мазь) са змяінага яду, які выкарыстоўваецца пры рэўматызме, артрыце і інш.


ві́ра

(іт. vira = паварочвай)

Падымай! — каманднае слова ў будаўнікоў, партовых грузчыкаў і інш.


вірагені́я

(ад вірусы + -генія)

форма суіснавання віруса з клеткай, пры якой геном віруса ўключаецца ў храмасому клеткі.


віра́ж

(фр. virage = паварот; змена колеру)

1) паварот на вялікай хуткасці самалёта, карабля з нахілам набок або паварот па крывой аўтамабіля, матацыкла, веласіпеда;

2) паварот спартыўнай дарожкі з ухілам унутр;

3) хімічны раствор для надання пэўнага колеру фатаграфічным здымкам.


віра́ж-фікса́ж

(ад віраж + фіксаж)

раствор солей, які надае стойкасць фотаадбітку і змяняе яго колер.


вірале́

(фр. virelai, ад virer = кружыцца)

шасцірадковая страфа, інтанацыйна падзеленая на два трохрадкоўі.


віраме́нт

(фр. virement = вяртанне)

банкавая аперацыя, звязаная з пералічэннем пэўнай грашовай сумы з бягучага рахунку адной асобы на рахунак другой асобы.


вірга́цыя

(ням.Virgation, ад лац. virga = галінка)

разгалінаванне;

в. складак — веерападобнае разгалінаванне складак горных парод, якое назіраецца звычайна на месцы заканчэння горных сістэм.


віро́іды

(ад вірусы + -оід)

вірусападобныя інфекцыйныя агенты, якія ўяўляюць сабой нізкамалекулярную адналанцужковую кальцавую рыбануклеінавую кіслату і ў якіх адсутнічае антыгенная актыўнасць; выклікаюць хваробы жывёл і раслін.


віртуа́льны

(с.-лац. virtualis)

магчымы, такі, які можа або павінен праявіцца пры пэўных умовах;

в-ыя перамяшчэнніфіз. магчымыя перамяшчэнні элементарных часціц;

в-ая тэмператураметэар. магчымая тэмпература, якую пры пэўным ціску мела б сухое паветра той жа шчыльнасці, што і вільготнае.


віртуо́з

(іт. virtuoso = умелы, майстэрскі)

1) музыкант, які дасканала валодае тэхнікай ігры на інструменце;

2) перан. чалавек, які дасягнуў у працы вышэйшай ступені майстэрства.


віртуо́зны

(іт. virtuoso)

1) майстэрскі, дасканалы (напр. в-ая тэхніка ігры);

2) які патрабуе ўмелага, майстэрскага выканання (напр. в-ая п’еса).


віруле́нтнасць

(ад вірулентны)

хваробатворная ўласцівасць мікробаў.


віруле́нтны

(лац. virulentus = ядавіты)

хваробатворны, здольны выклікаць інфекцыйнае захворванне (пра мікробы).


вірусало́гія

(ад вірусы + -логія)

раздзел мікрабіялогіі, які вывучае вірусы.


вірусаскапі́я

(ад вірусы + -скапія)

метад мікраскапічнага вывучэння будовы вірусаў.


вірусо́лаг

(ад вірусы + -лаг)

спецыяліст у галіне вірусалогіі.


ві́русы

(лац. virus = яд)

найдрабнейшыя арганізмы, здольныя пранікаць у пэўныя жывыя клеткі і размнажацца толькі ўнутры гэтых клетак; узбуджальнікі заразных хвароб чалавека, жывёл і раслін.


вірылі́зм

(ад лац. virilis = мужчынскі)

з’яўленне ў жанчын другасных мужчынскіх палавых прыкмет, напр. вусоў, барады.


віры́раваць

(фр. virer)

надаваць фатаграфічнаму здымку з дапамогай віражу 3 пэўную афарбоўку.


вірыя́льны

(ад лац. vires = сілы);

в-ая тэарэма — тэарэма аб суадносінах кінетычнай і патэнцыяльнай энергій часціц фізічнай сістэмы, якія ўзаемадзейнічаюць паводле пэўнага закону;

в-ае ўраўненне стану — ураўненне стану рэальнага газу, у якім ціск газу пададзены па ступенях шчыльнасці газу.


вісказіме́тр

(ад лац. viscosus = клейкі + -метр)

прыбор для вымярэння вязкасці вадкасцей і газаў.


вісказіме́трыя

(ад лац. viscosus = клейкі + -метрыя)

сукупнасць метадаў вымярэння вязкасці вадкасцей і газаў.


вісказі́н

(ад лац. viscosus = клейкі)

вязкае змазачнае масла, якім змазваюць цыліндры паравых машын.


ві́скі

(англ. whisky)

моцны алкагольны напітак, які атрымліваюць перагонкай зброджанага сусла, прыгатаванага са збожжавай сыравіны.


віско́за

(лац. viscosus = клейкі)

1) студзяністае клейкае цэлюлознае рэчыва, якое выкарыстоўваецца для вырабу штучнага шоўку, розных плёнак і інш.;

2) штучны шоўк.


ві́смут

(ням. Wismut)

1) хімічны элемент, крохкі серабрыста-шэры з ружовым адценнем метал; выкарыстоўваецца для прыгатавання легкаплаўкіх сплаваў;

2) лякарства, прыгатаванае са злучэнняў вісмуту.


вісмуці́н

(ням. Bismutin)

мінерал класа сульфідаў, непразрысты, серабрыста-белы з металічным бляскам; вісмутавая руда.


віст

(англ. whist)

карцёжная гульня, а таксама пэўная камбінацыя карт пры гульні ў прэферанс, бастон.


вісці́н

(ад лац. viscum = клей з ягад амялы)

клейкае рэчыва, прадукт ператварэння клетачных сценак і цытаплазмы ў некаторых раслін (напр. у ягадах і кары амялы).


вісцэра́льны

(ад лац. viscera = вантробы)

які адносіцца да ўнутраных органаў чалавека або жывёл (напр. в-ая мускулатура); параўн. парыетальны.


вісцэрапто́з

(ад лац. viscera = вантробы + -птоз)

мед. апусканне вантробаў.


віталі́зм

(фр. vitalisme, ад лац. vitalis = жыццёвы)

плынь у біялогіі, якая дапускае наяўнасць у жывых арганізмах асобай нематэрыяльнай жыццёвай сілы.


віталі́ст

(фр. vitaliste, ад лац. vitalis = жыццёвы)

паслядоўнік віталізму.


віта́льны

(лац. vitalis)

біял. жыццёвы, які мае адносіны да жыццёвых з’яў (проціл. лятальны).


вітамінало́гія

(ад вітаміны + -логія)

навука пра вітаміны, іх будову, пашырэнне ў прыродзе і ролю ў працэсах жыццядзейнасці.


вітамінапрафіла́ктыка

(ад вітаміны + прафілактыка)

выкарыстанне вітамінаў з мэтай папярэдзіць развіццё вітаміннай недастатковасці.


вітамінатэрапі́я

(ад вітаміны + тэрапія)

прымяненне вітамінаў з лячэбнай мэтай пры захворваннях, выкліканых недахопам у арганізме вітамінаў.


вітамі́ны

(ад лац. vita = жыццё + аміны)

1) арганічныя рэчывы, неабходныя для нармальнай жыццядзейнасці арганізма чалавека і жывёл;

2) медыцынскія прэпараты, якія змяшчаюць такія рэчывы.


вітра́ж

(фр. vitrage, ад лац. vitrum = шкло)

малюнак або ўзор з каляровага шкла ў вокнах, дзвярах.


вітрафі́р

(ад лац. vitrum = шкло + гр. porphyra = пурпур)

вулканічная горная парода, якая складаецца з вулканічнага шкла з невялікай прымессю іншых мінералаў.


вітры́на

(фр. vitrine)

1) спецыяльнае акно ў магазіне для паказу тавараў;

2) зашклёная шафа, скрынка для паказу розных прадметаў, экспанатаў.


вітрыфіка́цыя

(ад лац. vitnim = шкло + -фікацыя)

пераход вадкасці пры паніжэнні тэмпературы ў шклопадобны стан.


вітылі́га

(лац. vitiligo = лішай)

хранічнае захворванне чалавека, якое праяўляецца ва ўтварэнні на скуры бледных плям.


вітэлагене́з

(ад лац. vitellus = жаўток + -генез)

сінтэз і накапленне жаўтка ў жаночых палавых клетках жывёл і чалавека; забяспечвае жыццё і рост зародка.


вітэлафа́гі

(ад лац. vitellus = жаўток + -фаг)

клеткі, якія застаюцца ў жаўтку пасля паверхневага драблення яец у насякомых, ракападобных, павукападобных і не ўдзельнічаюць у будове цела будучага зародка.


вітэры́т

[ад англ. W. Withering = прозвішча англ. мшералога (1741—1799)]

мінерал класа карбанатаў, вуглякіслы барый белага або жаўтаватага колеру.


віуэ́ла

(ісп. vihuela)

іспанскі струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны да гітары.


віцмундзі́р

(ад лац. vice = замест + мундзір)

форменны сурдут чыноўнікаў у царскай Расіі.


віцына́ль

(лац. vicinalis = суседні, блізкі)

невялікае пірамідальнае ўзвышэнне або зніжэнне на грані крышталя, што ўтвараецца ў час яго росту.


віцэ-

(ад лац. vice = узамен, замест)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «намеснік», «памочнік».


ві́цэ-адміра́л

(ад віцэ- + адмірал)

воінскае званне ў ваенна-марскім флоце, сярэдняе паміж контр-адміралам і адміралам.


ві́цэ-губерна́тар

(ад віцэ- + губернатар)

намеснік губернатара.


ві́цэ-ка́нцлер

(ад віцэ- + канцлер)

намеснік канцлера.


ві́цэ-ко́нсул

(ад віцэ- + консул)

намеснік консула або кіраўнік самастойнага віцэ-консульства.


ві́цэ-прэзідэ́нт

(ад віцэ- + прэзідэнт)

1) намеснік прэзідэнта ў некаторых краінах, напр. у ЗША;

2) выбарная пасада ў некаторых навуковых і грамадскіх установах і арганізацыях.


віяду́к

(фр. viaduc, ад лац. via = дарога + duco = вяду)

мост цераз цясніну, глыбокі яр, дарогу.


віяланчэ́ль

(іт. violoncello)

смычковы музычны інструмент баса-тэнаровага рэгістра 2, які мае форму вялікай скрынкі з чатырма струнамі.


віяле́нты

(ад лац. violent = нястрымны)

віды, найбольш магутныя па здольнасці ўтвараць згуртаванні або ўкараняцца ў іх (напр. дуб).


во́бцас

(польск. obces, ад лац. obcessus = шалёны, у якім сядзіць д’ябал)

стрымгалоў, адразу, хутка.


во́дар

(лац. odor = пах)

прыемны пах, духмянасць.


во́зны

(ст.-польск. woźny)

службовая асоба ў Польшчы (13—18 ст.) і Вялікім княстве Літоўскім (16—18 ст.), судовы выканаўца.


во́йскі

(ст.-польск. wojski)

службовая асоба ў Польшчы (13—18 ст.) і Вялікім княстве Літоўскім (16—18 ст.), чыноўнік, які ахоўваў маёнткі шляхціцаў-апалчэнцаў.


войт

(ст.-польск. wojt, ад с.-в.-ням. voget)

1) асоба, якая ўзначальвала мясцовае (гарадское або сельскае) кіраванне ці самакіраванне на тэрыторыі Германіі, Польшчы, Вялікага княства Літоўскага ў 15—18 ст.;

2) асоба, якая наглядала за працай прыгонных сялян і выкананнем імі павіннасцей;

3) кіраўнік гміны ў Польшчы да 1950 і ў Зах. Беларусі ў 1921—1939 гг.


во́ленс-но́ленс

(ад лац. volens = які жадае + nolens = які не жадае)

кніжн. воляй-няволяй, незалежна ад жадання.


вольт1

[іт. A. Volta = прозвішча іт. фізіка (1745—1827)]

асноўная адзінка розніцы электрычных патэнцыялаў (напружання, электрарухальнай сілы) у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная розніцы патэнцыялаў паміж двума пунктамі правадніка, па якім працякае ток сілай у 1 ампер, калі магутнасць роўная 1 вату.


вольт2

(фр. volte = паварот)

1) круты паварот каня пры манежнай яздзе;

2) паварот акрабата, гімнаста на 180°;

3) ухіленне ад удару праціўніка ў час фехтавання.


во́льта

(іт. volta)

абазначэнне (дужкамі і лічбамі) у нотах, якое паказвае на паўтарэнне невялікага раздзела музычнага твора кожны раз з новым заканчэннем.


вольт-ампе́р

(ад вольт1 + ампер)

адзінка напружання пераменнага току, роўная здабытку 1 вольта на 1 ампер.


во́льфія

(н.-лац. wolfia)

водная травяністая расліна сям. раскавых без каранёў, з дробным лісцем, пашыраная ва ўмераных і трапічных зонах; на Беларусі трапляецца рэдка.


во́люст

(ням. Wollust)

сладастраснае пачуццё, якое ўзнікае ў час палавога акта.


во́на

(карэйск. von)

грашовая адзінка Карэі, роўная 100 джонам.


во́рвань

(рус. ворвань, ад ст.шв. narhval)

тлушч, здабыты з марскіх жывёл.


ворс

(перс. vars = волас)

кароткі начос на паверхні некаторых тканін.


во́рчык

(польск. orczyk, ад ням. Ortsheit)

прыналежнасць запрэжкі: палка з жалезным круком пасярэдзіне, за якую зачэпліваюць пастронкі.


во́тум

(лац. votum = жаданне)

падача голасу на выбарах; рашэнне, прынятае галасаваннем;

в. давер’я — пазітыўнае рашэнне парламента аб дзейнасці ўрада ці яго членаў;

в. недавер’я — негатыўнае рашэнне парламента аб дзейнасці ўрада ці яго членаў.


во́хра, о́хра

(польск. ochra < лац. ochra, ад гр. ochra)

прыродная фарба жоўтага або чырвонага колеру, якая ўяўляе сабой гліны, моцна ўзбагачаныя гідратамі вокіслаў жалеза (ліманітам, гетытам i інш.).


во́цат

(польск. ocet, ад лац. acetum)

раствор воцатнай кіслаты, вадкасць з рэзкім кіслым смакам, што ўжываецца для кансервавання прадуктаў, як прыправа ў ежу, а таксама як медыцынскі і касметычны сродак.


вуале́тка

(фр. voilette)

невялікая вуаль.


вуалі́раваць

(фр. voiler)

наўмысна рабіць што-н. не зусім ясным, выразным.


вуа́ль

(фр. voile)

1) тонкая празрыстая сетка на жаночым капелюшы, якая часам апускаецца на твар;

2) лёгкая празрыстая тканіна;

3) пацямненне на негатыве, якое зніжае кантрастнасць фотаздымка.


ву́дленд

(англ. woodland = лясная мясцовасць)

назва апошняга з трох археалагічна выяўленых перыядаў гісторыі насельніцтва ўсх. раёнаў Паўн. Амерыкі.


вулка́н

(лац. vulcanus = агонь, полымя, ад Vulcanus = імя бога агню ў старажытнарымскай міфалогіі)

гара з кратэрам на вяршыні, праз які час ад часу вывяргаюцца лава, гарачыя газы, попел і абломкі горных парод.


вулканаге́нны

(ад вулкан + -генны)

звязаны паходжаннем з дзейнасцю вулканаў (напр. в-ыя горныя пароды).


вулканало́гія

(ад вулкан + -логія)

раздзел геалогіі, які займаецца вывучэннем вулканічных з’яў.


вулканізава́ць

(фр. vulcaniser, ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

рабіць вулканізацыю.


вулканіза́т

(ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

тое, што і гума 1.


вулканіза́тар

(фр. vulcanisateur, ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

1) апарат для вулканізацыі дробных каўчукавых прадметаў;

2) работнік, які займаецца вулканізацыяй;

3) рэчыва, якое ў злучэнні з каўчуком утварае гуму.


вулканіза́цыя

(фр. vulcanisation, ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

апрацоўка каўчуку серай пры павышанай тэмпературы для атрымання гумы.


вулкані́зм

(ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

сукупнасць працэсаў і з’яў, звязаных з утварэннем і дзейнасцю вулканаў.


вулкані́т

(ад лац. vulcanus = агонь, полымя)

будаўнічы матэрыял, які ўяўляе сабой сумесь дыятаміту або вулканічнага попелу, гашанай вапны і азбесту.


вулкано́лаг

(ад вулкан + -лаг)

спецыяліст у галіне вулканалогіі.


вулканфі́бра

[ад вулкан(ізацыя) + фібра]

скурападобны матэрыял, які атрымліваюць шляхам вулканізацыі паперы і іншых валакністых матэрыялаў.


ву́льва

(лац. vulva)

1) уваход у палавую камеру ў некаторых жывёл, куды пры капуляцыі ўводзіцца мужчынскі палавы орган;

2) вонкавыя палавыя органы жанчыны.


вульвавагіні́т

(ад вульва + вагіна)

запаленчае захворванне вульвы 2 і похвы.


вульві́т

(ад вульва)

запаленне вульвы 2.


вульга́рны

(лац. vulgaris = просты, звычайны)

1) грубы, непрыстойны (напр. в. выраз, в-ыя манеры);

2) спрошчаны да скажэння (напр. в. матэрыялізм).


вульгарыза́цыя

(ад лац. vulgaris = просты, звычайны)

грубае спрашчэнне якога-н. пытання, поглядаў, вучэння, падача яго ў скажоным выглядзе.


вульгары́зм

(ад лац. vulgaris = просты, звычайны)

грубае, непрыстойнае слова ці выраз, ужытыя ў літаратурнай мове.


вульфені́т

[ням. Wulfenit, ад F. Wulfen = прозвішча аўстр. мінералога (1728—1805)]

мінерал класа малібдатаў, малібдат свінцу крышталічнай будовы, пераважна жоўтага колеру; руда свінцу.


вундэркі́нд

(ням. Wunderkind = літар. цуда-дзіця)

дзіця з надзвычайнымі для свайго ўзросту здольнасцямі (часам іранічна).


ву́стрыцы

(н.-лац. ostreidae, ад гр. ostreon = чарапашка)

сямейства марскіх малюскаў класа двухстворкавых; пашыраны ў Атлантычным акіяне, Міжземным і Чорным морах; прыдатныя для яды.


вухна́ль

(польск. hufiial, ад ням. Hufnagel)

плоскі цвік для прыбівання падковы да капыта.


вы́мпел

(рус. вымпел, ад гал. wimpel)

1) вузкі, доўгі, раздвоены на канцы флаг, які ўзнімаецца на мачце ваеннага карабля ў час плавання;

2) флажок трохвугольнай формы, які служыць знакам чаго-н.;

3) футляр з доўгай яркай стужкай для скідвання з самалёта данясенняў, пісем і інш.


вы́спа

(польск. wyspa)

невялікі востраў, часцей пясчаны.


вэ́ксаль

(ням. Wechsel = літар. абмен)

пісьмовае даўгавое абавязацельства ўстаноўленай законам формы, якое выдаецца пазычальнікам (вэксалядаўцам) крэдытору (вэксалетрымальніку) і дае апошняму права патрабаваць ад пазычальніка выплаты ва ўстаноўлены тэрмін пэўнай сумы грошай; від каштоўных папер.


вэ́люм

(лац. velum = заслона)

кавалак тонкай празрыстай тканіны, прымацаваны да вянка або жаночага капелюша, як частка шлюбнага (белы) або жалобнага (чорны) убору.


вэ́ндзіць

(польск. wędzić)

акурваць дымам мяса, сала, рыбу, каб надаць ім пэўныя смакавыя якасці і засцерагчы ад псавання.


вюрцы́т

[ад фр. S. Wurtz = прозвішча фр. хіміка (1817—1884)]

мінерал класа сульфідаў, сульфід цынку ад светла-жаўтаватага да цёмна-чырвона-карычневага колеру; руда цынку, іншы раз кадмію.


вяду́та

(іт. veduta)

жанр выяўленчага мастацтва або канкрэтны твор, які адлюстроўвае від мясцовасці, пейзаж, часцей архітэктурны.


вялі́гер

(ад лац. velum = парус + gero = нясу)

лічынка малюскаў.


вяндлі́на

(польск. wędlina)

вэнджанае мяса.


вяно́зны

(лац. venosus)

які мае адносіны да вены або знаходзіцца ў ёй (напр. в-ая кроў).


вяста́лка

(лац. Vestalis = які мае адносіны да багіні Весты)

жрыца багіні Весты ў Стараж. Рыме, якая падтрымлівала вечны агонь у яе храме.


вячы́ны

(ад лац. vicinus = сусед)

феадальна-залежныя сяляне ў Малдавіі 16—18 ст.


гааля́н

(кіт. kaoliang)

травяністая расліна сям. злакавых, від сорга з высокім сцяблом і шырокім лісцем; кітайскае, маньчжурскае проса.


гаацы́н

(н.-лац. opisthocomus hoazin, з індз.)

птушка атрада курападобных з кіпцюрамі на пальцах крыла, што дапамагае ёй лазіць на дрэвах; пашырана ў прырэчных лясах Паўд. Амерыкі.


габаі́ст

(ад габой)

музыкант, які іграе на габоі.


габардзі́н

(фр. gabardine)

гатунак шарсцяной тканіны для паліто і касцюмаў.


габары́т

(фр. gabarit)

знешнія абрысы прадмета, будынка, канструкцыі; памер, велічыня чаго-н. (напр. габарыты вагонаў, пакой малых габарытаў).


габеле́н

(фр. gobelin, ад Gobelin = уласнае імя)

1) насценны дыван ручной работы з вытканай на ім карцінай, узорам;

2) шчыльная абівачная дэкаратыўная тканіна.


габіён

(фр. gabion, ад іт. gabbione = вялікая клетка)

драцяная клетка, запоўненая камянямі або галькай, для ўмацавання берагоў рэк, аховы мастоў і г.д.


габі́т

(польск. habit, ад лац. habitus = выгляд)

манаская раса.


габі́тус га́бітус

(лац. habitus = выгляд)

вонкавы выгляд чалавека, жывёльнага або расліннага арганізма.


габо́й

(ням. Hoboe, ад фр. hautbois = высокае дрэва)

1) духавы язычковы музычны інструмент, па вышыні гуку сярэдні паміж кларнетам і флейтай;

2) арганны рэгістр язычковай групы.


га́бра

(іт. gabbro, ад Gabbro = назва горада ў Італіі)

магматычная горная парода цёмнага колеру, якая складаецца з плагіяклазу і піраксену, выкарыстоўваецца як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.


габране́ма

(н.-лац. habronema)

гельмінт класа нематодаў; паразіт няпарнакапытных, узбуджальнік габранемозу.


габранемо́з

(н.-лац. habronemosus)

гельмінтозная хвароба няпарнакапытных, узбуджальнікамі якой з’яўляюцца габранемы.


гава́на

(ісп. Habana = назва сталіцы Кубы)

1) гатунак тытуню, які выкарыстоўваецца для вырабу гаванскіх цыгар;

2) гаванскія цыгары.


га́вань

(гал. haven)

прыродная або штучна агароджаная ад хваль, цячэнняў і ветру прыбярэжная частка воднай прасторы для прычалу і стаянкі суднаў.


гаве́нія

(н.-лац. hovenia)

дрэва сям. крушынавых з яйцападобным лісцем і ядомымі пладаножкамі, пашыранае ў Паўд.-Усх. Азіі; культывуецца ў Крыме, на Каўказе і ў Сярэд. Азіі; цукерачнае дрэва.


гавія́л

(н.-лац. gavialis, ад інд. gavijāl)

паўзун атрада кракадзілаў з вузкім доўгім рылам, які жыве ў рэках на поўдні Азіі.


гаво́рцыя

(н.-лац. haworthia)

травяністая расліна сям. асфадэлавых з кароткім сцяблом і дробнымі белавата-зялёнымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гаво́т

(фр. gavotte)

1) старадаўні французскі танец, а таксама музыка да гэтага танца;

2) частка інструментальнай сюіты.


гавэ́нда

(польск. gawęda = гутарка)

1) невялікі эпічны жанр (паэтычны або празаічны) у польскай літаратуры эпохі рамантызму;

2) размова; плёткі.


гага́т

(гр. gagates = чорны бурштын)

разнавіднасць каменнага вугалю, чорнага колеру з матавым бляскам, які добра паліруецца і ідзе на выраб дробных упрыгожанняў (пацерак, муштукоў і інш.).


гадалі́ній

[н.-лац. gadolinium, ад фін. J. Gadolin = прозвішча фін. хіміка і мінералога(1760—1852)]

хімічны элемент, метал серабрыста-белага колеру, які належыць да лантаноідаў.


гадаліні́т

(ад гадаліній)

рэдкі мінерал з групы сілікатаў ад светла-шаравата-зялёнага да чорнага колеру са шкляным бляскам.


гадо́граф

(ад гр. hodos = шлях + -граф)

мат. крывая лінія, якая з’яўляецца геаметрычным месцам канцоў вектараў, што выходзяць з аднаго пункта і раўняюцца розным значэнням некаторага пераменнага вектара.


гадо́метр

(ад гр. hodos = шлях + -метр)

прыбор, якім вымяраюць пройдзены шлях.


гадраза́ўр

(ад гр. hadros = вялікі + -заўр)

качканосы раслінаедны дыназаўр мелавога перыяду (гл. мезазой), самы буйны з арнітаподаў.


га́дэс

(гр. Haides = імя старажытнагрэчаскага міфічнага бога падземнага царства)

паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, падземнае царства мёртвых; пекла.


гадэ́цыя

(н.-лац. godetia, ад A. Godet = прозвішча швейц. батаніка 19 ст.)

травяністая расліна сям. скрыпнёвых з махрыстымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


газ1

(фр. gaz, ад гр. chaos = хаос)

1) рэчыва, асобныя часцінкі якога слаба звязаны паміж сабой і здольны раўнамерна распаўсюджвацца ў прасторы, у якой яны знаходзяцца;

2) газападобнае паліва;

3) мн. баявыя атрутныя газападобныя рэчывы.


газ2

(фр. gaze)

лёгкая шаўковая празрыстая тканіна.


га́за

(польск. gaza, ад фр. gaz = газ)

гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перапрацоўцы нафты.


газааналіза́тар

(ад газ1 + аналізатар)

прыбор для вызначэння якаснага і колькаснага складу сумесі газаў.


газаапарату́ра

(ад газ1 + апаратура)

сукупнасць газавых прыбораў і ўстановак.


газаапера́тар

(ад газ1 + аператар)

спецыяліст па абслугоўванню газавых установак.


газабало́н

(ад газ1 + балон)

пасудзіна для захоўвання і перавозкі газу.


газабето́н

(ад газ1 + бетон)

лёгкі бетон наздраватай структуры, які атрымліваюць, уводзячы ў бетонную сумесь газаўтваральныя рэчывы.


газавалюме́трыя

(ад газ1 + англ. volume = аб’ём + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, пры якім вызначальны кампанент ператвараюць у газападобнае злучэнне і вымяраюць яго аб’ём.


газава́т

(ар. gazа̄vat)

«свяшчэнная вайна» мусульман супраць народаў іншай веры.


газагенера́тар

(ад газ1 + генератар)

апарат для атрымання гаручага газу з цвёрдага або вадкага паліва.


газагі́пс

(ад газ1 + гіпс)

лёгкі бетон наздраватай структуры, падрыхтаваны з будаўнічага гіпсу, газаўтваральных сумесей і вады.


газады́зель

(ад газ1 + дызель)

рухавік унутранага згарання, які дзейнічае на газападобным паліве па цыклу нямецкага вынаходцы Р. Дызеля.


газака́мера

(ад газ1 + камера)

спецыяльнае памяшканне, прызначанае для акурвання сярністым ангідрыдам жывёл пры каросце, вашывасці.


газалі́н

(фр. gazoline, ад gaz + лац. oleum = алей)

вадкі прадукт перагонкі нафты, які выкарыстоўваецца ў якасці паліва для рухавікоў унутранага згарання.


газамато́р

(ад газ1 + матор)

рухавік, які выкарыстоўвае цеплавую энергію газу, што спальваецца ў камеры згарання.


газаме́тр

(ад газ1 + -метр)

лабараторны прыбор для збірання, захоўвання і вымярэння аб’ёмаў розных газаў.


газатро́н

(ад газ1 + -трон)

двухэлектронны іонны прыбор, напоўнены інертным газам або парай ртуці, які служыць для ператварэння пераменнага электрычнага току ў пастаянны.


газатурбі́на

(ад газ1 + турбіна)

турбіна, у якой газ у камеры згарання ператвараецца ў механічную работу.


газа́цыя

(ад газ1)

тое, што і фумігацыя.


газго́льдэр

(англ. gasholder)

металічны рэзервуар для захоўвання газу і рэгулявання яго падачы ў газаправодную сетку.


газе́ль1

(перс. gazal, ад ар. ghazāl)

вершаваная форма ў лірычнай паэзіі народаў Блізкага і Сярэд. Усходу, якая складаецца з двухрадкоўяў (не больш як 12) з пастаяннай рыфмай на канцы кожнага з іх.


газе́ль2

(фр. gazelle, ад ар. ghazēl)

горная каза з групы антылоп, стройная і імклівая ў бегу, якая пашырана ў Афрыцы і Азіі.


газе́та

(іт. gazzetta)

перыядычнае, звычайна штодзённае, друкаванае выданне, у якім змяшчаюцца матэрыялы пра бягучыя падзеі.


га́зі

(ар. gazi, ад gaza = ваяваць)

1) удзельнік газавату;

2) ганаровы тытул военачальнікаў у многіх мусульманскіх краінах.


газіфікава́ць

(ад газ1 + лац. facere = рабіць)

1) ператвараць цвёрдае ці вадкае паліва ў гаручы газ;

2) забяспечваць прадпрыемствы і жылыя раёны газам як палівам.


газіфіка́тар

(ад газ1 + лац. facere = рабіць)

апарат для захавання вадкага кіслароду (азоту, вадароду і інш.), ператварэння яго ў газ.


газіфіка́цыя

(ад газ1 + -фікацыя)

1) ператварэнне цвёрдага ці вадкага паліва ў гаручы газ;

2) забеспячэнне прадпрыемстваў і жылых раёнаў газавым палівам.


газлі́фт

(ад газ1 + ліфт)

прыстасаванне для пад’ёму вадкасці сціснутым паветрам, якое змешваецца з ёю, напр. нафты і вады з буравых свідравін.


газо́йль

(ад газ1 + англ. oil = алей)

фракцыя 2 нафты, якая выкарыстоўваецца як паліва для дызеляў і як сыравіна для каталітычнага крэкінгу.


газо́н

(фр. gazon)

пляцоўка ў садзе, скверы, парку з роўна падстрыжанай сеянай травой і кветкамі.


газы́р

(тур. hazir, ад ар. hazīr = гатовы, прыгатаваны)

адно з патронных гнёзд, нашытых радамі на грудной частцы чэркескі.


гайдама́к

(укр. гайдамак, ад тур. haydamak = нападаць)

1) украінскі казак, удзельнік вызваленчага руху на Украіне супраць польскай шляхты ў 17—18 ст.;

2) салдат контррэвалюцыйных войск у час грамадзянскай вайны на Украіне.


гайдро́п

(англ. guide-rope)

1) мар. канец сталёвага троса, які дапамагае ўтрымліваць прыдонную частку трала на зададзенай глыбіні;

2) канат, які скідаецца з дырыжабля або аэрастата для тармажэння пры спуску.


гайду́к

(польск. hajduk, ад венг. hajduk = пехацінцы)

1) паўстанец-партызан на Балканах і ў Венгрыі ў перыяд турэцкага панавання (15—19 ст.);

2) выязны лакей памешчыка ў часы прыгону.


гайла́рдыя

(н.-лац. gailardia)

травяністая расліна сям. складанакветных з авальным лісцем і жоўтымі або цёмна-бардовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гаймары́т

[ад англ. N. Highmore = прозвішча англ. анатама (1613—1685)]

запаленне слізістай абалонкі гаймаравай поласці носа.


гайо́ты

[ад англ. A. Guyot = прозвішча амер. географа і геолага (1807—1884)]

ізаляваныя плоскавяршынныя падводныя горы вулканічнага паходжання.


гак

(польск. hak, ад ням. Haken)

жалезны крук для падвешвання, трымання або зачэплівання чаго-н. (напр. зачэп у багры, шып у падкове).


гакабо́рт

(гал. hakkebord)

верхняя закругленая частка кармы карабля.


гал

[ад іт. G. Galilei = прозвішча іт. фізіка і астранома (1564—1642)]

адзінка паскарэння ў СГС сістэме адзінак, роўная 1 см/с2.


га́ла

(фр. gala)

урачыстае відовішча; банкет з удзелам афіцыйных асоб.


гала́-

(гр. hals, halos = соль)

першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнні адпавядае слову «соль».


галабактэ́рыі

(ад гала- + бактэрыі)

сямейства бактэрый; жывуць у салёных вадаёмах, саланчаковых глебах, развіваюцца ў расолах, салёнай рыбе і мясе.


галабіёнты

(ад гала- + біёнты)

арганізмы, якія насяляюць салёныя азёры.


га́лавы

(ад лац. galla = чарнільны арэшак)

г-ая кіслата — арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое выкарыстоўваецца для сінтэзу фарбавальнікаў;

г-ыя фарбавальнікі — сінтэтычныя фарбавальнікі, вытворныя галавай кіслаты.


гала́га

(фр. galago, з афр. моў)

млекакормячае падатрада паўмалпаў, якое жыве ў трапічных лясах Афрыкі.


галага́мія

(ад гр. holos = увесь + -гамія)

найпрасцейшы тып палавога працэсу ў аднаклетачных раслінных арганізмаў, пры якім зліваюцца цэлыя арганізмы.


галагенагідры́ды

(ад галагены + гідрыды)

вытворныя кіслот, у якіх OH-групы замешчаны атамамі галагенаў.


галагене́з1

(ад гр. holos = увесь + -генез)

тэорыя эвалюцыі. паводле якой кожны від у межах свайго арэала падзяляецца на два віды, прычым адзін развіваецца паскорана, а другі замаруджана.


галагене́з2

(ад гала- + -генез)

сукупнасць працэсаў у насычаных растворах салёных азёр або лагун, у выніку якіх крышталізуюцца солі.


галагені́ды

(ад галагены + гр. eidos = выгляд)

злучэнні галагенаў з іншымі элементамі (гл. браміды, ёдыды, фтарыды, хларыды); трапляюцца ў выглядзе мінералаў.


галаге́ны

(ад гала- + -ген)

хімічныя элементы (фтор, хлор, бром, ёд і астат), якія пры злучэнні з металамі даюць солі.


галагра́ма

(ад гр. holos = увесь + -грама)

малюнак, атрыманы метадам галаграфіі.


галагра́фія

(ад гр. holos = увесь + -графія)

спосаб атрымання аб’ёмнага відарыса прадмета, заснаваны на інтэрферэнцыі двух прамянёў святла, адзін з якіх ідзе непасрэдна ад лазера, а другі асвятляе прадмет, адбіўшыся ад люстэрка.


галазо́йны

(ад гр. holos = увесь, цэлы + zoon = жывёла)

звязаны з харчаваннем шляхам захопу цвёрдых часцінак ежы ўнутр цела, што ўласціва пераважна для аднаклетачных жывёл.


галаклі́н

(ад гала- + гр. kline = ложа)

слой вады ў акіяне з рэзка выражаным вертыкальным градыентам салёнасці.


галакры́навы

(ад гр. holos = увесь + krino = выдзяляю)

г-ыя залозы — залозы, у якіх усё змесціва функцыянальных клетак ператвараецца ў сакрэт2, напр. сальныя залозы (параўн. апакрынны, меракрынавы).


галактазамі́н

(ад галактоза + аміны)

амінацукар, вытворнае галактозы.


галакта́ны

(ад гр. gala, galaktos = малако)

складаныя поліцукрыды, якія змяшчаюцца ў раслінных тканках як структурныя элементы клетачных абалонак, а таксама ў тканках жывёл.


галакто́за

(ад гр. gala, galaktos = малако)

арганічнае злучэнне, адзін з простых цукроў (монацукрыдаў), які з’яўляецца састаўной часткай лактозы.


галакто́метр

(ад гр. gala, galaktos = малако + -метр)

тое, што і лактометр.


гала́ктыка

(гр. galaktikos = малочны)

зорная сістэма;

наша г. — зорная сістэма, у якую ўваходзіць Сонца.


галалі́т

(ад гр. gala = малако + -літ)

пластмаса з сумесі казеіну, мачавіны і пластыфікатару, апрацаванай фармалінам; выкарыстоўваецца для вырабу гузікаў, грабянёў і інш.


галама́нія

(ад лац. Gallus = гал + -манія)

цяга да ўсяго французскага.


галамо́рфны

(ад гр. holos = увесь + -морфны)

г-ая функцыяфункцыя, якая можа быць прадстаўлена на пэўным участку плоскасці радам ступеней.


галантарэ́я

(фр. galantérie = ветлівасць)

гандлёвая назва дробных прыналежнасцей убору (гальштукі, пальчаткі, стужкі, запінкі, гузікі і інш.).


гала́нтны

(фр. galant)

вельмі ветлівы, далікатны, выхаваны (г. чалавек).


галапе́дыя

(н.-лац. holopedia)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. галапедыевых; трапляецца ў стаячых і павольных водах, радзей у азёрах.


галапелі́ты

(ад гала- + гр. pelos = гліна)

гліністыя і мергелістыя пароды, якія маюць у сабе да 30% растваральных солей (саляная гліна, саляны мергель і інш.) і карбанаты, ангідрыт, палявыя шпаты, кварц і інш.


гала́рктыка

(ад гр. holos = увесь + Арктыка)

адна з фларыстычных і зоагеаграфічных абласцей сушы, якая займае нетрапічную частку Паўн. паўшар’я.


галаркты́чны

(ад гр. holos = увесь + арктычны);

г-ае фларыстычнае царства — тое, што і галарктыка.


галату́рыі

(гр. holothuria)

клас марскіх беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых; марскія агуркі.


галафа́ны

(ад гр. holos = увесь + phanos = светлы, яскравы)

каўпакі асвятляльных прыбораў, зробленыя з празрыстага шкла.


галафі́лы

(ад гала- + -філ)

водныя арганізмы, якія прыстасаваліся да жыцця ў асяроддзі з павышанай салёнасцю (параўн. галафобы).


галафі́льны

(ад галафілы);

г-ыя арганізмы — тое, што i галафілы.


галафі́ты

(ад гала- + -фіты)

расліны, якія растуць на засоленым грунце (параўн. глікафіты).


галафлаві́н

(ад лац. galla = чарнільны арэшак + flavus = жоўты)

пратраўны фарбавальнік, які выкарыстоўваецца для фарбавання шарсцяных тканін у жоўты колер.


галафо́бны

(ад галафобы);

г-ыя арганізмы — тое, што і галафобы.


галафо́бы

(ад гала- + -фоб)

водныя арганізмы, якія не вытрымліваюць павялічанай салёнасці асяроддзя (параўн. галафілы).


галацыклі́я

(ад гр. holos = увесь + цыкл)

цыкл развіцця, пры якім чаргуюцца двухполае і партэнагенетычнае (гл. партэнагенез) пакаленні.


галацэ́н

(ад гр. holos = увесь + -цэн)

сучасны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, які з’яўляецца другім, верхнім падраздзяленнем антрапагену.


галго́фа

(гр. Golgotha = узгорак паблізу Іерусаліма, дзе, паводле біблейскіх паданняў, праводзілася пакаранне і дзе быў распяты Хрыстос, ад арам. gulgulta = чэрап)

перан. месца пакарання, сімвал падзвіжніцтва і маральных пакут.


галеа́с

(гал. galeas)

парусна-вёславы ваенны карабель 16—17 ст. у еўрапейскіх флотах.


гале́га

(іт. galega)

травяністая расліна сям. бабовых са складаным лісцем і сіне-фіялетавымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Еўразіі; выкарыстоўваецца як кармавая і лекавая; казлятнік.


гале́наў

[ад лац. C. Galenus = прозвішча старажытнарымскага ўрача (129 — -201)];

г-ы прэпараты — лекавыя сродкі, якія атрымліваюць шляхам спецыяльнай апрацоўкі расліннай і жывёльнай сыравіны.


галені́т

(ад лац. galena = свінцовая руда)

мінерал класа сульфідаў шэрага колеру з металічным бляскам; свінцовая руда.


галенкініо́псіс

(н.-лац. golenkiniopsis)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. мікрактыніевых, якая трапляецца ў сажалках, азёрах і вадасховішчах.


галенкі́нія

(н.-лац. golenkinia)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. мікрактыніевых, якая трапляецца ў планктоне сажалак, азёр, рэк.


гале́ра

(іт. galera)

старадаўняе драўлянае вёславае ваеннае судна, на якім у Зах. Еўропе веслярамі былі нявольнікі, часта катаржнікі;

саслаць на галеры — саслаць на катаргу.


галерэ́я

(фр. galerie)

1) вузкі крыты праход, які злучае дзве асобныя часткі будынка, а таксама доўгі балкон уздоўж сцяны дома;

2) падземны ход у ваенных збудаваннях або шахтах;

3) верхні ярус у тэатры, цырку;

4) спецыяльна прыстасаванае памяшканне, музей для выстаўкі мастацкіх твораў (карцінная г.);

5) перан. рад, шэраг (напр. г. літаратурных вобразаў).


гале́та

(фр. galette)

прэснае пячэнне звычайна слаістай структуры, якое здольна замяняць хлеб і доўга захоўваць свае якасці; выкарыстоўваецца ў паходных умовах.


галёрка

(рус. галёрка, ад фр. galene = галерэя)

тое, што і галерэя 3.


галёш

гл. галош.


га́лій

(н.-лац. gallium, ад лац. Gallia = Францыя)

хімічны элемент, рэдкі метал серабрыста-белага колеру.


галіка́нства

(ад лац. gallicanus = гальскі)

рэлігійна-палітычны рух, прыхільнікі якога дабіваліся аўтаноміі французскай каталіцкай царквы ад папства (13—18 ст.).


галіме́тр

(ад гр. hals, halos = соль + -метр)

прыбор для вымярэння канцэнтрацыі раствораў кухоннай солі.


га́лінг

(нарв. halling)

нарвежскі народны мужчынскі танец.


галінзо́га

(н.-лац. galinsoga)

травяністая расліна сям. астравых з зубчастым лісцем і жоўтымі кветкамі, пашыраная ў розных кліматычных зонах; шкоднае пустазелле.


галіпо́т

(фр. galipot)

смала хвойных дрэў, якая выцякае са шчыліны кары і застывае на паверхні; выкарыстоўваецца для прыгатавання лакаў.


галі́т

(ад гр. hals = соль + -літ)

мінерал класа хларыдаў, бясколерны, празрысты, са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца ў харчовай, керамічнай, скураной прамысловасці, медыцыне, сельскай гаспадарцы і інш.; каменная соль.


галіфэ́

[фр. G. Galiffe = прозвішча фр. генерала (1830—1909)]

штаны спецыяльнага крою, якія абцягваюць калені і расшыраюцца ўгору.


галіцы́зм

(фр. gallicisme, ад лац. Gallicus = гальскі)

слова ці выраз, запазычаныя з французскай мовы.


галія́рды

(ст.-фр. goliards)

вандроўныя акцёры (ваганты) у сярэдневяковай Францыі, якія былі аўтарамі і выканаўцамі сатырычных, любоўных, застольных песень, пародый на царкву і інш.


галія́ф

(гр. Goliaph = імя біблейскага волата, якога перамог пастух Давід)

1) бясхвостая земнаводная жывёліна сям. жаб, якая зрэдку трапляецца ў Цэнтр. Афрыцы;

2) жук сям. пласцініставусых, пашыраны ў лясах трапічнай Афрыкі.


галкі́пер

(англ. goalkeeper, ад goal = вароты + keeper = стораж)

варатар у футболе, хакеі,рэгбі, ватэрпола.


галме́й

(ням. Galmei, ад с.-лац. calamina)

мінерал, шчыльная, дробназярністая разнавіднасць каламіну.


галме́йны

(ад галмей);

г-ыя расліны — расліны, якія растуць на глебах, багатых цынкам.


гало́

(фр. halo, ад гр. halos = круг)

аптычная з’ява ў форме каляровага бліскучага круга вакол Сонца або Месяца, якая ўтвараецца ў выніку пераламлення святла ў ледзяных крышталіках верхніх слаёў атмасферы.


галоідафі́ты

(ад галоіды + -фіты)

расліны, якія растуць на саланчаковых глебах.


гало́іды

(гала- + оід)

тое, што і галагены.


гало́н

(англ. gallon)

мера аб’ёму (ёмістасці) вадкіх і сыпкіх рэчываў у Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах (1/8 бушаля).


гало́п

(фр. galop)

1) бег, пры якім конь ідзе наўскач;

з месца ў г. — адразу, не марудзячы;

2) імклівы бальны танец 19 ст.


гало́ш, галёш

(фр. galoche)

гумавы абутак, які надзяваецца на боты, чаравікі, валёнкі для засцярогі іх ад гразі, вады;

перан. сесці ў г. — пацярпець няўдачу.


галс

(гал. hals)

1) напрамак руху паруснага судна адносна ветру;

2) снасць паруснага судна, якая ўтрымлівае ніжні пярэдні вугал паруса;

3) адрэзак шляху судна ад павароту да павароту.


галуазі́т

[ад бельг. О. d’Halloy = прозвішча бельг. геолага (1783—1875)]

мінерал класа сілікатаў белага колеру з жаўтаватым, бурым і іншымі адценнямі; выкарыстоўваецца ў керамічнай прамысловасці.


галу́н1

(фр. galon)

тое, што і пазумент.


галу́н2, галы́н

(ст.-польск. halun < с.-в.-ням. alün, ад лац. alumen)

падвойная сернакіслая соль алюмінію, марганцу і інш., якая ў крышталічным выглядзе выкарыстоўваецца ў тэхніцы, а таксама для спынення крывацёку пры парэзах.


галу́ргія

(ад гр. hals = соль + ergon = работа)

галіна хімічнай тэхналогіі, якая распрацоўвае спосабы атрымання солей з прыродных ці штучна прыгатаваных водных раствораў.


га́лфвінд

(гал. halfwind)

курс паруснага судна, пры якім яго падоўжная вось перпендыкулярная напрамку ветру.


галце́ль

(ням. Hohlkehle = выемка)

1) акругленне знешніх і ўнутраных вуглоў у вырабах;

2) вузкая планка, якая прыкрывае шчыліны ў стыках злучэнняў, напр. дэталяў мэблі;

3) сталярны інструмент для выстругвання на брусках жалабоў, валікаў.


га́лы

(лац. galla = чарнільны арэшак)

паталагічныя новаўтварэнні на органах раслін, якія ўзнікаюць у выніку пашкоджання расліны бактэрыямі, грыбамі, насякомымі, кляшчамі, чарвякамі.


галы́н

гл. галун2.


гальва́на

[ад іт. L. Galvani = прозвішча іт. фізіка (1737—1798)]

меднае друкарскае клішэ, выкананае гальванічным спосабам.


гальвана-

[ад іт. L. Galvani = прозвішча іт. фізіка (1737—1798)]

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «гальванічны».


гальванаглі́фія

(ад гальвана- + гр. glyphe = разьбярства)

спосаб атрымання рэльефных адлюстраванняў пры дапамозе гальванапластыкі.


гальванадыятэрмі́я

(ад гальвана- + дыятэрмія)

адначасовае прымяненне з лячэбнай мэтай гальванізацыі і дыятэрміі.


гальванаіонатэрапі́я

(ад гальвана- + іонатэрапія)

тое, што і іонтафарэз.


гальванака́ўстыка

(ад гальвана- + каўстыка)

1) прыпяканне тканак цела металічнымі наканечнікамі, разагрэтымі электрычным токам, напр. пры выдаленні паліпаў;

2) траўленне малюнка на метале электрычным токам.


гальванака́ўтэр

(ад гальвана- + каўтэр)

металічны наканечнік для прыпякання тканак арганізма электрычным токам, які выкарыстоўваецца ў медыцынскай практыцы.


гальванаклішэ́

(ад гальвана- + клішэ)

падрыхтаваная гальванапластычным спосабам копія з драўлянага або штрыхавога цынкавага клішэ для друкавання вялікіх тыражоў.


гальванамагні́тны

(ад гальвана- + магнітны)

звязаны са зменамі электрычных уласцівасцей металаў і паўправаднікоў, у якіх працякае ток, пад уплывам знешняга магнітнага поля.


гальванапла́стыка

(ад гальвана- + пластыка)

атрыманне металічных копій вырабаў электралітычным спосабам; выкарыстоўваецца пры вырабе друкарскіх матрыц, грампласцінак і інш.


гальванаско́п

(ад гальвана + -скоп)

прыбор для выяўлення пастаяннага электрычнага току ў ланцугу і вызначэння яго напрамку.


гальванастэ́гія

(ад гальвана- + гр. stege = пакрыццё)

пакрыццё металічных прадметаў тонкім слоем іншага металу пры дапамозе электролізу, каб засцерагчы іх ад карозіі.


гальванастэрэаты́п

(ад гальвана- + стэрэатып)

друкарская форма (стэрэатып), падрыхтаваная спосабам гальванапластыкі.


гальванастэрэаты́пія

(ад гальвана- + стэрэатыпія)

спосаб вырабу друкарскіх форм (стэрэатыпаў) метадам гальванапластыкі.


гальваната́ксіс

(ад гальвана- + таксісы)

актыўны рух інфузорый, некаторых зялёных водарасцяў, мікробаў, арыентаваны электрычным токам, што прапускаецца праз вадкасць, дзе яны знаходзяцца; разнавіднасць электратаксісу.


гальванатрапі́зм

(ад гальвана- + трапізм)

выгінанне органаў раслін пад уплывам пастаяннага электрычнага току.


гальванатэрапі́я

(ад гальвана- + тэрапія)

выкарыстанне пастаяннага электрычнага току нізкага напружання з лячэбнай мэтай.


гальванатэрмі́я

(ад гальвана- + -тэрмія)

тое, што і гальванакаўстыка.


гальванатэ́хніка

(ад гальвана- + тэхніка)

раздзел прыкладной электрахіміі, які займаецца пытаннямі асядання металаў з раствораў іх солей пад уздзеяннем электрычнага току на паверхню металічных і неметалічных вырабаў.


гальваніза́цыя

[ад іт L Galvani = прозвішча іт. фізіка (1737—1798)]

выкарыстанне пастаяннага электрычнага току з тэхнічнай або медыцынскай мэтай.


гальвані́чны

[ад іт. L. Galvani = прозвішча іт. фізіка (1737—1798)]

1) які выклікае электрычны ток або датычыць яго;

г. элемент — хімічная крыніца электрычнага току;

2) які мае адносіны да гальванізацыі (напр. г-ыя працэдуры).


гальвано́метр

(ад гальвана + -метр)

высокаадчувальны прыбор для вымярэння слабага электрычнага току і напружання або малой колькасці электрычнасці.


гальміро́ліз

(ад гр. halmyros = салёны + -ліз)

падводнае выветрыванне марскіх адкладаў пад уплывам працэсаў растварэння, акіслення і інш.


гальто́нія

(н.-лац. galtonia)

травяністая расліна сям. лілейных з доўгім лісцем і белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гальтэ́ры

(гр. halteres = гіра, гантэль)

рэдукаваныя заднія крылы ў двухкрылых або пярэднія ў вееракрылых насякомых.


га́льштук

(ст.-польск. halsztuk, ад ням. Halstuch)

прадмет убору ў выглядзе палоскі тканіны, якая завязваецца пад каўняром сарочкі вузлом або бантам.


галью́н

(гал. galjoen)

прыбіральня на судне.


галья́рда

(іт. gagliarda, фр. gaillarde = весела, жвава)

старадаўні танец раманскага паходжання.


галюцынаге́ны

(ад галюцынацыя + -ген)

рэчывы, здольныя выклікаць у людзей галюцынацыі; прымяняюцца пры дыягностыцы псіхічных захворванняў.


галюцына́цыя

(лац. hallucinatio = трызненне)

падман зроку, слыху або нюху ў выніку расстройства дзейнасці мозга, уяўнае адчуванне таго, чаго ў сапраўднасці няма.


галяры́на

(н.-лац. galerina)

шапкавы базідыяльны грыб сям. павуціннікавых, які расце ў лясах на глебе сярод сфагнавага і зялёнага моху, на замшэлай драўніне; некаторыя віды ядомыя.


га́ма1

(фр. gamme, ад гр. gamma = трэцяя літара грэчаскага алфавіта)

1) паслядоўны рад музычных гукаў, які павышаецца або паніжаецца ў межах адной ці некалькіх актау (напр. мажорная г.);

2) перан. характар суадносін аднародных, але разнастайных па зменлівасці з’яў, якасцей (напр. г. фарбаў, г. пачуццяў).


га́ма2

(гр. gamma = трэцяя літара грэчаскага алфавіта)

1) пазасістэмная адзінка масы;

2) стотысячная доля эрстэда;

3) паказальнік на сувязь з гама-выпрамяненнем у складаных словах.


гама-

гл. гома-.


га́ма-апара́т

(ад гама + апарат)

апарат з радыеактыўнымі ізатопамі, якія з’яўляюцца крыніцай выпрамянення.


га́ма-астрано́мія

(ад гама + астраномія)

раздзел пазаатмасфернай астраноміі, які даследуе нябесныя целы, што выпускаюць гама-прамяні.


гамава́ць

(польск. hamować, ад с.-в.-ням. hamen)

1) тармазіць, затрымліваць;

2) стрымліваць.


гамага́мія

(ад гама- + -гамія)

1) адначасовае даспяванне на адной і той жа расліне мужчынскіх і жаночых органаў, дзякуючы чаму магчыма самаапыленне (параўн. дыхагаміяў 2) перадача нашчадкам прадстаўнікамі мужчынскага і жаночага полу аднолькавых камбінацый генаў (параўн. гетэрагамія).


гамагена́т

(ад гр. homogenes = аднародны)

суспензія раздробленай тканкі жывёліны або расліны ў растворы.


гамаге́нны

(гр. homogenes = аднародны)

аднародны па саставу, уласцівасцях, паходжанню, напр. г. слой вады (проціл. гетэрагенны).


га́ма-глабулі́ны

(ад гама2 + глабуліны)

фракцыя 2 сывараткавых бялкоў-глабулінаў крыві, якая змяшчае антыцелы супраць узбуджальнікаў розных хвароб.


гама́да

(ар. hamada)

тып камяністай пустыні ў Сахары.


гамадо́нтнасць

(ад гама- + гр. odus, odontos = зуб)

раўназубасць (параўн. гетэрадонтнасць).


гамадры́л

(ад гр. hamadryas = дрэвавая німфа)

буйная малпа з роду павіянаў, якая водзіцца ў Афрыцы і на Аравійскім паўвостраве.


га́ма-дэфектаскапі́я

(ад гама + дэфектаскапія)

сукупнасць метадаў выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў пры дапамозе гама-апарата.


гамазі́ды

(н.-лац. gamasoidea)

сямейства кляшчоў атрада паразітаформных з прадаўгавата-круглаватым, пляскатым целам, укрытым хіцінавымі шчыткамі даўжынёй 0,3—4 мм, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 4 тысяч відаў; многія — паразіты паўзуноў, птушак, млекакормячых і чалавека.


гама́к

(фр. hamac, ад ісп. hamaca)

падвесная сетка для адпачынку, сну на свежым паветры.


га́ма-карата́ж

(ад гама2 + каратаж)

метад даследавання геалагічнага разрэзу свідравін на аснове радыеактыўнага выпрамянення горных парод.


га́ма-ква́нт

(ад гама + квант)

порцыя энергіі гама-выпрамянення.


гамалагі́чны

(ад гамалогія)

які мае аднолькавыя адносіны да чаго-н., падобны;

г-ыя рады — групы арганічных злучэнняў з аднолькавымі хімічнымі ўласцівасцямі і падобнай будовай;

г-ыя органы — органы жывёл і раслін, якія маюць у асноўным аднолькавую будову, але выконваюць розныя функцыі (напр. рука чалавека і крыло птушкі); параўн. аналагічны 2.


гамалатэ́цыум

(н.-лац. homalothecium)

лістасцябловы мох сям. брахітэцыевых, які трапляецца на ствалах шыракалістых дрэў, дранкавых стрэхах, камянях.


гама́лія

(н.-лац. homalia)

лістасцябловы мох сям. некеравых, які трапляецца ў шыракалістых і мяшаных лясах каля асновы ствалоў дрэў, на камянях.


гамало́гія

(гр. homologia = адпаведнасць)

падобнасць органаў, якія маюць аднолькавую будову, але выконваюць у розных жывёл і раслін розныя функцыі (параўн. аналогія 3).


гамама́ліум

(н.-лац. homomallium)

лістасцябловы мох сям. гіпнавых, які трапляецца на зацененых валунах і ствалах дрэў.


гамаме́ліс

(н.-лац. hamamelis, ад гр. hama = адначасова + melon = плод)

кустовая або дрэвавая расліна сям. гамамелідавых з зубчастым лісцем і ярка-жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Паўн. Áмерыцы, Японіі, Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая.


га́ма-ме́тад

(ад гама2 + метад)

метад разведвання карысных выкапняў, які грунтуецца на вымярэнні інтэнсіўнасці выпрамянення прыродных радыеактыўных элементаў, што змяшчаюцца ў горных пародах.


гамано́мія

(ад гама- + -номія)

выпадак гамалогіі, размяшчэнне падобных частак арганізма вакол яго папярочнай восі.


гамапа́ўза

(ад гама- + паўза)

пераходны слой паміж гамасферай і гетэрасферай на вышыні каля 100 км.


гамапла́зія

(ад гама- + гр. plasis = ляпіць)

падобная будова органаў, якая развіваецца ў розных груп жывёл пад уплывам прыстасавання да аднолькавых умоў існавання.


гамапла́стыка

(ад гама- + пластыка)

перасадка тканак або органаў ад аднаго прадстаўніка якога-н. біялагічнага віду другому, напр. скуры ад аднаго чалавека другому, нырак, рагавіцы (параўн. гетэрапластыка).


га́ма-спектраскапі́я

(ад гама2 + спектрасксапія)

раздзел ядзернай спектраскапіі, у якім даследуецца энергетычны склад гама-прамянёў.


га́ма-спектро́метр

(ад гама2 + спектрометр)

прыбор для вымярэння даўжыні хваль або энергіі і інтэнсіўнасці гама-прамянёў.


гамасфе́ра

(ад гама- + сфера)

ніжнія слаі атмасферы да 100 км (параўн. гетэрасфера).


гаматыпі́я

(ад гама- + -тыпія)

падобнасць у будове органаў, што сіметрычна размешчаны па баках цела (напр. правай і левай рукі).


га́ма-тэрапі́я

(ад гама2 + тэрапія)

сукупнасць метадаў лячэння гама-выпрамяненнем радыеактыўных ізатопаў, напр. злаякасных утварэнняў.


гаматэ́цыя

(ад гама- + гр. thetos = размешчаны)

мат. пераўтварэнне, пры якім кожнаму пункту плоскасці адпавядае іншы пункт, што ляжыць на прамой, якая злучае дадзены пункт з якім-н. фіксаваным пунктам (цэнтрам гаматэцыі).


гамафо́нія

(гр. homophonia)

від многагалосся, пры якім галасы падзяляюцца на галоўны і суправаджальны (параўн. гетэрафонія, поліфанія).


га́ма-фу́нкцыя

(ад гама- + функцыя)

функцыя, якая абагульняе паняцце фактарыяла на выпадак любых значэнняў х.


гама́шы

(ням. Gamasche, ад фр. gamache)

мужчынскія чаравікі, першапачаткова з гумавымі ўстаўкамі па баках, без шнуроўкі.


га́ма-эквівале́нт

(ад гама2 + эквівалент)

колькасць радыю, якая пры ідэнтычных умовах вымярэння стварае такую ж магутнасць дозы гама-выпрамянення, як і дадзены радыеактыўны прэпарат.


гамаятэ́рмны

(ад гр. homoios = падобны, аднолькавы + -тэрмны);

г-ыя жывёлы — група жывёл з пастаяннай, устойлівай тэмпературай цела, якая амаль не залежыць ад хістанняў тэмпературы знешняга асяроддзя; цеплакроўныя жывёлы (параўн. пайкілатэрмны).


га́мба

(іт. gamba)

распаўсюджаная назва тэнаровай віёлы (віёлы да гамба).


гамба́нг

(інданез. gambang)

інданезійскі ўдарны музычны інструмент.


гамбі́р

(н.-лац. gambir, ад малайск. gambir)

пахучы экстракт 1, прыгатаваны з пэўнага сорту акацыі, якая расце ў Індыі і на Цэйлоне; выкарыстоўваецца ў медыцыне і для вырабу шкур.


гамбі́т

(фр. gambit, ад іт. dare il gambetto = зрабіць падножку)

пачатак шахматнай партыі, у якой ахвяруюць пешку ці фігуру для забеспячэння пазіцыйнай і тактычнай перавагі (ферзевы г.).


гамбу́зія

(лац. gambusia)

дробная жывародзячая рыба атрада карпазубых, якая знішчае лічынкі малярыйнага камара; пашырана ў вадаёмах Паўн. Амерыкі, акліматызавана ў раёнах пашырэння малярыі, напр. на Каўказе, у Сярэд. Азіі; часам разводзіцца ў акварыумах.


га́мбургер

(англ. hamburger)

мяккая цёплая булачка, пракладзеная пасярэдзіне біфштэксам і агароднінай.


гамеа-

гл. гомеа-.


гамеаме́рыя

(гр. homoiomereia, ад homoios = падобны + meros = частка)

тэрмін старажытнагрэчаскай філасофіі, які абазначае самую дробную неразбуральную часцінку, а таксама целы, якія складаюцца з мноства аднародных такіх часцінак.


гамеамо́рфія

(ад гамеа- + гр. morphe = выгляд, форма)

значнае падабенства прадстаўнікоў дзвюх або некалькіх груп арганічнага свету, не звязаных паміж сабой непасрэдным сваяцтвам; прыватны выпадак канвергенцыі 2.


гамеапа́т

(ад гамеа- + -пат)

урач, які пры лячэнні выкарыстоўвае метад гамеапатыі (параўн. алапат).


гамеапаты́чны

(ад гамеапатыя)

які мае адносіны да гамеапатыі;

г-ыя расліны — расліны, якія выкарыстоўваюцца ў гамеапатыі.


гамеапа́тыя

(ад гамеа- + -патыя)

метад лячэння хваробы малымі дозамі таго лякарства, якое ў вялікіх дозах выклікае ў здаровага чалавека з’явы, падобныя на сімптомы самой хваробы (параўн. алапатыя).


гамеаста́з

(ад гамеа- + -стаз)

адноснае пастаянства фізіка-хімічных і біялагічных уласцівасцей унутранага асяроддзя арганізма чалавека і жывёл (напр. пастаянства складу крыві, тэмпературы цела).


гамеаста́т

(ад гамеа- + -стат)

кібернетычная сістэма, якая мадэлюе здольнасць жывых арганізмаў падтрымліваць некаторыя велічыні (напр. тэмпературу цела) у фізіялагічна дапушчальных межах.


гамела́н

(ад яв. gamel = стукаць)

інданезійскі нацыянальны аркестр.


гамео́зіс

(гр. homaiosis = падобнасць)

змяненне органа або часткі цела, якое робіць яго падобным да адпаведных органаў у арганізмах роднасных груп; часта сустракаецца ў насякомых.


гамео́трыкс

(н.-лац. homoeothrix)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. гамеотрыксавых, пашыраная ў прэсных стаячых і цякучых водах, у слізі іншых водарасцей.


гамеры́чны

(фр. homérique, ад гр. Homer = імя старажытнагрэчаскага паэта)

вялізны, незвычайных памераў або сілы;

г. смех — нястрымны, грамавы смех, падобны на той, якім, паводле «Іліяды» Гамера, смяяліся на сваіх гулянках алімпійскія багі.


гаме́та

(гр. gametes = муж)

рухомая палавая клетка жывёльных і раслінных арганізмаў.


гаметага́мія

(ад гамета + -гамія)

зліццё дзвюх адметных па полу гамет.


гаметагані́я

(ад гамета + -ганія)

палавое размнажэнне ў прасцейшых.


гаметагене́з

(ад гамета + -генез)

працэс фарміравання і развіцця гамет у жывёл і раслін (гл. аагенез і сперматагенез).


гаметагені́я

(ад гамета + -генія)

тое, што і гаметагенез.


гамета́нгій

(ад гамета + гр. angeion = сасуд)

1) орган у водарасцяў і грыбоў, у якім утвараюцца рухомыя палавыя клеткі (гаметы);

2) шматядзерныя клеткі ў некаторых грыбоў, змесціва якіх зліваецца пры палавым працэсе.


гаметафі́т

(ад гамета + -фіты)

палавое пакаленне ў раслін, якое чаргуецца з бясполым (спарафітам).


гаметацы́ты

(ад гамета + -цыты)

няспелыя палавыя клеткі ў прасцейшых, якія ўтвараюцца пры гаметаганіі.


гаміле́тыка

(гр. homiletikos = уменне гаварыць з людзьмі)

раздзел багаслоўя, у якім разглядаюцца тэарэтычныя і практычныя пытанні царкоўных пропаведзяў.


гамінда́н

(кіт. homindan = нацыянальная партыя)

палітычная партыя ў Кітаі, заснаваная ў 1912 г. Сунь Ятсенам; вяла нацыянальна-вызваленчую барацьбу, з 1927 г. была кіруючай партыяй краіны; улада яе звергнута ў 1949 г.


гаміні́ды

(н.-лац. hominidae, ад лац. homo, -minis = чалавек)

сямейства атрада прыматаў, якое ўключае як выкапнёвых (пітэкантрапа, неандэртальца і інш.), так і сучасных людзей.


-гамія

(гр. gamos = шлюб)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «шлюб».


гамлеты́зм

(ад англ. Hamlet = імя персанажа трагедыі У. Шэкспіра «Гамлет»)

бясконцыя разважанні, меркаванні, няздольнасць намерыцца на які-н. учынак.


гамо́з

(ад фр. gomme = камедзь)

хвароба раслін, якая выклікаецца неспрыяльнымі ўмовамі асяроддзя, раненнямі, насякомымі і мікраарганізмамі.


гамо́ны

(ад гр. gamos = шлюб)

рэчывы, якія выдзяляюцца палавымі клеткамі і рэгулююць працэс апладнення.


гаму́нкулус

(с.-лац. homunculus = чалавечак)

чалавечая істота, якую, на думку натуралістаў сярэдневякоўя, быццам можна атрымаць штучным шляхам.


гамфака́рпус

(н.-лац. gomphocarpus, ад гр. gomphos = цвік + karpos = плод)

паўкуст сям. ластаўневых, які пашыраны ў Афрыцы, сустракаецца як заносны на Каўказе, у Сярэд. Азіі.


гамфане́ма

(н.-лац. gomphonema)

аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць сям. гамфацымбелавых, якая трапляецца на дне і сярод абрастанняў у вадаёмах рознага тыпу.


гамфасфе́рыя

(н.-лац. gomphosphaeria)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. гамфасферыевых, якая пашырана ў планкгоне, радзей на вільготных скалах.


гамфацымбе́ла

(н.-лац. gomphocymbella)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. гамфацымбелавых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.


гамфрэ́на

(н.-лац. gomphrena)

травяністая расліна сям. амарантавых з падоўжаным шэрым лісцем і дробнымі кветкамі белага або ружовага колеру ў суквеццях, пашыраная ў розных кліматычных зонах; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гамэ́рня

(польск. hamernia, ад с.-в.-ням. hamer = кузня)

1)уст. кузня, металаапрацоўчая майстэрня;

2) перан. вялікае няўтульнае памяшканне; месца шумных зборышчаў.


ганабла́сты

(ад гр. ganos = бляск + бласты)

тое, што і адамантабласты.


ганадатрапі́ны

(ад ганады + гр. tropos = напрамак)

гармоны, якія выпрацоўваюцца пярэдняй часткай гіпофіза і ўплываюць на развіццё і функцыю палавых залоз жывёл і чалавека.


ганадатро́пны

(ад ганады + -тропны);

г-ныя гармоны — тое, што і ганадатрапіны.


гана́ды

(ад гр. gone = семя)

палавыя залозы, органы, у якіх утвараюцца палавыя прадукты ў жывёл і чалавека.


ганадэ́рма

(н.-лац. ganoderma)

губавы базідыяльны грыб сям. ганадэрмавых, які расце на лесапавале, пнях, іншы раз на жывых ствалах дрэў, выклікае белую гніль.


ганазо́іды

(ад гр. gone = семя + zoon = жывёла + -оід)

палавыя асобіны ў паліморфнай калоніі сіфанафораў, пабудаваныя па тыпу медузоідаў і ганафораў марскіх гідроідаў.


га́нак

(польск. ganek, ад ням. Gang)

лёгкая, звычайна крытая прыбудоўка з прыступкамі перад уваходам у будынак.


ганако́к

(н.-лац. gonococcus, ад гр. gonos = семя + kokkos = зерне)

мікроб, які выклікае ганарэю; адносіцца да дыплакокаў.


ганамеры́я

(ад гр. gone = семя + -мерыя)

парушэнне працэсу апладнення ў ніжэйшых ракаў.


ганапо́ды

(ад гр. gone = семя + -поды)

палавыя ножкі (знешні палавы апарат) многіх членістаногіх.


ганапо́дыі

(ад гр. gone = семя + -подыі)

змененыя ногі некаторых членістаногіх і плаўнікі рыб, якія прымаюць удзел у капуляцыі.


ганапо́р

(ад гр. gone = семя + -пор)

палавая адтуліна ў членістаногіх.


ганапо́фізы

(ад гр. gone = семя + apophysis = адростак)

палавыя адросткі, якія ўтвараюць у самак насякомых яйцаклад.


ганара́нт

(лац. honorans, -ntis)

асоба, якая паручаецца за плацеж па вэксалю.


ганара́р

(лац. honorarium = узнагароджанне, ганаровы дар)

плата, грашовае ўзнагароджанне, якое атрымліваюць аўтары за свае творы.


ганара́т

(лац. honoratus = паважаны)

вэксалядавец, за плацеж па вэксалю якога паручыўся ганарант.


ганарэ́я

(н.-лац. gonorrhoea, ад гр. gonos = семя + rheo = цяку)

заразная венерычная хвароба, якая характарызуецца гнойным запаленнем мочаспускальнага канала; выклікаецца ганакокам.


ганатазіго́н

(н.-лац. gonatozygon)

ніткаватая зялёная водарасць сям. ганатазігавых, якая трапляецца ў планктоне тарфяных вадаёмаў і абрастаннях, рэках, лужынах, сфагнавых балотах.


ганато́мы

(ад гр. gone = семя + tome = адрэзак)

сегментаваныя ўчасткі бакавой мезадэрмы ў зародкаў хордавых жывёл і чалавека.


ганатрафі́чны

(гр. gone = семя + trophe = харчаванне)

звязаны з чаргаваннем прыёму ежы і яйцакладкі ў многіх крывасосных членістаногіх (камароў, маскітаў, кляшчоў).


ганатэ́ка

(ад гр. gone = семя + -тэка)

утварэнне ў паліморфнай калоніі марскіх гідроідаў.


ганафо́р

(ад гр. gone = семя + -фор)

відазмененая палавая асобіна (медузоід) калоніі марскіх кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных.


ганве́ды

(венг. honvédek — літар. абаронцы бацькаўшчыны)

назва венгерскай пяхоты ў сярэднія вякі, а ў 19—20 ст. (да 1949 г.) — усёй венгерскай арміі.


гангары́зм

(ісп. gongorismo)

арыстакратычная школа ў іспанскай паэзіі 17 ст., для якой былі характэрны бессюжэтнасць, ускладненасць паэтычнай мовы.


га́нглій

(гр. ganglion = пухліна)

1) вузел нервовых клетак і валокнаў, акружаны злучальнатканкавай абалонкай;

2) невялікая пухліна са студзяністым змесцівам (кіста), якая развілася з сустаўнай сумкі.


гангразі́ра

(н.-лац. gongrosira)

ніткаватая зялёная водарасць сям. трэнтэполіевых, якая трапляецца ў вадзе, глебе.


гангрэ́на

(лац. gangraena, ад гр. gangraina)

амярцвенне і загніванне тканак, органа або часткі арганізма (напр. г. ног).


га́нгстэр

(англ. gangster, ад gang = шайка)

член бандыцкай арганізацыі, які робіць бізнес незаконнымі сродкамі — забойствамі, грабяжом, подкупам, запалохваннем.


гангстэры́зм

(ад гангстэр)

арганізаваная злачыннасць, адна з формаў бізнесу; бандытызм.


га́ндаль

(польск. handel, ад ням. Handel)

гаспадарчая дзейнасць па куплі і продажы тавараў (напр. дзяржаўны г., прыватны г.).


гандалье́р

(іт. gondoliere)

вясляр на гандоле.


гандалье́ра

(іт. gondoliera, ад gondola = гандола)

1) лірычная песня венецыянскіх гандальераў;

2) інструментальная п’еса ў характары баркаролы 2.


гандбалі́ст

(ад гандбол)

спартсмен, які гуляе ў гандбол.


гандбо́л

(англ. handball, ад hand = рука + ball = мяч)

камандная спартыўная гульня, у якой гульцы імкнуцца рукамі закінуць мяч у вароты праціўніка; ручны мяч.


гандзі́зм

[ад інд. M. Gandhi = прозвішча ідэолага нацыянальна-вызваленчага руху ў Індыі (1869—1948)]

сацыяльна-палітычная і рэлігійна-філасофская дактрына, якая ўзнікла ў перыяд барацьбы Індыі за незалежнасць у 20—40 гг. 20 ст.


гандлява́ць

(польск. handlować, ад ням. handeln)

1) весці гандаль, прадаваць і купляць тавары;

2) займацца гандлем як прафесіяй;

3) перан. паступацца чым-н. высакародным дзеля нажывы (напр. г. сумленнем).


гандля́р

(польск. handlarz, ад ням. Handler)

1) той, хто займаецца гандлем;

2) перан. беспрынцыповы чалавек, які гандлюе сваім сумленнем, талентам, перакананнямі.


гандо́ла

(іт. gondola)

1) венецыянская аднавёславая лодка з каютай і фігурнымі носам і кармой;

2) кош для пасажыраў паветранага шара, кабіна для людзей, прыбораў у аэрастаце, дырыжаблі.


гандшпу́г га́ндшпуг

(гал. handspug)

драўляны або металічны рычаг для перасоўвання грузаў на судне.


гандыка́п

(англ. handicap)

1) спартыўныя спаборніцтвы, пры якіх слабейшаму праціўніку для ўраўнаважання шанцаў на поспех аддаецца перавага ва ўмовах, напр. змяншэнне дыстанцыі, нагрузкі;

2) скачкі, у якіх удзельнічаюць коні розных узростаў і вартасцей.


га́нза

(с.-в.-ням. hanse = таварыства)

гандлёвы і палітычны саюз паўночнанямецкіх гарадоў у 14—16 ст.


ганзену́ла

(н.-лац. hansenula)

сумчаты грыб сям. цукраміцэтавых, які развіваецца ў глебе, на цукарзмяшчальных і зброджаных субстратах.


гані́дыі

(ад гр. gone = семя + -idion = памяншальны суфікс)

1) зялёныя або сіне-зялёныя водарасці, што ўваходзяць у склад лішайнікаў;

2) органы размнажэння ў выглядзе нерухомых клетак у сіне-зялёных водарасцей;

3) рухомыя споры ніткаватых бактэрый.


ганіёметр

(ад гр. gonia = вугал + -метр)

1) прыбор для вымярэння вуглоў паміж гранямі крышталёў;

2) прыстасаванне для вымярэння электрычным спосабам накіраванасці антэны радыёпеленгатара, каб вызначыць напрамак, адкуль паступаюць радыёсігналы;

3) антр. прыбор для вымярэння вуглоў на галаве або чэрапе.


гані́т

(ад гр. gony = калена)

запаленне каленнага сустава.


-ганія

гл. -гонія.


ганіяме́трыя

(ад гр. gonia = вугал + -метрыя)

раздзел трыганаметрыі, у якім вывучаюцца спосабы вымярэння вуглоў, уласцівасці трыганаметрычных функцый і суадносіны паміж імі.


ганіяне́ма

(н.-лац.gonionemus)

кішачнаполасцевая жывёла (медуза) падкласа гідроідных, якая жыве ў Японскім моры каля Курыльскіх астравоў.


ганіяты́ты

(н.-лац. goniatitidae, ад гр. gonia = вугал)

група вымерлых малюскаў класа галаваногіх з ракавінай у выглядзе плоскай спіралі або конуса; былі пашыраны ў морах палеазою.


ганіяхло́рыс

(н.-лац. goniochloris)

аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць сям. плеўрахлоравых, якая трапляецца ў планктоне невялікіх вадаёмаў, канавах, лужынах, старыцах, балотах, сажалках, рэках з павольным цячэннем.


гано́іды

(ад гр. ganos = бляск + -оід)

група касцявых рыб з лускою ў выглядзе бліскучых ромбікаў (асятры, бялуга, калуга, амія, лапатаносы і інш ).


гансву́рст

(ням. Hanswurst)

1) блазен у нямецкім народным тэатры;

2) персанаж лялечнага нямецкага тэатра.


ганта́ль

(с.-в.-ням. gant-nagel)

цвік, якім прыбіваюць гонту.


гантэ́ль

(ням. Hantel)

гімнастычная гіра з двух чыгунных шароў, злучаных кароткай ручкай.


гапа́к

(укр. гопак)

украінскі народны танец, а таксама музыка да яго.


гапаласіфо́н

(н.-лац. hapalosiphon)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. стыганемавых, пашыраная пераважна ў вадаёмах.


гапало́піл

(н.-лац. hapalopilus)

губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце ў лясах на ствалах, лесапавале і пнях хвойных і лісцевых парод.


гапкалі́т

(англ. hopcalite)

сумесь вокіслаў марганцу і медзі, а таксама серабра і кобальту, якая паскарае акісленне атрутнага вокіслу вугляроду кіслародам паветра і ператварае яго ў неатрутны вуглякіслы газ.


гапладра́сус

(н.-лац. haplodrassus)

павук сям. гнафазідаў, які жыве пад карой дрэў у хваёвых лясах, трапляецца пад камянямі, у моху.


гаплаіды́я

(ад гаплоід)

наяўнасць у клетках адзінарнага набору храмасом.


гаплакары́дыі

(н.-лац. hoplocarida)

падатрад вышэйшых ракападобных; пашыраны ў морах.


гаплало́гія

(ад гр. haploos = гтросты + -логія)

спрашчэнне структуры слова шляхам пропуску аднаго з двух суседніх складоў (напр. мінералогія < мінералалогія).


гапласпары́дыі

(ад гр. haploos — просты + спора + -idion = памяншальны суфікс)

арганізмы, якія належаць да тыпу прасцейшых; паразітуюць у тканках некаторых жывёл і чалавека.


гапластэ́ль

(ад гр. haploos = просты + stele = слуп)

самы просты тып будовы асявога цыліндра сцябла раслін, які сустракаецца ў выкапнёвых раслін і некаторых папарацепадобных.


гапластэмані́я

(ад гр. haploos = адзіночны, просты + stemon = аснова тканкі)

наяўнасць аднаго кола тычынак у кветцы.


гаплафа́за

(ад гр. haploos = просты + фаза)

частка жыццёвага цыкла асобіны, калі клетачнае ядро змяшчае адзінарную (гаплоідную) колькасць храмасом.


гаплі́ты

(гр. hoplitai)

цяжкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Грэцыі.


гапло́ід

(ад гр. haploos = адзіночны, просты + -оід)

арганізм, які мае ў клетках адзінарны (паменшаны ўдвая ў параўнанні з мацярынскім арганізмам) набор храмасом.


гапло́нт

(ад гр. haploos = адзіночны, просты + on = істота)

арганізм, у якога ўсе клеткі змяшчаюць гаплоідны набор храмасом, а дыплоідная толькі зігота.


гаптаглабі́н

(ад гр. hapto = прымацоўваю + лац. globus = шар)

складаны бялок сывараткі крыві чалавека.


гаптатрапі́зм

(ад гр. hapto = датыкаюся + трапізмы)

з’ява згінання расліннага органа ў адказ на раздражненне дотыкам (напр. раслін з павойным сцяблом).


гапты́чны

(гр. haptikos = датыкальны)

хапальны;

г-ыя рэакцыі — хапальныя рэакцыі, якія часцей за ўсё назіраюцца ў немаўлят.


гаптэ́ны

(ад гр. hapto = прымацоўваю)

рэчывы, якія не валодаюць антыгеннымі ўласцівасцямі і набываюць іх у злучэнні з бялкамі.


гара́ж

(фр. garage)

пабудова для стаянкі і рамонту аўтатранспарту.


гара́л

(н.-лац. goral)

парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, пашыраная ў Гімалаях, Усх. Тыбеце, Паўд.-Усх. Кітаі, на Карэйскім паўвостраве і ў Усурыйскім краі; аб’ект палявання.


гара́нт

(фр. garant)

дзяржава, установа або асоба, якая дае гарантыю ў чым-н.; паручыцель.


гарантава́ць

(фр. garantir)

даваць гарантыю ў чым-н.; забяспечваць што-н.


гара́нтыя

(фр. garantie)

1) зарука, запэўненне ў чым-н.;

2) дакумент, які дае права бясплатна рамантаваць набытую рэч на працягу пэўнага тэрміну;

3) умова, якая забяспечвае поспех чаго-н. (напр. загартоўка арганізма — г. здароўя).


гараско́п

(гр. horoskopos = які назірае час)

табліца размяшчэння планет і зорак у пэўны момант часу, якая выкарыстоўваецца для прадказанняў лёсу чалавека.


гаратэлі́я

(ад гр. hora = час + telos = ажыццяўленне)

звычайны сярэдні тэмп эвалюцыі, уласцівы многім групам арганізмаў, напр. бруханогім малюскам (параўн. брадытэлія, тахітэлія).


гарба́р

(польск. garbarz, ад с.-в.-ням. gerwer)

той, хто займаецца апрацоўкай і вырабам шкур.


гарба́та

(польск. herbata, ад лац. herba = зелле + н.-лац. thea < кіт. tē = высушаныя лісты раслін сям. чайных)

тое, што і чай.


гарбу́з

(кр.-тат., тур. karpuz)

агародная расліна сям. гарбузовых з паўзучым сцяблом, пашыраная ў розных кліматычных зонах, а таксама буйны круглы або авальны плод гэтай расліны.


гарві́зм

[ад англ. M. Garwey = прозвішча ідэолага нацыяналістычнага руху ў ЗША (1887—1940)]

буржуазна-нацыяналістычны рух у ЗША пач. 20 ст. за перасяленне неграў у Афрыку.


га́рда

(фр. garde)

металічная пласцінка выпуклай формы на дзяржанні шпагі, рапіры або дужка на дзяржанні шаблі для абароны рукі ад ранення ў час фехтавання і ў паядынку.


гардзі́на

(ням. Gardine)

занавеска на ўсё акно.


гардэіфо́рме

(н.-лац. hordeiforme)

разнавіднасць цвёрдай пшаніцы з чырвоным асцістым коласам і белым зернем.


гардэмары́н

(фр. gardemarine = марская гвардыя)

званне выхаванцаў старэйшых рот марскога кадэцкага корпуса, а таксама чын (ніжэйшы за мічмана) у ваенна-марскім флоце Расіі ў 1716—1917 гг.


гардэні́т

(ад англ. harden = загартоўваць)

разнавіднасць структуры загартаванай сталі — мартэнсіту.


гардэ́нія

(н.-лац. gardenia, ад англ. Garden = прозвішча амер. батаніка 18 ст.)

вечназялёная кустовая расліна сям. марэнавых з духмянымі белымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках Азіі і Афрыкі.


гардэро́б

(фр. garderobe)

1) месца ў грамадскім будынку для захоўвання верхняга адзення; раздзявальня;

2) шафа для адзення;

3) увесь набор адзення аднаго чалавека (напр. г. артысткі).


гаржэ́тка

(фр. gorgette)

прадмет жаночага туалету ў выглядзе палоскі футра ці цэлай шкуркі звярка, якую носяць замест каўняра.


гармаго́ніі

(ад гр. hormos = ланцуг + -гонія)

мнагаклетачныя часткі, якія адчляняюцца ад ніткі або на якія распадаюцца ніткі сіне-зялёных водарасцяў.


га́рмала

(н.-лац. harmala, ад ар. charmal)

травяністая расліна сям. парналіставых, атрутная, якая пашырана ў паўднёвых раёнах Еўропы, Зах. Сібіры, Сярэд. Азіі; з яе насення робіцца фарба для шарсцяных і шаўковых тканін.


гармана́льны

(ад гармон)

які з’яўляецца гармонам, змяшчае ў сабе гармон.


гарманізава́ць

(фр. harmoniser, ад гр. harmonia = гармонія)

дапоўніць мелодыю акордным суправаджэннем па правілах гармоніі.


гарманіза́цыя

(ад гарманізаваць)

стварэнне гарманічнага суправаджэння да мелодыі.


гармані́раваць

(ад гр. harmonia = гармонія)

быць сугучным, адпавядаць чаму-н.


гармані́чны

(гр. harmonikos)

1) заснаваны на прынцыпах гармоніі (напр. г. рад);

2) стройны, мілагучны, зладжаны (напр. г. верш);

3) раўнамерны, рытмічны (напр. г-ыя ваганні).


гармано́іды

(ад гармон + -оід)

біялагічна актыўныя рэчывы, якія ўздзейнічаюць на многія фізіялагічныя працэсы ў арганізме як гармоны, але ўтвараюцца не ў залозах унутранай сакрэцыі, а ў іншых органах і тканках (напр. сакрацін, гістамін).


гарма́та

(польск. harmata, ад лац. armata)

артылерыйская зброя (марціра, гаўбіца і інш.) (напр. зенітная г.);

страляць з гармат па вераб’ях — траціць многа сіл на дробязныя справы.


гармата́н

(ісп. harmatàn, з афр. моў)

сухі гарачы паўн.-ўсх. вецер на Гвінейскім узбярэжжы Афрыкі, што дзьме зімой.


гарматы́ла

(н.-лац. honnotila)

каланіяльная зялёная водарасць сям. гарматылавых, якая трапляецца на вільготных скалах, у слізі іншых водарасцей, на падводных прадметах у стаячых вадаёмах.


гармі́ыум

(н.-лац. honnidium)

ніткаватая зялёная водарасць сям. улотрыксавых; вядома некалькі прэснаводных, паветраных, глебавых відаў.


гармонатэрапі́я

(ад гармоны + тэрапія)

метад лячэння прэпаратамі, якія змяшчаюць гармоны.


гармо́нік

(гр. harmonikos = гарманічны)

музычны інструмент, які складаецца са злучаных расцяжнымі рухомымі мяхамі дзвюх дэк з клавіятурай.


гармо́ніум

(ням. Harmonium)

тое, што і фісгармонія.


гармо́нія

(гр. harmonia = сувязь, сугучнасць, зладжанасць)

1) мілагучнасць; зладжанасць, прыемнасць гучання;

2) суразмернасць, узаемная адпаведнасць асобных якасцей, прадметаў, частак цэлага (напр. г. інтарэсаў);

3) аддзел тэорыі музыкі пра будову акордаў.


гармо́ны

(гр. hormon = які рухае)

біялагічна актыўныя рэчывы, якія выдзяляюць у кроў залозы ўнутранай сакрэцыі; аказваюць мэтанакіраваны ўплыў на дзейнасць іншых органаў і тканак.


гармсі́ль

(тадж. harmsel)

сухі гарачы вецер, які дзьме летам з поўдня ў перадгор’ях Капетдага і Зах. Цянь-Шаня.


га́рна

(санскр. harna)

парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, якая пашырана на раўнінах Індыі.


га́рнец

(польск. garniec)

мера сыпкіх рэчываў, што прымянялася на Беларусі да ўвядзення метрычнай сістэмы мер (3,28 л), а таксама пасудзіна такой ёмістасці.


гарніеры́т

[фр. garnierite, ад J. Garnier = прозвішча фр. геолага (1839—1904)]

мінерал класа сілікатаў зеленавата-жоўтага або зялёнага колеру; нікелевая руда.


гарнізо́н

(фр. garnison)

вайсковыя часці, размешчаныя ў якім-н. населеным пункце, крэпасці або ўмацаваным раёне.


гарні́р

(фр. garnir = упрыгожваць)

дабаўка да мясных і рыбных страў (агародніна, каша і інш.).


гарніса́ж

(фр. garnissage)

цвёрды засцерагальны слой матэрыялаў, які ўтвараецца на ўнутранай паверхні сценак некаторых металургічных агрэгатаў у час іх інтэнсіўнага ахаладжэння.


гарніту́р

(фр. garniture)

1) камплект, поўны набор прадметаў пэўнага прызначэння (напр. г. мэблі);

2) тое, што і касцюм 1.


гарніту́ра

(ням. Garnitur, ад фр. garniture)

камплект друкарскіх шрыфтоў аднаго малюнка, але розных памераў і абрысаў.


гаро́та

(ісп. garrote, ад garra = лапа, кіпцюр)

прылада катавання ў сярэдневяковай Іспаніі і Партугаліі ў выглядзе абруча, які надзяваўся на шыю і сцягваўся вінтом.


гарпаго́н

(фр. garpagon, ад Garpagon = імя персанажа камедыі Ж.-Б. Мальера «Скупы»)

перан. скнара.


гарпактыцы́ды

(н.-лац. harpacticoida)

атрад весланогіх ракападобных; пашыраны ў морах і прэсных вадаёмах; служаць ежай для многіх рыб.


га́рпіус

(гал. harpius)

цёмны гатунак каніфолі.


га́рпія

(гр. Harpyia = літар. выкрадальніца)

і) крылатая пачвара ў жаночым вобліку, дэман буры і смерці ў старажытнагрэчаскай міфалогіі;

2) буйная драпежная птушка сям. ястрабіных, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы;

3) лятучая мыш, пашыраная ў Індыі і на Малайскім архіпелагу;

4) перан. злая, сварлівая жанчына.


гарпу́н

(гал. harpoen)

1) кап’ё на доўгім тросе для палявання на буйных марскіх жывёл і рыб;

2) страла з разрыўным наканечнікам для палявання на буйных марскіх жывёл, напр. на кітоў (прымяняецца спецыяльная гарпунная гармата).


гарса́ж

гл. карсаж.


гарсо́н

(фр. garcon = літар. хлопчык)

афіцыянт рэстарана або кафэ, а таксама пасыльны пры атэлі ў Францыі.


гарсэ́т

(польск. gorset, ад фр. corset)

1) шырокі пругкі пояс, які носяць пад сукенкай для надання стройнасці фігуры;

2) частка беларускага народнага жаночага касцюма ў выглядзе безрукаўкі;

3) бандаж, які носяць на верхняй частцы тулава пры скрыўленні пазваночніка.


гарт

(польск. hart, ад ням. hart = цвёрды)

1) цвёрдасць, трываласць, якую набывае метал пасля моцнага награвання і раптоўнага ахаладжэння;

2) перан. стойкасць, якая набываецца ў барацьбе з цяжкасцямі, выпрабаваннямі;

3) тое, што і гартблей.


гартава́ць

(польск. hartować, ад ням. harten)

1) надаваць цвёрдасць, трываласць металу шляхам моцнага награвання í раптоўнага ахаладжэння;

2) перан. выхоўваць стойкасць, вынослівасць, здольнасць пераносіць цяжкасці.


гартбле́й

(ням. Haitblei = літар. цвёрды свінец)

сплаў свінцу і сурмы, які атрымліваецца як пабочны прадукт пры плаўленні свінцовых руд; выкарыстоўваецца для адліўкі друкарскіх шрыфтоў.


гартэ́нзія

(лац. hortensis = садовы)

травяністая або кустовая расліна сям. каменяломнікавых з буйнымі суквеццямі розных колераў, пашыраная ва Усх. Азіі, Гімалаях, Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гару́а

(ісп. garùa)

густы туман на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўд. Амерыкі, выкліканы ўплывам халоднага Перуанскага цячэння.


га́рус

(польск. harus < ням. Harras, ад фр. Arras = назва фр. горада)

1) баваўняная тканіна палатнянага перапляцення з двухбаковай набіўкай;

2) кручаная каляровая шарсцяная пража для вышывання, вязання і вырабу грубых тканін.


гару́спікі

(лац. haruspex, ад этруск. harus = вантробы + лац. specere = назіраць)

жрацы ў Стараж. Рыме, якія варажылі па вантробах ахвярных жывёл і тлумачылі з’явы прыроды.


гарцава́ць

(польск. harcować, ад ст.-чэш. harcovati)

1) па-маладзецку ездзіць вярхом, красуючыся спрытнай пасадкай;

2) гулліва бегчы, падбрыкваючы, або падскокваць на месцы (пра каня).


гарцы́нія

(н.-лац. garcinia, ад Garcin = прозвішча фр. батаніка)

вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна сям. клюзіевых, пашыраная ў тропіках Азіі і Афрыкі.


гаршнэ́п

(ням. Haarschnepfe = бакас)

невялікая балотная птушка атрада сеўцападобных; аб’ект спартыўнага палявання.


гары́га

(фр. garrigue, ад праванс. garriga = пустка)

зараснікі нізкарослых вечназялёных кустоў, карлікавых пальм і засухаўстойлівых траў на камяністых участках узбярэжжа Міжземнамор’я.


гарызанта́ль

(ад гарызонт)

1) прамая лінія, паралельная плоскасці гарызонту;

2) лінія, якая злучае на карце пункты мясцовасці, размешчаныя на аднолькавай вышыні над узроўнем мора.


гарызанта́льны

(ад гарызонт)

паралельны лініі гарызонту.


гарызо́нт

(гр. horizon, -ntos = які абмяжоўвае)

1) лінія ўяўнага судакранання неба з зямной або воднай паверхняй;

знікнуць з гарызонта — перастаць з’яўляцца дзе-н.;

2) уся бачная навокал зямная паверхня; далягляд;

3) вялікі круг нябеснай сферы, плоскасць якога перпендыкулярная да вертыкальнай лініі ў месцы назірання;

4) перан. круг магчымасцей, перспектыва (напр. адкрыць новыя гарызонты ў навуцы);

5) перан. сума ведаў, кругагляд чалавека (чалавек з шырокім гарызонтам);

6) узровень вады ў рацэ, возеры, глебе;

7) пласт адкладанняў горных парод, які ўмоўна вылучаецца па якой-н. прымеце (колеры, складзе, наяўнасці руд і інш.);

8) сукупнасць горных вырабатак, размешчаных на адным узроўні.


гары́ла

(англ. gorilla, з афр. моў)

самая буйная чалавекападобная малпа, якая водзіцца ў экватарыяльнай Афрыцы.


гарэлье́ф

(фр. haut-rélief = літар. высокі рэльеф)

від скульптуры, у якой фігура выступае на плоскай паверхні больш як на палавіну свайго аб’ёму.


гарэ́м

(тур. harem, ад ар. harām = забароненае месца)

1) жаночая палавіна дома ў мусульман;

2) жонкі і наложніцы багатага мусульманіна;

3) група самак вакол аднаго самца ў перыяд спаравання ў палігамных жывёл.


гаскана́да

(фр. gasconnade, ад Gascogne = назва фр. правінцыі)

абазначэнне выхваляння, пахвальбы ў французскай літаратуры.


гаспиталі́зм

(ад лац. hospitalis = гасцінны)

сіндром паталогіі дзіцячага псіхічнага і асобаснага развіцця як вынік аддзялення дзіцяці ад маці і яго ранняй інстытуалізацыі.


гастарба́йтар

(ням. Gastarbeiter = рабочы-эмігрант)

замежны рабочы, які прыцягваецца на працу прамыслова развітымі краінамі, пераважна са слабаразвітых краін.


гастра-

(гр. gaster, -tros = страўнік)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да страўніка.


гастраваскуля́рны

(ад гастра- + лац. vasculum = сасуд)

які адносіцца да стрававальнай сістэмы ў медуз і грэбнявікоў.


гастразо́іды

(ад гастра- + гр. zoon = жывёліна + -оід)

асобіны ў калоніях кішачнаполасцевых жывёл падкласа сіфанафораў, якія выконваюць функцыю стрававання.


гастраінтэстына́льны

(ад гастра- + лац. intestinum = кіпіка);

г-ыя гармоны — група біялагічна актыўных рэчываў пептыднай (гл. пептыды) прыроды, якія выпрацоўваюцца ў слізістай абалонцы страўнікава-кішачнага тракта пазваночных і ўдзельнічаюць у рэгуляванні дзейнасці стрававальнай сістэмы.


гастралгі́я

(ад гастра- + гр. algos = боль)

схваткападобныя болі ў вобласці страўніка галоўным чынам пры яго захворваннях, неўрозах.


гастралёр

(ад гастролі)

1) артыст, які прыехаў на гастролі;

2) перан. чалавек, які часта мяняе месца работы.


гастрано́м

(фр. gastronome, ад гр. gaster, -tros = страўнік + nomos = закон)

1) прадуктовы магазін;

2) тое, што і гурман.


гастрано́мія

(фр. gastronomie, ад гр. gastronomia)

1) харчовыя прадукты высакаякаснага прыгатавання (напр. рыбная г.);

2) тонкае веданне кулінарнага майстэрства.


гастрапо́ды

(н.-лац. gastropoda, ад гр. gaster, -tros = страўнік + pus, podos = нага)

клас малюскаў, арганізмы з асіметрычным целам, укрытым ракавінай, якое складаецца з галавы, вантробнага мяшка, нагі; пашыраны ў морах, прэсных водах і на сушы; бруханогія.


гастрапо́р

(ад гастра- + -пор)

тое, што і бластапор.


гастрапто́з

(ад гастра- + -птоз)

апусканне страўніка, якое адбываецца пры рэзкім схудненні, паўторнай цяжарнасці.


гастраскапі́я

(ад гастра- + -скапія)

метад даследавання страўніка пры дапамозе гастраскопа.


гастраско́п

(ад гастра- + -скоп)

прыбор для абследавання слізістай абалонкі страўніка; уводзіцца праз рот і стрававод.


гастрастамі́я

(ад гастра- + гр. stoma = рот, шчыліна)

аперацыя накладання штучнай знешняй страўнікавай фістулы 3, якая праводзіцца пры непраходнасці стрававода.


гастратры́хі

(н.-лац. gastrotricha, да гр. gaster, -tros = страўнік + trichion = валасок)

клас нематгельмінтаў, чэрві з бутэлькападобным целам даўжынёй 0,05—1,5 мм, якія плаваюць у вадзе з дапамогай дзвюх падоўжаных палос раснічак на бруху; жывуць у морах і прэсных вадаёмах; брухараснічныя чэрві.


гастрафілёз

(ад гастрафілы)

хвароба стрававальнага тракту няпарнакапытных жывёл, якая выклікаецца гастрафіламі.


гастрафі́лы

(ад гастра- + -філ)

лічынкі страўнікавых аваднёў.


гастрацэ́ль

(ад гастра- + гр. koilos = пусты)

поласць, якая ўтвараецца ў зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека на стадыі гаструлы (параўн. бластацэль).


гастраэнтэракалі́т

(ад гастра- + энтэракаліт)

вострае або хранічнае запаленне страўнікава-кішачнага тракту жывёл і чалавека.


гастраэнтэрало́гія

(ад гастра- + энтэра- + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае будову і функцыі органаў стрававання, іх хваробы, а таксама метады прафілактыкі і лячэння гэтых хвароб.


гастраэнтэро́лаг

(ад гастраэнтэралогія)

спецыяліст у галіне гастраэнтэралогіі.


гастраэнтэры́т

(ад гастра + энтэрыт)

запаленчае захворванне слізістай абалонкі страўніка і тонкіх кішак.


гастро́лі

(ням. Gastrolle, ад Gast = госць + Rolle = роля)

выступленне артыста або мастацкага калектыву (тэатра, ансамбля, аркестра, хору і інш.) у іншым горадзе, краіне.


га́струла

(лац. gastrula, ад гр. gaster, -tros = страўнік)

стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека (наступная за бластулай), на якой зародак мае двухслойную сценку і гастрацэль з бластапорам.


гаструля́цыя

(ад гаструла)

працэс развіцця гаструлы.


гастры́н

(ад гр. gaster, -tros = страўнік)

гармон страўніка, які выпрацоўваецца ў слізістай абалонцы страўніка пад уздзеяннем хімічных і механічных раздражняльнікаў.


гастры́т

(н.-лац. gastritis, ад гр. gaster, -tros = страўнік)

запаленчае захворванне слізістай абалонкі страўніка (востры г., хранічны г.).


гастрэ́я

(лац. gastreum = пузаты, ад gaster, -tros = страўнік)

гіпатэтычная форма першасных мнагаклетачных, якая нагадвае гаструлу.


гастынгсі́т

(ад англ. Hastings = назва радовішча ў Канадзе)

мінерал, манаклінны кальцыевы амфібол сінявата-зялёнага або чорнага колеру са шкляным бляскам.


гастэраміцэ́ты

(н.-лац. gasteromycetes)

група базідыяльных грыбоў падкласа холабазідыяміцэтаў з замкнёнымі пладовымі целамі; пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.


гастэрастама́ты

(н.-лац. gasterostomata)

падклас трэматодаў, паразітуюць у стрававальным тракце рыб і земнаводных; брухаротыя смактуны.


гастэ́рыя

(н.-лац. gasteria)

травяністая расліна сям. лілейных з кароткім сцяблом, бародаўчатым лісцем і ружавата-зялёнымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гату́нак

(польск. gatunek, ад ням. Gattung)

1) разрад, катэгорыя якога-н. тавару па якасці; сорт;

2) разнавіднасць якога-н. тавару (напр. цукеркі розных гатункаў).


гаты́чны

(фр. gothique, ад ням. Got = гот)

які мае адносіны да готыкі, уласцівы готыцы;

г. стыль — тое, што і готыка;

г. шрыфт — друкарскі лацінскі шрыфт з вуглаватымі формамі, у адрозненне ад закругленай антыквы.


гатэ́рыя

(палінез. hatteria)

адзіны сучасны прадстаўнік паўзуноў атрада дзюбагаловых, які захаваўся на пясчаных астравах Новай Зеландыі.


гау́р

(хіндзі gaur, ад санскр. gaura)

буйная парнакапытная жывёла сям. бычыных, пашыраная ў горных лясах Індастана і Індакітая.


га́ус

[ням. C. Gauss = прозвішча ням. матэматыка (1777—1855)]

адзінка магнітнай індукцыі ў СГС сістэме адзінак, роўная 104 вебера на 1 м2.


га́уча

(ісп. gaucho)

1) этнічная група, якая склалася ў 16—17 ст. ад шлюбаў іспанцаў з індзейскімі жанчынамі Аргенціны;

2) наёмны пастух у некаторых краінах Лац. Амерыкі ў 18 ст.;

3) песня аргенцінскіх сялян-жывёлаводаў.


га́уч-прэс

(англ. gauge-press, ад gauge = выціскаць)

прэс для выціскання вады з папяровага палатна, калі яно рухаецца ў сетачнай частцы папяровай машыны.


га́ўбіца

(ням. Haubitze)

гармата для навеснай стральбы па закрытых цэлях (калібрам ад 100 мм і вышэй); параўн. марціра.


гаўдэа́мус

(лац. gaudeamus = радуймася)

назва сярэдневяковай студэнцкай песні на лацінскай мове.


гаўля́йтар

(ням. Gauleiter)

вярхоўны правіцель вобласці, акупіраванай нямецка-фашысцкімі захопнікамі.


гаўптва́хта

(ням. Hauptwache)

1) памяшканне для ўтрымання пад арыштам ваеннаслужачых;

2) каравульнае памяшканне ў крэпасці, горадзе (17—19 ст.).


гаўсто́рыі

(ад лац. haustor = які п’е, глытае)

1) клетачныя або тканкавыя ўтварэнні раслін, пры дапамозе якіх яны ўсмоктваюць пажыўныя рэчывы з акаляючага асяроддзя;

2) прысоскі, якімі расліна-паразіт прымацоўваецца да расліны-гаспадара і праз якія яна здабывае пажыўныя рэчывы.


га́фель

(гал. gaffel)

1) драўляны брус, прымацаваны адным канцом да верхняй часткі мачты, а другім падвешаны пад вуглом да яе, каб было зручней мацаваць косы парус;

2) частка ствала ясеня або клёна, з якой вырабляюць фанеру.


га́фній

(н.-лац. hafnium, ад Hafnia = лацінская назва Капенгагена)

хімічны элемент, серабрыста-шэры метал, спадарожнік цырконію.


гафрырава́ць

(фр. gaufrer = выціскаць узор)

рабіць на якім-н. матэрыяле (тканіне, паперы, блясе і інш.) хвалістыя паралельныя складкі.


гафрэ́

(ад фр. gaufrer = выціскаць узор)

рады паралельных складак на чым-н., пераважна на тканіне.


гафт

(польск. haft, ад с.-в.-ням. haft = вузел)

від ажурнай вышыўкі.


гафтава́ць

(польск. haftować, ад ням. heften)

вышываць ажурныя ўзоры на тканіне.


га́фы

(ням. Haff = лагуна, возера)

затокі ў вусцях некаторых рэк паўднёвага ўзбярэжжа Балтыйскага мора, аддзеленыя ад мора астравамі або вузкімі пясчанымі косамі.


га́шпіль

(ням. Haspel = матавіла, калаўрот)

драўляны або бетонны бак з мешалкай для прамывання, змякчэння і дублення шкур.


гашы́ш

(ар. hasis)

наркатычны сродак, які атрымліваюць з індыйскіх канапель.


гашышы́зм

(ад гашыш)

від наркаманіі, які заключаецца ў хваравітай цязе да гашышу.


гашэ́тка

(фр. gachette)

кручок у агнястрэльнай зброі для спуску ўзведзенага курка.


гая́л

(хіндзі hajal)

прыручаная форма гаура; разводзяць у Індыі.


гая́рдыя

(н.-лац. gaiardia, ад Gajar = прозвішча фр. батаніка)

травяністая расліна сям. складанакветных з кветкамі розных колераў, пашыраная пераважна ў Паўн. Амерыцы.


гваздзі́к

(ст.-польск. gwoździk)

травяністая расліна сям. гваздзіковых з пахучымі кветкамі чырвонага, ружовага або белага колеру, пашыраная пераважна ў Еўразіі і Паўн. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая.


гваздзі́ка

(ад гваздзік)

высушаныя бутоны кветак гваздзіковага дрэва, якія выкарыстоўваюцца як прыправа.


гвалт

(польск. gwałt, ад с.-в.-ням. gewalt)

1) насілле, здзек;

2) крык, лямант;

3) від феадальнай павіннасці ў Вялікім княстве Літоўскім.


гва́рдыя

(польск. gwardia, ад іт. guardia)

1) лепшая, адборная частка войска;

2) асобыя фарміраванні для вайсковых або паліцэйскіх мэт у некаторых краінах;

3) перан. выпрабаваная частка якой-н. сацыяльнай групы, грамадскай арганізацыі.


гваю́ла

(ісп. guayule, з індз.)

вечназялёная кустовая расліна сям. складанакветных з жоўтымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Мексіцы; дае каўчук.


гвая́к

(ісп. guayaco, з індз.)

тое, што і бакаут.


гвая́кавы

(ад гваяк)

які мае адносіны да гваяка (напр. г-ая смала).


гваяко́л

(ад гваяк)

арганічнае злучэнне араматычнага рада, метылавы эфір піракатэхіну, які змяшчаецца ў букавым дзёгці, гваякавай смале і інш.; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


гве́льфы

(іт. Guelfi)

палітычная групоўка ў Італіі ў 12—15 ст., якая змагалася супраць намаганняў імператараў «Свяшчэннай Рымскай імперыі» і іх прыхільнікаў гібелінаў зацвердзіць уладу на Апенінскім паўвостраве; выражала інтарэсы папаланаў.


геа-

(гр. ge = Зямля)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «звязаны з Зямлёй, з навукай аб Зямлі».


геааку́стыка

(ад геа- + акустыка)

навука, якая даследуе гукавыя, інфрагукавыя і ультрагукавыя з’явы ў зямной кары.


геаантыкліна́ль

(ад геа- + антыкліналь)

горны масіў, які ўтвараецца ў межах геасінклінальнай (гл. геасінкліналь) вобласці.


геабата́ніка

(ад геа- + батаніка)

раздзел батанікі, які вывучае пашырэнне і размеркаванне раслін на паверхні Зямлі ў залежнасці ад клімату, асаблівасцей глебы, рэльефу і інш.


геабіёнты

(ад геа- + біёнты)

пастаянныя насельнікі глебы (дажджавыя чэрві, першаснабяскрылыя насякомыя і інш.).


геагельмі́нты

(ад геа- + гельмінты)

група паразітычных чарвей чалавека і жывёл, якія развіваюцца без удзелу прамежкавых гаспадароў непасрэдна ў грунце, гною і іншых субстратах (параўн. біягельмінты).


геагігіе́на

(ад геа- + гігіена)

навука, якая вывучае змены ў жывой і нежывой прыродзе як вынік дзейнасці чалавека на Зямлі.


геагло́с

(н.-лац. geoglossum)

сумчаты грыб сям. геаглосавых, які трапляецца на балотах і на глебе ў вільготных лясах.


геагно́зія

(ад геа- + -гнозія)

назва геалогіі ў канцы 18 — першай пал. 19 ст.


геагра́фія

(гр. geographia = землеапісанне)

1) навука аб прыродных умовах Зямлі, аб размеркаванні на ёй насельніцтва і эканамічных рэсурсаў (напр. фізічная г., эканамічная г.);

2) апісанне пашыранасці чаго-н. на зямной паверхні або ў якой-н. мясцовасці (напр. г. земляробства, г. лёгкай прамысловасці).


геады́метр

(ад геа- + гр. daio = раздзяляю + -метр)

прыбор для вымярэння адлегласці, заснаваны на вымярэнні часу праходжання светлавога імпульсу 2 ад прыбора да аб’екта.


геадына́міка

(ад геа- + дынаміка)

навука аб глыбінных сілах і працэсах, якія ўзнікаюць пры эвалюцыі планеты Зямля, раздзел геафізікі.


геадэзі́ст

(ад геадэзія)

спецыяліст у галіне геадэзіі.


геадэ́зія

(гр. geodaisia = падзел зямлі)

навука аб формах Зямлі, вымярэнні і паказе яе на планах і картах.


геакаро́на

(ад геа- + карона)

знешняя абалонка атмасферы Зямлі, якая складаецца ў асноўным з атамарнага вадароду.


геака́рпія геакарпі́я

(ад геа- + гр. karpos = плод)

спосаб распаўсюджання пладоў, калі завязь пасля апладнення паглыбляецца ў грунт, дзе і развіваецца плод.


геакраты́чны

(ад геакратыя)

які садзейнічае значнаму расшырэнню плошчы сушы;

г-ыя перыяды — перыяды ў геалагічнай гісторыі Зямлі, калі адбывалася значнае расшырэнне плошчы сушы, абумоўленае падняццем зямной кары (проціл. таласакратычны).


геакра́тыя

(ад геа- + гр. kratos = сіла, моц)

улада прыроды (Зямлі) над чалавецтвам; філасофская канцэпцыя фаталістаў.


геакрыяло́гія

(ад геа- + крыялогія)

навука аб мёрзлых горных пародах, іх паходжанні, гісторыі развіцця, умовах існавання, будове, працэсах і з’явах, якія ў іх адбываюцца.


геаксе́ны

(ад геа- + гр. ksenos = чужы)

жывёлы, якія выкарыстоўваюць глебу для часовага прытулку (напр. грызуны, тараканавыя).


геало́гія

(ад геа- + -логія)

навука аб саставе, будове і гісторыі зямной кары і Зямлі, заканамернасцях утварэння і пашырэння горных парод, мінералаў, падземных водаў і радовішчаў карысных выкапняў.


геамагнеты́зм

(ад геа- + магнетызм)

магнітнае поле Зямлі і калязямной касмічнай прасторы.


геамагнітафо́н

(ад геа- + магнітафон)

геафон, які ўзмацняе і рэгіструе цяжкаўлоўныя гукавыя хвалі ў падземных горных вырабатках.


геамарфало́гія

(ад геа- + марфалогія)

навука, якая вывучае рэльеф паверхні Зямлі, яго паходжанне, гісторыю развіцця і гаспадарчае выкарыстанне.


геамеры́да

(ад геа- + гр. meris, -idos = частка)

жывое покрыва, сукупнасць усіх жывых арганізмаў, якія насяляюць Зямлю.


геаме́трыя

(гр. geometria = меранне зямлі)

раздзел матэматыкі аб прасторавых формах і законах іх вымярэння;

элементарная г. — частка геаметрыі, якая вывучае ўласцівасці самых простых форм;

начартальная г. — частка геаметрыі, якая вывучае адлюстраванне прасторавых форм на плоскасці.


геамеха́ніка

(ад геа- + механіка)

навука аб механічным стане зямной кары і працэсах, якія адбываюцца ў ёй пад уздзеяннем прыродных фізічных фактараў.


геамо́ры

(гр. geomoroi, ад ge = зямля + meiromai = атрымліваю сваю частку)

землеўладальнікі ў Стараж. Грэцыі.


геапалі́тыка

(ад геа- + палітыка)

плынь у сацыялогіі, паводле якой пашырэнне геаграфічнага асяроддзя з’яўляецца рашаючым фактарам развіцця грамадства; выкарыстоўвалася нямецкім фашызмам для абгрунтавання захопніцкай палітыкі.


геапатэнцыя́л

(ад геа- + патэнцыял)

патэнцыял сілы цяжару.


геарыфтагена́ль

(ад геа- + англ. rift = цясніна + гр. gennao = нараджаю)

адзін з асноўных тэктанічна рухомых структурных элементаў зямной кары, які адпавядае асявым часткам сярэднеакіянскіх хрыбтоў і ўпадзінам тыпу Чырвонага мора, Адэнскага і Каліфарнійскага заліваў.


геасінкліна́ль

(ад геа- + сінкліналь)

выцягнуты ўчастак зямной кары, які характарызуецца інтэнсіўнымі тэктанічнымі рухамі, працэсамі гораўтварэння, вулканізму (параўн. платформа 3).


геасістэ́мы

(ад геа- + сістэма)

прыродныя сістэмы розных узроўняў, якія ахопліваюць узаемазвязаныя часткі літасферы, гідрасферы, біясферы і атмасферы.


геастрато́гія

(ад геа- + стратэгія)

разгляд значэння прыроднага асяроддзя ў дачыненні да праблемы экалагічнага, эканоміка-палітычнага дабрабыту, пераважна ў міжнародным маштабе.


геастрафі́чны

(ад геа- + гр. strophe = паварот);

г. вецер — раўнамерны просталінейны гарызантальны рух паветра, які вызначаецца раўнавагай паміж сілай барычнага градыента і адхільнай сілай вярчэння Зямлі, прыватны выпадак градыентнага ветру.


геасфе́ры

(ад геа- + сфера)

розныя па хімічных уласцівасцях і шчыльнасці канцэнтрычныя абалонкі, з якіх складаецца Зямля (магнітасфера, атмасфера, гідрасфера, літасфера, мантыя, ядро).


геатапало́гія

(ад геа- + гр. topos = месца + -логія)

кірунак у ландшафтазнаўстве, які вывучае падраздзяленні геаграфічнай абалонкі ніжэйшых таксанамічных рангаў; прыкладна ў межах фацыі і біягеацэнозу.


геатрапі́зм

(ад геа- + трапізм)

здольнасць раслін рэагаваць на зямное прыцяжэнне.


геатрыхо́з

(ад геа- + гр. thriks, -ichos = волас)

хранічная інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца прамянёвымі грыбкамі; характарызуецца пашкоджаннем скуры, слізістай абалонкі рота, глотачных міндалін, бронхаў, лёгкіх, кішэчніка.


геатэкто́ніка

(ад геа- + тэктоніка)

тое, што і тэктоніка 1.


геатэкту́ра

(ад геа- + лац. tectura = пакрыццё)

тое, што і мегарэльеф.


геатэрма́льны

(ад геа- + гp. therme = цяпло)

звязаны з унутраным цяплом Зямлі і яго выкарыстаннем (напр. г-ая станцыя).


геатэ́рміка

(ад геа- + гр. therme = цяпло)

тое, што і геатэрмія.


геатэрмі́я

(ад геа- + -тэрмія)

раздзел геафізікі, які вывучае цеплавы стан зямной кары і Зямлі ў цэлым.


геатэхнало́гія

(ад геа- + тэхналогія)

метады здабывання карысных выкапняў праз буравыя свідравіны шляхам выкарыстання цеплавых, хімічных, фізіка-хімічных, біяхімічных і мікрабіялагічных працэсаў.


геатэхні́я

(ад геа- + гр. techne = мастацтва, майстэрства, уменне)

прыродазнаўча-тэхнічная дысцыпліна, якая распрацоўвае прынцыпы і метады рацыянальнага ўмяшання ў прыродныя працэсы для наладжвання аптымальнага ўзаемадзеяння паміж грамадствам і прыродай.


геафі́зіка

(ад геа- + фізіка)

навука аб фізічных працэсах у цвёрдай, вадкай і газападобнай абалонках зямнога шара.


геафі́лы

(ад геа- + -філ)

арганізмы, частка цыкла развіцця якіх абавязкова праходзіць у глебе (саранчовыя, жукі, камары-даўганожкі і інш.).


геафі́ты

(ад геа- + -фіты)

травяністыя расліны, у якіх органы вегетатыўнага аднаўлення развіваюцца ў глебе (напр. бульба, цыбуля i інш.); належаць да крыптафітаў.


геафлексу́ра

(ад геа- + флексура)

круты выгін горных абшараў, выяўлены ў рэльефе як вялікі ўступ значнай працягласці.


геафо́н

(ад геа- + -фон)

прыбор для ўлоўлівання гукавых хваль, якія пашыраюцца ў верхніх слаях зямной кары; выкарыстоўваецца ў час геолагаразведачных работ, у ваеннай справе і інш.


геахі́мія

(ад геа- + хімія)

навука аб хімічным саставе Зямлі і законах размеркавання і спалучэння хімічных элементаў у зямной кары.


геахо́ра

(ад геа- + гр. chora = прастор)

геаграфічны ландшафт.


геахранало́гія

(ад геа- + храналогія)

раздзел гістарычнай геалогіі, які вывучае храналагічную паслядоўнасць фарміравання і ўзрост горных парод.


геацэнтры́зм

(ад геа- + цэнтр)

абвергнутае навукай уяўленне, што ў цэнтры Сусвету знаходзіцца Зямля, а вакол яе рухаюцца Сонца і ўсе іншыя нябесныя свяцілы (параўн. геліяцэнтрызм).


геацэнтры́чны

(ад геа- + цэнтр)

заснаваны на прызнанні Зямлі цэнтрам планетнай сістэмы (г-ая сістэма свету); параўн. геліяцэнтрычны.


геаэквівале́нтнасць

(ад геа- + эквівалентнасць)

суадносіны культурнага ландшафту, які стварае чалавек, з прыродным ландшафтам, што існаваў на гэтым месцы, паводле складу і масы рэчываў, інтэнсіўнасці працэсаў абмену і іншых экалагічных, ландшафтных і энергетычных паказчыках.


геаэнерге́тыка

(ад геа- + энергетыка)

галіна энергетыкі, звязаная з выкарыстаннем глыбіннага цяпла зямной кары.


гебело́ма

(н.-лац. hebeloma)

шапкавы базідыяльны грыб сям. павуціннікавых, які расце на глебе ў лясах, парках, на лугах; неядомы.


гебефрэні́я

(ад гр. hebe = маладосць + phren = розум)

псіхічнае захворванне, адна з форм юнацкай шызафрэніі, якая развіваецца ў перыяд палавога даспявання.


гебраі́зм

(ад гр. hebraios = яўрэй)

слова або выраз, запазычаныя са старажытнаяўрэйскай мовы.


гебраі́стыка

(ад гр. hebraios = яўрэй)

комплекс філалагічных дысцыплін, якія даследуюць старажытнаяўрэйскую мову, гісторыю, пісьменнасць, культуру.


геве́я

(н.-лац. hevea, ад індз. hjewe)

вечназялёнае дрэва сям. малачаевых, пашыранае ў тропіках Амерыкі і Азіі; дае каўчук.


гегелья́нства

[ад ням. G. Hegel = прозвішча ням. філосафа (1770—1831)]

філасофскае вучэнне Гегеля і яго паслядоўнікаў, паводле якога быццё тоеснае мысленню, але не суб’ектыўнаму, а абсалютнаму, што развіваецца дыялектычна (па трыядзе тэзіс — антытэзіс — сінтэз), у ходзе чаго складаецца ўся гісторыя Сусвету.


гегемані́зм

(ад гегемонія)

палітыка, заснаваная на імкненні да сусветнага панавання над іншымі краінамі і народамі.


гегемо́н

(гр. hegemon = правадыр)

кіруючая сіла чаго-н., кіраўнік, правадыр.


гегемо́нія

(гр. hegemonia = панаванне)

кіруючая роля, першынство якога-н. класа, дзяржавы ў адносінах да іншых класаў, дзяржаў.


гедані́зм

(ад гр. hedone = асалода)

філасофска-этычнае вучэнне, якое сцвярджае, што вышэйшым ідэалам, мэтай жыцця з’яўляецца асалода, уцеха; першапачаткова развівалася кірэнаікамі.


гедані́я

(ад гр. hedone = асалода)

пачуццё ўзнёсласці, прыемнага самаадчування.


гедві́гія

(н.-лац. hedwigia)

лістасцябловы мох сям. гедвігіевых, які расце на сухіх і асветленых сілікатных валунах.


геды́сты

[ад фр. J. Guesde = прозвішча фр. палітычнага дзеяча (1845—1922)]

палітычная плынь у французскім рабочым руху ў канцы 19 — пач. 20 ст., якая стала ядром французскай Рабочай партыі.


гее́на

(гр. geenna, ад ст.-яўр. gehinnom = пекла)

кніжн. пекла.


гее́ст

(ням. Geest)

бедная на расліннасць пясчаная мясцовасць на ўзбярэжжы Паўночнага і Балтыйскага мораў.


гезе́нк

(ням. Gesenk)

вертыкальная падземная горная вырабатка, у якой няма непасрэднага выхаду на паверхню; служыць для пад’ёму грузаў, вентыляцыі і інш.


ге́йзер

(ісл. geysir)

гарачая крыніца вулканічнага паходжання, з якой час ад часу б’е фантан.


гейзеры́т

(фр. geysérite)

мінерал, белы або шараваты апал, а таксама туфападобная апалавая парода, што ўтвараецца ў выніку выпадзення крэменязёму з гейзераў.


гейм

(англ. game = гульня)

пэўны лік ачкоў у некаторых гульнях, напр. у тэнісе, частка спартыўнай гульні ў тэніс (параўн. тайм).


гейтанага́мія

(ад гр. geiton = сусед + -гамія)

апыленне кветкі пылком іншай кветкі той жа расліны; суседняе апыленне (параўн. ксенагамія).


ге́йхера

(н.-лац. heuchera)

травяністая расліна сям. каменяломнікавых з акруглым лісцем у разетцы і дробнымі рознакаляровымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ге́йша

(яп. gejsia)

прафесіянальная спявачка і танцоўшчыца ў чайных дамах Японіі.


гекато́мба

(гр. hekatombe)

1) ахвярапрынашэнне ў Стараж. Грэцыі (першапачаткова са 100 быкоў);

2) перан. вялізныя ахвяры вайны, тэрору, эпідэміі.


ге́кельфан

[ад ням. W. Heckel = прозвішча ням. музычнага майстра (1836—1909) + гр. phone = гук]

духавы музычны інструмент, барытонавы габой.


гекза́метр

(гр. heksametron)

шасцістопны дактылічны вершаваны памер з пастаяннай цэзурай, які склаўся ў антычнай паэзіі.


гекістатэ́рмы

(ад гр. hekistos = найменшы + -тэрмы)

расліны халоднага клімату.


геко́ны

(н.-лац. gekkonidae, ад малайск. geko)

сямейства яшчарак з будовай пальцаў, прыстасаванай да поўзання па гладкіх сценах; пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках.


гекса-

(гр. heks = шэсць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні слову «шэсць».


гексагана́льны

(ад гексагон)

шасцівугольны.


гексаге́н

[ад гекса- + н.-лац. (oxy)gen(ium) = кісларод]

выбуховае рэчыва, бясколерны крышталічны парашок, які выкарыстоўваюць у капсулях-дэтанатарах.


гексаго́н

(гр. heksagonos = шасцівугольны)

шасцівугольнік.


гексазамі́ны

(ад гексозы + аміны)

вытворныя простых цукроў, якія належаць да амінацукроў.


гексаза́ны

(ад гексозы)

поліцукрыды, малекулы якіх пабудаваны з вялікай колькасці гексозных дадаткаў (крухмал, глікаген і інш.).


гексакіна́за

(ад гекса- + кіназы)

фермент групы кіназаў, які змяшчаецца ў жывёльных тканках, у клубнях бульбы.


гексаметылендыямі́н

(ад гекса- + метылен + дыямін)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва са слабым аміячным пахам; выкарыстоўваецца для сінтэзу поліамідаў, поліурэтанаў.


гексаметылентэтрамі́н

(ад гекса- + метылен + гр. tetras = чатыры + аміны)

тое, што і уратрапін.


гекса́н

(ад гр. heks = шэсць)

насычаны вуглевадарод, які змяшчае ў малекуле шэсць атамаў вугляроду, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік.


гексапло́ід

(ад гр. heks = шэсць + aploos = просты + -оід)

клетка або асобіна, якая мае шэсць поўных набораў храмасом.


гексаферы́ты

(ад гекса- + ферыты)

ферыты з гексаганальнай крышталічнай структурай.


гексахлара́н

(ад гекса- + хлор)

арганічнае рэчыва, моцны яд для знішчэння насякомых — шкоднікаў сельскагаспадарчых культур.


гексахлорбензо́л

(ад гекса + хлорбензол)

ядахімікат, які прымяняюць для пратраўлівання насення сельскагаспадарчых культур супраць узбуджальнікаў хвароб.


гексахлорбутадые́н

(ад гекса- + хлор + бутадыен)

ядахімікат, які выкарыстоўваецца для барацьбы з філаксерай у грунце.


гексахлорэта́н

(ад гекса- + хлор + этан)

хімічны прэпарат, які выкарыстоўваецца ў медыцыне для лячэння гельмінтозаў, а таксама ў хімічнай прамысловасці для вырабу пластмас, як дымаўтваральнік i інш.


гексахо́рд

(гр. heksachordos = шасціструнны)

шасціступеньчаты музычны гукарад.


гексаэ́др

(гр. heksaedros = шасцігранны)

замкнуты шасціграннік (напр. пяцівугольная піраміда); правільны гексаэдр — куб.


гексаэдры́т

(ад гексаэдр)

жалезны метэарыт, у структуры якога пераважаюць крышталі шасціграннай формы (гексаэдры).


гексена́л

(ад гр. heks = шэсць)

лекавы прэпарат, наркотык, які выкарыстоўваецца для ўнутрывеннага наркозу і як супрацьсутаргавы сродак.


гексі́ты

(ад гр. heks = шэсць)

шасціатамныя спірты, бясколерныя крышталічныя рэчывы, салодкія на смак, якія змяшчаюцца ў раслінах, пладах, водарасцях.


гексо́д

[ад гр. heks = шэсць + (электр)од]

электронная лямпа з шасцю электродамі (анод, катод і 4 сеткі), якая выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы для пераўтварэння частаты ваганняў.


гексозафасфа́ты

(ад гексозы + фасфаты)

складаныя эфіры, утвораныя з гексозаў і фосфарнай кіслаты, якія з’яўляюцца прамежкавымі прадуктамі вугляводнага абмену ў чалавека, жывёл і мікраарганізмаў.


гексо́зы

[ад гр. heks = шэсць + (глюк)оза]

вугляводы групы монацукрыдаў, якія змяшчаюць 6 атамаў вугляроду (напр. глюкоза, фруктоза) і знаходзяцца ў арганізме чалавека, жывёл і раслін у вольным стане і ў складзе поліцукрыдаў.


гексо́ній

(ад гр. heks = шэсць)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для лячэння сасудзістых спазмаў, пры гіпертанічнай хваробе.


гекта-

(ад гр. hekaton = сто)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сто», «у сто разоў».


гектава́т

(ад гекта- + ват)

адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току, роўная 100 ватам.


гектагра́м

(ад гекта- + грам)

адзінка масы або вагі ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 грамам.


гектагра́фія

(ад гекта- + -графія)

спосабы атрымання копій тэксту і ілюстрацый пры дапамозе гектографа.


гектако́тыль

(ад гекта- + гр. kotyle = прысоска)

шчупальца галаваногіх малюскаў, якое выконвае функцыю капулятыўнага органа.


гекталі́тр

(ад гекта- + літр)

мера вадкасцей або сыпкіх рэчываў у метрычнай сістэме мер, роўная 100 літрам.


гектаме́тр

(ад гекта- + метр)

мера даўжыні ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 метрам.


гектап’е́за

(ад гекта- + п’еза)

адзінка ціску, роўная ціску 100 стэнаў на 1 м2.


гекта́р

(ад гекта- + ар)

мера плошчы ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 арам, або 10 000 м2.


гекто́граф

(ад гекта- + -граф)

спрошчаны друкарскі апарат для атрымання копій з надрукаванага або напісанага тэксту і ілюстрацый.


гелабіёнты

(ад гр. helos = балота + біёнты)

жывыя арганізмы, што насяляюць балоты (напр. гелафіты).


гелазінаспо́ра

(н.-лац. gelasinospora)

сумчаты грыб сям. сардарыевых, які развіваецца на глебе, гною.


гелафі́ты

(ад гр. helos = балота + -фіты)

балотныя расліны (напр. асокі, шальнік трыпутнікавы і інш.); гл. гіграфіты.


гелафо́ра

(н.-лац. helophora)

павук сям. лініфіідаў, які жыве ў мяшаных і лісцевых лясах, на глебе і травяністых раслінах.


геле́ніум

(н.-лац. helemum)

травяністая расліна сям. астравых з ланцэтным чаргаваным лісцем і жоўтымі або чырванаватымі кветкамі ў суквеццях, пашыраныя ў Паўн. і Цэнтр. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гелепо́ль

(гр. helepolis, ад helein = браць + polis = горад)

перасоўная шматпавярховая драўляная вежа, якая ў старажытнасці выкарыстоўвалася пры асадзе крэпасцей.


ге́лер

(чэш. haléř, ням. Heller)

1) разменная манета Чэхаславакіі, роўная 1/100 кроны; 2) разменная манета Германіі (13—19 ст.), Аўстра-Венгрыі (1892—1918), Аўстрыі (1918—1924).


геле́ртэр

(ням. Gelehrter)

кніжн. вучоны з чыста кніжнымі, адарванымі ад жыцця і практычнай дзейнасці ведамі; схаласт, начотчык.


ге́лі

(ад лац. gelo = застываю)

дысперсныя сістэмы, якія ўтвараюцца ў калоідных растворах пры паступовай каагуляцыі (напр. жэлацінавы студзень, сталярны клей).


геліакты́чны

(гр. heliakos)

сонечны;

г. усход — усход зоркі ў праменях ранішняй зары, незадоўга да ўсходу Сонца.


геліе́я

(гр. heliaia)

суд прысяжных у Стараж. Афінах.


геліёграф

(ад гр. helios = сонца + -граф)

1) аўтаматычны апарат для запісу працягласці сонечнага свячэння;

2) тэлескоп з фотаапаратам, прызначаны для фатаграфавання Сонца.


геліёметр

(ад гр. helios = сонца + -метр)

астранамічны інструмент для вымярэння бачных дыяметраў нябесных свяціл, а таксама невялікіх вуглоў на нябеснай сферы.


ге́лій

(гр. helios = сонца)

хімічны элемент, самы лёгкі пасля вадароду інертны газ без колеру і паху.


гелікабазі́дый

(н.-лац. helicobasidium)

базідыяльны грыб сям. аўрыкулярыевых, які развіваецца на гнілой драўніне, на каранях многіх кармавых і агародных культур.


гелікані́ды

(н.-лац. heliconidae)

сямейства матылькоў з яркім малюнкам на чорных крылах; пашыраны пераважна ў тропіках Паўд. Амерыкі.


гелікапрыён

(ад гр. heliks, -ikos = спіраль + prion = піла)

выкапнёвая акулападобная рыба, якая была пашырана ў палеазоі.


гелікаптэ́р

(ад гр. heliks, -ikos = спіраль + -птэр)

устарэлая назва верталёта.


гелікасты́л

(н.-лац. helicostylum)

ніжэйшы грыб сям. тамнідыевых, які развіваецца ў глебе і на экскрэментах жывёл.


геліко́ід

(ад гр. heliks, -ikos = спіраль + -оід)

мат. паверхня, апісаная крывою, якая паварочваецца вакол нерухомай восі з нязменнай вуглавой хуткасцю і адначасова перамяшчаецца ўздоўж восі абароту з пастаяннай хуткасцю.


геліко́н

(гр. helikon)

медны басовы духавы музычны інструмент.


геліцы́ды

(н.-лац. helicidae)

сямейства наземных малюскаў, пашыраны ў лясах Еўропы, Малой Азіі, Паўн. Афрыкі.


гелія-

(гр. helios = Сонца)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сонца», «сонечны».


геліябіёнты

(ад гелія- + біёнты)

віды расліннага і жывёльнага свету, якія аддаюць перавагу месцам, асветленым сонечным святлом (геліяфілы, геліяфіты).


геліябіяло́гія

(ад гелія- + біялогія)

раздзел біяфізікі, які вывучае ўплыў змен актыўнасці Сонца на зямныя арганізмы.


геліягеафі́зіка

(ад гелія- + геафізіка)

навука, якая вывучае ўплыў працэсаў, што адбываюцца на Сонцы, на геафізічныя з’явы.


геліягравю́ра

(ад гелія- + гравюра)

спосаб узнаўлення малюнкаў, пры якім друкарская форма рыхтуецца з прымяненнем фатаграфічнага і хімічнага працэсаў.


геліягра́ма

(ад гелія- + -грама)

адбітак Сонца, атрыманы пры дапамозе геліёграфа.


геліяграфі́чны

(ад гелія- + гр. grapho = пішу)

звязаны з апісаннем Сонца;

г-ыя каардынаты — велічыні, пры дапамозе якіх вызначаюць размяшчэнне пунктаў на паверхні Сонца.


геліягра́фія

(ад гелія- + -графія)

спосаб атрымання фатаграфій Сонца пры дапамозе геліёграфа.


геліядо́р

(ад гелія- + фр. doré = залацісты)

мінерал, празрыстая жоўтая разнавіднасць берылу.


геліяканцэнтра́тар

(ад гелія- + лац. con = з, разам + centrum = асяроддзе)

устройства для канцэнтрацыі прамяністай энергіі Сонца, якое складаецца з сістэмы ўвагнутых люстэркаў або збіральных лінз.


геліяліты́ды

(н.-лац. heliolitoidea)

падклас вымерлых каланіяльных беспазваночных жывёл класа каралавых паліпаў; жылі ў сярэднім ардовіку — сярэднім дэвоне.


геліяміцы́н

(ад гелія- + -міцын)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфіцыраваных ран, піядэрміі і інш.


геліяско́п

(ад гелія- + -скоп)

тэлескоп для візуальнага вывучэння паверхні Сонца.


геліяста́нцыя

(ад гелія- + станцыя)

электрычная сілавая станцыя, якая працуе ад энергіі сонечных прамянёў.


геліяста́т

(ад гелія- + -стат)

астранамічны прыбор, у якім пры дапамозе гадзіннікавага механізма люстэркі паварочваюцца так, што адбітыя ад іх сонечныя прамяні захоўваюць нязменны кірунак.


геліята́ксіс

(ад гелія- + таксісы)

рухальная рэакцыя раслінных і прасцейшых жывёльных арганізмаў у адказ на дзеянне сонечнага святла; разнавіднасць фотатаксісу.


геліятрапі́зм

(ад гелія- + трапізм)

уласцівасць раслін рэагаваць рухам, паваротам на дзеянне сонечнага святла (гл. таксама фотатрапізм).


геліятрапі́н

(ад геліятроп)

арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва з пахам геліятропа; выкарыстоўваецца ў парфумерыі.


геліятро́п

(ад гелія- + -тропы)

1) дэкаратыўная расліна сям. агурочнікавых з ліловымі або белымі пахучымі кветкамі;

2) мінерал зялёнага колеру з чырвонымі крапінкамі, разнавіднасць халцэдону, служыць матэрыялам для дробных мастацкіх вырабаў;

3) парашок для фарбавання тканін у фіялетавы колер;

4) геадэзічны інструмент для дакладнага вымярэння гарызантальных вуглоў.


геліятэрапі́я

(ад гелія- + тэрапія)

лячэнне сонечным апраменьваннем.


геліятэ́рмы

(ад гелія- + -тэрмы)

прыродныя або штучна створаныя адкрытыя басейны хларыдных натрыевых водаў з тэмпературай 38—40 °С, якія выкарыстоўваюцца з лячэбнай мэтай.


геліятэ́хніка

(ад гелія- + тэхніка)

галіна тэхнікі, якая займаецца ператварэннем сонечнай энергіі ў іншыя віды энергіі.


геліяфа́нус

(н.-лац. heliophanus)

павук сям. скакуноў, які жыве ў разнатраўі на ўзлесках.


геліяфі́зіка

(ад гелія- + фізіка)

раздзел астрафізікі, які вывучае з’явы, што адбываюцца на паверхні Сонца.


геліяфі́лы

(ад гелія- + -філ)

святлалюбныя віды жывых арганізмаў, напр. расліны з групы геліяфітаў.


геліяфі́льны

(ад геліяфілы)

які любіць сонца;

г-ыя расліны — святлалюбныя расліны (параўн. геліяфобны).


геліяфі́ты

(ад гелія- + -фіты)

расліны, якія патрабуюць для свайго развіцця вялікую колькасць святла.


геліяфо́бны

(ад гелія- + гр. phobos = страх)

які баіцца святла;

г-ыя расліны — ценялюбныя расліны (параўн. геліяфільны).


геліяхі́мія

(ад гелія- + хімія)

навука, якая вывучае хімічныя працэсы на Сонцы.


геліяцэнтры́зм

(ад гелія- + цэнтрызм)

тэорыя будовы сонечнай сістэмы, створаная Капернікам, паводле якой усе планеты рухаюцца вакол Сонца (параўн. геацэнтрызм).


геліяцэнтры́чны

(ад гелія + цэнтр)

заснаваны на прызнанні Сонца цэнтрам планетнай сістэмы (г-ая сістэма свету); параўн. геацэнтрычны.


геліяэнерге́тыка

(ад гелія + энергетыка)

галіна энергетыкі, якая распрацоўвае метады эксплуатацыі энергіі сонечнага выпрамянення для прамысловых і бытавых патрэб.


гело́дыум

(н.-лац. helodium)

лістасцябловы мох сям. брыевых, які трапляецца на балотах.


гело́цый

(н.-лац. helotium)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які расце на апалым лісці, адмерлых сцёблах раслін.


гельві́н

(ад лац. helvus = бурштынава-жоўты)

мінерал класа сілікатаў жоўтага, чырвона-бурага колеру; руда берылію.


гельмінтагеагра́фія

(ад гельмінты + геаграфія)

раздзел гельмінталогіі, які вывучае пашырэнне гельмінтаў на зямным шары.


гельмінтазаано́зы

(ад гельмінты + заанозы)

група гельмінтозаў, узбуджальнікі якіх могуць паразітаваць і ў чалавеку, і ў жывёлах.


гельмінтало́гія

(ад гельмінты + -логія)

навука аб чарвях-паразітах (гельмінтах) і хваробах (гельмінтозах), якія яны выклікаюць у чалавека, жывёл і раслін.


гельмінтаспарыёзы

(ад гельмінтаспорый)

хваробы раслін, якія выклікае гельмінтаспорый.


гельмінтаспо́рый

(н.-лац. helminthosporium, ад гр. helmins, -nthos = чарвяк + spora = семя)

недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на кары, лісці, сухіх галінках і сцёблах дрэвавых і травяністых раслін.


гельмінто́зы

(гр. helmins, -nthos = чарвяк)

хваробы чалавека, жывёл і раслін, якія выклікаюцца гельмінтамі.


гельмі́нты

(гр. helmins, -nthos = чарвяк)

чэрві, якія паразітуюць у арганізме чалавека, жывёл і раслін, выклікаючы гельмінтозы.


ге́льмпарт

(англ. helmport, ад helm = стырно + port = адтуліна)

адтуліна ў кармавой частцы корпуса судна, праз якую праходзіць вось руля.


гель-фільтра́цыя

(ад гелі + фільтрацыя)

раздзяленне сумесі малекул паводле іх памеру пры дапамозе порыстых палімераў шляхам фільтрацыі на храматаграфічных калонках.


гель-храматагра́фія

(ад гелі + храматаграфія)

тое, што і гель-фільтрацыя.


гем

(гр. haima = кроў)

небялковая частка гемаглабіну, жалезазмяшчальнае злучэнне, якое пры акісленні ператвараецца ў гемацін.


ге́ма

(лац. gemma)

каштоўны камень з выразаным на ім надпісам або малюнкам (інталія, камея); выкарыстоўваўся даўней як пячатка, амулет, упрыгожанне.


гема-

(гр. haima = кроў)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кроў».


гемаглабі́н

(ад гема- + лац. globus = шар)

складаны бялок, жалезазмяшчальны пігмент крыві чалавека, пазваночных і некаторых беспазваночных жывёл, які надае ёй чырвоны колер і служыць пераносчыкам кіслароду ва ўсе тканкі арганізма; складаецца з бялковай часткі (глабіну) і небялковай (гема).


гемаглабінаме́тр

(ад гемаглабін + -метр)

тое, што і гемометр.


гемаглабінапа́тыя

(ад гемаглабін + -патыя)

хваравіты стан чалавека, абумоўлены наяўнасцю ў эрытрацытах аднаго або некалькіх паталагічных гемаглабінаў.


гемаглабіно́з

(ад гемаглабін)

тое, што і гемаглабінапатыя.


гемаглабінуры́я

(ад гемаглабін + -урыя)

з’яўленне гемаглабіну ў мачы ў выніку ўнутрысасуднага гемолізу (параўн. гемаглабінэмія).


гемаглабінэмі́я

(ад гемаглабін + -эмія)

павышанае змяшчэнне гемаглабіну ў плазме крыві ў выніку ўнутрысасуднага гемолізу (параўн. гемаглабінурыя).


гемаглюціна́цыя

(ад гем + аглюцінацыя)

працэс склейвання і асядання эрытрацытаў крыві, які выклікаецца бактэрыямі, вірусамі.


гемаглюціні́ны

(ад гем + аглюцініны)

антыцелы, якія здольны выклікаць склейванне (аглюцінацыю) эрытрацытаў.


гемагра́ма

(ад гема- + -грама)

схематычны запіс колькаснага і якаснага даследавання крыві.


гемадына́міка

(ад гема- + дынаміка)

цыркуляцыя крыві па сасудах, кровазварот.


гемадынамо́метр

(ад гема + дынамометр)

апарат для вызначэння крывянога ціску.


гемадыя́ліз

(ад гема- + дыяліз)

метад ачышчэння крыві пры захворванні нырак апаратам штучнай ныркі.


гемалізі́ны

(ад гемоліз)

рэчывы, якія выклікаюць гемоліз (напр. сапаніны).


гемалі́мфа

(ад гема- + лімфа)

вадкасць, якая цыркулюе ў сасудах і міжклетачных прасторах жывёл з незамкнутай крывяноснай сістэмай (членістаногіх, малюскаў) і пераносіць у арганізме кісларод, вуглекіслату, пажыўныя рэчывы і прадукты выдзялення.


гемаліты́чны

(ад гема- + гр. lysis = распад, растварэнне)

звязаны са з’явай гемолізу (напр. г-ыя атруты, г-ая хвароба нованароджаных).


гемало́гія

(ад гема- + -логія)

навука аб каштоўных і вырабных камянях.


гемангіёма

(ад гем + ангіёма)

дабраякасная пухліна, якая развіваецца з крывяносных сасудаў.


гема́нтус

(н.-лац. haemanthus)

цыбульная травяністая расліна сям. амарылісавых з падоўжаным лісцем і белымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках Афрыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


геманхо́з

(ад гемонхус)

глісная хвароба, якую выклікае гемонхус.


гемапаразі́ты

(ад гема- + паразіты)

тое, што і гематазоі.


гемапаэ́з

(ад гема- + гр. poiesis = утварэнне)

утварэнне, развіццё і даспяванне клетак крыві.


гемапратэі́ды

(ад гема- + пратэіды)

складаныя бялкі, якія змяшчаюць у якасці небялковага кампанента гем.


гемапратэ́ус

(ад гема- + гр. protos = першы)

кровапаразіт тыпу прасцейшых, які выклікае захворванне птушак, яшчарак, змей.


гемарагі́чны

(гр. haimorrhages = кроватачывы)

які суправаджаецца крывацёкам;

г. дыятэз — група захворванняў, якія суправаджаюцца крывяцёкамі (напр. гемафілія).


гемарагі́я

(гр. haimorrhagia)

выцяканне крыві з сасудаў чалавека і жывёл у сувязі з парушэннем цэласці іх сценак; крывацёк.


гемаро́й

(гр. haimoirois = крывацёк)

хвароба застою крыві ў прамой кішцы, якая суправаджаецца расшырэннем вен і крывацёкам.


гемартро́з

(ад гем + гр. arthron = сустаў)

кровазліццё ў поласць сустава пры траўме або некаторых захворваннях (гемафіліі, цынзе).


гемаспарыдые́зы

(ад гемаспарыдыі)

хваробы пазваночных жывёл, якія выклікаюцца гемаспарыдыямі.


гемаспары́дыі

(ад гема- + гр. spora = семя + -idion = памяншальны суфікс)

атрад прасцейшых класа спаравікоў паразітуюць у крыві пазваночных жывёл і чалавека, выклікаючы захворванні.


гемаспермі́я

(ад гема- + сперма)

з’яўленне крыві (эрытрацытаў) у сперме, якая пры гэтым набывае чырвоны або «ржавы» колер.


гемаста́з

(ад гема- + -стаз)

1) спыненне руху крыві ў сасудах;

2) спыненне крывацёку.


гемата-

(гр. haima, -atos = кроў)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кроў».


гематаге́н

(ад гемата- + -ген)

лякарства ад малакроўя і заняпаду сіл; у склад яго ўваходзіць гемаглабін.


гематазо́і

(ад гемата- + гр. zoon = асобіна)

аднаклетачныя арганізмы, якія паразітуюць у крыві пазваночных жывёл і чалавека і выклікаюць інфекцыйныя захворванні (малярыю, піраплазму і інш).


гематако́кус

(н.-лац. haematococcus)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. хламідаманадавых, якая трапляецца ў капаных сажалках, на голых гранітных і бетанаваных збудаваннях у штучных басейнах, на вільготнай глебе, у лужынах.


гематакры́т

(ад гемата- + гр. krites = які вызначае)

прыбор для вызначэння суадносін крывяных цельцаў і плазмы ў крыві.


гематаксілі́н

(ад гемата- + гр. ksylon = драўніна)

сіні і сіне-чорны фарбавальнік, які здабываецца з драўніны кампеша; выкарыстоўваецца ў мікраскапічнай тэхніцы для фарбавання раслінных 1 жывёльных клетак.


гематаксі́ны

(ад гема- + таксіны)

рэчывы мікробнага, расліннага або жывёльнага паходжання, якія парушаюць абалонкі эрытрацытаў крыві і выклікаюць іх гемоліз.


гематало́гія

(ад гемата- + -логія)

навука аб саставе, уласцівасцях і хваробах крыві.


гематаміелі́я

(ад гемата- + гр. myelos = спінны мозг)

кровазліццё ў спінны мозг.


гематапарфіры́н

(ад гемата- + парфірын)

пігмент пурпурнага колеру, які ў нязначнай колькасці змяшчаецца ў мачы здаровага чалавека, а пры атручванні свінцом, анеміях і хваробах печані выдзяляецца ў вялікай колькасці.


гематапаэ́з

(ад гемата- + гр. poiesis = утварэнне)

працэс утварэння, развіцця і даспявання клетак крыві ў чалавека і жывёл.


гематапсі́я

(ад гемата + гр. opsis = вока)

кровазліццё ў вока, якое адбываецца часцей за ўсё пры траўмах.


гематахро́м

(ад гемата- + -храм)

чырвонае рэчыва, якое змяшчаецца ў тлушчавых кроплях клетак зялёных водарасцей у раствораным стане.


гематацэ́ле

(ад гемата- + гр. kele = пухліна)

скапленне крыві пераважна паміж лісткамі яечка, якое адбываецца звычайна пры траўмах.


гемато́лаг

(ад гемата- + -лаг)

спецыяліст у галіне гематалогіі.


гемато́ма

(ад гемата- + -ома)

накапленне крыві ў якой-н. поласці арганізма ў сувязі з яе прылівам пры траўмах, парушэнні цэласці крывяносных сасудаў.


гемато́ракс

(ад гема- + гр. thoraks = грудзі)

накапленне крыві ў поласці плеўры, якое адбываецца пры траўмах лёгкіх або пры некаторых захворваннях (раку лёгкіх, туберкулёзе і інш.).


гематрансфу́зія

(ад гема- + трансфузія)

пераліванне крыві.


гематрансфузіяло́гія

(ад гематрансфузія + -логія)

раздзел гематалогіі, які вывучае спосабы пералівання крыві і яе састаўных частак.


гематуры́я

(ад гемата- + -урыя)

выдзяленне крыві з мачой, якое назіраецца пры захворваннях органаў мачавой сістэмы, хваробах крыві, некаторых інфекцыйных захворваннях, траўмах.


гематы́т

(гр. haimatites = крывавы)

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чорнага або вішнёва-чырвонага колеру; жалезная руда.


гематэрапі́я

(ад гема- + тэрапія)

метад лячэння ўвядзеннем хвораму крыві (уласнай ці донарскай), а таксама прэпаратаў, прыгатаваных з крыві, напр. гематагену.


гемафілі́я

(ад гема- + -філія)

спадчыннае захворванне, якое характарызуецца схільнасцю да крывяцёкаў з прычыны паніжэння здольнасці крыві згусаць.


гемаці́н

(ад гр. haima, -atos = кроў)

жалезазмяшчальны пігмент крыві, прадукт акіслення гема.


гемацытабла́сты

(ад гемацыты + -бласты)

клеткі крывятворных органаў чалавека і пазваночных жывёл, з якіх утвараюцца эрытрацыты і лейкацыты.


гемацы́ты

(ад гема- + -цыты)

клетачныя элементы крыві (эрытрацыты, лейкацыты, трамбацыты, амёбацыты).


гемацыяні́н

(ад гема- + гр. kyanos = цёмна-сіні)

дыхальны пігмент гемалімфы малюскаў, вышэйшых ракападобных і некаторых павукападобных, які забяспечвае транспартаванне кіслароду ў арганізме.


гемелало́гія

(ад лац. gemellus = парны + -логія)

галіна біялогіі і медыцыны, якая вывучае паходжанне блізнят і аналізуе іх падабенства і адрозненні з пункту погляду генетыкі, марфалогіі, фізіялогіі і псіхалогіі.


гемерало́пія

(ад гр. hemera = дзень + alaos = сляпы + ops, opos = зрок)

разлад зроку, які характарызуецца зніжэннем светлавой адчувальнасці; назіраецца пры некаторых захворваннях вачэй, недахопе вітаміну А ў арганізме; курыная слепата.


гемерафі́лы

(ад гр. hemera = дзень + -філ)

віды жывёл і раслін, якія жывуць пераважна ў згуртаваннях культурных раслін (аграбіяцэнозах).


гемерафо́бы

(ад гр. hemera = дзень + -фоб)

віды жывёл і раслін, якія пазбягаюць згуртаванняў культурных раслін.


гемі-

(гр. hemi- = паў-)

прэфікс, які азначае «напалавіну, напалову».


геміанапсі́я

(ад гемі- + гр. an = без + opsis = зрок)

выпадзенне ў кожным воку палавіны поля зроку, што назіраецца пры арганічных захворваннях нервовай сістэмы, кровазліцці ў мозг, траўмах і інш.


геміанестэзі́я

(ад гемі- + анестэзія)

страта адчувальнасці на адной палавіне цела, якая з’яўляецца ў выніку парушэння праводнасці адчувальных нерваў.


геміапі́я

(ад гемі- + гр. ops = вока)

захаванне палавіны зроку ў воку пры геміанапсіі.


геміартро́з

(ад гемі- + гр. arthron = сустаў)

пераходнае ад неперарыўнага да перарыўнага сустава злучэнне касцей (напр. лоннае злучэнне).


геміаскаміцэ́ты

(н.-лац. hemiascomycetidae)

падклас аскаміцэтаў, для якога характэрна фарміраванне аскаў непасрэдна на міцэліі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін, жывёл і чалавека; галасумчатыя грыбы.


геміатрафі́я

(ад гемі- + атрафія)

атрафія палавіны органа або цела пры некаторых захворваннях (напр. г. твару).


гемігіле́я

(ад гемі- + гр. hyle = лес)

вільготны вечназялёны або змешаны лес на чырвона-бурых, жаўтазёмных і чырваназёмных глебах у субтрапічных і часткова ў трапічных і ўмераных зонах.


гемізіго́та

(ад гемі- + зігота)

дыплоідны арганізм, у якога ёсць толькі адна доза пэўных генаў.


гемізіго́тнасць

(ад гемізігота)

наяўнасць адзінарнага набору генаў у гаплоідных арганізмах.


гемікрані́я

(ад гемі- + гр. kranion = чэрап)

тое, што і мігрэнь.


гемікруста́цэі

(ад гемі- + лац. crustata = малюскі, якія маюць панцыр)

клас вымерлых прымітыўных членістаногіх, якія былі пашыраны ў палеазоі.


гемікрыптафі́ты

(ад гемі- + крыптафіты)

расліны, у якіх пупышкі аднаўлення зімуюць на ўзроўні глебы, а надземныя часткі адміраюць (напр. фіялка, віка, многія шматгадовыя травы).


геміксерафі́ты

(ад гемі- + ксерафіты)

расліны засушлівых мясцін, якія не пераносяць працяглага абязводжвання і маюць карані, што дасягаюць грунтавых вод.


гемімарфі́т

(ад гемі- + гр. morphe = выгляд)

тое, што і каламін.


гемімеры́ды

(н.-лац. hemimerida)

атрад насякомых, якія з’яўляюцца эктапаразітамі грызуноў; пашыраны ў экватарыяльнай Афрыцы.


геміметабалі́зм

(ад гемі- + метабалізм)

няпоўнае пераўтварэнне пры развіцці, уласцівае часцей нізкаарганізаваным групам жывёл.


геміметабалі́я

(ад гемі- + метабалія)

тое, што і геміметабалізм.


геміметамарфо́за

(ад гемі + метамарфоза)

тое, што і геміметабалізм.


гемі́н

(ад гр. haima = кроў)

салянакіслы гемацін, рэчыва, якое ўтвараецца пры ўздзеянні салянай кіслаты на гемаглабін крыві; вызначэнне на гемін выкарыстоўваецца ў судовай практыцы.


геміна́ты

(ад лац. geminare = падвойваць)

лінгв. падоўжаныя зычныя.


геміне́ла

(н.-лац. geminella)

ніткаватая зялёная водарасць сям. улотрыксавых, якая трапляецца ў планктоне прэсных вадаёмаў.


геміпарэ́з

(ад гемі- + гр. paresis = аслабленне)

аднабаковы няпоўны параліч мышцаў, які ўзнікае пры паражэннях галаўнога мозга.


геміплегі́я

(ад гемі- + гр. plege = удар)

параліч правай або левай палавіны цела, напр. пасля інсульту, пры пухлінах мозгу і інш.


гемісфе́ра

(ад гемі- + сфера)

1) зямное або нябеснае паўшар’е;

2) анат. паўшар’е галаўнога мозга.


геміцыклі́чны

(ад гемі- + гр. kyklos = круг);

г-ая кветка — кветка, у якой адны часткі размешчаны па спіралі, іншыя кругамі (напр. у ворлікаў).


геміцэлюло́зы

(ад гемі- + цэлюлоза)

група высокамалекулярных вугляводаў расліннага паходжання.


ге́млак

(англ. hemlock)

вечназялёнае хвойнае дрэва сям. сасновых, пашыранае ў Паўн. Амерыцы.


гемо́ліз

(ад гема- + -ліз)

працэс распаду эрытрацытаў крыві чалавека і жывёл і выхаду з іх гемаглабіну ў крывяную плазму, што найбольш часта адбываецца пры атручванні хімічнымі рэчывамі (напр. гематаксінамі).


гемо́метр

[ад гема(глабін) + -метр]

прыбор для вызначэння колькасці гемаглабіну ў крыві.


гемо́нхус

(н.-лац. haemonchus)

гельмінт класа нематодаў, паразіт маладняку авечак, узбуджальнік геманхозу.


гемпшы́ры

(ад англ. Hempshiге = назва графства ў Англіі)

парода мяса-воўнавых авец авечак, выведзеная ў 19 ст. ў Англіі.


ге́мулы

(лац. gemmula, ад gemma = пупышка)

унутраныя пупышкі большасці прэснаводных і некаторых марскіх губак, якія служаць для размнажэння.


гемэрытры́н

(ад гем + гр erythros = чырвоны)

рэчывы, якія афарбоўваюць кроў кольчатых чарвей у ружовы колер.


ген

(гр. genos = род, паходжанне)

адзінка спадчыннага рэчыва, з дапамогай якога прыметы і ўласцівасці бацькоў перадаюцца нашчадкам; знаходзіцца ў храмасомах клетачнага ядра.


ген

(гр. genos = род, паходжанне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «паходжанне», «утварэнне».


генагеагра́фія

(ад ген + геаграфія)

сумежны з генетыкай і біягеаграфіяй кірунак даследаванняў, які выяўляе геаграфічнае пашырэнне і частоты алеляў, што вызначаюць асноўныя прыметы і ўласцівасці ў межах усяго або часткі арэала пэўнага віду арганізмаў.


генако́пія

(ад ген + копія)

спадчыннае змяненне фенатыпу арганізма, якое знешне падобна да другога спадчыннага змянення, але абумоўлена іншымі генамі (параўн. фенакопія).


генане́ма

(ад ген + гр. nema = нітка)

доўгая бакавая малекула, якая з’яўляецца асновай храмасомы і носьбітам спадчыннай інфармацыі.


генаты́п

(ад ген + тып)

спадчынная канстытуцыя арганізма, сукупнасць усіх яго генаў.


генатэі́зм

(ад гр. heis, henos = адзін, адзіны + theos = бог)

пераходная паміж політэізмам і монатэізмам форма рэлігійных вераванняў, якая прызнае існаванне многіх багоў на чале з адным галоўным богам.


генафо́нд

(ад ген + фонд)

сукупнасць усіх генаў адной папуляцыі арганізмаў.


генацы́д

(ад ген + -цыд)

знішчэнне асобных груп насельніцтва па расавых, нацыянальных, этнічных, палітычных або рэлігійных матывах; арганічна звязана з фашызмам, расізмам і аналагічнымі рэакцыйнымі тэорыямі.


гендэрсо́нія

(н.-лац. hendersonia)

недасканалы грыб сям. сфероідных, які развіваецца на траве, кустах, сухіх галінках пладовых дрэў.


генеалагі́чны

(гр. genealogikos)

які мае адносіны да генеалогіі (напр. г-ая табліца, г-ая класіфікацыя моў).


генеало́гія

(фр. genealogia)

1) дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае паходжанне і сваяцкія сувязі гістарычных асоб, родаў;

2) гісторыя чыйго-н. роду, радаслоўная (напр. г. К. Каганца);

3) паходжанне жывёльных або раслінных родаў.


генеано́мія

(ад гр. genos, -neos = род + -номія)

раздзел сацыялогіі, які вывучае паходжанне і развіццё форм шлюбу і сям’і.


-генез

(гр. genesis = паходжанне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «звязаны з працэсам паходжання, узнікнення».


ге́незіс

(гр. genesis)

паходжанне, працэс узнікнення і развіцця якой-н. з'явы.


генера́л

(ням. General, ад лац. generalis = агульны, галоўны)

1) воінскае званне вышэйшага каманднага саставу арміі, старшае за званне палкоўніка;

2) гіст. судовы выканаўца ў Вялікім княстве Літоўскім; галоўны возны;

3) тытул кіраўніка ордэна езуітаў, а таксама некаторых іншых каталіцкіх манаскіх ордэнаў.


генера́л-адміра́л

(ад генерал + адмірал)

вышэйшы ваенна-марскі чын у Расіі 18—19 ст.


генера́л-адтота́нт

(ад генерал + ад ’ютант)

1) ад’ютант у генеральскім званні пры імператары або фельдмаршале ў Расіі 18 ст.;

2) ганаровае званне вышэйшых афіцэраў у свіце расійскага імператара ў 1908—1917 гг.


генера́л-аншэ́ф

(фр. général en chef = галоўнакамандуючы)

генеральскае званне ў рускай арміі 18 ст.


генера́л-бас

(ням. Generalbass, ад іт. basso generale = лічбавы бас)

даўні спосаб лічбавага абазначэння ў нотным пісьме акордаў, калі лічбы ставіліся пад самай нізкай басовай партыяй.


генера́л-губерна́тар

(ад генерал + губернатар)

1) вышэйшая службовая асоба мясцовай адміністрацыі ў Расіі ў 1703—1917 гг.;

2) кіраўнік каланіяльнай адміністрацыі ў былых калоніях і дамініёнах Вялікабрытаніі, Францыі і іншых каланіяльных дзяржаў;

3) вышэйшы прадстаўнік англійскага караля ў краінах, якія раней былі брытанскімі дамініёнамі.


генераліза́цыя

(ад лац. generalis = агульны, галоўны)

1) абагульненне, лагічны пераход ад прыватнага да агульнага; падпарадкаванне прыватных з’яў агульнаму прынцыпу;

2) пашырэнне хваробатворнага працэсу па ўсім арганізме або органе.


генералі́сімус

(лац. generalissimus = самы галоўны)

самае высокае воінскае званне ў шэрагу дзяржаў.


генералітэ́т

(ням. Generalität, ад лац. generalis = агульны, галоўны)

вышэйшы камандны састаў арміі; генералы.


генера́л-кватэрма́йстар

(ад генерал + кватэрмайстар)

штабная пасада ў некаторых арміях (Англіі, Германіі і інш.).


генера́л-лейтэна́нт

(ад генерал + лейтэнант)

другое па старшынству генеральскае званне ў арміях некаторых дзяржаў, у т. л. і ў Рэспубліцы Беларусь.


генера́л-маёр

(ад генерал + маёр)

першае па старшынству генеральскае званне ў арміях некаторых дзяржаў, у т. л. і ў Рэспубліцы Беларусь.


генера́л-пракуро́р

(ад генерал + пракурор)

вышэйшы ўрадавы чыноўнік царскай Расіі, які наглядаў за законнасцю дзейнасці дзяржаўнага апарату і ўзначальваў Сенат.


генера́л-фельдма́ршал

(ад генерал + фельдмаршал)

вышэйшае воінскае званне ў арміі царскай Расіі і некаторых сучасных замежных арміях.


генера́льны

(польск. generalny, ад лац. generalis = агульны, галоўны)

1) галоўны, асноўны, вядучы (напр. г. план, г. сакратар);

2) усеагульны, грунтоўны (напр. г-ая ўборка);

г-ая рэпетыцыя — апошняя рэпетыцыя перад спектаклем, канцэртам.


генера́тар

(лац. generator = вытворца)

апарат, машына для выпрацоўкі якога-н. энергетычнага прадукту (напр. гаручага газу з цвёрдага або вадкага паліва), атрымання пэўнага віду энергіі (напр. электрычнай з механічнай), стварэння электрамагнітных, светлавых, гукавых сігналаў і імпульсаў (напр. г. пераменнага току, г. сігналаў, аптычны г.).


генера́тарны

(ад генератар)

які мае адносіны да генератара (напр. г-ая лямпа, г. газ).


генераты́ўны

(лац. generativus, ад generare = нараджаць, ствараць)

які служыць для размнажэння;

г-ыя клеткі — палавыя клеткі.


генера́цыя

(лац. generatio = нараджэнне)

1) члены аднаго роду або аднаго віду жывёл, раслін, аднолькава аддаленых у роднасных адносінах ад агульных продкаў; пакаленне;

2) узнаўленне, вытворчасць (напр. г. электрычнай энергіі).


генеры́раваць

(лац. generare = нараджаць, ствараць)

выклікаць з’яўленне, утварэнне чаго-н. (напр. г. электрычныя ваганні).


гене́та

(н.-лац. genetta)

драпежная жывёла сям. віверавых з доўгім гібкім целам, пакрытым грубай поўсцю; пашырана ў саваннах і трапічных лясах Афрыкі, у Паўд.-Зах. Еўропе і ў заходняй частцы Аравійскага паўвострава.


гене́тык

(ад генетыка)

спецыяліст у галіне генетыкі.


гене́тыка

(гр. genetikos = звязаны з нараджэннем, паходжаннем)

навука аб законах спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў і метадах кіравання імі.


генеты́чны

(гр. genetikos)

які ўказвае на паходжанне, развіццё;

г. код — сістэма зашыфроўкі спадчыннай інфармацыі ў малекулах нуклеінавых кіслот;

г. метад — спосаб даследавання з’яў, які грунтуецца на аналізе іх генезісу і развіцця.


ге́ній

(лац. genius)

1) звышнатуральная істота ў рымскай міфалогіі, якая быццам ахоўвае чалавека на працягу ўсяго жыцця; пазней — наогул добры або злы дух;

добры г. — той, хто аказвае на каго-н. дабратворны ўплыў;

злы г. — той, хто прыносіць каму-н. зло;

2) чалавек, якому ўласціва найвышэйшая ступень творчай даравітасці, таленавітасці.


геніта́ліі

(с.-лац. genitalia, ад лац. genitalis = дзетародны)

палавыя органы жывёл і чалавека.


геніта́льны

(лац. genitalis)

палавы, дзетародны.


геніты́ў

[лац. (casus) genitivus]

лінгв. родны склон.


-генія

(гр. genos = паходжанне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «паходжанне», «утварэнне».


генія́льнасць

(ад геніяльны)

найвышэйшая ступень творчай адоранасці і развіцця здольнасцей чалавека.


генія́льны

(лац. genialis = прыемны, мілы)

1) выключна адораны, таленавіты (напр. г. кампазітар);

2) уласцівы генію, творча дасканалы (напр. г-ая думка, г. твор).


-генны

(гр. genes = які нараджаецца, народжаны)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «звязаны з паходжаннем».


гено́м

(ням. Genom, ад гр. genos = род, паходжанне)

сукупнасць генаў у адзінарным (гаплоідным) наборы храмасом дадзенай жывёльнай або расліннай клеткі (параўн. плазмон).


ге́нры

[ад англ. J. Heniy = прозвішча амер. фізіка (1797—1878)]

адзінка індуктыўнасці ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная індуктыўнасці такога электрычнага контуру, у якім скорасць змены току ў 1 ампер за 1 с выклікае эрс самаіндукцыі ў 1 вольт.


гентгельві́н

(ад бельг. Gent = назва горада ў Бельгіі + гельвін)

рэдкі мінерал групы гельвіну, бясколерны ці блекла-жоўты са шкляным бляскам.


генты́льны

(лац. gentilis)

родавы.


ге́нтэкс

(англ. Gentex, ад Generalized Teletype Exchange Service)

міжнародная тэлеграфная сетка агульнага карыстання, абсталяваная аўтаматычнымі тэлеграфнымі станцыямі прамых злучэнняў.


генуі́нны

(лац. genuinus = прыроджаны, першасны)

які належыць да прыроджаных захворванняў і анамалій развіцця арганізма (напр. г-ая эпілепсія).


генцыя́на

(лац. gentiana)

травяністая расліна сям. гарычкавых з ярка-сінімі кветкамі, характэрная для альпійскіх і субальпійскіх лугоў; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая.


гео́граф

(ад геаграфія)

спецыяліст у галіне геаграфіі.


гео́ід

(ад геа- + -оід)

фігура, якую ўтварыла б паверхня Сусветнага акіяна, не парушаная прылівамі, цячэннямі, уяўна працягненая ўнутры мацерыкоў.


гео́лаг

(ад геа- + -лаг)

спецыяліст у галіне геалогіі.


гео́метр

(гр. geometres)

спецыяліст у галіне геаметрыі.


гео́ргікі

(гр. georgikos = сельскагаспадарчы)

эпічныя творы антычнай паэзіі, якія апявалі вясковае жыццё, побыт, прыроду, працу.


гепа́рд

(фр. guépard)

буйная драпежная жывёла сям. кашачых, якая водзіцца ў Азіі і Афрыцы.


гепары́н

(ад гр. hepar = печань)

рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві (змяшчаецца ў печані лёгкіх, нырках, мышцах).


гепатаге́нны

(ад гр. hepar, -atos = печань + -генны)

які адносіцца да печані.


гепатапто́з

(ад гр. hepar, -atos = печань + -птоз)

апусканне печані (пры вертыкальным становішчы хворага).


гепатацы́ты

(ад гр. hepar, -atos = печань + -цыты)

жалезістыя клеткі печані, якія ўваходзяць у склад пячоначнай долькі.


гепаты́т

(ад гр. hepar, -atos = печань)

хвароба печані запаленчага або дыстрафічнага характару; хвароба Боткіна.


гепта-

(гр. hepta = сем)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні слову «сем».


гептаго́н

(ад гепта- + гр. gonia = вугал)

сямівугольнік.


гепта́метр

(гр. heptametros = сямістопны)

літ. сямістопны верш.


гепта́н

(ад гр. hepta = сем)

арганічнае злучэнне, насычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерная рухомая вадкасць са слабым пахам; прымяняецца як эталон для вызначэння дэтанацыйнай стойкасці маторнага паліва.


гепта́рхія

(ад гепта- + гр. arche = улада, панаванне)

умоўны тэрмін, уведзены англійскімі гісторыкамі 16 ст. для абазначэння перыяду гісторыі Англіі з канца 6 да 9 ст., калі адсутнічала палітычнае адзінства краіны.


гептато́ніка

(ад гепта- + тоніка)

тое, што і дыятоніка.


гептахло́р

(ад гепта- + хлор)

комплексны ядахімікат, які выкарыстоўваецца для перадпасяўной апрацоўкі насення сельскагаспадарчых культур.


гептахо́рд

(ад гепта- + -хорд)

1) сяміступеньчаты музычны гукарад;

2) сяміструнная ліра.


гепта́эдр

(ад гепта- + -эдр)

цела, абмежаванае сямю многавугольнікамі.


гепто́д

[ад гепта- + (электр)-од]

электронная лямпа з сямю электродамі (анодам, катодам і пяццю сеткамі).


гептылрэзарцы́н

(ад гепта + рэзарцын)

лекавы процігліставы сродак.


герагігіе́на

(ад гр. geron = стары чалавек + гігіена)

раздзел геранталогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя (сацыяльных, бытавых, прыродных) і ладу жыцця на хуткасць і характар старэння чалавека.


гераза́ўры

(н.-лац. gerrhosauridae)

сямейства яшчарак з пакрытым буйной рагавой луской целам даўжынёй да 50 см; пашыраны ў пустынях і саваннах Афрыкі.


гераіза́цыя

(ад герой)

надзяленне каго-н. або чаго-н. гераічнымі рысамі (напр. г. працы ў мастацкай творчасці).


гераі́зм

(фр. héroïsme, ад гр. heros = герой)

праяўленне мужнасці, стойкасці, самаадданасці ў імя высокай мэты.


гераі́н

(фр. héroïne)

наркотык моцнага дзеяння, болесуцішальны; прыгнечвае цэнтральную нервовую сістэму.


гераі́чны

(гр. heroikos)

1) здольны на подзвіг (напр. г. народ);

2) звязаны з праяўленнем геройства (напр. г. учынак);

3) крайні, які патрабуе надзвычайнага напружання (напр. г-ыя намаганні);

4) які мае адносіны да герояў старажытнасці (напр. г. эпас).


гера́льдыка

(фр. héraldique, ад с.-лац. heraldus = вяшчальнік)

дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая займаецца вывучэннем гербаў.


герантакра́тыя

(ад гр. geron, -ntos = стары чалавек + -кратыя)

уяўная ранняя форма арганізацыі грамадства, пры якой улада нібыта належала старэйшым.


герантало́гія

(ад гр. geron, -ntos = стары + -логія)

раздзел біялогіі і медыцыны, які вывучае працэс старэння жывых арганізмаў, у т.л. чалавека; уключае герыятрыю, герагігіену і герантапсіхалогію.


герантамарфо́з

(ад гр. geron, -ntos = стары + -марфоз)

эвалюцыя шляхам змен, якія вынікаюць на позніх стадыях развіцця арганізма; з’ява, блізкая да анабаліі.


герантапсіхало́гія

(ад гр. geron, -ntos = стары + псіхалогія)

раздзел геранталогіі, які выкарыстоўвае агульнапсіхалагічныя сродкі і методыкі для вывучэння асаблівасцей псіхікі і паводзін асоб пажылога і старога ўзросту.


герантафілі́я

(ад гр. geron, -ntos = стары + -філія)

разнавіднасць палавой ненармальнасці, палавая цяга да асоб старэчага ўзросту.


геранто́лаг

(ад гр. geron, -ntos = стары + -лаг)

спецыяліст у галіне геранталогіі.


гера́нь

(н.-лац. geranium, ад гр. geranion = журавель)

травяністая расліна сям. гераніевых з пахучым лісцем і яркімі ліловымі або пурпуровымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная пераважна ва ўмераных зонах; дэкаратыўная, лекавая і меданосная.


герато́н

(ад гр. geron = стары + tonos = напружанне)

лекавы вітамінны прэпарат, які змяшчае 10—12 вітамінаў і нармалізуе абменныя працэсы ў арганізме.


герб

(польск. herb, ад ням. Erbe = спадчына)

распазнавальны знак дзяржавы, горада, дваранскага роду, які змяшчаецца на флагах, манетах, пячатках, некаторых дакументах і г.д.


герба́рый

(лац. gerbarium = травяны)

калекцыя засушаных і размешчаных у пэўнай сістэме раслін.


гербіцы́ды

(ад лац. herba = трава + -цыды)

хімічныя рэчывы для барацьбы з пустазеллем.


герд

(ням. Herd = пліта)

прыстасаванне ў выглядзе нахіленай плоскасці для прамывання глеістых і зярністых руд.


герко́н

[ад гер(метычны) кан(такт)]

пераключальнік са спружыннымі кантактамі з ферамагнітнага матэрыялу, змешчанымі ў герметызаваны шкляны балон, якія стыкаюцца пад уплывам магнітнага поля.


геркуле́с

(лац. Hercules = лацінская назва старажьпнагрэчаскага міфічнага героя-асілка Геракла)

1) перан. асілак, атлет;

2) аўсяныя крупы спецыяльнага прыгатавання;

3) жук сям. пласцініставусых чорнага колеру, пашыраны ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы.


герлска́ўт

(ад англ. girl = дзяўчынка + scout = разведчык)

член скаўцкай арганізацыі дзяўчынак (гл. скаўтызм).


ге́рма

(гр. hermes)

чатырохгранны слуп, які завяршаецца скульптурнай выявай галавы.


германафі́л

(ад лац. Germanus = немец = -філ)

той, хто мае цягу, прыхільнасць да ўсяго нямецкага.


германафо́б

(ад лац. Germanus = немец + -фоб)

праціўнік, ненавіснік усяго нямецкага.


германі́зм

(ад лац. Germanus = немец)

слова або выраз, запазычаны з германскіх моў, пераважна з нямецкай.


герма́ній

(н.-лац. germanium, ад лац. Germania = Германія)

хімічны элемент, цвёрдае рэчыва шэра-белага колеру з металічным бляскам; выкарыстоўваецца як паўправаднік у радыё- і электратэхніцы.


германі́стыка

(ад лац. Germanus = немец)

1) комплекс навук, якія вывучаюць мову, літаратуру, гісторыю, матэрыяльную і духоўную культуру германамоўных народаў;

2) частка мовазнаўства, якая даследуе германскія мовы.


гермафрады́т

(гр. Hermaphroditos = імя сына Гермеса і Афрадыты, зрошчанага па волі старажытнагрэчаскіх багоў з німфай Салмакідай)

арганізм, часцей жывёльны, які мае прыкметы абодвух полаў.


гермафрадыты́зм

(ад гермафрадыт)

наяўнасць прыкмет мужчынскага і жаночага полу ў аднаго арганізма; двухполавасць.


гермене́ўтыка

(гр. hermeneutikos = які датычыць тлумачэння)

тэорыя тлумачэння цяжкіх для разумення тэкстаў, перш за ўсё старажытных рукапісаў і старадрукаў (параўн. экзегетыка 1).


герметыза́цыя

(ад егіп. Hermes = імя легендарнага егіп. мудраца, якому, між іншым, прыпісвалі ўменне закрываць пасуду)

забеспячэнне непранікальнасці вытворчых памяшканняў і абсталявання для вадкасцей і газаў.


герме́тыкі

(ад герметычны)

вадкія, вязкацякучыя ці пастападобныя кампазіцыі на аснове палімераў ці алігамераў, здольныя забяспечваць непранікальнасць (герметычнасць) стыкаў, швоў, злучэнняў розных канструкцый за кошт высокай адгезіі да матэрыялаў.


герметы́чны

(с.-лац. hermeticus, ад егіп. Hermes = імя легендарнага егіп. мудраца)

які шчыльна закрыты і не прапускае вадкасці і паветра (напр. г-ая пасуда, г-ая печ).


гермінаты́ўны

(лац. germinativus, ад germen = зародак)

зародкавы.


геро́іка

(гр. heroikos = гераічны)

гераічны змест, гераічны бок чаго-н.


героікамі́чны

[ад гераі(чны) + камічны]

літ. прадстаўлены ў форме гераічнай паэмы, хоць сам па сабе дробязны.


геро́й

(гр. heros)

1) храбры чалавек, які здзейсніў подзвіг;

2) галоўная дзеючая асоба літаратурнага твора;

3) чалавек, які ўвасабляе тыповыя рысы свайго часу, эпохі, асяроддзя;

4) той, хто нечым вылучыўся, звярнуў на сябе ўвагу (г. дня).


геро́льд

(ням. Herold)

вяшчальнік пры двары караля або феадальнага правіцеля, распарадчык на рыцарскіх турнірах у сярэдневяковай Зах. Еўропе.


герольдма́йстар

(ад герольд + майстар)

службовая асоба ў Расіі ў 1722—1917 гг., якая ўзначальвала герольдыю.


геро́льдыя

(ад герольд)

ведамства ў Расіі ў 1722—1917 гг. па справах аб тытулах і дваранскіх прывілеях.


геро́нт

(гр. geron, -ntos = стары чалавек)

член рады старэйшын (герусіі) у Стараж. Грэцыі.


ге́рпес

(гр. herpes = лішай)

група інфекцыйных вірусных захворванняў, якія характарызуюцца высыпкай дробных пухіркоў на скуры.


герпесві́русы

(ад герпес + вірусы)

буйныя вірусы, якія змяшчаюць дэзаксірыбануклеінавую кіслату; размнажаюцца ў клетачных ядрах пазваночных, узбуджаюць інфекцыйныя захворванні жывёл і чалавека.


герпетало́гія

(ад гр. herpeton = паўзун + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае паўзуноў і земнаводных.


герпетафа́уна

(ад гр. herpeton = паўзун + фауна)

сукупнасць відаў земнаводных і паўзуноў, якія насяляюць пэўную тэрыторыю або жылі ў пэўны гістарычны перыяд Зямлі.


геру́ндый

(лац. gerundium)

лінгв. трыванне аддзеяслоўнага назоўніка ў лацінскай і некаторых іншых мовах.


герунды́ў

(лац. gerundivum)

лінгв. дзеепрыметнік будучага часу залежнага стану ў лацінскай мове.


геру́сія

(гр. gerusia, ад geron = стары чалавек)

рада старэйшын у старажытнагрэчаскіх гарадах-дзяржавах.


герц

[ням. H. Hertz = прозвішча ням. фізіка (1857—1894)]

адзінка вымярэння частаты ваганняў.


ге́рцаг

(ням. Herzog)

1) выбарны правадыр племені ў старажытных германцаў;

2) буйнейшы тэрытарыяльны ўладальнік у сярэдневяковай Зах. Еўропе;

3) адзін з вышэйшых дваранскіх тытулаў у Зах. Еўропе.


геры́лья

(ісп. guerilla, памянш. ад guerra = вайна)

назва партызанскай вайны ў Іспаніі і Лац. Амерыцы.


герылья́сы

(ісп. guerillas, мн. ад guerilla = партызанская вайна)

удзельнікі герылы.


геры́цый

(н.-лац. hericium)

базідыяльны грыб сям. яжовікавых, які расце на ламаччы і пнях лісцевых парод (асабліва бярозы).


герыятры́я

(ад гр. geron = стары чалавек + -ятрыя)

раздзел геранталогіі, які вывучае асаблівасці захворванняў людзей старэчага веку і распрацоўвае метады лячэння і папярэджання іх.


герэфо́рды

(ад англ. Herefordshire = назва графства ў Англіі)

парода буйной рагатай жывёлы мяснога напрамку, якая выведзена ў Англіі ў 18 ст.


гесперо́рніс

(ад гр. hespera = вечар, захад + ornis = птушка)

вымерлая зубастая птушка, якая жыла ў мезазоі; вяла плаваючы спосаб жыцця, не лятала.


геста́па

(ням. Gestapo, ад Geheime Staats Polizei = тайная дзяржаўная паліцыя)

тайная паліцыя ў гітлераўскай Германіі, якая жорстка распраўлялася са сваімі ахвярамі.


ге́та

(іт. ghetto)

гарадскія кварталы ў сярэдневяковай Еўропе і ў некаторых сучасных краінах, адведзеныя для прымусовага пасялення людзей пэўнай расы, нацыі, рэлігіі.


ге́тман

(польск. hetman < чэш. hejtman, ад с.-в.-ням. houbetman)

1) камандуючы войскамі ў Вялікім княстве Літоўскім і Польшчы (16—18 ст.);

2) начальнік казацкага войска на Украіне (16—17 ст.).


ге́тры

(фр. guêtres)

цёплае адзенне для ног, якое надзяваецца паверх абутку і закрывае нагу да калена або да шчыкалаткі.


ге́тэр

(англ. getter)

рэчыва, якое ўводзяць у электронную лямпу, каб выдаліць рэшткі газу; паглынальнік газу.


гетэ́ра

(гр. hetaira = літар. сяброўка, палюбоўніца)

1) адукаваная незамужняя жанчына ў Стараж. Грэцыі, якая вяла свабодны, незалежны спосаб жыцця;

2) кніжн. жанчына лёгкіх паводзін.


гетэра-

(гр. heteros = іншы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «іншы», «другі».


гетэраалелі́зм

(ад гетэра- + алель)

існаванне гена ў дзвюх і больш формах (параўн. гомаалелізм).


гетэраа́тамы

(ад гетэра- + атамы)

усе атамы (акрамя атамаў вугляроду), якія ўваходзяць у склад арганічных злучэнняў.


гетэрааўксі́н

(ад гетэра- + аўксіны)

хімічнае рэчыва высокай фізіялагічнай актыўнасці, якое ўтвараецца ў раслінах і ўплывае на іх рост.


гетэрабазідыяміцэ́ты

(н.-лац. heterobasidiomycetidae)

падклас базідыяміцэтаў, для якога характэрны складаныя, шматклетачныя базідыі пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.


гетэрабатмі́я

(ад гетэра- + гр. bathmos = ступень)

неаднолькавы ўзровень спецыялізацыі розных органаў, набыты ў працэсе іх эвалюцыі.


гетэрагалі́нны

(ад гетэра- + гр. hals = соль);

г-ыя арганізмы — водныя арганізмы, здольныя існаваць у асяроддзі рознай салёнасці (параўн. гомагалінны).


гетэрагаме́тнасць

(ад гетэра- + гаметы)

генетычная нераўнацэннасць гамет аднаго з полаў, якая заключаецца ў тым, што яны змяшчаюць неаднолькавыя палавыя храмасомы (параўн. гомагаметнасць).


гетэрагаме́ты

(ад гетэра- + гаметы)

тое, што і анізагаметы.


гетэрага́мія

(ад гетэра- + -гамія)

1) тып палавога працэсу, пры якім гаметы, што зліваюцца, адрозніваюцца знешнім выглядам (параўн. аагамія);

2) перадача нашчадкам па мужчынскай лініі іншых генаў ці іх камбінацый, чым па жаночай (параўн. гамагамія).


гетэрагене́з

(ад гетэра- + -генез)

1) змена спосабаў размнажэння ў арганізмаў на працягу двух ,або больш пакаленняў;

2) раптоўнае з’яўленне асобін, якія моцна адрозніваюцца шэрагам прымет ад бацькоўскіх форм.


гетэрагеніза́цыя

(ад гр heterogenes = разнародны)

стварэнне ў сплавах неаднароднай структуры з дзвюх або некалькіх фаз, што маюць розныя крышталічныя рашоткі (параўн. гомагенізацыя).


гетэраге́нны

(ад гетэра- + -генны)

які складаецца з неаднолькавых, разнародных частак, напр. г. слой вады (проціл. гамагенны).


гетэраго́нія

(ад гетэра- + -гонія)

адна з формаў чаргавання пакаленняў у беспазваночных жывёл, пры якой раздзельнаполыя пакаленні змяняюцца гермафрадытамі або на змену пакаленням з апладнёных яец прыходзяць пакаленні, што развіваюцца з неапладнёных яец.


гетэраданты́зм

(ад гетэра + гр. odus, odontos = зуб)

дыферэнцыраванне формы зубоў ад канічных шыпоў рознай даўжыні, аднародных па форме, да зубоў рознага тыпу або класа.


гетэрадзі́н

(ад гетэра- + гр. dynamis = сіла)

маламагутны высокачастотны генератар электрычных ваганняў; выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы.


гетэрадо́нтнасць

(ад гетэра- + гр. odus, odontos = зуб)

розназубасць (параўн. гамадонтнасць).


гетэразіго́та

(ад гетэра- + зігота)

клетка або арганізм, якія маюць у спадчынным наборы розныя формы таго ці іншага гена (параўн. гомазігота).


гетэразіго́тнасць

(ад гетэразігота)

уласцівы якому-н. арганізму стан, пры якім яго гамалагічныя храмасомы маюць розныя формы (алелі) таго ці іншага гена або адрозніваюцца ўзаемаразмяшчэннем генаў (параўн. гомазіготнасць).


гетэрака́рпія

(ад гетэра- + гр. karpos = плод)

утварэнне ў аднаго і таго ж віду кветкавых раслін пладоў, якія распаўсюджваюцца рознымі спосабамі (напр. у календулы — жывёламі і ветрам).


гетэракарыён

(ад гетэра- + гр. karyon = арэх, ядро)

клетка, якая мае два або больш ядзер, што адрозніваюцца спадчыннымі (генетычнымі) уласцівасцямі (напр. у грыбоў).


гетэраклі́зія

(ад гетэра- + гр. klino = нахіляю, адмяняю)

лінгв. скланенне слова па змешанаму тыпу.


гетэрако́кус

(н.-лац. heterococcus)

ніткаватая жоўта-зялёная водарасць сям. гетэраклоніевых, якая трапляецца пераважна ў глебе.


гетэрамарфі́зм

(ад гетэра- + -марфізм)

працэс утварэння з адной магмы пры неаднолькавых умовах горных парод з розным мінералагічным, але аднолькавым хімічным саставам.


гетэрамарфі́т

(ад гетэра- + гр. morphe = форма)

мінерал класа сульфідаў чорнага колеру з металічным бляскам.


гетэрамарфо́з

(ад гетэра- + -марфоз)

утварэнне пры рэгенерацыі ў жывёл замест страчанага органа зусім іншага органа (напру ракападобных замест вачэй вырастаюць ногі або вусікі).


гетэрані́мны

(ад гетэра- + гр. onyma = імя)

рознаіменны.


гетэрано́мія

(ад гетэра- + -номія)

вызначальнасць якой-н. з’явы чужымі ёй знешнімі законамі (проціл. аўтаномія 2).


гетэрантэ́ра

(н.-лац. heteranthere)

расліна сям. пантадэрыевых з цёмна-зялёным лісцем і дробнымі жоўтымі кветкамі, пашыраная ў вадаёмах Амерыкі і Афрыкі, на Беларусі зрэдку культывуецца ў акварыумах.


гетэрапаля́рны

(ад гетэра + палярны)

які мае адносіны да хімічнай сувязі, што суправаджаецца перацягваннем электроннай пары адным з атамаў і наступным сцягваннем утвораных іонаў.


гетэрапе́дыя

(н.-лац. heteropedia)

ніткаватая жоўта-зялёная водарасць сям. гетэраклоніевых, якая трапляецца ў глебе, старыцах.


гетэраплаіды́я

(ад гетэра- + гр. ploos = кратны + eidos = выгляд)

тое, што і анеўплаідыя.


гетэрапла́стыка

(ад гетэра- + пластыка)

перасадка тканак або органаў ад прадстаўнікоў іншых біялагічных відаў, у прыватнасці — ад жывёл чалавеку (параўн. гамапластыка).


гетэрара́бдус

(н.-лац. heterorhabdus)

рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў рэках Амазонка і Такантыне; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


гетэрасексуалі́зм

(ад гетэра- + сексуалізм)

1) палавая цяга да асобы іншага полу (параўн. гомасексуалізм);

2) з’яўленне прымет, уласцівых іншаму полу.


гетэраспары́я

(ад гетэра- + гр. spora = семя)

утварэнне спораў рознага памеру ў некаторых вышэйшых раслін; разнаспоравасць.


гетэраструкту́ра

(ад гетэра- + структура)

камбінацыя некалькіх кантактаў, якая выкарыстоўваецца ў паўправадніковых лазерах, святлавыпрамяняльных святловыпрамяняльных дыёдах і інш.


гетэрастылі́я

(ад гетэра- + гр. stylos = слуп)

неаднолькавая даўжыня слупкоў і тычынкавых нітак у кветак аднаго віду раслін, напр. у грэчкі, незабудкі (параўн. гомастылія).


гетэрасфе́ра

(ад гетэра- + сфера)

атмасферныя слаі, размешчаныя вышэй за 100 км, дзе састаў паветра змяняецца з вышынёй у выніку дысацыяцыі малекул пад уздзеяннем ультрафіялетавых прамянёў (параўн. гамасфера).


гетэраталі́зм

(ад гетэра- + гр. thallos = галінка, парастак)

раздзельнаполасць у ніжэйшых раслін, якая выяўляецца ў фізіялагічным і генетычным падзеле полаў без знешніх адрозненняў (параўн. гоматалізм).


гетэрато́пія

(ад гетэра- + гр. topos = месца)

змена месца фарміравання органа ў жывёл у працэсе іх індывідуальнага развіцця (напр. зубоў на паднябенні).


гетэратранспланта́цыя

(ад гетэра- + трансплантацыя)

перасадка тканак або органаў прадстаўніку іншага біялагічнага віду (параўн. алатрансплантацыя, ксенатрансплантацыя).


гетэратрафі́я

(ад гетэра- + -трафія)

жыўленне арганізмаў гатовымі арганічнымі рэчывамі.


гетэратро́фны

(ад гетэра- + -трофны)

які жывіцца гатовымі арганічнымі рэчывамі;

г-ыя арганізмы — тое, што і гетэратрофы (параўн. аўтатрофны).


гетэратро́фы

(ад гетэра- + -трофы)

арганізмы, якія жывяцца гатовымі арганічнымі рэчывамі (параўн. аўтатрофы).


гетэратэ́рмны

(ад гетэра- + -тэрмны);

г-ыя жывёлы — група жывёл, у якіх перыяды пастаяннай тэмпературы цела зменьваюцца перыядамі значных яе ваганняў у залежнасці ад змен тэмпературы знешняга асяроддзя (напр. вожык, барсук, хамяк).


гетэрафа́зія

(ад гетэра- + гр. phasis = маўленне)

разлад мовы, пры якім адны словы або гукі ўжываюцца замест іншых.


гетэрафілі́я

(ад гетэра- + гр. phyllon = ліст)

наяўнасць у лістоў рознай формы на адной расліне.


гетэрафо́нія

(ад гетэра- + -фонія)

від многагалосся, калі пры выкананні мелодыі адзін або некалькі галасоў адыходзяць ад асноўнага напеву (параўн. гамафонія, поліфанія).


гетэрафра́зія

(ад гетэра- + гр. phrasis = выраз)

тое, што і гетэрафазія.


гетэрахрамасо́ма

(ад гетэра- + храмасома)

храмасома, якая марфалагічна адрозніваецца ад свайго гамолага (гл. гамалогія), напр. палавая храмасома.


гетэрахрамаці́н

(ад гетэра + храмацін)

рэчыва храмасом, якое захоўвае кампактную структуру ў ядры, што знаходзіцца ў спакоі, і ў працэсе клетачнага дзялення.


гетэрахрані́я

(ад гетэра- + гр. chronos = час)

несвоечасовасць, адхіленне ў часе.


гетэрацыклі́чны

(ад гетэра- + цыклічны);

г-ыя злучэнні — арганічныя злучэнні з цыклічнай (кальцавой) будовай, у склад цыкла якіх уваходзяць, акрамя атамаў вугляроду, атамы іншых элементаў (азоту, кіслароду, серы і інш.).


гетэрацы́сты

(ад гетэра- + гр. kystis = пузыр)

буйныя жоўтыя клеткі ў водарасцей, пазбаўленыя жывога змесціва.


гетэро́зіс

(гр. heterosis = ператварэнне)

павышаная жыццяздольнасць і прадукцыйнасць першага пакалення гібрыдаў у параўнанні з бацькоўскімі формамі раслін або жывёл.


гетэро́трыкс

(н.-лац. heterothrix)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. гетэротрыксавых, якая трапляецца пераважна ў глебах, зрэдку ў азёрах.


гетэ́рыі

(гр. hetaireia)

1) палітычныя групы грамадзян у Стараж. Грэцыі;

2) тайныя таварыствы ў Грэцыі 18 — пач. 19 ст., мэтай якіх было вызваленне краіны ад турэцкага панавання.


гештальтпсіхало́гія

(ад ням. Gestalt = цэласная форма, вобраз, структура + псіхалогія)

кірунак у замежнай псіхалогіі, які лічыць першаснымі і вызначальнымі элементамі псіхікі суб’ектыўныя псіхічныя структуры (гештальты).


гешэ́фт

(ням. Geschäft)

спекуляцыйная, выгадная здзелка.


геяка́лікс

(н.-лац. geocalix)

пячоначны мох сям. гарпантавых, які трапляецца ў цяністых месцах па берагах рэк і ручаёў, на гнілой драўніне.


геяпі́ксіс

(н.-лац. geopyxis)

сумчаты грыб сям. пецыцавых, які развіваецца на рэштках драўніны ў глебе.


гёзы

(гал. geuzen, ад фр. gueux = жабракі)

члены Саюза дваран, якія ў гады Нідэрландскай рэвалюцыі 16 ст. змагаліся супраць іспанскай тыраніі, пазней народныя паўстанцы, якія выступалі супраць іспанскіх каланізатараў.


гёрлс

(англ. girls = дзяўчаты)

група дзяўчат, якая выступае з танцавальнымі нумарамі на эстрадзе, галоўным чынам у мюзік-холе, кабарэ.


гётыт

[ням. Goethit, ад J. Goethe = прозвішча ням. паэта і даследчыка прыроды (1749—1832)]

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чорна-бурага, чырвона-бурага, жоўтага колеру; жалезная руда.


гзымс

(польск. gzyms, ад ням. Gesims)

тое, што і карніз 2.


гібелі́ны

(іт. ghibellini)

палітычная групоўка ў Італіі ў 12—15 ст., якая падтрымлівала прэтэнзіі германскіх імператараў на ўладу на Апенінскім паўвостраве; змагалася з папствам і гвельфамі, выражала інтарэсы нобіляў 2.


гібе́ра

(н.-лац. gibbera)

сумчаты грыб сям. вентурыевых, які развіваецца на галінках брусніц.


гібе́рна

(ст.-польск. hiberna, ад лац. hiberna = зімовыя кватэры)

1) зімовыя кватэры войска ў Стараж. Рыме;

2) павіннасць зімовага ўтрымання войска і забеспячэння яго харчам, якую неслі жыхары дзяржаўных і царкоўных уладанняў у Рэчы Паспалітай.


гіберна́цыя

(лац. hibernatio = зімовая спячка)

замаруджанне жыццядзейнасці, напр. зімовая спячка жывёл.


гіберэлі́ны

(ад лац. gibberella = назва грыба, які паразітуе на рысе)

гармоны з групы дытэрпеноідных кіслот, якія стымулююць рост і паскараюць квітненне раслін.


гібі́ск

(н.-лац. hibiscus)

дрэвавая, кустовая або травяністая расліна сям. мальвавых з пальчаталопасцевым лісцем і буўнымі жоўтымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гібо́н

(англ. gibbon)

самая малая чалавекападобная малпа з вельмі доўгімі пярэднімі канечнасцямі; жыве ў Паўд.-Усх. Азіі і на Малайскіх астравах.


гібры́д

(лац. hibrida, ад гр. hybris, -idos = кровазмяшэнне)

жывёліна або расліна, выведзеная шляхам гібрыдызацыі (напр. г. вішні і чарэшні).


гібрыдо́ма

(ад гібрыд + -ома)

клетачны гібрыд, які атрымліваецца зліццём нармальнай антыцелаўтваральнай клеткі (лімфацыта) і пухліннай клеткі.


гібрыдыза́цыя

(ад гібрыд)

скрыжаванне розных відаў раслін або жывёл, каб атрымаць лепшыя па якасці сарты, віды, пароды (напр. вегетатыўная г.); часта суправаджаецца гетэрозісам.


гібсі́т

[ад англ. G. Gibbs = прозвішча амер. мінеролага мінералога (1776—1833)]

мінерал класа гідравокіслаў белага колеру з рознымі адценнямі са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для атрымання алюмінію.


гіг

(англ. gig)

шасці- або васьмівёславая карабельная шлюпка з нізкімі бартамі.


гіга́нт

(гр. gigas, -antos)

1) чалавек, жывёліна або расліна незвычайна вялікага росту; волат, велікан (напр. слон-г., дуб-г);

2) вялікае і важнае па значэнні прадпрыемства (завод-г.);

3) перан. чалавек, які вызначаецца значнымі дасягненнямі ў якой-н. галіне дзейнасці (г. думкі).


гігантагра́фія

(ад гігант + -графія)

спосаб прыгатавання рэпрадукцый з павялічанымі растравымі пунктамі; выкарыстоўваецца пры друкаванні плакатаў.


гігантаза́ўр

(ад гігант + -заўр)

велічэзны выкапнёвы паўзун з групы дыназаўраў.


гігантама́нія

(ад гігант + манія)

неапраўданае імкненне да грандыёзнага, вялізнага (напр. г. у архітэктуры).


гігантапітэ́к

(ад гігант + -пітэк)

вымерлая буйная чалавекападобная малпа, якая жыла ў сярэдзіне антрапагену.


гігантастра́кі

(ад гігант + гр. ostrakon = шкарлупіна)

тое, што і эўрыптэрыды.


гіганты́зм

(ад гігант)

празмерны рост чалавека, жывёліны або асобных частак іх цела ў выніку парушэння дзейнасці залоз унутранай сакрэцыі.


гігіе́на

(гр. hygieinos = здаровы; лекавы)

1) раздзел медыцыны, які вывучае ўплыў умоў жыцця і працы на здароўе чалавека і распрацоўвае меры прафілактыкі захворванняў;

2) практычныя мерапрыемствы, якія садзейнічаюць захаванню здароўя (г. працы, г. жылля).


гігра-

(гр. hygros = вільготны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «вільгаць», «вільготны».


гіграамблістэ́гіум

(н.-лац. hygroamblystegium)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які трапляецца ў вадзе і каля вады на камянях, каранях дрэў і драўніне.


гіграбіёнты

(ад гігра- + біёнты)

арганізмы (пераважна вельмі дробныя), жыццё якіх звязана з капілярнай глебавай вадой.


гіграгі́пнум

(н.-лац. hygrohypnum)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які трапляецца на камянях у вадзе.


гіграмарфі́зм

(ад гігра- + -марфізм)

прыстасаванасць групы раслін дзякуючы своеасаблівай будове расці ва ўмовах павышанай вільготнасці.


гіграме́трыя

(ад гігра- + -метрыя)

сукупнасць метадаў вымярэння вільготнасці паветра.


гіграскапі́чны

(ад гігра- + гр. skopeo = гляджу)

здольны лёгка паглынаць вільгаць (напр. г-ая вата).


гіграско́п

(ад гігра- + -скоп)

прыбор, які прыблізна паказвае змену вільготнасці паветра.


гіграста́т

(ад гігра- + -стат)

прыбор, у якім падтрымліваецца нязменная вільготнасць.


гіграто́пы

(ад гігра- + гр. topos = месца)

месцы росту (экатопы), якія адрозніваюцца ўмовамі ўвільгатнення субстрату.


гігратэрмо́граф

(ад гігра- + тэрмограф)

самапісны метэаралагічны прыбор, у якім спалучаюцца гідрограф і тэрмограф.


гіграфаро́пс

(н.-лац. hygrophoropsis)

шапкавы базідыяльны грыб сям. свінухавых, які расце ў лясах на гнілой драўніне і каля пнёў; лісічка несапраўдная.


гіграфі́лы

(ад гігра- + -філ)

жывёлы, прыстасаваныя да жыцця ва ўмовах павышанай вільготнасці (дажджавыя чэрві, макрыцы і інш.).


гіграфі́ты

(ад гігра- + -фіты)

расліны, якія растуць у месцах павышанай вільготнасці, напр. гелафіты (параўн. ксерафіты, мезафіты).


гіграфо́бы

(ад гігра- + -фоб)

наземныя арганізмы, не прыстасаваныя да існавання ва ўмовах павышанай вільготнасці асяроддзя.


гіграфо́р

(н.-лац. hygrophorus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. гіграфоравых, які расце на глебе ў лісцевых і хвойных лясах; ядомы.


гігро́граф

(ад гігра- + -граф)

самапісны прыбор для бесперапыннай рэгістрацыі ваганняў адноснай вільготнасці паветра.


гігро́метр

(ад гігра- + -метр)

прыбор для вымярэння вільготнасці паветра.


гігро́філа

(н.-лац. hygrophila)

водная травяністая або кустовая расліна сям. акантавых з тоўстым сцяблом і доўгім вузкім лісцем, пашыраная ў тропіках; на Беларусі вядома як акварыумная.


гігро́цыбе

(н.-лац. hygrocybe)

шапкавы базідыяльны грыб сям. гіграфоравых, які расце на глебе сярод травы па берагах рэк, на ўзлесках, лугах, выганах; ёсць ядомыя і ядавітыя віды.


гід

(фр. guide)

1) экскурсавод-праваднік пры групе турыстаў, які знаёміць іх з выдатнымі мясцінамі горада, краю;

2) даведнік для падарожнікаў і турыстаў з указаннем славутых мясцін;

3) дапаможная візуальная аптычная труба на тэлескопе.


гіда́льга

гл. ідальга.


гідатафі́ты

(ад гр. hydor, -datos = вада + -фіты)

водныя расліны, якія поўнасцю або большай сваёй часткай растуць у вадзе (напр. раска, эладэя i інш.); параўн. гідрафіты.


гідато́ды

(ад гр. hydor, -datos = вада + hodos = шлях, дарога)

залозы ў эпідэрмісе раслін, якія выдзяляюць вільгаць з унутранай часткі ліста на паверхню, г. зн. ажыццяўляюць гутацыю.


гі́джра, хі́джра

(ар. hidžra)

мусульманскае летазлічэнне, якое бярэ пачатак з 622 г.


гідне́лум

(н.-лац. hydnellum)

базідыяльны грыб сям. яжоўнікавых, які расце на глебе ў хваёвых, лісцевых і мяшаных лясах; яжоўнік.


гідно́трыя

(н.-лац. hydnotria)

сумчаты грыб сям. псеўдатруфелевых, які расце на глебе ў хвойных і лісцевых лясах.


гі́днум

(н.-лац. hydnum)

шапкавы базідыяльны грыб сям. яжоўнікавых, які расце на глебе ў хваёвых і мяшаных лясах; ядомы ў маладым узросце; пеўнік.


гі́дра

(гр. hydra = вадзяная змяя)

1) дзевяцігаловая змяя ў старажытнагрэчаскай міфалогіі; у яе на месцы адсечаных галоў вырасталі новыя;

2) дробная кішачнаполасцевая жывёліна падкласа гідроідных са шчупальцамі вакол рота, пашыраная ў прэсных вадаёмах.


гідра-

(ад гр. hydor = вада)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «вада», «водны», «вадзяны».


гідраавія́цыя

(ад гідра- + авіяцыя)

авіяцыя, аснашчаная гідрасамалётамі.


гідраагрэга́т

(ад гідра- + агрэгат)

агрэгат, які складаецца з гідратурбіны і гідрагенератара.


гідраакумуля́цыя

(ад гідра + акумуляцыя)

назапашванне гідраэнергіі шляхам стварэння запасаў вады ў вадасховішчах верхняга б'ефа.


гідрааку́стыка

(ад гідра- + акустыка)

раздзел акустыкі, які вывучае распаўсюджанне гуку ў вадзе; мае важнае значэнне для гідралакацыі.


гідрааўтама́т

(ад гідра- + аўтамат)

аўтаматычная прылада, у якой вадзяны напор выкарыстоўваецца для сціскання або разрэджвання паветра, а таксама паветра — для паднімання вады.


гідрааўтама́тыка

(ад гідрааўтамат)

комплекс тэхнічных сродкаў для стварэння сістэм аўтаматычнага кіравання аб’ектамі і тэхналагічнымі працэсамі з дапамогай рабочай вадкасці пад ціскам.


гідрааэрадро́м

(ад гідра- + аэрадром)

аэрадром для гідрасамалётаў на ўчастку воднай паверхні з прылеглай да яго берагавой паласой.


гідрааэрамеха́ніка

(ад гідра- + аэрамеханіка)

раздзел механікі, які вывучае раўнавагу і рух вадкіх і газападобных асяроддзяў, а таксама іх узаемадзеянне паміж сабою і з цвёрдымі целамі.


гідрабарацы́т

(ад гідра- + барацыт)

мінерал, водны барат кальцыю і магнію, бясколерны або белы са шкляным бляскам.


гідрабіёлаг

(ад гідра- + біёлаг)

спецыяліст у галіне гідрабіялогіі.


гідрабіёніка

(ад гідра- + біёніка)

раздзел біёнікі, які вывучае асаблівасці жывёл, што жывуць у вадзе, каб ствараць тэхнічныя прыстасаванні для работы ў водным асяроддзі.


гідрабіёнты

(ад гідра- + біёнты)

арганізмы, якія жывуць у вадзе (параўн. аэрабіёнты).


гідрабіяло́ггя

(ад гідра- + біялогія)

навука, якая вывучае жыццё водных арганізмаў у іх узаемадзеянні паміж сабой і навакольным асяроддзем.


гідрабі́яс

(ад гідра- + гр. bios = жыццё)

сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць вадаёмы (параўн. аэрабіяс).


гідрабіясфе́ра

(ад гідра- + біясфера)

частка біясферы ў межах гідрасферы, якую насяляюць водныя арганізмы.


гідрабло́к

(ад гідра- + блок)

гідраагрэгат з прыстасаваннямі для падводу і адводу вады.


гідрабу́р

(ад гідра- + бур)

прыстасаванне для ўтварэння струменем вады, што падаецца пад высокім ціскам, ямак пад пасадку саджанцаў вінаграду.


гідрабу́фер

(ад гідра- + буфер)

гідраўлічнае прыстасаванне, якое прымае падпоры і іншыя канструкцыі, што адкідваюцца ад стартуючай ракеты-носьбіта.


гідрагеало́гія

(ад гідра- + геалогія)

навука аб падземных водах, іх паходжанні, руху, фізічных уласцівасцях, хімічным саставе, заканамернасцях распаўсюджання.


гідрагеахі́мія

(ад гідра- + геахімія)

раздзел гідрагеалогіі, які вывучае хімічны састаў гідрасферы і геахімічныя працэсы, што працякаюць у ёй.


гідраге́н

(н.-лац. hydrogenium, ад гр. hydor = вада + genos = паходжанне)

лацінская назва вадароду, калі ён удзельнічае ў хімічных працэсах.


гідрагене́з

(ад гідра- + -генез)

сукупнасць геахімічных і мінералагічных пераўтварэнняў, выкліканых прасочваннем вады па трэшчынах з паверхні ў зямную кару.


гідрагенера́тар

(ад гідра- + генератар)

генератар, які ператварае атрыманую ад гідратурбіны энергію руху вады ў электрычную энергію.


гідрагеніза́цыя

(ад гідраген)

далучэнне вадароду да хімічных элементаў або злучэнняў, гідрыраванне (напр. г. вугалю, г. алею); проціл. дэгідрагенізацыя.


гідрагенсульфа́ты

(ад гідраген + сульфаты)

тое, што і гідрасульфаты.


гідрагенсульфі́ты

(ад гідраген + сульфіты)

тое, што і гідрасульфіты.


гідрагео́лаг

(ад гідра- + геолаг)

спецыяліст у галіне гідрагеалогіі.


гідрагра́фія

(ад гідра- + -графія)

раздзел гідралогіі, які займаецца вывучэннем, апісаннем і нанясеннем на карту водных аб’ектаў зямной паверхні (рэк, азёр, мораў, балот і інш.).


гідрадамкра́т

(ад гідра- + дамкрат)

гідраўлічны механізм для паднімання цяжкіх прадметаў, напр. вертыкалізацыі ракетносьбітаў ракетаносьбітаў.


гідрадыкцыён

(н.-лац. hydrodiction)

каланіяльная зялёная водарасць сям. гідрадыкцыевых, якая трапляецца ў стаячых і павольна цякучых водах, багатых азоцістымі злучэннямі.


гідрадына́міка

(ад гідра- + дынаміка)

раздзел гідрамеханікі, які вывучае рух несціскальнай вадкасці і яе ўзаемадзеянне з цвёрдымі целамі.


гідрадэні́т

(ад гр. hidros = пот + адэніт)

гнойнае запаленне потавых залоз, часцей падпахавых, якое выклікаецца стафілакокам.


гідразі́н

[ад гідр(аген) + аз(от)]

хімічнае злучэнне вадароду з азотам, бясколерная вадкасць, якая дыміцца на паветры; выкарыстоўваецца для вырабу пластмас, як элемент рэактыўнага паліва і інш.


гідразо́і

(н.-лац. hydrozoa)

клас водных кішачнаполасцевых жывёл тыпу кнідарый, асобіны якога маюць форму паліпа або медузы; уключае падкласы гідроідных і сіфанафораў.


гідразо́лі

(ад гідра- + золі)

золі, у якіх часцінкі рэчыва размеркаваны ў вадзе (параўн. арганазолі, аэразолі).


гідраізаба́ты

(ад гідра- + ізабаты)

ізалініі глыбінь люстэрка падземных водаў ад зямной паверхні.


гідраізагі́псы

(ад гідра- + ізагіпсы)

ізалініі адзнак люстэрка падземных водаў адносна ўмоўнай нулявой паверхні.


гідраізаля́цыя

(ад гідра- + ізаляцыя)

забеспячэнне будаўнічых канструкцый ад пранікнення вады, а будаўнічых матэрыялаў ад уздзеяння хімічна агрэсіўных вадкасцей, сцёкавых водаў і інш.


гідраізап’е́зы

(ад гідра- + іза + гр. piezo = націскаю)

ізалініі напору артэзіянскіх водаў.


гідраізатэ́рмы

(ад гідра- + ізатэрмы)

ізалініі тэмпературы вады ў тоўшчы горных парод.


гідраінтэгра́тар

(ад гідра- + інтэгратар)

вылічальная машына, дзеянне якой заснавана на матэматычнай аналогіі даследуемых працэсаў і гідраўлічных з’яў.


гідракадо́н

(ад гідра- + гр. kodia = макаўка)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак супраць кашлю пры захворваннях лёгкіх і верхніх дыхальных шляхоў.


гідракамбінезо́н

(ад гідра + камбінезон)

касцюм вадалаза, які засцерагае ад пераахаладжэння і траўм.


гідракампрэ́сар

(ад гідра- + кампрэсар)

гідраўлічны кампрэсар, які сціскае газы пры дапамозе вадкасці.


гідракана́л

(ад гідра- + канал)

канал, дзе выпрабоўваюцца мадэлі караблёў, лодак, гідрасамалётаў і інш.


гідракара́лы

(н.-лац. hydrocorallia)

атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных, утвараюць вапняковыя калоніі жоўтага, ружовага, чырвонага або фіялетавага колеру, якія трывала прырастаюць да скал або камянёў.


гідракарбана́ты

[ад гідра(ген) + карбанаты]

кіслыя солі вугальнай кіслаты, выкарыстоўваюцца ў медыцыне і хлебапячэнні.


гідракартызо́н

(ад гідра- + картызон)

адзін з гармонаў кары наднырачных залоз, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі вугляводнага абмену ў арганізме, праяўляе супрацьзапаленчае і супрацьалергічнае (гл. алергія) дзеянне.


гідракары́не

(н.-лац. hydrocoryne)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. гідракарынавых, якая трапляецца ў стаячых водах на водных раслінах.


гідракасцю́м

(ад гідра- + касцюм)

тое, што і гідракамбінезон.


гідракіне́тыка

(ад гідра- + кінетыка)

раздзел гідрадынамікі, які вывучае рух вадкасці з улікам сіл, якія на яе ўздзейнічаюць.


гідрако́леус

(н.-лац. hydrocoleus)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. шызотрыксавых, якая трапляецца пераважна ў морах, радзей у прэсных водах.


гідракраты́чны

(ад гідра- + гр. kratos = сіла)

які садзейнічае значнаму расшырэнню плошчы мора, напр. г-ыя рухі зямной кары.


гідракрэ́кінг

(ад гідра- + крэкінг)

каталітычная перапрацоўка высокакіпячых нафтавых фракцый, мазуту ці гудрону для атрымання бензіну, дызельнага і ракетнага паліва, змазачных масел і інш.


гідраксі́ды

(ад гідра- + аксіды)

неарганічныя злучэнні металаў з вадой, якія сустракаюцца ў прыродзе ў выглядзе мінералаў (напр. гідраліт, брусіт); гідравокіслы.


гідраксі́л

[ад гідра(ген) + аксі(ген)]

аднавалентная група OH, якая ўваходзіць у склад многіх хімічных злучэнняў, напр. вады, спіртоў, гідраксільная група.


гідраксіла́зы

(ад гідраксіл)

ферменты класа аксідарэдуктазаў, якія ўдзельнічаюць у акісленні прамежкавых прадуктаў абмену стэроідных гармонаў.


гідраксіламі́н

(ад гідраксіл + амін)

бясколернае крышталічнае рэчыва, гідраксільнае вытворнае аманіяку, якое выкарыстоўваецца пры арганічных сінтэзах.


гідрала́зы

(ад гр. hydor = вада)

клас ферментаў, якія запавольваюць або паскараюць працэсы гідралітычнага (гл. гідроліз) расшчаплення складаных арганічных рэчываў у арганізмах.


гідралакалі́т

(ад гідра- + лакаліт)

мярзлотная форма рэльефу ў выглядзе купалападобнага ўзвышэння з ледзяным ядром.


гідралака́тар

(ад гідра- + лакатар)

гідраакустычны прыбор для вызначэння месцазнаходжання падводных аб’ектаў пры дапамозе гукавых сігналаў.


гідралака́цыя

(ад гідра- + лакацыя)

вызначэнне месцазнаходжання падводных аб’ектаў пры дапамозе гідралакатара.


гідралі́мфа

(ад гідра- + лімфа)

вадкасць, якая цыркулюе ў каналах кішачна-сасудзістай сістэмы некаторых кішачнаполасцевых жывёл, забяспечваючы клеткі пажыўнымі рэчывамі і выводзячы прадукты абмену.


гідрало́гія

(ад гідра- + -логія)

навука, якая вывучае гідрасферу Зямлі, а таксама працэсы, што адбываюцца ў ёй.


гідраманіто́р

(ад гідра- + манітор)

апарат, які прымяняецца для размывання горных парод і грунту магутным струменем вады; асноўны сродак гідрамеханізацыі.


гідрамаса́ж

(ад гідра- + масаж)

масаж пад вадой з лячэбнай або прафілактычнай мэтай.


гідрамеду́за

(ад гідра- + медуза)

1) медузоідная асобіна некаторых кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных, 2) паўзун сям. змеяшыйных чарапах, пашыраны ў прэсных вадаёмах Паўд. Амерыкі.


гідрамеліяра́цыя

(ад гідра + меліярацыя)

паляпшэнне воднага балансу зямель шляхам іх асушэння або абваднення.


гідраметалургі́я

(ад гідра + металургія)

здабыванне металаў з руд і прамысловых адходаў пры дапамозе водных раствораў пэўных рэчываў.


гідраме́трыя

(ад гідра- + -метрыя)

раздзел гідралогіі, які вывучае ўласцівасці цякучых вод (хуткасць, глыбіню і інш.) і спосабы вымярэння гэтых уласцівасцей.


гідраметэарало́гія

(ад гідра- + метэаралогія)

навука, якая вывучае кругаабарот вады ў атмасферы.


гідраметэаста́нцыя

(ад гідра- + метэастанцыя)

метэастанцыя, прызначаная для абслугоўвання суднаходства шляхам складання карт надвор’я і прагнозаў надвор’я (параўн. авіяметэастанцыя).


гідраметэо́ры

(ад гідра- + метэоры)

ападкі (туман, раса, іней і інш.), якія выдзяляюцца з атмасферы на зямную паверхню.


гідрамеханіза́цыя

(ад гідра- + механізацыя)

спосаб правядзення земляных і горных работ механізмамі, якія выкарыстоўваюць энергію напорнага воднага струменя.


гідрамеха́ніка

(ад гідра- + механіка)

раздзел механікі, які вывучае законы руху (гідрадынаміка) і раўнавагі (гідрастатыка) вадкасцей і газаў і іх узаемадзеяння з цвёрдымі целамі.


гідрамо́дуль

(ад гідра- + модуль)

1) паказчык расходу вады на адзінку плошчы за пэўны прамежак часу;

2) шчыт з выразам пэўнай формы для вымярэння сярэдніх расходаў вады ракі.


гідраму́фта

(ад гідра- + муфта)

гідраўлічны механізм, які перадае вярчальны рух; выкарыстоўваецца ў транспартных і пад’ёмных машынах.


гідрана́ўт

(ад гідра- + -наўт)

тое, што і акванаўт.


гідра́нгія

(н.-лац. hydrangea)

тое, што і гартэнзія.


гідранефро́з

(ад гідра- + гр. nephros = нырка)

захворванне нырак чалавека або жывёліны, якое характарызуецца расцяжэннем нырачных чашачак і лаханкі з наступным адміраннем тканак ныркі.


гідрані́міка

(ад гідра- + гр. onyma = імя, назва)

раздзел мовазнаўства, які вывучае гідронімы і гідранімію.


гідрані́мія

(ад гідра- + гр. onyma = імя, назва)

лінгв. сукупнасць гідронімаў.


гідра́нт

(ад гр. hydor = вада)

водаразборная калонка або кран, якія ўстанаўліваюцца на водаразборнай лініі для палівання вуліц, тушэння пажараў і інш.


гідра́нты

(ад гр. hydor = вада)

тое, што і гідрапаліпы.


гідрао́птыка

(ад гідра- + оптыка)

раздзел оптыкі, які вывучае распаўсюджванне святла ў водным асяроддзі.


гідрапалі́пы

(ад гідра- + паліпы)

паліпоідная стадыя ў жыццёвым цыкле кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных.


гідрапа́рк

(ад гідра- + парк)

парк, адметны перавагай вадаёмаў, якія з’яўляюцца базай для арганізацыі водных відаў спорту і адпачынку, кампазіцыйнай асновай архітэктурна-планіровачнай і ландшафтнай арганізацыі.


гідрапа́тыя

(ад гідра- + -патыя)

тое, што і гідратэрапія.


гідрапедало́гія

(ад гідра- + педалогія)

навука аб формах і заканамернасцях руху вады ў грунце.


гідраперы́т

(ад гідра- + гр. pyr = агонь)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак для дэзінфекцыі пры запаленні слізістых абалонак, у гінекалогіі.


гідрапла́н

(ад гідра- + -план)

самалёт, прыстасаваны для пасадкі на ваду і ўзлёту з вады; гідрасамалёт.


гідрапо́ніка

(ад гідра- + -поніка)

вырошчванне раслін на штучных заменніках глебы з выкарыстаннем водных раствораў пажыўных рэчываў (параўн. аэрапоніка).


гідрапо́нны

(ад гідра- + гр. ponos = работа);

г-ыя культуры — расліны, якія вырошчваюцца спосабамі гідрапонікі.


гідрапу́льт

(ад гідра- + пульт)

апарат для распырсквання вадкасці пад ціскам; выкарыстоўваецца пры паліванні раслін, фарбаванні сцен, дэзінфекцыі памяшканняў і інш.


гідраргілі́т

(ад гідра + гр. orgillos = гліна)

тое, што і гібсіт.


гідрартро́з

(ад гідра- + артроз)

мед. збіранне вадкасці ў поласці сустава.


гідраса́льпінкс

(ад гідра- + гр. salpinks = труба)

запаленчае захворванне матачнай трубы са збіраннем у яе прасвеце серознай вадкасці.


гідрасепара́тар

(ад гідра- + сепаратар)

апарат для ўзбагачэння карысных выкапняў (каменнага вугалю, руды) пры дапамозе струменя вады.


гідрасістэ́ма

(ад гідра- + сістэма)

сістэма гідраўлічных механізмаў машыны.


гідраста́нцыя

(ад гідра- + станцыя)

тое, што і гідраэлектрастанцыя.


гідраста́т

(ад гідра- + -стат)

апарат, які спускаюць з судна на тросе для падводных работ і даследаванняў (у адрозненне ад батыскафа самастойна не перамяшчаецца).


гідраста́тыка

(ад гідра- + статыка)

раздзел гідрамеханікі, які вывучае законы раўнавагі вадкасцей і апушчаных у іх цел.


гідрасульфа́ты

(ад гідра- + сульфаты)

кіслыя солі сернай кіслаты; выкарыстоўваюцца для выбельвання тканін, дублення шкур і інш.


гідрасульфі́ды

(ад гідра- + сульфіды)

кіслыя солі серавадароднай кіслаты.


гідрасульфі́ты

(ад гідра- + сульфіты)

кіслыя солі сярністай кіслаты; выкарыстоўваюцца ў фатаграфіі, цэлюлознай прамысловасці і інш.


гідрасфе́ра

(ад гідра- + сфера)

водная абалонка зямнога шара, сукупнасць вод Зямлі (акіяны, моры, азёры, рэкі, падземныя воды, леднікі).


гідра́сціс

(н.-лац. hydrastis, ад гр. hydor = вада)

травяністая расліна сям. казяльцовых, пашыраная ў Паўн. Амерыцы і Усх. Азіі; карэнне яе змяшчае алкалоіды, што выкарыстоўваюцца ў медыцыне як кроваспыняльны сродак.


гідрата́ксіс

(ад гідра- + таксісы)

перасоўванне аднаклетачных і каланіяльных раслін і некаторых жывёл у бок большай або меншай вільготнасці (напр. лічынкі некаторых насякомых пры высыханні глебы пранікаюць у глыбейшыя яе слаі).


гідрата́цыя

(ад гр. hydor = вада)

далучэнне вады да розных рэчываў (проціл. дэгідратацыя).


гідрато́ракс

(ад гідра- + торакс)

збіранне вадкасці (транссудату) у поласці плеўры, якое ўзнікае пры сардэчных і ныркавых захворваннях.


гідрато́рф

(ад гідра- + торф)

торф, здабыты размываннем яго залежаў струменем вады пад высокім ціскам.


гідратра́нспарт

(ад гідра- + транспарт)

перамяшчэнне па трубаправодзе сыпкіх і раздробненых цел сілай цякучай вады.


гідратрансфарма́тар

(ад гідра- + трансфарматар)

гідрадынамічная перадача, пры якой адбываецца бесступеньчатая рэгуліроўка вярчэння вала; выкарыстоўваецца ў трансмісіях аўтамабіляў, цеплавозаў і інш.


гідратрапі́зм

(ад гідра- + трапізм)

здольнасць растучых органаў раслін выгінацца пад уплывам нераўнамернага размеркавання вільгаці ў навакольным асяроддзі.


гідратурбі́на

(ад гідра- + турбіна)

турбіна, якая прыводзіцца ў рух сілай патоку вады; вадзяная турбіна.


гідратцэлюло́за

(ад гідраты + цэлюлоза)

структурная мадыфікацыя цэлюлозы, цвёрдае рэчыва белага колеру, з якога складаецца цэлафан.


гідра́ты

(ад гр. hydor = вада)

хімічныя злучэнні, якія змяшчаюць у сабе малекулы вады.


гідратыпі́я гідраты́пія

(ад гідра- + -тыпія)

фатаграфічны метад вырабу каляровых адбіткаў пры дапамозе водарастваральных фарбавальнікаў.


гідратэ́ка

(ад гідра- + -тэка)

шкілетны бакальчык вакол гідранта марскіх гідроідаў, у які пры раздражненні можа ўцягвацца венчык шчупальцаў.


гідратэрапі́я

(ад гідра- + тэрапія)

прымяненне вады з лячэбнай мэтай у выглядзе ваннаў, душаў, абліванняў, абціранняў; водалячэнне.


гідратэрма́льны

(ад гідра- + гр. therme = цяпло);

г-ыя радовішчы — радовішчы карысных выкапняў, якія ўтварыліся ў выніку адкладвання мінералаў з гідратэрмаў.


гідратэ́рмы

(ад гідра- + -тэрмы)

гарачыя водныя растворы ў нетрах Зямлі, якія ўтвараюцца ў працэсе застывання магмы, выдалення вады з мінералаў у час перакрышталізацыі іх і інш.


гідратэ́хніка

(ад гідра- + тэхніка)

навука аб выкарыстанні водных рэсурсаў у гаспадарцы і барацьбе са шкодным дзеяннем воднай стыхіі, а таксама галіна тэхнікі, якая займаецца ўзвядзеннем плацін, дамбаў, каналаў, вадасховішчаў і г.д.


гідра́ўлас

(ад гідра- + гр. aulos = трубка, флейта)

старажытны музычны інструмент, папярэднік сучаснага аргана, у якім напор паступаючага з трубы паветра забяспечваўся ціскам слупа вады.


гідра́ўліка

(гр. hydraulikos = вадзяны)

навука аб законах раўнавагі і руху вадкасцей і спосабах практычнага прымянення гэтых законаў.


гідраўлі́чны

(ад гідраўліка)

1) які дзейнічае пры дапамозе напору, ціску вадкасці (напр. г. прэс);

2) які мае адносіны да гідраўлікі (напр. г-ае даследаванне).


гідрафі́зіка

(ад гідра- + фізіка)

раздзел геафізікі, які вывучае фізічныя працэсы, што адбываюцца ў гідрасферы.


гідрафілі́я

(ад гідра- + -філія)

апыленне некаторых водных раслін пры дапамозе вады.


гідрафі́льнасць

(ад гідра- + гр. phileo = люблю)

здольнасць рэчываў, матэрыялаў змочвацца вадой.


гідрафі́льны

(ад гідра- + гр. phileo = люблю);

г-ыя расліны — водныя расліны, прыстасаваныя да перакрыжаванага апылення пад вадой (напр. рагаліснік апушчаны, наяда гнуткая).


гідрафі́ты

(ад гідра- + -фіты)

водныя расліны, у якіх у вадзе знаходзіцца толькі ніжняя частка (напр. рыс, чарот азёрны); параўн. гідатафіты.


гідрафло́т

(ад гідра- + флот)

паветраны флот, які складаецца з гідрасамалётаў.


гідрафо́бія

(ад гідра- + -фобія)

вадабоязь; віруснае захворванне ад укусу шалёнага сабакі, ваўка, ката.


гідрафо́бнасць

(ад гідра- + гр. phobos = страх)

няздольнасць некаторых рэчываў, матэрыялаў змочвацца вадой (напр. парафінаў, тлушчаў, некаторых пластмас).


гідрафо́н

(ад гідра- + -фон)

прыбор для прыёму гукавых хваль, якія ўзнікаюць і распаўсюджваюцца ў вадзе.


гідрафо́рмінг

(ад гідра- + англ. forming = фармаванне)

адзін з відаў рыформінгу 1.


гідрафта́льм

(ад гідра- + гр. ophthalmos = вока)

павелічэнне вочнага яблыка ў выніку павышэння ўнутрывочнага ціску пры прыроджанай глаўкоме.


гідрахары́я

(ад гідра- + -харыя)

распаўсюджванне насення і пладоў раслін воднымі цячэннямі; характэрна для многіх балотных і водных раслін, водарасцяў і некаторых грыбоў.


гідрахі́мія

(ад гідра- + хімія)

навука аб хімічным складзе водаў, якія ўтвараюць гідрасферу, і метадах іх даследавання.


гідрахіно́н

(ад гідра- + хінон)

арганічнае злучэнне класа фенолаў, бясколерны крышталічны прадукт, які выкарыстоўваецца ў фатаграфіі, сінтэзе арганічных фарбавальнікаў і інш.


гідрахне́лы

(н.-лац. hydrachnellae)

надсямейства акарыформных кляшчоў, якія пашыраны ўсюды ў прэсных вадаёмах.


гідрахо́ры

(ад гідра- + гр. chorео = распаўсюджваюся)

расліны, насенне і плады якіх распаўсюджваюцца вадой.


гідрацыкло́н

(ад гідра- + цыклон)

апарат для раздзялення ў водным асяроддзі часцінак рознай масы.


гідрацылі́ндр

(ад гідра- + цыліндр)

гідраўлічны рухавік, які служыць для прыводу ў дзеянне механізма станкоў, рабочых органаў будаўнічых, дарожных, сельскагаспадарчых машын.


гідрацэ́ле

(ад гідра- + гр. kele = уздуцце)

збіранне вадкасці ў абалонках яечка пры мясцовых запаленчых працэсах, пры агульнай вадзянцы або прыроджанае.


гідрацэ́ль

(ад гідра- + гр. koiloma = поласць)

адна з частак другаснай поласці цела ў ігласкурых, з якой утвараецца амбулакрыльная сістэма.


гідрацэфа́лія

(ад гідра- + -цэфалія)

збіранне спіннамазгавой вадкасці ў поласці чэрапа; галаўная вадзянка.


гідраша́хта

(ад гідра- + шaхта)

прадпрыемства горнай прамысловасці, дзе здабычу каменнага вугалю або іншых карысных выкапняў праводзяць з прымяненнем гідрамеханізацыі.


гідраэкстру́зія

(ад гідра- + экструзія)

апрацоўка матэрыялаў ціскам, які ствараецца пры дапамозе спецыяльных кампрэсараў вадкасцю.


гідраэлева́тар

(ад гідра- + элеватар)

водаструменная помпа для пад’ёму і перамяшчэння па трубаправодзе вадкасцей і разрэджанага грунту.


гідраэлектраста́нцыя

(ад гідра- + электрастанцыя)

электрастанцыя, якая выпрацоўвае электраэнергію, выкарыстоўваючы сілу падаючай вады.


гідраэлектры́чны

(ад гідра + электрычны)

звязаны з электрычнасцю, што атрымліваецца шляхам пераўтварэння энергіі рухомай вады (напр. г-ая станцыя).


гідраэнерге́тыка

(ад гідра + энергетыка)

галіна энергетыкі, звязаная з выкарыстаннем энергіі вады для выпрацоўкі электраэнергіі на гідраэлектрычных станцыях.


гідро́граф

(ад гідра- + -граф)

1) спецыяліст у галіне гідраграфіі;

2) графік змены расходу вады ў рацэ за пэўны час, напр. за сезон або за год.


гідро́ідныя

(ад гр. hydra = вадзяная змяя + -оід)

падклас водных кішачнаполасцевых жывёл класа гідразояў, аб’ядноўвае як адзіночных паліпаў і медуз, так і калоніі паліпаў; жывуць пераважна ў акіянах і морах; на Беларусі трапляецца адзін від — гідра.


гідро́іды

(ад гідра- + -оід)

прадаўгаватыя вузкія клеткі з тонкімі, скошанымі перагародкамі, па якіх вада рухаецца ў расліне.


гідро́кс

[ад гідр(аген) + акс(іген)]

спосаб выбуху без полымя, заснаваны на імгненнай рэакцыі ўнутры патрона.


гідро́л

(ням. Hydrol)

адходы крухмальнай вытворчасці.


гідро́лаг

(ад гідра- + -лаг)

спецыяліст у галіне гідралогіі.


гідро́ліз

(ад гідра- + -ліз)

рэакцыя абменнага ўзаемадзеяння паміж вадой і іншымі злучэннямі; мае вялікае значэнне ў страваванні і ў працэсах унутрыклетачнага абмену; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, у вытворчасці палімераў, мыла, гліцэрыны і інш.


гідро́метр

(ад гідра- + -метр)

прыбор для вызначэння ўзроўню вады ў водным басейне, а таксама скорасці цячэння вады.


гідро́німы

(ад гідра- + гр. onyma = імя, назва)

уласныя назвы водных аб’ектаў (рэк, азёр, мораў і г.д.).


гідры́ды

[ад гідр(аген) + гр. eidos = выгляд]

злучэнні вадароду з іншымі хімічнымі элементамі.


гідры́ла

(н.-лац. hydrilla)

водная травяністая расліна сям. жабнікавых з доўгім ніткападобным сцяблом і дробназубчастым лісцем, пашыраная ў Еўразіі, Афрыцы і Аўстраліі.


гідры́я гі́дрыя

(гр. hydria, ад hydor = вада)

пасудзіна з трыма ручкамі для нашэння вады, пашыраная ў Стараж. Грэцыі.


гідрэмі́я

(ад гідра- + -эмія)

павышанае ўтрыманне вады ў крыві, разрэджванне крыві, якое заўважаецца пры хваробах нырак, асцыце, пры некаторых формах анемій.


гіе́на

(лац. hyaena, ад гр. hyaina)

драпежная млекакормячая жывёла, якая водзіцца ў гарачых краінах і корміцца пераважна мярцвячынай.


гік

(гал. gijk)

гарызантальная бэлька, прымацаваная адным канцом да ніжняй часткі мачты, для расцягвання ніжняга краю паруса.


гіко́ры

(англ. hickory, ад індз. pohikeri)

тое, што і карыя.


гілазаі́зм

(ад гр. hyle = рэчыва + zoe = жыццё)

філасофскі погляд, паводле якога здольнасць адчуваць нібыта ўласціва ўсёй матэрыі.


гілако́міум

(н.-лац. hylocomium)

лістасцябловы. мох сям. гілакоміевых, які з'яўляецца кампанентам наглебавага покрыва лясоў.


гілемарфі́зм

(ад гр. hyle = рэчыва + -марфізм)

філасофскі тэрмін для абазначэння вучэння Арыстоцеля аб форме і матэрыі як асноўных прынцыпах быцця.


гіле́я

(гр. hylaios = лясны)

вечназялёныя лясы вільготных тропікаў.


гі́льберт

[англ. W. Gilbert = прозвішча англ. фізіка (1544—1603)]

адзінка магнітарухальнай сілы і розніцы магнітных патэнцыялаў у СГС сістэме адзінак.


гі́льдыя

(польск. gildia, ад ням. Gilde = таварыства)

1) аб’яднанне купцоў або рамеснікаў у сярэдневяковай Еўропе, якое абараняла інтарэсы сваіх членаў;

2) адзін з трох маёмасных разрадаў купецтва ў царскай Расіі (напр. купец першай гільдыі).


гільёш

(фр. guilloche)

1) малюнак з камбінацыі крывых пераплеценых ліній на банкнотах і каштоўных паперах, які робіць больш цяжкай іх падробку;

2) машына для адціскання такіх малюнкаў.


гі́льза

(ням. Hülse)

1) металічная трубка з капсулем, якая служыць абалонкай зарада для агнястрэльнай зброі;

2) пустацелая зменная цыліндрычная ўстаўка поршневых цеплавых рухавікоў;

3) папяровая трубка папяросы.


гільяці́на

[фр. guillotine, ад J. Guillotin = прозвішча фр. урача (1738—1814)]

прыстасаванне для адсячэння галавы асуджаным на смерць, уведзенае ў Францыі ў час Французскай рэвалюцыі ў 1792 г.


гільяшы́раваць

(фр. guillocher)

гравіраваць на паверхні металу або каменя сетку крывых пераплеценых ліній, напр. на формах для друкавання грашовых знакаў.


гіменага́стэр

(н.-лац. hymenogaster)

базідыяльны грыб сям. гіменагастравых, які расце на глебе ў лясах, асабліва лісцевых.


гіменалепідыдо́зы

(ад гіменалепідыды)

глісныя хваробы птушак, млекакормячых і чалавека, якія выклікаюцца гіменалепідыдамі.


гіменалепіды́ды

(н.-лац. hymenolepididae)

сямейства гельмінтаў класа цэстодаў паразіты птушак, млекакормячых і чалавека.


гіменаміцэ́ты

(н.-лац. hymenomycetiidae)

група базідыяльных грыбоў падкласа холабазідыяміцэтаў з пладовымі целамі на шматгадовым міцэліі, пашыраны па ўсім зямным шары, пераважна сапратрофы, многія — паразіты раслін.


гіменаптэ́ры

(ад гр. hymen = плеўка, перапонка + -птэр)

перапончатакрылыя насякомыя (восы, пчолы, мурашкі і інш ).


гіменасто́мум

(н.-лац. hymenostomum)

лістасцябловы мох сям. трыхастомавых, які трапляецца на аголенай глебе на ўзлесках, адхонах канаў, палях.


гіменасцы́ф

(н.-лац. hymenoscyphus)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які развіваецца на адмерлых сцёблах травяністых раслін, леташнім лісці, кары дрэў.


гіменафо́р

(ад гр. hymen = плеўка, скурка + -фор)

паверхня пладовых цел грыбоў, на якой размешчаны гіменій.


гіменахе́та

(н.-лац. hymenochaete)

губавы базідыяльны грыб сям. гіменахетавых, які расце на лесапавале і сухастоі ў розных лясах, на высечках, каля дарог; ёсць ядомыя і ядавітыя віды.


гімене́й

(гр. Hymenaios = імя бога шлюбу ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

1) юнак з факелам і вясельным вэлюмам у руках у антычным мастацтве;

перан. повязі Гіменея — шлюб;

2) вясельная харавая песня ў старажытнагрэчаскай лірыцы.


гіме́ній

(ад гр. hymen = плеўка, скурка)

слой спараносных клетак у пладовых целах многіх грыбоў.


гімн

(лац. hymnus, ад гр. hymnos)

1) урачыстая хвалебная песня ў гонар багоў і герояў у Стараж. Грэцыі;

2) урачыстая песня як сімвал дзяржавы;

3) увогуле хвалебная песня або музычны твор у гонар чаго-н. (напр. г. чалавеку працы, г. жыццю).


гімнады́ніум

(н.-лац. gymnodinium)

аднаклетачная пірафітавая водарасць сям. гімнадыніевых, якая пашырана ў планктоне вадаёмаў рознага тыпу, асабліва ў невялікіх са стаячай вадой.


гімна́зія

(польск. gimnazjum, ад гр. gymnasion)

агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова звычайна гуманітарна-філалагічнага кірунку (напр. жаночая г., класічная г.).


гімнакале́я

(н.-лац. gymnocolea)

пячоначны мох сям. лафозіевых; расце на алігатрофных балотах, па берагах азёр.


гімнапі́л

(н.-лац. gymnopilus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. павуціннікавых, які расце ў лясах на адмерлай драўніне хвойных парод; неядомы.


гімна́сій

(гр. gymnasion)

навучальна-выхаваўчая ўстанова для юнакоў у Стараж. Грэцыі, дзе вывучалі палітыку, філасофію, літаратуру і адначасова займаліся гімнастыкай.


гімнаспара́нгій

(н.-лац. gymnosporangium)

базідыяльны грыб сям. пункцыніевых, які развіваецца на лісці грушы, яблыні, рабіны, глогу.


гімна́ст

(гр. gymnastes)

1) спартсмен, які займаецца гімнастыкай (спартыўнай, мастацкай);

2) артыст, які валодае цыркавым гімнастычным майстэрствам.


гімна́стыка

(гр. gymnastike)

1) комплекс фізічных практыкаванняў, якія садзейнічаюць агульнаму развіццю арганізма;

2) від спорту, які ўключае складаныя фізічныя і некаторыя іншыя практыкаванні (напр. спартыўная г., мастацкая г.);

3) від цыркавога мастацтва, дэманстрацыя складаных практыкаванняў на спецыяльных снарадах, замацаваных на манежы (напр. паветраная г.).


гімне́ты

(гр. gymneteia)

лёгкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Грэцыі.


гіна-, гінека-

(гр. gyne, -naikos = жанчына)

першая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на адносіны да жаночага полу.


гінагене́з

(ад гіна- + -генез)

форма размнажэння, пры якой пасля пранікнення спермія ў яйцаклетку іх ядры не зліваюцца і ў развіцці ўдзельнічае толькі ядро яйцаклеткі (проціл. андрагенез).


гінандрамарфі́зм

(ад гіна- + гр. aner. andros = мужчына + -марфізм)

ненармальнае спалучэнне прыкмет абодвух полаў у асобіны; найбольш часта сустракаецца ў насякомых.


гіна́ндры

(ад гіна- + гр. aner, andros = мужчына)

жанчыны, якія вызначаюцца мужчынскімі другаснымі палавымі прыкметамі (валасы на твары, вузкі таз і інш.).


гіна́ндрыя

(ад гіна- + -андрыя)

біял. знешняе падабенства самцоў да самак.


гінатрэзі́я

(ад гіна- + атрэзія)

парушэнне праходнасці палавога канала ў жанчын, абумоўленае анамаліямі развіцця похвы.


гінафо́р

(ад гіна- + -фор)

верхняя частка кветаложа паміж андрацэем і гінецэем, што мае выгляд ножкі з размешчанымі на канцы песцікамі.


гінгіві́т

(ад лац. gingiva = дзясна)

запаленне слізістай абалонкі дзясен пры карыесе зубоў, інфекцыйных захворваннях, авітамінозах і інш.


гінека-

гл. гіна-.


гінекакра́тыя

(ад гінека- + -кратыя)

тое, што і матрыярхат.


гінекало́гія

(ад гінека- + -логія)

навука, якая вывучае асаблівасці жаночага арганізма, захворванне жаночых палавых органаў і іх лячэнне.


гінекамасты́я

(ад гінека- + гр. mastos = грудзі)

празмернае павелічэнне ў мужчын малочных залоз як адна з прыкмет фемінізацыі 1.


гінекафо́рны

(ад гінека- + гр. phoros = які нясе)

які адносіцца да брушной складкі цела самца крывянога смактуна, дзе змяшчаецца самка.


гінеке́й

(гр. gynaikeios = жаночы)

1) жаночая палавіна ў старажытнагрэчаскім доме;

2) дзяржаўная або прыватная майстэрня ў позняй Рымскай імперыі і Візантыі, дзе працавалі жанчыны і мужчыны-рабы.


гінеко́лаг

(ад гінека- + -лаг)

урач па жаночых хваробах, спецыяліст у галіне гінекалогіі.


гінецэ́й

(гр. gynaikeios = жаночы)

сукупнасць пладалісцікаў у кветцы, якія ўтвараюць адзін або некалькі песцікаў — жаночых органаў кветкі.


гіне́я

(англ. guinea)

англійская залатая манета 17—18 ст., роўная 21 шылінгу.


-гінія

(гр. gyne = жанчына)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае прыналежнасць да жаночага полу.


гі́нкга

(яп. hinkho, ад кіт. inhinh = серабрысты абрыкос)

дрэва сям. гінкгавых, пашыранае ва Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


гінтэрла́нд

(ням. Hinterland, ад hinter = за + Land = мясцовасць)

2) раён, які прымыкае да прамысловага або гандлёвага цэнтра;

2) уст. прылеглая да заваяванай каланіяльнай тэрыторыі вобласць, на якую дадзеная дзяржава прад'яўляе свае правы.


гіньёль

(фр. guignol, ад Guignol = імя персанажа французскага лялечнага тэатра)

п’еса, спектакль, сцэнічны прыём, заснаваныя на паказе жахаў, забойстваў, катаванняў.


гінья́рдыя

(н.-лац. guignardia)

сумчаты грыб сям. батрыясферыевых, які развіваецца на адмерлым лісці вольхі, на пшаніцы, ячмені, жыце.


гіо́іды

(лац. hyoideus = пад’язычны)

ніжнія парныя косці пад’язычнай дугі ў рыб.


гіпа-

(гр. hypo = унізе, знізу; пад)

прыстаўка, якая паказвае на змяншэнне чаго-н. у параўнанні з нормай.


гіпабіёз

(ад гіпа- + -біёз)

стан паніжанай жыццядзейнасці арганізмаў.


гіпабіясфе́ра

(ад гіпа- + біясфера)

слой літасферы глыбінёй 5—6 км, у які жывыя арганізмы трапляюць выпадкова, існуюць часова, але не могуць нармальна жыць і размнажацца (ніжні аналаг парабіясферы).


гіпавалюмі́я

(ад гіпа- + лац. volumen = аб’ём)

тое, што і алігаспермія.


гіпавітаміно́з

(ад гіпа- + вітаміны)

захворванне, выкліканае недастатковым забеспячэннем арганізма вітамінамі (параўн. авітаміноз, гіпервітаміноз).


гіпагалакты́я

(ад гіпа- + гр. gala, -laktos = малако)

памяншэнне выдзялення малака малочнымі залозамі пры няправільным харчаванні кормячай маці, а таксама пры інфекцыйных захворваннях, мастытах і іншых хваробах.


гіпаганады́зм

(ад гіпа- + ганады)

паталагічны стан чалавека, які абумоўлены зніжанай сакрэцыяй палавых гармонаў і характарызуецца слабым развіццём палавых органаў і другасных палавых прыкмет.


гіпагаструры́ды

(н.-лац. hypogastruridae)

сямейства насякомых атрада нагахвостак, шкодзяць шампіньёнам.


гіпаге́й

(гр. hypogeion = падземны)

падземныя збудаванні, галоўным чынам высечаныя ў скале, для калектыўных пахаванняў; адносяцца да эпохі неаліту.


гіпагене́зія

(ад гіпа- + гр. genesis = паходжанне)

тое, што і гіпаплазія.


гіпагеніталі́зм

(ад гіпа- + геніталіі)

тое, што і гіпаганадызм.


гіпаге́нны

(ад гіпа- + -генны);

г-ае радовішча — паклады карысных выкапняў, якія ўзніклі ў глыбінных частках Зямлі (параўн. гіпергенны).


гіпагі́мнія

(н.-лац. hypogymnia)

ліставаты сумчаты лішайнік сям. гіпагімніевых, які расце на ствалах і галінках пераважна лісцевых дрэў, часам на глебе.


гіпаглікемі́я

(ад гіпа- + глікемія)

паніжаная колькасць цукру ў крыві (параўн. гіперглікемія).


гіпадынамі́я

(ад гіпа- + гр. dynamis = сіла)

зніжэнне мышачных намаганняў, што трацяцца на ўтрыманне позы, перамяшчэнне цела ў прасторы, фізічную работу (параўн. гіпердынамія).


гіпадэ́рма

(ад гіпа- + -дэрма)

1) слой эпітэлію ў членістаногіх жывёл, які ляжыць непасрэдна пад хіцінавым покрывам;

2) слой клетак, размешчаных пад эпідэрмісам многіх вышэйшых раслін.


гіпадэрмато́з

(ад гіпа- + дэрматоз)

хвароба буйной рагатай жывёлы, выкліканая лічынкамі падскурных аваднёў, якая суправаджаецца запаленчымі працэсамі ў паражоных тканках і органах.


гіпака́мп

(лац. hippocampus)

звіліна паўшар’я галаўнога мозга, размешчаная ў аснове скроневай долі.


гіпакапні́я

(ад гіпа- + гр. kapnos = дым)

змяншэнне колькасці і паніжэнне парцыяльнага ціску двухвокіслу вугляроду ў артэрыяльнай крыві (параўн. гіперкапнія).


гіпака́уст

(ад гіпа- + гр. kaustos = нагрэты)

абагравальная сістэма пад падлогай або ў сценах тэрмаў (лазняў) і дамоў Стараж. Грэцыі і Рыма ў выглядзе каналаў і труб, па якіх праводзілася нагрэтае паветра.


гіпакіне́з

(ад гіпа- + -кінез)

зніжэнне адвольных рухаў па сіле і аб’ёму ў выніку захворвання мышцаў або нервовай сістэмы (параўн. гіперкінез).


гіпакінезі́я гіпакіне́зія

(ад гіпа- + -кінезія)

вымушанае змяншэнне аб’ёму адвольных рухаў у сувязі з характарам працоўнай дзейнасці; малая рухомасць.


гіпако́тыль

(ад гіпа- + гр. kotyle = паглыбленне)

частка сцябла паміж коранем і месцам прымацавання семядоль.


гіпакры́зія

(гр. hypokrisis = прытворства, гульня)

крывадушнасць, двудушнасць, прытворства.


гіпакры́т

(гр. hypokrites = акцёр)

уст. ханжа, крывадушнік.


гіпакрэ́я

(н.-лац. hypocrea)

сумчаты грыб сям. гіпакрэйных, які развіваецца на драўніне, рэштках травяністых раслін.


гіпаксанці́н

(ад гіпа- + гр. ksanthos = залаціста-жоўты)

прамежкавы прадукт абмену нуклеапратэідаў.


гіпаксемі́я

[ад гіпа- + аксі(ген) + -емія]

паніжаная колькасць кіслароду ў крыві; бывае пры парушэннях кровазвароту, захворваннях лёгкіх і інш., прыводзіць да гіпаксіі.


гіпаксіло́н

(н.-лац. hypoxylon)

сумчаты грыб сям. ксілярыевых, які трапляецца на галінках лісцевых дрэў і кустоў, пнях.


гіпаксі́я

[ад гіпа- + аксі(ген)]

паніжаная колькасць кіслароду ў тканках арганізма; кіслароднае галаданне.


гіпалімніён

(ад гіпа- + гр. limnion = азярцо)

тоўшча вады ў глыбокіх вадаёмах, у межах якой тэмпература мала змяняецца на працягу года.


гіпало́гія, іпало́гія

(ад гр. hippos = конь + -логія)

навука аб конях і спосабах паляпшэння конегадоўлі.


гіпамарфо́з

(ад гіпа- + -марфоз)

1) спрашчэнне арганізацыі арганізмаў у працэсе эвалюцыі (напр. неатэнія хвастатых амфібій);

2) рэдукцыя органа або яго часткі ў працэсе эвалюцыі.


гіпаменарэ́я

(ад гіпа- + аменарэя)

аслабленне менструальнага цыкла.


гіпамі́цэс

(н.-лац. hypomyces)

сумчаты грыб сям. гіпаміцэтавых, які паразітуе на апеньцы восеньскай, шампіньёнах, сыраежках, млечніках.


гіпа́нтый

(ад гіпа- + гр. anthos = кветка)

кветкавая трубка рознай формы і велічыні, утвораная ў выніку зрастання тканак.


гіпапаратырэо́з

(ад гіпа- + гр. para = каля + тырэоз)

разлад кальцыевага абмену ў арганізме, выкліканы недастатковай дзейнасцю шчытападобных залоз (параўн. гіперпаратырэоз).


гіпапата́м

(гр. hippopotamos = літар. рачны конь)

тое, што і бегемот.


гіпапітуітары́зм

[ад гіпа- + лац. (glandula) pituitaria = гіпофіз]

недастатковасць функцыі гіпофіза пры яго захворваннях (параўн. гіперпітуітарызм).


гіпаплазі́я

(ад гіпа- + гр. plasis = утварэнне)

недаразвіццё тканкі, органа, часткі цела або арганізма ў цэлым, якое ўзнікае ў час парушэння ўнутрывантробнага развіцця плада (параўн. аплазія, гіперплазія).


гіпа́рх

(гр. hipparchos)

начальнік конніцы ў Стараж. Грэцыі.


гіпарыён

(н.-лац. hipparion, ад гр. hippos = конь + Аrеіоп = імя хутканогага каня ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

вымерлы трохпальцы конь, які быў пашыраны ў неагене (параўн. анхітэрый, палеатэрый).


гіпасакрэ́цыя

(ад гіпа- + сакрэцыя)

недастатковае выдзяленне сакрэту якой-н. залозай, звязанае з паніжанай функцыянальнай актыўнасцю залозы (параўн. гіперсакрэцыя).


гіпасексуа́льнасць

(ад гіпа- + сексуальнасць)

зніжэнне сексуальнай схільнасці пры адсутнасці якіх-н. адхіленняў у здароўі чалавека (параўн. гіперсексуальнасць).


гіпасмі́я

(ад гіпа- + гр. osme = пах, нюх)

зніжэнне нюху ў выніку парушэння насавога дыхання, запаленні слізістых абалонак поласці носа і інш.


гіпаспады́я

(ад гіпа- + гр. spao = адрываю)

прыроджанае недаразвіццё мочавыдзяляльнага канала, пры якім яго вонкавая адтуліна адкрываецца на ніжняй паверхні палавога члена.


гіпаспермі́я

(ад гіпа- + сперма)

тое, што і алігаспермія.


гіпаста́з

(ад гіпа- + -стаз)

застой крыві ў ніжніх частках цела, які назіраецца ў хворых з аслабленай сардэчнай дзейнасцю.


гіпастазава́ць

(ад гр. hypostasis = сутнасць)

філас. прыпісваць адцягненым паняццям самастойнае існаванне, напр. разглядаць мысленне, волю як самастойныя аб’екты.


гіпасто́м

(ад гіпа- + гр. stoma = рот)

выраст хабатка ў кляшчоў, абсаджаны кручочкамі, які служыць для прымацавання кляшча да жывёлы і дапамагае ссаць кроў.


гіпастра́кум

(ад гіпа- + гр. ostrakon = чарапок)

ніжні слой ракавіны малюскаў, які складаецца з перламутру.


гіпасты́ль

(гр. hypostylos = які падтрымліваецца калонамі)

прасторнае крытае памяшканне, столь якога абапіраецца на калоны.


гіпасульфі́т

(ад гіпа- + сульфіт)

тыясульфат натрыю, бясколернае рэчыва; выкарыстоўваецца ў фатаграфіі, тэкстыльнай прамысловасці, медыцыне.


гіпата́ксіс

(ад гіпа- + гр. taksis = размяшчэнне)

лінгв. падпарадкаванне (сказаў).


гіпатала́мус

(ад гіпа- + таламус)

аддзел галаўнога мозга, размешчаны пад зрокавымі буграмі, у якім знаходзяцца цэнтры вегетатыўнай нервовай сістэмы.


гіпатані́чны

(ад гіпатанія)

які мае паніжаны ціск;

г. раствор — раствор, асматычны ціск якога ніжэйшы, чым у клетках жывёльных і раслінных арганізмаў (параўн. гіпертанічны 1).


гіпатані́я

(ад гіпа- + -танія)

паніжэнне крывянога ціску (параўн. гіпертанія 1).


гіпатрафі́я

(ад гіпа- + -трафія)

змяншэнне аб’ёму органа, выкліканае хранічным разладам харчавання (параўн. гіпертрафія 1).


гіпатрахо́іда

(ад гіпа- + трахоіда)

мат. замкнутая крывая, якую апісвае знешні або ўнутраны пункт круга, што коціцца без слізгання па ўнутраным баку акружнасці вялікага радыуса.


гіпатырэо́з

(ад гіпа- + тырэоз)

недастатковасць функцыі шчытападобнай залозы; у рэзка выражанай форме прыводзіць да мікседэмы (параўн. гіпертырэоз).


гіпатыязі́д

(ад гіпа- + гр. theion = сера + лац. acidus = востры, едкі)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры цырозах печані, нефрозах, нефрытах, гіпертанічнай хваробе.


гіпатэнзі́ўны

(ад гіпа- + лац. tensio = напружанне)

які зніжае артэрыяльны ціск (напр. г-ыя сродкі ў фармакалогіі).


гіпатэ́нзія

(ад гіпа- + лац. tensio = напружанне)

тое, што і гіпатанія, але часцей ужываецца для абазначэння паніжэння артэрыяльнага крывянога ціску (параўн. гіпертэнзія).


гіпатэну́за

(гр. hypoteinusa)

мат. старана прамавугольнага трохвугольніка, якая ляжыць насупраць прамога вугла.


гіпатэрмі́я

(ад гіпа- + -тэрмія)

паніжэнне тэмпературы цела чалавека або цеплакроўных жывёл за яе фізіялагічныя граніцы; штучнае ахаладжэнне арганізма або асобных яго частак з лячэбнай мэтай (параўн. гіпертэрмія).


гіпатэты́чны

(гр. hypotetikos)

заснаваны на гіпотэзе; мяркуемы меркаваны (напр. г-ае сцвярджэнне).


гіпафа́рынкс

(ад гіпа- + гр. pharynks = глотка)

1) выпучванне склератызаванай сценкі ротавай поласці насякомых;

2) ніжні аддзел глоткі ў пазваночных.


гіпафу́нкцыя

(ад гіпа- + функцыя)

недастатковая дзейнасць якога-н. органа, тканкі, сістэмы, што прыводзіць да парушэння жыццядзейнасці арганізма (проціл. гіперфункцыя).


гіпахе́рыс

(н.-лац. hypochoeris)

травяністая расліна сям. складанакветных з дробным лісцем і жоўтымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі трапляецца рэдка.


гіпахлары́ты

(ад гіпа- + хларыты)

солі хларнавацістай кіслаты; выкарыстоўваюцца для адбельвання тканін і дэзінфекцыі.


гіпахо́рда

(ад гіпа- + хорда)

цяж клетак мезадэрмальнага (гл. мезадэрма) паходжання ў зародкаў большасці пазваночных (за выключэннем млекакормячых) на ранніх стадыях развіцця.


гіпахрамі́я

(ад гіпа- + -храмія)

змяншэнне інтэнсіўнасці паглынання святла фарбавальнікам пад уздзеяннем розных фактараў (параўн. гіперхрамія).


гіпацыкло́іда

(ад гіпа- + цыклоіда)

плоская крывая, якую апісвае пункт акружнасці, што коціцца без слізгання ўнутры іншай, нерухомай акружнасці.


гіпацэ́нтр

(ад гіпа- + цэнтр)

цэнтральны пункт ачага землетрасення ў нетрах Зямлі.


гіпеа́струм

(н.-лац. hippeastrum)

цыбульная травяністая расліна сям. амарылісавых з буйнымі лейкападобнымі кветкамі рознай афарбоўкі, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гіпер-

(гр. hyper = над, звыш)

прыстаўка, якая паказвае на перавышэнне чаго-н. у параўнанні з нормай.


гіпераксі́я

[ад гіпер- + аксі(ген)]

павелічэнне колькасці кіслароду ў тканках, звязанае з дыханнем чыстым кіслародам на працягу працяглага часу.


гіперасмі́я

(ад гіпер- + гр. osme = пах)

хваравітае абвастрэнне нюху пры некаторых захворваннях цэнтральнай нервовай сістэмы.


гіпербазі́ты

(ад гіпер- + гр. basis = аснова)

горныя пароды вулканічнага паходжання, з нязначным утрыманнем крэменякіслаты.


гіпе́рбала

(гр. hyperbole = перабольшанне)

1) літ. стылістычная фігура, заснаваная на значным перабольшанні пры апісанні прадмета або з’явы для ўзмацнення выразнасці выказвання;

2) мат. крывая лінія з ліку канічных сячэнняў.


гіпербаліза́цыя

(ад гіпербала)

выкарыстанне гіпербалы як мастацкага прыёму; перабольшанне.


гіпербало́ід

(ад гіпербала + -оід)

мат. паверхня, якая ўтвараецца вярчэннем гіпербалы вакол прамой, што спалучае фокусы гіпербалы.


гіпербарэ́і

(гр. hyperboreos = які жыве за Барэем, на Крайняй Поўначы)

перан. жыхары Крайняй Поўначы.


гіпе́рбатан

(гр. hyperbaton = перастаноўка)

стылістычная фігура, у якой парушана ўсталяваная сінтаксічная паслядоўнасць слоў, што непасрэдна звязаны з тэкстам (гл. таксама інверсія 1).


гіпервітаміно́з

(ад гіпер- + вітаміны)

атручванне, выкліканае прыёмам павышаных доз вітамінаў (параўн. авітаміноз, гіпавітаміноз).


гіпергене́з

(ад гіпер- + -генез)

сукупнасць працэсаў хімічнага і фізічнага ператварэння мінеральнага рэчыва ў верхніх частках зямной кары і на яе паверхні пад уздзеяннем атмасферы, гідрасферы і жывых арганізмаў.


гіперге́нны

(ад гіпер- + -генны);

г-ае месцанараджэнне — паклады карысных выкапняў, якія ўзніклі каля зямной паверхні ў .выніку гіпергенезу (параўн. гіпагенны).


гіпергідро́з

(ад гіпер- + гр. hidros = пот)

агульнае або мясцовае павышэнне потавыдзялення.


гіпергі́я

(ад гіпа- + гр. ergon = праца, дзеянне)

слабая супраціўляльнасць арганізма хваробатворным агентам знешняга асяроддзя.


гіперглікемі́я

(ад гіпер- + глікемія)

павышаная колькасць цукру ў крыві (параўн. гіпаглікемія).


гіпердактылі́чны

(ад гіпер + дактыль);

г-ая рыфма — рыфма, у якой пасля апошняга націскнога склада ідуць тры і больш ненаціскных складоў.


гіпердактылі́я

(ад гіпер- + гр. daktylos = палец)

павялічаная супраць нормы колькасць пальцаў, якая была ўласціва іхтыязаўрам (параўн. таксама гіперфалангія).


гіпердынамі́я

(ад гіпер- + гр. dynamis = сіла)

самае высокае напружанне арганізма (параўн. гіпадынамія).


гіперінфля́цыя

(ад гіпер- + інфляцыя)

звышінфляцыя, павелічэнне ў краіне ў незвычайных, велізарных памерах масы папяровых грошай і вельмі хуткі рост цэн, што вядзе да абясцэньвання грашовай адзінкі, парушэння нармальных гаспадарчых сувязей і катастрафічнага зніжэння ўзроўню жыцця працоўных.


гіперкапні́я

(ад гіпер- + гр. kapnos = дым)

павелічэнне колькасці і павышэнне парцыяльнага ціску двухвокісу вугляроду ў артэрыяльнай крыві (параўн. гіпакапнія).


гіперкерато́з

(ад гіпер- + гр. keras, -atos = рог)

празмернае патаўшчэнне рагавога слоя скуры чалавека ў выніку працяглага ціску, трэння і іншых прычын.


гіперкіне́з

(ад гіпер- + -кінез)

празмерныя міжвольныя рухі пры арганічных і функцыянальных парушэннях нервовай сістэмы (параўн. гіпакінез).


гіперко́мплексны

(ад гіпер- + комплексны)

звязаны з лікам, які з’яўляецца лінейнай камбінацыяй больш як дзвюх адзінак.


гіперкрытыцы́зм

(ад гіпер + крытыцызм)

прэтэнцыёзны крытыцызм.


гіпермарфо́з

(ад гіпер- + -марфоз)

тып філагенетычнага развіцця, які вядзе да парушэння ўзаемаадносін арганізма з асяроддзем у сувязі з гіпертрафіяй пэўных органаў.


гіперметамарфо́за

(ад гіпер- + метамарфоза)

асобны выпадак метамарфозы некаторых паразітычных насякомых, калі лічынка праходзіць некалькі стадый, якія адрозніваюцца паміж сабой марфалагічна і біялагічна.


гіперметрапі́я

(ад гіпер- + гр. metron = мера + ops, opos = вока)

дальназоркасць.


гіпернефро́ма

(ад гіпер- + гр. nephros = нырка + -ома)

пухліна, якая развіваецца з клетак кары наднырачнай залозы.


гіперо́ны

[ад гіпер- + (элект) рон]

няўстойлівыя элементарныя часціцы, маса якіх большая за масу нейтрона.


гіперпалярыза́цыя

(ад гіпер- + палярызацыя)

павелічэнне розніцы патэнцыялаў на паверхневых мембранах нервовых і мышачных клетак пры памяншэнні іх пранікальнасці для іонаў натрыю і калію.


гіперпаратырэо́з

(ад гіпер + гр. раrа = каля + тырэоз)

захворванне чалавека або жывёл, выкліканае павышанай функцыяй прышчытападобных залоз (параўн. гіпапаратырэоз).


гіперпітуітары́зм

[ад гіпер + лац. (grandula) pituitaria = гіпофіз]

павышэнне функцыі гіпофіза, якое прыводзіць да разладу росту і развіцця арганізма (гігантызму, акрамегаліі і інш.); параўн. гіпапітуітарызм.


гіперплазі́я

(ад гіпер- + гр. plasis = утварэнне)

празмернае разрастанне тканкі жывёльнага або расліннага арганізма ў выніку паталагічнага размнажэння клетак; разнавіднасць гіпертрафіі (параўн. аплазія, гіпаплазія).


гіперрэалі́зм

(англ. hyperrealism, ад гр. hyper = над, звыш + англ. realism = рэалізм)

плынь у амерыканскім і заходнееўрапейскім мастацтве 70-х гг. 20 ст., якая выяўляла сябе як разнавіднасць натуралізму.


гіперсакрэ́цыя

(ад гіпер- + сакрэцыя)

празмернае выдзяленне сакрэту2 якой-н. залозай, звязанае з павышанай функцыянальнай актыўнасцю залозы (параўн. гіпасакрэцыя).


гіперсексуа́льнасць

(ад гіпер- + сексуальнасць)

значна павышаная палавая схільнасць.


гіперсенсібіліза́цыя

(ад гіпер- + сенсібілізацыя)

павышэнне адчувальнасці да святла фотаматэрыялу шляхам прамывання яго ў вадзе або спецыяльных растворах.


гіперсо́мнія

(ад гіпер- + лац. somnus = сон)

павышаная санлівасць як вынік парушэння рэгуляцыі сну і адпачынку пры арганічных парушэннях нервовай сістэмы і некаторых саматычных захворваннях.


гіперсо́нік

(ад гіпер- + лац. sonus = гук)

звышгукавы самалёт, скорасць якога складае некалькі тысяч кіламетраў у гадзіну.


гіперстэ́н

(ад гіпер- + гр. sthenos = моцнасць)

пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў з групы рамбічных піраксенаў цёмна-бурага колеру.


гіпертані́чны

(ад гіпертанія)

1) які мае павышаны ціск;

г. раствор — раствор, асматычны ціск якога вышэйшы, чым у клетках жывёльных і раслінных арганізмаў (параўн. гіпатанічны);

2) які мае адносіны да гіпертаніі 2 (г-ая хвароба).


гіпертані́я

(ад гіпер- + -танія)

1) павышэнне крывянога ціску (параўн. гіпатанія);

2) хвароба, якая выражаецца ў павышэнні крывянога ціску ў артэрыяльных сасудах.


гіпертрафі́я

(ад гіпер- + -трафія)

1) павелічэнне аб’ёму якога-н. органа ці тканкі цела ў выніку змянення іх функцыі або хваробы (параўн. гіпатрафія);

2) перан. празмернае развіццё чаго-н. (напр. г. чуллівасці).


гіпертрыхо́з

(ад гіпер- + гр. thrіks, -ichos = волас)

празмернае развіццё валасянога покрыва на ўчастках скуры, звычайна вольных ад валасоў, напр. на твары ў жанчын або на спіне ў мужчын; валасатасць.


гіпертырэо́з

(ад гіпер- + тырэоз)

павышэнне функцыі шчытападобнай залозы, якое назіраецца пры некаторых захворваннях (тырэатаксікозе) і фізіялагічных станах, напр. пры цяжарнасці, клімаксе і інш. (параўн. гіпатырэоз).


гіпертэлі́я

(ад гіпер- + гр. telos = мяжа)

тое, што і гіпермарфоз.


гіпертэнзі́н

(ад гіпер- + лац. tensus = напружаны)

тое, што і ангіятэнзін.


гіпертэнзі́я

(ад гіпер- + лац. tensio = напружанне)

тое, што і гіпертанія, але часцей ужываецца для абазначэння павышэння артэрыяльнага крывянога ціску (параўн. гіпатэнзія).


гіпертэрмі́я

(ад гіпер- + -тэрмія)

пераграванне арганізма; штучнае павышэнне тэмпературы цела, абумоўленае знешнімі фізічнымі фактарамі (параўн. гіпатэрмія).


гіперурбаніза́цыя

(ад гіпер + урбанізацыя)

канцэнтрацыя насельніцтва у буйных гарадах і гарадскіх агламерацыях, калі люднасць настолькі вялікая, што дадатныя бакі урбанізацыі засланяюцца сур’ёзнымі недахопамі (пагаршэнне экалагічных умоў, транспартная напружанасць і г. д.).


гіперфалангі́я

(ад гіпер- + гр. phalanks, -ngos = сустаў пальца)

павялічаная супраць нормы колькасць фаланг у пальцах, уласцівая некаторым марскім пазваночным, напр. іхтыязаўрам, плезіязаўрам, кітападобным (параўн. таксама гіпердактылія).


гіперфрагме́нты

(ад гіпер + фрагмент)

часцінкі атамнага ядра, якія ўзнікаюць у час ядзернай рэакцыі пры высокіх энергіях і змяшчаюць побач з нуклонамі яшчэ і гіперон пэўнага тыпу.


гіперфу́нкцыя

(ад гіпер- + функцыя)

празмерная дзейнасць якога-н. органа, тканкі, сістэмы, што прыводзіць да парушэння жыццядзейнасці арганізма (проціл. гіпафункцыя).


гіперхрамі́я

(ад гіпер- + -храмія)

павелічэнне інтэнсіўнасці ўбірання святла фарбавальнікам пад уздзеяннем розных фактараў (параўн. гіпахрамія).


гіперэмі́я

(ад гіпер- + -эмія)

прыліў крыві да якога-н. органа або часткі цела.


гіперэстэзі́я

(ад гіпер- + гр. aisthesis = адчуванне)

павышаная адчувальнасць скуры да звычайных знешніх раздражняльнікаў (параўн. гіпестэзія).


гіпестэзі́я

(ад гта- + гр. aisthesis = адчуванне)

паніжаная адчувальнасць скуры да звычайных знешніх раздражняльнікаў (параўн. гіперэстэзія).


гіпнало́гія

(ад гіпноз + -логія)

навука аб гіпнозе.


гіпнапе́дыя

(ад гр. hypnos = сон + -педыя)

навучанне ў час сну.


гіпнатызава́ць

(фр. hypnotiser, ад гр. hypnos = сон)

1) выклікаць гіпноз шляхам унушэння;

2) перан. расслабляць чьпо-н. волю, браць пад свой уплыў.


гіпнаты́зм

(фр. hypnotisme, ад гр. hypnos = сон)

сукупнасць з’яў, якія ўзнікаюць пры гіпнозе.


гіпнаты́чны

(гр. hypnotikos)

1) які мае адносіны да гіпнозу (напр. г. сон);

2) перан. здольны моцна ўздзейнічаць на каго-н. (напр. г-ая сіла музыкі).


гіпнатэрапі́я

(ад гіпноз + тэрапія)

тэрапія, якая ажыццяўляецца метадам гіпнатычнага ўздзеяння.


гіпно́з

(фр. hypnose, ад hypnos = сон)

1) стан, падобны на сон, які выклікаецца ўнушэннем і суправаджаецца падпарадкаваннем волі спячага таму, хто ўсыпляе; перан. сіла ўплыву, уздзеяння, уласцівая каму-н.


гіпно́лаг

(ад гіпноз + -лаг)

спецыяліст па гіпнозу, урач, які лечыць гіпнозам.


гі́пнум

(н.-лац. hypnum)

лістасцябловы мох сям. гіпнавых, які расце ў лясах на гнілой драўніне, глебе, камянях.


гіпо́ма

(н.-лац. hypoma)

павук сям. павукоў-пігмеяў, які жыве на высокай траве і кустах.


гіпо́пус

(гр. hypopos = які мае знізу ногі)

асобая стадыя німфы ў свірнавых кляшчоў, здольная ўпадаць пры неспрыяльных умовах у стан спакою.


гіпо́тэза

(гр. hypothesis = меркаванне)

1) навуковае меркаванне, пэўнасць якога яшчэ не даказана доследным шляхам;

2) усякае меркаванне, дапушчэнне, здагадка.


гіпо́фіз

(гр. hypophysis = адростак)

залоза ўнутранай сакрэцыі ў пазваночных жывёл і чалавека, размешчаная пад галаўным мозгам, якая ўплывае на рост і развіццё арганізма; ніжні мазгавы прыдатак.


гіпс

(гр. gypsos = мел, гліна)

1) мінерал класа сульфатаў, вапністае рэчыва белага колеру, якое выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, лепцы і медыцыне;

2) скульптурны злепак з гэтага рэчыва;

3) хірургічная павязка з гэтага рэчыва.


гіпсабето́н

(ад гіпс + бетон)

бетон на аснове гіпсавых вяжучых матэрыялаў.


гіпсаме́тр

(ад гр. hypsos + вышыня + -метр)

тое, што і гіпсатэрмометр.


гіпсаме́трыя

(ад гр. hypsos = вышыня + -метрыя)

раздзел геадэзіі, які займаецца вызначэннем вышыні мясцовасці і абазначэннем на геаграфічных картах рэльефу зямной паверхні пры дапамозе гарызанталей.


гіпсасі́нга

(н.-лац. hypsosinga)

павук-крыжавік, які трапляецца на лясных палянах, па берагах азёр.


гіпсатэрмо́метр

(ад гр. hypsos = вышыня + тэрмометр)

прыбор для вызначэння вышыні пункта над узроўнем мора па тэмпературы кіпення вады, што залежыць ад атмасфернага ціску.


гіпсахро́мны

(ад гр. hypsos = вьппыня + chroma = колер);

г. эфект — змена афарбоўкі арганічных злучэнняў пры змяненні іх хімічнай будовы ў бок павышэння колеру — пераход ад зялёнага праз сіні, фіялетавы, чырвоны, аранжавы да жоўтага колеру (параўн. батахромны).


гіпура́ліі

(ад гіпа- + гр. ura = хвост)

расшыраныя асцістыя адросткі апошніх хваставых пазванкоў касцістых рыб, якія падтрымліваюць прамяні хваставога плаўніка.


гіпуры́ты

(ад гр. hippuris = які мае конскі хвост)

гіганцкія марскія малюскі класа двухстворкавых з канічнай ракавінай, падобнай да хваста каня, якія існавалі ў мезазоі.


гіпю́р

(фр. guipure)

карункі з выпуклым узорам.


гіра-

(гр. gyros = кола, круг)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кругавы рух».


гіраа́зімут

(ад гіра- + азімут)

прыбор для вызначэння вуглоў змены курсу і вуглоў павароту аб'екта вакол вертыкальнай восі.


гіраарбі́та

(ад гіра- + арбіта)

гіраскапічны прыбор для вызначэння вугла адхілення ад плоскасці арбіты штучнага спадарожніка Зямлі.


гіраарбіта́нт

(ад гіра- + арбіта)

тое, што і гіраарбіта.


гіраарыента́тар

(ад гіра- + лац. oriens, -ntis = Усход)

гіраскапічны прыбор для вызначэння месца размяшчэння аб’екта і параметраў яго руху; выкарыстоўваецца ў авіяцыі, касманаўтыцы, мараплаванні.


гірабінарма́ль

(ад гіра- + бінармаль)

тое, што і гіраарбіта.


гіравертыка́ль

(ад гіра- + вертыкаль)

прыбор для вызначэння напрамку сапраўднай вертыкалі або плоскасці гарызонта, а таксама вуглоў нахілу аб’екта да гэтай плоскасці.


гірагарызо́нт

(ад гіра- + гарызонт)

тое, што і гіравертыкаль.


гірадактылі́ды

(н.-лац. gyrodactylidae)

сямейства гельмінтаў класа монагеней; эктапаразіты прэснаводных рыб.


гірадо́н

(н.-лац. gyrodon)

шапкавы базідыяльны грыб сям. балетавых, які расце на глебе ў лясах; адзін з відаў — падалешнік.


гірадэ́мпфер

(ад гіра- + дэмпфер)

гіраскапічны прыбор для змяншэння вуглавых адхіленняў аптычнай восі кіназдымальнага апарата пры здымках з рухомых аб’ектаў (аўтамашыны, катэра).


гіракатылі́ды

(н.-лац. gyrocotylida)

клас плоскіх чарвей; арганізмы з прадаўгаватым целам даўжынёй ад 2 да 20 см з пярэдняй прысоскай пярэднім прысоскам і задняй разеткападобнай мацавальнай лейкай; паразіты глыбакаводных рыб.


гірако́мпас

(ад гіра- + компас)

компас, у якім ролю магнітнай стрэлкі выконвае гіраскоп.


гірамагні́тны

(ад гіра- + магнітны);

г-ая частата — частата вярчэння па акружнасці зараджанай часцінкі ў іанізаваным газе вакол сілавых ліній пастаяннага магнітнага поля;

г-ыя з’явы — магнітамеханічныя з’явы ў ферамагнетыках, якія паказваюць на існаванне сувязі паміж магнітнымі і механічнымі момантамі электронаў у атамах і атамаў у цэлым.


гірапо́р

(н.-лац. gyroporus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. балетавых, які расце на глебе ў лясах; адзін з відаў — сіняк.


гірасі́гма

(н.-лац. gyrisigma)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана ў бентасе прэсных, саланаватых і марскіх вадаёмаў.


гіраско́п

(ад гіра- + -скоп)

махавік прыбора (ваўчок) на свабоднай восі вярчэння, які захоўвае нязменнае становішча пры ўсякім змяненні становішча самога прыбора.


гірастабіліза́тар

(ад гіра- + стабілізатар)

гіраскапічнае прыстасаванне для стабілізацыі аб’ектаў або прылад, а таксама для вызначэння іх вуглавых адхіленняў.


гіраста́т

(ад гіра- + -стат)

тое, што і гіраскоп.


гіра́тар

(англ. gyrator, ад гр. gyros = круг)

высокачастотны прыбор, у якім змена фаз электрамагнітных хваль, што пашыраюцца ў процілеглых напрамках, адрозніваецца на 180°.


гіратахо́метр

(ад гіра- + тахометр)

гіраскапічнае прыстасаванне для вызначэння вуглавой хуткасці аб’екта, дзе ўстаноўлена гэта прыстасаванне.


гіратэадалі́т

(ад гіра- + тэадаліт)

гіраскапічнае візірнае прыстасаванне для арыентацыі пры пракладцы шахт і тунэляў.


гірля́нда

(іт. ghirlanda)

1) сплеценыя ў выглядзе стужкі кветкі і зелень;

2) архіт. арнамент, узор у выглядзе перапляценняў кветак і зеляніны.


гірнеёла

(н.-лац. hirneola)

базідыяльны грыб сям. аўрыкулярыевых, які развіваецца на адмерлых галінках і пнях лісцевых парод.


гіро́бус

[ад гіра- + (омні)бус]

транспартны сродак для перавозкі пасажыраў на кароткія адлегласці, які рухаецца за кошт кінетычнай энергіі, што накапляецца ў махавіку.


гі́рса гірса́

(літ. girsa)

пустазелле сям. злакавых; каласоўнік.


гірсуты́зм

(ад лац. hirsutis = валасаты)

мужчынскі тып валасянога покрыва ў жанчын, пераважна як праяўленне вірылізму.


гірудатэрапі́я

(ад лац. hirudo = п’яўка + тэрапія)

лячэбнае выкарыстанне медыцынскіх п’явак.


гірудзі́н

(ад лац. hirudo, -dinis = п’яўка)

рэчыва, якое знаходзіцца ў слінных залозах медыцынскай п’яўкі і пры ўвядзенні ў чалавечы арганізм перашкаджае згусанню крыві.


гіршфе́льдыя

(н.-лац. hirschfeldia)

травяністая расліна сям. капуставых з лірападобным лісцем і бледна-жоўтымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі заносная, пустазелле.


гіста-

(гр. histos = тканка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «тканка жывёльнага арганізма».


гістагене́з

(ад гіста- + -генез)

сукупнасць працэсаў, якія забяспечваюць узнікненне, існаванне і аднаўленне тканак жывёльных арганізмаў.


гістаге́нны

(ад гіста- + -генны)

які паходзіць з тканкі, тканкавы.


гістагра́ма

(ад гр. histos = слуп + -грама)

графічны паказ статыстычных размеркаванняў якой-н. велічыні па колькаснай прымеце.


гісталіза́ты

(ад гіста- + лізаты)

тое, што і лізаты 1.


гістало́гія

(ад гіста- + -логія)

навука пра будову, развіццё і функцыі тканак чалавека і жывёл; уключае гістафізіялогію і гістахімію.


гістамі́н

(ад гіста- + аміны)

тканкавы гармон, які належыць да біягенных амінаў і мае моцнае біялагічнае дзеянне.


гістапатало́гія

(ад гіста- + паталогія)

раздзел паталагічнай анатоміі, які вывучае мікраскапічныя працэсы, што адбываюцца ў тканках пры розных захворваннях.


гістапратэ́ктары

(ад гіста + пратэктар)

лекавыя прэпараты, якія зніжаюць пашкоджанне слізістай страўніка фізічнымі і хімічнымі фактарамі.


гістарыёграф

(ад гісторыя + -граф)

1) спецыяліст у галіне гістарыяграфіі;

2) уст. тое, што і гісторык.


гістары́зм

(ад гр. historikos = пстарычны)

1) дыялектычны прынцып вывучэння і ацэнкі прадметаў і з’яў у працэсе іх узнікнення і развіцця ў канкрэтна гістарычных умовах;

2) слова, што выйшла з паўсядзённага ўжытку ў сувязі са знікненнем рэаліі або паняцця, якое яно абазначала.


гістары́чны

(гр. histonkos)

1) які належыць да гісторыі, важны з пункту погляду ролі, якую выконваў ці выконвае ў развіцці жыцця грамадства або прыроды (напр. г. працэс, г-ая падзея);

2) які рэальна існаваў, не выдуманы (напр. г. факт);

3) звязаны з пэўным этапам у развіцці грамадства, не вечны, пераходны (напр. г-ая каіэгорыя);

4) які адносіцца да часу, ад якога захаваліся рэчавыя помнікі (напр. г-ая пара жыцця народа);

5) які апіраецца на гісторыю як на метад пазнання, даследавання, вывучае з’явы ў іх паслядоўным развіцці;

6) які апісвае людзей або падзеі мінулага (напр. г. раман).


гістарыягра́фія

(ад гісторыя + -графія)

1) гісторыя гістарычнай навукі ў цэлым, а таксама сукупнасць даследаванняў, прысвечаных вывучэнню пэўнага гістарычнага перыяду ці распрацоўцы пэўнай гістарычнай тэмы;

2) навуковая дысцыпліна, якая вывучае гісторыю гістарычнай навукі.


гістафізіяло́гія

(ад гіста- + фізіялогія)

раздзел гісталогіі, які вывучае механізмы функцый тканак і іх комплексаў у жывёльным арганізме.


гістахі́мія

(ад гіста- + хімія)

раздзел гісталогіі, які вывучае хімічныя ўласцівасці тканак жывёл і раслін.


гісто́лаг

(ад гіста- + -лаг)

спецыяліст у галіне гісталогіі.


гісто́ліз

(ад гіста- + -ліз)

разбурэнне тканак арганізма ферментамі тканкавага або бактэрыяльнага паходжання.


гісто́ны

(ад гр. histos = тканка)

група простых бялкоў (пратэінаў), якія змяшчаюцца ў ядрах большасці клетак жывёл і раслін.


гісто́рык

(лац. historicus, ад гр. historikos)

1) спецыяліст па гісторыі;

2) выкладчык гісторыі.


гісто́рыя

(лац. historia, ад гр. historia)

1) працэс развіцця прыроды і грамадства;

2) навука аб развіцці чалавечага грамадства (напр. г. Беларусі);

3) навука, якая вывучае паслядоўнае развіццё якой-н. галіны ведаў (напр. г. літаратуры, г. тэатра);

4) апавяданне (напр. забаўная г.);

5) здарэнне, выпадак (напр. непрыемная г.).


гістрыён

(лац. histrio, -onis = акцёр)

1) вандроўны камедыянт у Стараж. Рыме;

2) вандроўны спявак, музыкант, акцёр, акрабат у сярэдневяковай Еўропе (параўн. жанглёр 1, шпільман).


гістыдзі́н

(ад гр. histos = тканка + eidos = выгляд)

амінакіслата, якая ўваходзіць у склад большасці бялкоў; у арганізме сінтэзуецца з адэніну і глютацыёну, пры распадзе ўтварае гістамін.


гістыяцы́ты

(ад гр. histos = тканка + -цыты)

клеткі злучальнай тканкі ў пазваночных жывёл і чалавека, якія выконваюць абарончую функцыю ў арганізме, ператвараючыся пры запаленчай рэакцыі арганізма ў макрафагі.


гістэрагра́фій

(н.-лац. hysterographium)

сумчаты грыб сям. гістэрыевых, які развіваецца на галінках ясеня.


гістэрало́гія

(ад гр. hystera = пасля + -логія)

тое, што і гістэран-пратэран.


гі́стэран-пра́тэран

(ад гр hysteron = згодна + proteron = раней, перад)

стылістычны прыём, калі парушаецца лагічная паслядоўнасць з’яў, што апісваюцца.


гістэраскапі́я

(ад гр. hystera = матка + -скапія)

мед. метад абследавання ўнутранай поласці маткі пры дапамозе гістэраскопа.


гістэраско́п

(ад гр. hystera = матка + -скоп)

медыцынская прылада для агляду ўнутранай поласці маткі.


гістэрэ́зіс

(гр. hysteresis = адставанне)

фіз. адставанне ў часе рэакцыі цела ад знешняга ўздзеяння, што выклікае яе; адрозніваюць г. магнітны, дыэлектрычны, пругкі, тэрмамагнітны і інш.


гіт

(англ. heat)

1) сп. прабег каня на кароткую дыстанцыю;

мёртвы г. — прыход коней да фінішу адначасова — галава да галавы;

2) адзіночны забег ці заезд на пэўную дыстанцыю (у лёгкай атлетыцы, мота- і веласпорце).


гі́тавы

(гал. geitouw)

снасці рухомага такелажу судна, прызначаныя для згортвання парусоў падцягваннем іх да мачты або рэі.


гіта́ра

(ісп. guitarra, ад гр. kithara)

струнны шчыпковы музычны інструмент з доўгім грыфам.


гіфало́ма

(н.-лац. hypholoma)

шапкавы базідыяльны грыб сям. страфарыевых, які расце на пнях, дрэвах, зрэдку на глебе ў лясах, парках; неядомы.


гіфаміцэ́ты

(ад гр. hyphe = тканка + -міцэты)

група недасканалых грыбоў класа дэйтэраміцэтаў, якая размнажаецца канідыямі і выклікае многія хваробы ў раслін і жывёл, прыносячы значныя страты сельскай і лясной гаспадарцы.


гі́фы

(гр. hyphe = тканіна, павуціна)

ніткападобныя ўтварэнні, якія ўтвараюць грыбніцу (міцэлій) і пладовыя целы грыбоў.


гі́цаль

(польск. hycel, ад ням. дыял. hitzel)

нягоднік, мучыцель (даўней — жывадзёр, скуралуп).


гі́ція

(шв. gyttja = глей, ціна)

азёрныя адклады з рэшткаў мікраарганізмаў, раслін і мінеральных рэчываў.


гі́чка

(англ. gig)

тое, што і гіг.


гіялапла́зма

(ад гр. healos = шкло + плазма)

частка цытаплазмы жывёльных і раслінных клетак, якая акружае ядро і змяшчае прадукты ўнутрыклетачнага метабалізму.


гіяларафі́дыум

(н.-лац. hyaloraphidium)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая пашырана ў планктоне прэсных і саланаватых вадаёмаў.


гіялатэ́ка

(н.-лац. hyalotheca)

ніткаватая зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая засяляе стаячыя дыстрофныя вадаёмы.


гіяле́кта

(н.-лац. gualecta)

накіпны лішайнік сям. гіялектавых; пашыраны па ўсім зямным шары; на Беларусі трапляецца адзін від на кары лісцевых дрэў, на старых пнях.


гіялі́навы

(гр. hyalinos)

шклопадобны, празрысты (напр. г. храсток).


гіяліно́з

(ад гр. hyalos = шкло)

змена тканак арганізма, якая характарызуецца з’яўленнем па-за клеткамі тканак аднародных паўпразрыстых шчыльных бялковых мас; назіраецца пры некаторых хваробах, напр. калагенозах.


гіялі́т

(ад гр. hyalos = шкло + -літ)

мінерал класа сілікатаў, празрыстая разнавіднасць апалу.


гіяло́брыян

(н.-лац. hyalobryon)

аднаклетачная або каланіяльная залацістая водарасць сям. лепахраманадавых, якая пашырана пераважна ў чыстых водах.


гіялураніда́за

[ад гр. hyalos = шкло + uron = мача + (дыяст)азы]

фермент, які каталізуе гідроліз гіялуронавай кіслаты.


гіялуро́навы

(ад гр. hyalos = шкло + uron = мача);

г-ая кіслатаполіцукрыд, які ўваходзіць у склад пазаклетачнага асноўнага рэчыва злучальнай тканкі пазваночных жывёл; змяшчаецца ў клетачных абалонках, шклопадобным целе вока і інш.


гіямандыбуля́рэ

(ад лац. hio = разяўляю рот + мандыбулы)

верхнія парныя косці пад’язычнай дугі ў рыб і іншых пазваночных.


гіястылі́я

(ад лац. hio = разяўляю рот + гр. stylos = слупок)

тып сучлянення сківічнага апарата з восевым чэрапам у большасці рыб.


гіясцыямі́н

(ад гр. hyoskyamos = блёкат)

алкалоід, які змяшчаецца ў блёкаце і іншых раслінах сям. паслёнавых; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


гія́тус

(лац. hiatus = шчыліна)

лінгв. збег двух або некалькіх галосных гукаў у адным слове або на мяжы слоў.


гіяцы́нт

(лац. hyacinthus, ад гр. hyakinthos)

1) травяністая расліна сям. лілейных з прадаўгаватым лісцем і пахучымі кветкамі;

2) мінерал, каштоўны камень жоўтага, чырвонага або ружовага колеру.


глаба́льны

(фр. global, ад лац. globus = шар)

усеагульны, усёабдымны, сусветны (напр. г. падыход, г-ае рашэнне);

г-ая ракета — ракета, здольная данесці баявы зарад у любы пункт зямнога шара.


глабігеры́ны

(ад лац. globus = шар + gerere = насіць)

група прасцейшых жывёл атрада форамініфераў, сустракаюцца ў планктоне пераважна цёплых мораў; іх вапняковыя ракавіны ўтвараюць асноўную частку акіянскага глею.


глабі́н

(ад лац. globus = шар)

бялковая часта гемаглабіну.


глабо́ідны

(ад лац. globus = шар + -оід);

г-ая перадача — зубчата-вінтавая перадача, разнавіднасць чарвячнай перадачы, у якой чарвяк мае ўвагнутую форму.


глабо́іды

(ад лац. globus = шар + -оід)

уключэнні ў алейранавыя зерні многіх раслін; маюць выгляд шарападобных або гронкападобных цельцаў.


глабулі́ны

(ад лац. globulus = шарык)

найбольш пашыраная ў прыродзе група простых жывёльных і раслінных бялкоў (пратэінаў).


глабуля́рны

(фр. globulaire, ад лац. globulus = шарык)

шарападобны.


гладые́лус

(лац. gladiolus = невялікі меч)

клубнецыбульная травяністая расліна сям. касачовых з мечападобным лісцем і буйнымі кветкамі розных колераў у коласападобных суквеццях; пашырана ў Еўразіі, Афрыцы; дэкаратыўная; шпажнік.


гладыя́тар

(лац. gladiator)

спецыяльна абучаны раб ці ваеннапалонны, які ў старажытнарымскі перыяд выкарыстоўваўся для ўзброенай барацьбы на арэне цырка.


глазе́т

(ад фр. glacé = глянцаваны)

парча з каляровай шаўковай асновай і вытканымі на ёй залатымі або сярэбранымі ўзорамі.


глазу́ра

(польск. glazura, ад ням. Glasur)

1) шклопадобны сплаў для пакрыцця керамічных вырабаў; паліва;

2) застылы слой цукровага сіропу на мучных вырабах.


глазурава́ць

(ням. glasiercn)

пакрываць глазурай.


глакеншпі́ль

(ням. Glockenspiel, ад Glocke = званочак + Spiel = ігра)

ударны музычны інструмент, гукі якога імітуюць званочкі.


глаксі́нія

(н.-лац. gloxinia, ад P. Gloxin = прозвішча ням. батаніка 18 ст.)

травяністая расліна сям. геснерыевых з апушаным лісцем і буйнымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


гламеруланефры́т

(ад лац. glomus, -meris = клубок + нефрыт)

тое, што і нефрыт.


гламерэ́ла

(н.-лац. glomerella)

сумчаты грыб сям. дыяпортавых, які развіваецца на пладах яблыні, грушы, струках фасолі.


гла́нда

(фр. glande, ад лац. glans, -ndis = жолуд)

тое, што і міндаліна 2.


гларыфіка́цыя

(лац. glorificatio = прадстаўленне)

узвялічванне, узнясенне, усхваленне, спяванне дыфірамбаў.


гласала́лія

(ад гр. glossa = мова + lalia = балбатня, пустаслоўе)

1) уласцівае культу некаторых рэлігійных сект выкрыкванне ў стане экстазу бязглуздых слоў, якое ўспрымаецца сектантамі як «богавяшчанне»;

2) мед. разлад маўлення.


гласалгі́я

(ад гр. glossa = мова + algos = боль)

боль, паколванне, аняменне ў языку, якое часам распаўсюджваецца на губу, дзясны, шчокі, паднябенне, глотку.


гласаптэ́рыс

(ад гр glossa = язык + pteris = папараць)

вымерлая расліна класа насенных папарацей аддзела голанасенных, якая існавала ў палеазоі.


гласа́рый

(лац. glossarium)

тлумачальны слоўнік малавядомых і ўстарэлых слоў да якога-н. тэксту, звычайна старажытнага.


гласа́тар

(с.-лац. glossator)

1) тлумачальнік малавядомых і ўстарэлых слоў і выразаў, якія сустракаюцца ў якім-н. юрыдычным помніку;

2) асоба, якая тлумачыць законы або судовыя рашэнні.


гласема́тыка

(ад гр. glossa = мова + sema = знак)

лінгвістычная тэорыя, якая арыентуецца на схематызаванае апісанне моўнай структуры і абстрагуецца ад канкрэтна-гукавога і канкрэтна-семантычнага аспектаў мовы.


гла́сіс

(фр. glacis)

ахоўны земляны насып перад знешнім ровам крэпасці або ўмацавання, нахілены ў бок праціўніка.


гласі́т

(ад гр. glossa = язык)

запаленне языка ў чалавека, выкліканае стаматытам, захворваннямі крыві, авітамінозамі.


глатаго́нія

(ад гр. glotta = мова + -гонія)

1) паходжанне мовы;

2) раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне і развіццё мовы.


глаталіза́цыя

(ад гр. glotta = гартань)

спосаб вымаўлення гукаў мовы, пры якім у якасці актыўнага органа, што стварае перашкоду паветранаму струменю, выступае гартань.


глатало́гія

(ад гр. glotta = мова + -логія)

лінгвістыка, мовазнаўства, навука аб мове.


гла́ўбераў

[ад ням. I. Glauber = прозвішча ням. хіміка (1604—1670)];

г-а соль — тое, што і мірабіліт.


глаўкані́т

(ад гр. glaukos = блакітна-зялёны)

мінерал класа сілікатаў зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як мінеральная фарба, як калійнае ўгнаенне і для змякчэння жорсткасці вады.


глаўкафа́н

(ад гр. glaukos = блакітна-зялёны + phaino = паказваюся)

мінерал класа сілікатаў, групы амфіболаў цёмна-сіняга колеру, які трапляецца пераважна ў метамарфізаваных сланцах.


глаўкацы́сціс

(н.-лац. glaucocystis)

аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая пашырана ў азёрах.


глаўко́ма

(гр. glaukoma = бяльмо)

хвароба вачэй, пры якой павышаецца ўнутраны ціск і зніжаецца зрок.


глахі́дый

(ад гр. glochis = наканечнік стралы)

лічынка некаторых прэснаводных пласціністажабравых малюскаў.


гле́ба

(лац. gleba = грудка зямлі)

1) верхні пласт зямлі, на якім расце расліннасць;

2) перан. аснова, апора.


гле́зер

(англ. glazer)

тое, што і каландр.


глей

(англ. gley)

1) слой глебы светлай афарбоўкі, які ўтварыўся пад уплывам жыццядзейнасці анаэробных бактэрый;

2) адклады на дне вадаёмаў, у склад якіх уваходзяць найдрабнейшыя часцінкі мінеральных і арганічных рэчываў.


глейко́метр

(ад гр. gleukos = салодкае віно + -метр)

прыбор для вызначэння колькасці цукру ў вінах.


гленады́ніум

(н.-лац. glenodinium)

аднаклетачная пірафітавая водарасць сям. перыдыніевых, якая пашырана ў планктоне прэсных, саланаватых і марскіх вадаёмаў.


гле́тчар

(ням. Gletscher, ад лац. glacies = лёд)

ляднік.


глеяка́пса

(н.-лац. gloeocapsa)

аднаклетачная або каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. глеякапсавых, якая пашырана ў вадаёмах і на сушы.


глеяпо́р

(н.-лац. gloeoporus)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце ў лясах на гнілых ствалах, пнях, ламаччы, кары лісцевых і хвойных парод.


глеяспо́рый

(н.-лац. gloeosporium)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на лісці парэчак, канюшыне, семечкавых і костачкавых пладовых культурах.


глеятры́хія

(н.-лац. gloeotrichia)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. рывулярыевых, якая трапляецца пераважна ў стаячых прэсных водах.


глеятэ́нгум

(н.-лац. gloeotaenium)

каланіяльная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая трапляецца ў азёрах, рэках, сажалках, сустракаецца ў глебе.


глеяфі́л

(н.-лац. gleophyllum)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце ў лясах на пнях, ламаччы.


глёт

(ням. Glatte)

тэхнічная назва вокісу свінцу.


гліёма

(ад гр. glia = клей + -ома)

пухліна, якая развіваецца ў галаўным, радзей спінным, мозгу з элементаў нейрагліі.


гліка-

(гр. glykys = салодкі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да цукроў.


глікаалкало́іды

(ад гліка- + алкалоіды)

група алкалоідаў, якія змяшчаюць цукар.


глікаге́н

(ад гліка- + -ген)

жывёльны крухмал, які ўтвараецца з цукру крыві ў печані і мышцах.


глікагено́ліз

(ад глікаген + -ліз)

працэс анаэробнага ферментатыўнага распаду глікагену ў тканках.


гліказіда́зы

(ад гліказіды)

ферменты класа гідралазаў, якія каталізуюць гідралітычнае (гл. гідроліз) расшчапленне гліказідаў.


гліказі́ды

(ад гр. glykys = салодкі + eidos = выгляд)

арганічныя рэчывы, малекулы якіх складаюцца з вугляводу і невугляводнага кампанента (аглікону); змяшчаюцца ў жывёльных і раслінных арганізмах, адыгрываючы важную ролю ў працэсах абмену рэчываў.


гліказуры́я

(ад гр. glykys = салодкі + -урыя)

выдзяленне цукру з мачой, назіраецца пры цукровым дыябеце, нервовых хваробах, цяжарнасці, а таксама пры празмерным ужыванні цукру.


глікако́л

(ад гліка- + гр. kolla = клей)

тое, што і гліцын.


глікаліпі́ды

(ад гліка- + гр. lipos = тлушч)

тлушчападобныя рэчывы, якія змяшчаюць вугляводы; з’яўляюцца структурнымі элементамі клетачных мембран.


глікапратэі́ды

(ад гліка- + пратэіды)

складаныя бялкі, якія змяшчаюць вугляводныя кампаненты (напр. імунаглабуліны, мукоіды, муцыны).


глікафі́ты

(ад гліка- + -фіты)

расліны незасоленых глеб і прэсных вадаёмаў (параўн. галафіты).


глікемі́я

(ад гліка- + -емія)

наяўнасць цукру ў крыві.


гліко́ліз

(ад гліка- + -ліз)

працэс расшчаплення вугляводаў пры адсутнасці кіслароду пад дзеяннем ферментаў у арганізме чалавека і жывёл.


гліко́ль

[ад гліка- + (алкаг)оль]

двухатамны спірт, бясколерная вадкасць, без паху, салодкая на смак, выкарыстоўваецца як растваральнік, для ахаладжэння рухавікоў і інш.


глінт

(эст. glint)

круты абрыў плато, размешчанага ўздоўж паўднёвага берага Фінскага заліва да Ладажскага возера.


глінтве́йн

(ад ням. gliihender Wein = гарачае віно)

гарачы напітак з чырвонага віна з цукрам і вострымі прыправамі.


гліпт

(гр. glyptos = выразаны, пакрыты разьбой)

каштоўны камень з мастацкім разьблёным узорам.


гліптадо́нты

(ад гр. glyptos = выразаны, пакрыты разьбой + -адонт)

вымерлыя млекакормячыя атрада непаўназубых, блізкія да браняносцаў; жылі ў кайназоі.


гліптатэ́ка

(ад гр. glyptos = выразаны, пакрыты разьбой + -тэка)

1) калекцыя гліптаў, 2) збор скульптурных твораў.


глі́птыка

(гр. glyptikos = разьбярскі)

майстэрства мастацкай разьбы на каштоўных камянях.


гліса́да

(фр. glissade)

прамалінейная траекторыя зніжэння самалёта, верталёта, планёра.


гліса́нда

(іт. glissando, ад фр. glisser — слізгаць)

прыём ігры на музычным інструменце — хуткі прабег пальцам па клавішах або смычком па струнах.


глі́сер

(фр. glisseur)

лёгкае быстраходнае марское судна, якое пры вялікай скорасці слізгаціць па воднай паверхні і дае малую асадку.


глісі́раваць

(фр. glisser)

хутка слізгацець па воднай паверхні (пра рух глісера, гідрасамалёта).


гліфта́лі

[ад глі(цэрына) + (на)фт(а) + ал(ей)]

сінтэтычныя смолы, якія атрымліваюць на аснове гліцэрыны і фталевай кіслаты.


гліцы́н

(ад гр. glykys = салодкі)

амінакіслата, якая ўваходзіць у склад многіх бялкоў, напр. казеіну, жэлаціну.


гліцы́нія

(ад гр. glykys = салодкі)

павойная расліна сям. бабовых з пахучымі кветкамі, пашыраная ва Усх. Азіі; вырошчваецца як дэкаратыўная ў Крыме, на Каўказе.


гліцэральдэгі́д

(ад гр glykeros = салодкі + альдэгід)

трохвугляродны цукар (альдоза), які мае асіметрычны атам вугляроду.


гліцэры́ды

(ад гр. glykeros = салодкі + eidos = выгляд)

складаныя эфіры гліцэрыны і арганічных або мінеральных кіслот, якія з’яўляюцца састаўной часткай тлушчаў расліннага і жывёльнага паходжання.


гліцэры́на

(польск. gliceryna < ням. Glyzerin , ад гр. glykeros = салодкі)

арганічнае злучэнне, трохатамны спірт аліфатычнага рада, бясколерная масляністая вадкасць, якая атрымліваецца з тлушчаў і выкарыстоўваецца для тэхнічных, медыцынскіх, касметычных мэт.


гліцэрынафасфа́ты

(ад гліцэрына + фасфаты)

солі гліцэрынафасфатнай кіслаты, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.


глі́я

(гр. glia = клей)

тое, што і нейраглія.


гло́булы

(лац. globulus = шарык)

1) астр. невялікія цёмныя ўтварэнні ўнутры светлых туманнасцей Млечнага шляху;

2) хім. калоідныя часцінкі сферычнай формы або макрамалекулы, згорнутыя ў клубок.


гло́бус

(лац. globus = шар)

картаграфаваная мадэль зямнога шара (або іншай планеты), якая верціцца на вертыкальнай падстаўцы;

нябесны г. — аб’ёмнае адлюстраванне нябеснай сферы.


гло́рыя

(лац. gloria = арэол)

каляровыя кругі вакол ценю прадмета, калі цень падае на хмару або згустак туману (у гарах або пры палёце самалёта).


гло́са

(лац. glossa, ад гр. glossa = мова, гаворка)

тлумачэнне незразумелага слова або выразу, якое даецца на палях або ў самім тэксце старажытных помнікаў.


глотагене́з

(ад гр. glotta = мова + -генез)

1) паходжанне чалавечай гукавой мовы;

2) паходжанне мовы асобных этнасаў (напр. г. славян).


глотахранало́гія

(ад гр. glotta = мова + храналогія)

1) методыка вызначэння часу ўтварэння роднасных моў, якая грунтуецца на падліках працэнтных суадносін агульных элементаў у іх асноўным слоўніку;

2) раздзел гістарычнай лексікалогіі, які выкарыстоўвае гэту методыку.


глюкагене́з

[ад глюко(за) + -генез]

працэс утварэння глюкозы ў арганізме не з глікагену, а з іншых рэчываў.


глюкаго́н

(ад гр. glykys = салодкі + -гон)

гармон чалавека і жывёл, які выпрацоўваецца падстраўнікавай залозай і ўдзельнічае ў рэгуляцыі вугляводнага абмену ў арганізме.


глюказамі́н

(ад глюкоза + амін)

амінацукар, вытворнае глюкозы, у малекуле якой гідраксільная група другога атама вугляроду замешчана амінагрупай.


глюказі́ды

(ад глюкоза)

рэчывы, малекулы якіх складаюцца з глюкозы і якога-н. іншага арганічнага злучэння; пашыраны ў жывёльных і раслінных арганізмах.


глюказуры́я

[ад глюко(за) + -урыя]

павышаная наяўнасць глюкозы ў мачы.


глюкакартыко́іды

[ад глюко(за) + лац. cortex = кары + -оід]

лекавыя прэпараты кары наднырачнікаў.


глюканеагене́з

[ад глюко(за) + неа- + -генез]

біяхімічны працэс утварэння глюкозы з невугляводных папярэднікаў.


глюкапратэі́ды

[ад гпюко(за) + пратэіды]

складаныя бялкі ў арганізме чалавека, жывёл і раслін, якія змяшчаюць вугляводы.


глюко́за

(ад гр. glykys = салодкі)

арганічнае злучэнне класа монацукрыдаў, салодкае рэчыва ў пладах раслін; вінаградны цукар.


глюкозафасфа́ты

(ад глюкоза + фасфаты)

злучэнні глюкозы з адным або двума астаткамі аргафосфарнай кіслаты.


глюко́навы

(ад гр. glykys = салодкі);

г-ая кіслата — цукровая кіслата, якая ўтвараецца пры акісленні альдэгіднай (гл. альдэгіды) групы глюкозы.


глюкуро́навы

(ад гр. glykys = салодкі + uron = мача);

г-ая кіслата — аднаасноўная арганічная кіслата, якая ўтвараецца пры акісленні глюкозы.


глюо́ны

(ад англ. glue = клей)

электрычна нейтральныя часціцы з нулявой масай спакою і спінам.


глютамі́н

[ад лац. glut(en) = клей + аміны]

амінакіслата, якая ўваходзіць у склад раслінных і жывёльных бялкоў і выконвае важную ролю ў азоцістым абмене.


глютамі́навы

(ад глютамін);

г-ая кіслата — тое, што і глютамін.


глютаміна́за

[ад лац. glut(en) = клей + аміны]

фермент з групы дэзаміназаў, які каталізуе гідроліз і сінтэз глютаміну, выконвае вялікую ролю ў азоцістым абмене жывёльных і раслінных арганізмаў.


глютацые́н

[ад глюта(мін) + цы(стэін)]

пептыд, які складаецца з рэшткаў глютамінавай кіслаты, цыстэіну і гліцыну, змяшчаецца ва ўсіх жывых арганізмах і выконвае важную ролю ў акісляльных рэакцыях.


глютэлі́ны

(ад лац. gluten = клей)

простыя бялкі насення злакаў і зялёных частак раслін.


глюці́н

(лац. gluten, -tinis = клей)

клей жывёльнага паходжання, які выварваюць з храсткоў, сухажылля і інш.


глюціна́нты

(лац. glutinantes — якія склейваюць)

спецыялізаваныя жыгучыя клеткі ў кішачнаполасцевых.


гляды́чыя

[н.-лац. gleditsia, ад I. Gleditsch — прозвішча ням. батаніка (1714—1796)]

лістападнае дрэва сям. бабовых з калючкамі і падоўжаным лісцем, пашыранае ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


гля́нец

(ням. Glanz)

1) бляск начышчанай, палакіраванай або адпаліраванай паверхні;

2) перан. беззаганны выгляд; знешняя культурнасць.


глянцго́льд

(ням. Glanzgold, ад Glanz = бляск + Gold = золата)

вязкая бурая вадкасць, у якой ёсць золата; выкарыстоўваецца для роспісу на фарфоры.


глянцзі́льбер

(ням. Glanzsilber, ад Glanz = бляск + Silber = срэбра)

рэчыва, якое змяшчае плаціну або паладый; выкарыстоўваецца для жывапісу на фарфоры.


глясэ́

(фр. glacé = ледзяны)

1) замарожаны;

кава г. — чорная кава з марожаным;

2) тонкая шаўковая бліскучая тканіна.


гляцые́лаг

(ад лац. glacies = лёд + -лаг)

спецыяліст у галіне гляцыялогіі.


гляцыядыслака́цыя

(ад лац. glacies = лёд + дыслакацыя)

дэфармацыя горных парод, якія ўтвараюць ложа ледніка пад уздзеяннем яго вагі і руху.


гляцыядыяпі́р

(ад лац. glacies = лёд + гр. diapeiro = пранізваю)

антыклінальная складка, якая ўзнікла пад ледніковым уздзеяннем у выніку ўкаранення адных парод у другія.


гляцыяізастазі́я

(ад лац. glacies = лёд + ізастазія)

вертыкальныя рухі зямной кары пад ледніковай нагрузкай.


гляцыяка́рст

(ад лац. glacies = лёд + карст)

з’явы, якія суправаджаюць раставанне нерухомага лёду і ўзнікненне пры гэтым розных форм рэльефу і парушэнняў у заляганні горных парод.


гляцыя́л

(лац. glacialis = ледзяны)

адрэзак часу на працягу антрапагену, які характарызуецца значным пахаладаннем клімату і насоўваннем ледніковага покрыва на раўніны ў сярэдніх шыротах; ледніковая эпоха.


гляцыяло́гія

(ад лац. glacies = лёд + -логія)

навука, якая вывучае паходжанне, фізічныя ўласцівасці, развіццё, геаграфічнае пашырэнне леднікоў і магчымасці іх гаспадарчага выкарыстання.


гляцыя́льны

(лац. glacialis = ледзяны)

які адносіцца да лёду, асабліва да леднікоў.


гляцыясфе́ра

(ад лац. glacies = лёд + сфера)

сезонная абалонка з снегу і лёдавага покрыва ў палярных шыротах.


гляцыятэкто́ніка

(ад лац. glacies = лёд + тэктоніка)

раздзел геалогіі, які вывучае экзатэктанічныя структуры і працэсы, абумоўленыя ледніковай дзейнасцю (гляцыядыслакацыю і гляцыяізастазію).


гмах

(польск. gmach, ад с.-в.-ням. gemach)

збудаванне вялікіх памераў.


гмі́на

(польск. gmina, ад ням. Gemeine)

самая дробная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Польшчы (мела пашырэнне і ў Зах. Беларусі ў 1921—1939 гг.), а таксама адміністрацыйны цэнтр такой адзінкі.


гнамо́нія

(н.-лац. gnomonia)

сумчаты грыб сям. гнамоніевых, які развіваецца на лісці пладовых дрэў і кустоў.


гнасеало́гія

(ад гр. gnosis = веданне + -логія)

тэорыя пазнання, раздзел філасофіі, які вывучае формы і метады навуковага пазнання.


гнастыцы́зм

(ад гр. gnostikos = пазнавальны)

плынь ранняга хрысціянства, у аснове якой ляжала вучэнне пра «гносіс» як асаблівае пазнанне, быццам бы здольнае раскрыць таямніцы жыцця.


гнатана́рый

(н.-лац. gnathonarium)

павук сям. павукоў-пігмеяў; на Беларусі сустракаецца ў Віцебскай вобласці.


гнатасо́ма

(ад гр. gnathos = сківіца + сома)

пярэдні ўчастак цела ў кляшчоў, які мае складаную будову.


гнатастамулі́ды

(н.-лац. gnathostomulida)

атрад плоскіх чарвей класа турбелярый, жывуць у вільготным пяску марскіх узбярэжжаў.


гнафазі́ды

(н.-лац. gnaphosidae)

сямейства павукоў з укрытым пёрыстымі валаскамі целам і доўгімі моцнымі нагамі, якое ў сусветнай фауне налічвае больш за 1250 відаў; жывуць пад камянямі, у моху, лясным подсціле, пад карой.


гнафа́ліум

(н.-лац. gnaphalium)

травяністая расліна сям. складанакветных з фіялетавымі, белымі або ружовымі кветкамі, пашыраная ў розных кліматычных зонах; сухацветнік.


гнафо́за

(н.-лац. gnaphosa)

павук сям. гнафазідаў, які жыве пад камянямі.


гнейс

(ням. Gneis)

горная парода, якая складаецца з палявога шпату, кварцу, каляровых мінералаў і інш.


гнейсаграні́т

(ад гнейс + граніт)

тое, што і гранітагнейс.


гнетапсі́ды

(н.-лац. gnetopsida)

клас дрэвавых, кустовых раслін або ліян аддзела голанасенных з супраціўным цэльным лісцем.


гне́тум

(н.-лац. gnetum, ад малайск. gnemon)

ліяна класа гнетапсідаў з шырокім лісцем, пашыраная ў тропіках; дае грубае валакно, ядомае насенне, алей.


-гнозія

(гр. gnosis = пазнанне, веды)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «веды», «веданне».


гном

(ням. Gnom, ад н.-лац. gnomus)

1) пачварны карлік у заходнееўрапейскай міфалогіі, які быццам бы ахоўвае падземныя скарбы;

2) перан. тое, што і карлік 1.


гно́ма

(гр. gnome = думка)

кароткі выраз павучальнага характару ў форме верша або рытмізаванай прозы; вершаваны афарызм.


гно́ман

(гр. gnomon)

старажытны астранамічны інструмент, які складаецца з вертыкальнага стрыжня на гарызантальнай пляцоўцы; зараз выкарыстоўваецца толькі як сонечны гадзіннік.


гно́стык

(лац. gnosticus, ад гр. gnostikos = пазнавальны)

паслядоўнік гнастыцызму.


гнотабіёты

(ад гр. gnotos = бачны + біёта)

жывёлы, вырашчаныя ва ўмовах поўнай стэрыльнасці, свабодныя ад мікраарганізмаў, вірусаў і макрапаразітаў; выкарыстоўваюцца для эксперыментальнай работы.


гнотабіяло́гія

(ад гр. gnotos = бачны + біялогія)

галіна эксперыментальнай біялогіі, якая займаецца атрыманнем і вырошчваннем лабараторных жывёл, у арганізме якіх зусім адсутнічаюць мікраарганізмы, гельмінты, членістаногія.


гну

(фр. gnou, з афр. моў)

парнакапытная жывёла з групы антылоп, пашыраная на раўнінах Усх. і Паўд. Афрыкі.


го́бель

(ням. Hobel = рубанак)

інструмент для абрэзкі ўручную кніжнага блока.


го́бі

(манг. hobi)

паласа пустынь і паўпустынь у Цэнтр. Азіі.


гол

(англ. goal)

1) забіты або прапушчаны ў вароты мяч (шайба);

2) ачко, якое залічваецца камандзе за забітыя ў чужыя вароты мяч або шайбу.


голаметабалі́я

(ад гр. holos = увесь + метабалія)

тып паслязародкавага развіцця насякомых (жукоў, сеткакрылых, двухкрылых), пры якім з яйца выходзіць лічынка, не падобная на дарослае насякомае.


голаметамарфо́за

(ад гр holos = увесь + метамарфоза)

тое, што і голаметабалія.


го́льмей

(н.-лац. hohnium, ад Holmia = Стакгольм, назва шведскага горада)

хімічны элемент сям. лантаноідаў, рэдкі метал.


гольф

(англ. golf)

гульня ў мяч, які клюшкамі стараюцца заганяць у ямкі-лункі праз рад перашкод.


гома-, гама-

(гр. homos = роўны, аднолькавы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «падобны», «роўны».


гомаалелі́зм

(ад гома- + алелізм)

існаванне гена ў дзвюх або больш формах (алелях), што ўяўляюць сабой відазмяненні аднаго і таго ж яго ўчастка (параўн. гетэраалелізм).


гомагалі́ннасць

(ад гомагалінны)

аднароднае размеркаванне салёнасці марской вады на глыбіні.


гомагалі́нны

(ад гома- + гр. halinos = салёны);

г-ыя арганізмы — водныя арганізмы, здольныя існаваць толькі ва ўмовах пэўнай салёнасці навакольнага асяроддзя (параўн. гетэрагалінны).


гомагаме́тнасць

(ад гома + гаметы)

генетычная раўнацэннасць гамет жаночага або мужчынскага полу па тыпу палавой храмасомы, якую мае кожная гамета дадзенага полу (параўн. гетэрагаметнасць).


гомагена́т

(ад гома- + ген)

аднародная суспензія здробненай да субклетачных элементаў біялагічнай тканкі.


гомагеніза́тар

(ад гр. homogenes = аднародны)

апарат для атрымання аднародных сумесей, а таксама эмульсій 1.


гомагеніза́цыя

(ад гр homogenes = аднародны)

наданне аднароднай будовы і саставу металам, сплавам, растворам, эмульсіям і інш. (параўн. гетэрагенізацыя).


гомадынамі́я

(ад гома- + гр. dynamis = сіла)

падобнасць органаў або іх частак, размешчаных паслядоўна па падоўжанай восі цела жывёл.


гомазіго́та

(ад гома- + зігота)

арганізм, які ўтварыўся ў выніку злучэння дзвюх гамет з аднолькавым генетычным складам (параўн. гетэразігота).


гомазіго́тнасць

(ад гомазігота)

аднароднасць спадчыннай асновы арганізма, якая паходзіць ад бацькоў, падобных па той ці іншай спадчыннай прымеце (параўн. гетэразіготнасць).


гомайало́гія

(ад гр. homoios = падобны + -логія)

марфалагічная або фізіялагічная падобнасць органаў або прыкмет у жывёл аддаленых сістэматычных груп.


гомайасматы́чны

(ад гр homoios = падобны + асматычны)

які мае пастаянны ціск;

г-ыя жывёлы — водныя жывёлы, здольныя захоўваць прыблізна аднолькавы асматычны ціск крыві і тканкавай вадкасці, які не адпавядае асматычнаму ціску знешняга асяроддзя (параўн. пайкіласматычны).


гомайато́рмны

(ад гр. homoios = падобны, аднолькавы + therme = цяпло)

які мае пастаянную тэмпературу;

г-ыя жывёлы — жывёлы, якія маюць пастаянную, нязменную тэмпературу цела, што амаль не залежыць ад тэмпературы знешняга асяроддзя.


гомалаграфі́чны

(ад гр. homologia = адпаведнасць + grapho = пішу);

г-ыя праекцыі — праекцыі, якія правільна перадаюць суадносіны плоскасцей.


гомамарфі́зм

(ад гома- + -марфізм)

мат. адназначнае ператварэнне алгебраічнай сукупнасці ў іншую, падобную сукупнасць.


гомасексуалі́зм

(ад гома- + лац. sexualis = палавы)

ненатуральная палавая цяга да асоб свайго полу (параўн. гетэрасексуалізм).


гомастылі́я

(ад гома- + гр. stylos = слуп)

аднолькавая даўжыня слупкоў і тычынкавых нітак у кветках усіх раслін аднаго віду (параўн. гетэрастылія).


гоматалі́зм

(ад гома- + гр. thallos = галінка, парастак)

двухполасць у некаторых водарасцяў, грыбоў (параўн. гетэраталізм).


гоматранспланта́цыя

(ад гома- + трансплантацыя)

тое, што 1 алатрансплантацыя.


гоматэрмі́я

(ад гома- + -тэрмія)

пашырэнне аднолькавай тэмпературы па глыбіні вадаёма (возера, вадасховішча), звязанае з ветравым перамешваннем паверхневых слаёў вады з ніжнімі.


гомацэнтры́чны

(ад гома + цэнтр);

г. пучок — пучок светлавых прамянёў, у якім самі прамяні (або іх працяг) перасякаюцца ў адным пункце.


гомеа-, гамеа-

(гр. homoios = падобны, аднолькавы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «падобны», «аднолькавы».


гомеамарфі́зм

(ад гр. homoiomorphos = з такой жа формай)

узаемна адназначнае непарыўнае адлюстраванне адной тапалагічнай прасторы ў іншай, для якой павернутае адлюстраванне таксама непарыўнае.


гомеапаля́рны

(ад гомеа- + гр. polos = вось, паварот);

г-ае злучэнне — хімічнае злучэнне, утворанае электроннай парай, агульнай для атамаў, якія спалучаюцца.


го́мруль

(англ. Home Rule = самакіраванне)

праграма аўтаноміі Ірландыі ў сістэме Брытанскай імперыі, высунутая ў 70-я гады 19 ст.


го́мстэд

(англ. homestead)

зямельны надзел, які атрымліваў грамадзянін ЗША ў 19 ст. паводле гомстэд-акта.


го́мстэд-акт

(ад гомстэд + акт)

закон аб зямельных надзелах у ЗША, прыняты ў маі 1862 г. у ходзе грамадзянскай вайны 1861—1865 гг.


гомф

(гр. gomphos = цвік)

орган прымацавання талома ліставатых лішайнікаў да субстрату.


гон

(гр. gonia = вугал)

тое, што і град.


-гон1

(гр. gonos = паходжанне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на сувязь з нараджэннем, паходжаннем.


-гон2

(гр. gonia = вугал)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «вугал».


го́нар

(польск. honor, ад лац. honor)

1) пачуццё грамадскай або асабістай годнасці; тое, што выклікае павагу;

2) павага, слава;

3) перавялічанае ўяўленне аб сваёй годнасці; фанабэрыстасць;

збіць г. — прымусіць каго-н. не задавацца.


гонг

(англ. gong, ад малайск. gong)

1) ударны музычны інструмент у выглядзе металічнага дыска з загнутымі краямі;

2) гукавы сігнал, які падаецца ўдарамі ў кавалак металу, рэйку, а таксама самі гэтыя прадметы.


го́ніум

(н.-лац. gonium)

каланіяльная зялёная водарасць сям. вальвоксавых, якая трапляецца ў сажалках, азёрах, рэках.


-гонія, -ганія

(гр. gone = нараджэнне, зараджэнне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «звязаны з нараджэннем, паходжаннем».


го́нта

(польск. gont, ад с.-вням. gant)

дахавы матэрыял у выглядзе драўляных дошчачак з падоўжнымі пазамі з аднаго боку.


гонфаланье́р

(іт. gonfaloniere)

1) службовая асоба ў гарадах-рэспубліках Італіі ў 13—15 ст., якая ўзначальвала апалчэнне гарадскога квартала;

2) начальнік атрада, які ахоўваў урад Фларэнцыі з 13 ст., а ў 15—18 ст. быў галавой гарадскога магістрата.


го́рдзень

(гал. gording)

трос з круком на канцы для падымання грузаў або нацягвання парусоў на судне.


го́ржа

(фр. gorge)

уст. тылавая частка ўмацавання або звернуты ў тыл выхад з умацавання.


горн

(ням. Hom = рог)

медны духавы музычны інструмент для падачы сігналаў.


горнбленды́т

(ад ням. Horn = рог + Blende = покрыва)

крышталічная горная парода, якая складаецца амаль цалкам з рагавой субстанцыі; адрозніваецца ад амфібаліту структурай.


горст

(ням. Horst = гняздо)

участак зямной кары, абмежаваны тэктанічнымі разрывамі і крыху прыўзняты над суседнімі ўчасткамі, якія аселі (параўн. грабен).


госпіталье́ры

(фр. hospitaliers)

члены каталіцкага духоўна-рыцарскага ордэна, заснаванага ў Палесціне ў 12 ст. у перыяд крыжовых паходаў.


го́тыка

(іт. gotiko = гоцкі, ад ням. Got = гот)

архітэктурны стыль позняга еўрапейскага сярэдневякоўя (12—16 ст.), які характарызаваўся лёгкасцю высокіх спічастых збудаванняў, зграбнасцю разнастайнай каменнай разьбы, вітражамі.


гофма́йстар

(ням. Hofmeister)

прыдворная пасада ў сярэдневяковай Германіі, а ў 18 — пач. 20 ст. прыдворны чын у Расіі.


гофма́клер

(ням. Hofmakler)

галоўны маклер на фондавай або таварнай біржы.


гофма́ршал

(ням. Hofmarschall)

прыдворная пасада ў сярэдневяковай Германіі, а пазней прыдворны тытул у радзе манархічных краін.


гофр

(фр. gaufre = літар. вафля)

тонкія металічныя, азбестацэментныя, фанерныя і іншыя лісты са складкаватай хвалепадобнай паверхняй; выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве, машынабудаванні.


гохуа́

(кіт. го-хуа)

традыцыйная школа кітайскага жывапісу вадзянымі фарбамі на шаўковых і каляровых скрутках.


граба́р

(польск. grabarz, ад с.-в.-ням. grabaere)

землякоп.


гра́бен

(ням. Graben = роў, канава)

участак зямной кары, абмежаваны тэктанічнымі разрывамі і крыху апушчаны адносна суседніх участкаў (параўн. горст).


грабшты́хель

(ням. Grabstichel)

разец для гравіравання самых тонкіх ліній.


гра́ве

(іт. grave)

павольны музычны тэмп патэтычнага характару.


гравелі́т

(ад гравій + -літ)

сцэментаваны гравій.


гравёр

(фр. graveur)

1) спецыяліст па гравіраванню;

2) жук сям. караедаў, шкоднік хвойных дрэў.


гра́вій

(фр. gravier)

абломачная горная парода ў выглядзе дробных каменьчыкаў; выкарыстоўваецца ў будаўнічых, дарожных работах.


гравіме́тр

(ад лац. gravis = цяжкі + -метр)

прыбор для вымярэння паскарэння сілы цяжару.


гравіме́трыя

(ад лац. gravis = цяжкі + -метрыя)

раздзел геафізікі, які вывучае размеркаванне паскарэння сілы цяжару на зямную паверхню.


гравірава́ць

(ням. gravieren, ад фр. graver = вырэзваць)

рабіць малюнак або надпіс, выразаючы іх на цвёрдым матэрыяле (метале, дрэве, шкле і інш.).


гра́віс

(лац. gravis = цяжкі)

1) тон складоў у старажытнагрэчаскай мове, які характарызуецца адсутнасцю павышэння голасу; супрацьпастаўляецца акуту;

2) від націску ў шведскай мове;

3) дыякрытычны знак (' ), які абазначае ў французскай графіцы ступень адкрытасці галосных.


гравіта́цыя

(ад лац. gravitas, -atis = цяжар)

фіз. сусветнае прыцягненне; уласцівасць узаемапрыцяжэння цел.


гравіто́н

(ад лац. gravitas = цяжар)

гіпатэтычны квант гравітацыйнага поля, аналагічны фатону.


гравю́ра

(фр. gravure)

малюнак, выразаны на цвёрдым матэрыяле (метале, дрэве, шкле), а таксама адбітак такога малюнка на паперы.


град

(лац. gradus = крок, ступень)

адзінка вымярэння плоскага вугла ў метрычнай сістэме мер 18 ст., роўная сотай частцы прамога вугла.


града́цыя

(лац. gradatio = паступовае павышэнне, узмацненне)

1) паслядоўнасць, паступовасць пераходу ад аднаго да другога, размеркаванне аднародных прадметаў, паняццяў па ступені якасці або па колькасці;

2) стылістычная фігура, якая заключаецца ў тым, што ў вершаваных радках групуюцца словы ці выразы з узмацненнем (клімакс 2) або аслабленнем (антыклімакс) іх эмацыянальнага і сэнсавага зместу.


градзі́раваць

(ням. gradieren)

выпарваць ваду з салянага раствору ў градзірнях.


градзі́рня

(ад ням. gradieren = згушчаць саляны раствор)

1) спецыяльнае збудаванне для згушчэння саляных раствораў выпарэннем вады;

2) збудаванне ў выглядзе вежы для ахаладжэння вады атмасферным паветрам.


градуі́раваць

(ням. graduieren, ад лац. gradus = ступень)

наносіць дзяленні на які-н. вымяральны прыбор.


гра́дус

(лац. gradus = ступень)

1) адзінка вымярэння вугла або дугі, роўная 1/90 прамога вугла або адпаведна 1/360 акружнасці;

2) адзінка вымярэння тэмпературы (розная па розных тэмпературных шкалах — Цэльсія, Кельвіна, Рэамюра, Фарэнгейта);

3) адзінка вымярэння працэнтнай насычанасці спіртам некаторых напіткаў.


градые́нт

(лац. gradiens, -ntis = які крочыць)

1) фіз. мера павелічэння або змяншэння ў прасторы якой-н. фізічнай велічыні пры перамяшчэнні на адзінку даўжыні;

2) мат. вектар, які паказвае напрамак найхутчэйшага ўзрастання пэўнай функцыі 4.


градыентаме́тр

(ад градыент + -метр)

гравітацыйны прыбор для вымярэння гарызантальных кампанентаў градыента сілы цяжару.


градые́нтны

(лац. gradiens, -ntis = які крочыць);

г. вецер — раўнамерны гарызантальны рух паветра пры адсутнасці сілы трэння.


грам

(фр. gramme, ад лац. gramma < гр. gramma = дробная мера вагі)

асноўная мера масы ў СГС сістэме адзінак, роўная тысячнай долі кілаграма, або вазе 1 см3 вады пры тэмпературы 4°С.


-грама

(гр. gramma = запіс)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «запіс», «графічнае адлюстраванне».


грамаме́тр

(ад грам + -метр)

дынамометр для вымярэння невялікіх намаганняў у розных прыборах і механічных сістэмах.


гра́мата

(гр. grammata = чытанне і пісьмо)

1) уменне чытаць і пісаць; пачатковыя звесткі з якой-н. галіны ведаў (напр. музычная г.);

2) афіцыйны пісьмовы дакумент, які засведчвае што-н.;

3) пісьмовы дакумент, пасланне як помнік старажытнай усходнеславянскай (у т.л. i старабеларускай) пісьменнасці.


граматало́гія

(ад гр. gramma, -atos = літара, знак + -логія)

навука аб пісьменнасці.


грам-а́там

(ад грам + атам)

колькасць грамаў хімічнага элемента, роўная яго атамнай масе.


грама́тыка

(гр. grammatike)

1) раздзел мовазнаўства, які вывучае сістэму моўных формаў (марфалогія), сродкі і спосабы іх спалучэння ў сказе (сінтаксіс);

2) сукупнасць правіл словазмянення і спалучэння слоў у сказы, уласцівая якой-н. мове, а таксама кніга, у якой змешчаны гэтыя правілы (напр. нарматыўная г., школьная г).


граматыкаліза́цыя

(ад граматыка)

абстрагаванне слова або выразу ад канкрэтнага лексічнага зместу.


грамафо́н

(ад гр. gramma = літара, запіс + -фон)

апарат з рупарам для прайгравання пласцінак з гукавым запісам на іх.


граме́ма

(ад гр. gramma = рыса, мяжа)

лінгв. элементарная адзінка граматычнага значэння.


граміцыдзі́н

(ад дацк. Gram = прозвішча дацкага вучонага + лац. caedere = забіваць)

лекавы прэпарат, антыбіётык, які прымяняецца пры лячэнні гнойных ран.


грам-мале́кула

(ад грам + малекула)

колькасць грамаў рэчыва, роўная яго малекулярнай масе.


грам-эквівале́нт

(ад грам + эквівалент)

колькасць грамаў хімічнага элемента або злучэння, роўная масе іх хімічных эквівалентаў.


гран

(лац. granum = зерне)

1) адзінка аптэкарскай вагі або вагі каштоўных металаў і камянёў, роўная 62,2 мг (у Англіі яна складае 64,8 мг);

2) перан. мізэрная велічыня.


гранадыяры́т

(ад лац. granum = зерне + дыярыт)

магматычная горная парода, якая складаецца ў асноўным з палявых шпатаў і кварцу, а таксама з рагавой субстанцыі, біятыту і інш.; выкарыстоўваецца як абліцовачны камень і друз.


граназа́н

(ад лац. granum = зерне + sanus = здаровы)

ртутна-арганічны ртуцьарганічны прэпарат для пратручвання насення перад пасевам.


грана́т1

(польск. granat, ад лац. granatus = зярністы)

дрэвавая або кустовая расліна сям. гранатавых з ярка-чырвонымі кветкамі, пашыраная ў субтропіках Азіі, а таксама буйны плод гэтай расліны з вялікай колькасцю зярнят.


грана́т2

(польск. granat, ад лац. granatus = зярністы)

мінерал класа сілікатаў, каштоўны камень, звычайна цёмна-чырвонага колеру; разнавіднасці гранату — альмандзін, андрадыт, грасуляр, дэмантоід, піроп і інш.


грана́та

(іт. granata, ад лац. granatus = зярністы)

разрыўны артылерыйскі або ручны снарад (напр. асколачная г., процітанкавая г).


гранд

(ісп. grande, ад лац. grandis = вялікі, важны)

спадчыннае званне вышэйшага дваранства ў Іспаніі (адменена ў 1931 г.).


грандыёзны

(іт. grandioso, ад лац. grandis = вялікі, важны)

1) велізарны, велічэзны, велічны (напр. г палац, г-ае відовішча);

2) незвычайны па сваіх маштабах, размаху (напр. г-ае будаўніцтва).


грані́т

(іт. granito, ад лац. granum = зерне)

цвёрдая горная парода зярністай будовы, якая складаецца з палявых шпатаў, кварцу, слюды і інш.; выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял, для вырабу скульптур і інш.


гранітагне́йс

(ад граніт + гнейс)

поўнакрышталічная метамарфічная горная парода, паводле саставу блізкая да граніту; выкарыстоўваецца як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.


гранітыза́цыя

(ад граніт)

сукупнасць працэсаў у зямной кары, у выніку якіх цвёрдыя горныя пароды рознага паходжання ператвараюцца ў граніты.


гран-па́

(фр. grand pas)

танцавальная форма ў балеце, якая складаецца з некалькіх частак, аб’яднаных агульным зместам.


гран-пры́

(фр. grand prix = вялікі прыз)

самая высокая ўзнагарода на некаторых музычных конкурсах, кінафестывалях, выстаўках.


грант

(англ. grant = падарунак, ахвяраванне)

1) мэтавыя сродкі ў грашовай або матэрыяльнай форме, якія даюцца дзяржавай фізічным і юрыдычным асобам на конкурснай аснове для правядзення навуковых даследаванняў, а таксама датацыя творчым калектывам, спартыўным камандам і інш. з дзяржаўнага або мясцовага бюджэту;

2) стыпендыя, якая выплачваецца студэнтам і навучэнцам з дзяржаўнага або мясцовага бюджэту;

3) аднаразовае выдзяленне грашовай сумы або падараванне абсталявання, памяшкання (звычайна з асабістых сродкаў) культурным, навуковым і іншым установам і арганізацыям.


гра́нула

(лац. granulum = зярнятка)

1) цвёрды камячок якога-н. рэчыва ў форме зерня (напр. суперфасфату;

2) зярністае ўключэнне ў цытаплазме жывёльнай або расліннай клеткі;

3) адно з утварэнняў зярністай формы на паверхні Сонца.


грануламе́трыя

(ад гранула + -метрыя)

вызначэнне працэнтнай колькасці розных па велічыні зерняў у горных пародах, грунтах і штучных матэрыялах.


гранулацы́ты

(ад гранула + -цыты)

лейкацыты (базафілы, нейтрафілы, эазінафілы), у цытаплазме якіх змяшчаюцца бялковыя гранулы (параўн. агранулацыты).


грануле́за

(фр. granulose)

растваральная састаўная частка крухмалу.


гранулёма

(ад лац. granulum = зярнятка + -ома)

запаленчае разрастанне тканкі ў чалавека і жывёл пры розных інфекцыйных хваробах (напр. туберкулёзе, сіфілісе), а таксама калі ў арганізм трапляюць іншародныя целы (асколкі снарада, кулі і інш.).


гранулі́ты

(ад лац. granulum = зярнятка + -літ)

група выбуховых рэчываў прасцейшага складу, у якіх гранулы аміячнай салетры прамочаны вадкім палівам і апудраны дрэўнай мукой.


гранулява́ць

(ад лац. granulum = зярнятка)

надаваць якому-н. рэчыву форму зярнят, невялічкіх камячкоў.


грануля́цыя

(ад лац. granulum = зярнятка)

1) наданне якому-н. рэчыву формы зярнят, невялічкіх камячкоў;

2) новая тканка, якая разрастаецца пры загойванні раны і часта мае зярністы выгляд;

3) астр. бачная зярністасць сонечнай паверхні.


грапталі́ты

(ад гр. graptos = напісаны + -літ)

вымерлыя марскія каланіяльныя арганізмы, якія належалі да паўхордавых; вялі свабодны або прымацаваны спосаб жыцця; жылі ў палеазоі.


грасге́ймія

(н.-лац. grossheimia)

травяністая расліна сям. складанакветных з аблісцелымі, апушанымі сцёбламі і ярка-жоўтымі кветкамі, пашыраная на Каўказе, у Малой Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


грасі́раваць

(фр. grasseyer)

вымаўляць гук «р» на французскі манер, картавіць.


грасуля́р

(п.-лац. grossularia = агрэст)

мінерал класа сілікатаў, гранат 2 жаўтаватага колеру; празрыстая разнавіднасць з’яўляецца каштоўным каменем.


грат

(ням. Grat = рабро)

лішкі металу, што застаюцца на краях вырабаў пасля якога-н. працэсу апрацоўкі.


грата́ж

(фр. grattage, ад gratter = скрэбці)

спосаб падрыхтоўкі малюнка пракрэсліваннем ліній пры дапамозе вострага інструмента на залітай тушшу паперы або кардоне.


гратуа́р

(фр. grattoir, ад gratter = скрэбці)

сталёвы інструмент у выглядзе кароткага клінка на ручцы, які выкарыстоўваецца гравёрамі і мастакамі для зняцця няроўнасцей на метале, гіпсе, лішняй фарбы на паперы і інш.


гратыфіка́цыя

(лац. gratificatio = паслуга)

грашовае ўзнагароджанне, заахвочванне; у гандлёвым абароце стымулюе выкананне агентамі, брокерамі пэўных дзеянняў або ўскладзеных на іх абавязкаў.


гратэ́ск

(фр. grotesque, іт. grottesca)

1) мастацкі прыём, заснаваны на кантрастным спалучэнні рэальнага і фантастычнага, перавялічанага і зменшанага, трагічнага і камічнага, а таксама літаратурны ці мастацкі твор, у якім выкарыстаны такі прыём;

2) друкарскі шрыфт з раўнамернай таўшчынёй штрыхоў.


граўва́ка

(ад ням. grau = сыры + Wacke = разнавіднасць горнай пароды)

горная парода шэрага, чорнага, зялёнага колеру, якая складаецца з дробных кавалкаў асадачных, метамарфічных і вулканічных парод, пераважна сцэментаваных.


граф1

(польск. graf, ад ням. Graf)

дваранскі тытул у Зах. Еўропе і дарэвалюцыйнай Расіі.


граф2

(гр. grapho = пішу)

матэматычная сістэма аб’ектаў і сувязей, якія спалучаюць пэўныя пары гэтых аб’ектаў, а таксама графічнае адлюстраванне гэтай сукупнасці.


-граф

(гр. grapho = пішу)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае асобу, што піша, або прыбор, што запісвае.


графа́

(гр. graphe = рыса, лінія)

1) паласа або слупок паміж дзвюма вертыкальнымі лініямі ў табліцах, канторскіх кнігах, класных журналах і інш.;

2) раздзел тэксту; рубрыка 2.


графа-

(гр. grapho = пішу)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да пісьма, почырку, чарчэння».


графало́гія

(ад графа- + -логія)

вучэнне аб почырку, даследаванне яго з пункту погляду адлюстравання ў ім характару і псіхічнага стану таго, хто піша.


графама́н

(ад графа- + -ман)

чалавек, ахоплены графаманіяй.


графама́нія

(ад графа- + манія)

цяга да пісання літаратурных твораў у асоб, пазбаўленых таленту.


графаме́трыя

(ад графа- + -метрыя)

раздзел крыміналістычнай тэхнікі, які вывучае почырк, распрацоўвае методыку ідэнтыфікацыі (вызначэння) асобы па яе рукапісах.


графаспа́зма

(ад графа- + спазма)

сутарга, якая ўзнікае ў пальцах пры спробе пісаць, выкліканая захворваннем нервовай сістэмы.


графаста́тыка

(ад графа- + статыка)

раздзел механікі, які разглядае спосабы рашэння задач, што датычаць раўнавагі сіл, пры дапамозе графічнага метаду.


графеко́н

(ад графа- + гр. eikon = адлюстраванне)

кінескоп з двума накіраванымі пучкамі электронаў, адзін з якіх запісвае тэлевізійнае або радыёлакацыйнае адлюстраванне, а другі счытвае яго.


графе́ма

(ад гр. graphe = рыса, лінія)

лінгв. мінімальная адзінка пісьмовай мовы, якая адпавядае фанеме або яе варыянту ці паслядоўнасці фанем у вуснай мове.


графіёз

(ад графій)

хвароба дрэў сям. вязавых, якая выклікаецца грыбамі цэратацысціс і графій.


гра́фій

(н.-лац. graphium)

недасканалы грыб сям. сцілбацыевых, які паразітуе на галінках маліны, зерні проса, лісці вяза і іншых раслін.


гра́фік

(гр. graphikos = начэрчаны)

1) схема, якая пры дапамозе крывых ліній паказвае стан, развіццё чаго-н.;

2) каляндарны план работ з дакладнымі паказчыкамі норм (напр. г. выпуску прадукцыі);

3) мат. крывая на плоскасці, якая паказвае залежнасць функцыі 4 ад аргумента 2.


гра́фіка

(гр. graphike = жывапіс)

1) від выяўленчага мастацтва, заснаваны на стварэнні малюнка лініямі і штрыхамі, а таксама твор, выкананы такім чынам;

2) сістэма знакаў для перадачы гукавога складу мовы.


графі́н

(ад іт. caraffma)

шкляная пасудзіна з вузкім доўгім горлам.


гра́фіс

(н.-лац. graphis)

накіпны сумчаты лішайнік сям. графідавых, які расце на гладкай кары лісцевых дрэў.


графі́т

(ням. Graphit, ад гр. grapho = пішу)

1) мінерал чорнага колеру, самая ўстойлівая разнавіднасць вугляроду; выкарыстоўваецца для вырабу карандашоў, фарбаў, змазачных матэрыялаў;

2) стрыжань унутры карандаша з гэтага мінералу.


графі́та

(іт. graffito)

тое, што і сграфіта.


графітапла́сты

(ад графіт + -пласт)

пластмасы, якія змяшчаюць у якасці напаўняльніка графіт.


графітыза́цыя

(ад графіт)

утварэнне графіту ў металічных сплавах, дзе вуглярод змяшчаецца ў выглядзе нястойкіх карбідаў.


графі́ці

(іт. graffiti)

старажытныя надпісы бытавога або культавага зместу, надрапаныя на сценах будынкаў, прадметах бытавога прызначэння і інш.


графі́чны

(гр. graphikos)

1) які мае адносіны да графікі (напр. г-ае мастацтва);

2) выражаны пры дапамозе графіка, чарцяжа (напр. г. метад рашэння задачы).


-графія

(гр. grapho = пішу)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «запісванне», «адлюстраванне».


графо́лаг

(ад графа- + -лаг)

спецыяліст у галіне графалогіі.


графтсупаліме́ры

(ад англ. graft = прывіўкапрышчэпка + супалімеры)

супалімеры, макрамалекулы якіх маюць разгалінаваную будову.


гра́ціс

(лац. gratis)

бясплатна, дармова (найчасцей пра экзэмпляр кнігі, які выдаецца без грашовай аплаты).


грацые́за

(ісп. gracioso = дасціпны)

традыцыйны камічны слуга ў іспанскай драматургіі 17 ст., у так званай камедыі плашча і шпагі.


грацыёзны

(іт. grazioso, ад лац. gratia = мілавіднасць, прывабнасць)

1) поўны грацыі 1, прыгожы ў позах, зграбны;

2) стройны па форме, вытанчана прыгожы (пра творы мастацтва).


гра́цыя

(лац. gratia = мілавіднасць, прывабнасць)

1) зграбнасць рухаў, прыгажосць позы;

2) шырокі эластычны жаночы пояс, які ахоплівае торс і падтрымлівае грудзі;

3) паэт. прыгажуня.


грог

(англ. grog)

напітак, прыгатаваны з рому або каньяку з цукрам і гарачай вадой.


грос

(ням. Gross)

уст. мера лічэння, роўная 12 тузінаў (144 штукі).


гро́сбух

(ням. Grossbuch)

бухгалтарская кніга, якая дае зводку ўсіх рахункаў і прыходна-расходных аперацый.


гросма́йстар

(ням. Grossmeister)

1) вышэйшае шахматна-спартыўнае званне;

2) галава каталіцкага духоўна-рыцарскага ордэна.


гросфа́тэр

(ням. Grossvater = дзядуля)

старадаўні нямецкі танец, які суправаджаецца спевамі; быў пашыраны ў 17—19 ст.


грот1

(фр. grotte)

1) неглыбокая скляпеністая пячора з шырокім уваходам, натуральная або штучная;

2) паркавае збудаванне ў выглядзе пячоры.


грот2

(гал. groot = вялікі)

ніжні парус на грот-мачце.


грот-ма́чта

(гал. grote mast)

сярэдняя, самая высокая мачта на парусным судне.


грош

(польск. grosz < чэш. groš, ад с.-лац. grossus)

1) даўнейшая дробная манета ў Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім рознай вартасці ў розныя часы;

2) літ. грошы;

3) сучасная разменная манета ў Польшчы, роўная 1/100 злотага.


гру́бер

(англ. grubber)

устарэлая назва культыватара для глыбокага рыхлення глебы.


гру́бка

(польск. grubka, ад с.-в.-ням. gruobe)

невялікая пакаёвая печ, звычайна для абагрэву.


грум

(англ. groom)

слуга, які суправаджае вярхом конніка, а таксама хлопчык-лакей.


гру́мінг

(ад англ. groom = чысціць каня)

камфортныя паводзіны млекакормячых, якія выражаюцца ў доглядзе футра і адрасаваны іншай асобіне.


грундштрыхі́

(ням. Grundstrich = тлустая рыска)

вертыкальныя штрыхі літар, якія з’яўляюцца асновай большасці знакаў.


гру́ндэр

(ням. Gründer)

асоба, якая з’яўляецца заснавальнікам акцыянернага таварыства ў спекуляцыйных мэтах.


грунко́ль

(ням. Grünkohl, ад grün = зялёны + Kohl = капуста)

сарты ліставой капусты з зялёным лісцем.


грунт

(польск. grunt, ад с.-в.-ням. grunt)

1) верхні пласт зямлі, глеба;

2) зямная паверхня наогул (напр. цвёрды г., пясчаны г.);

3) дно вадаёма (донны г.);

4) слой рэчыва, які наносіцца на палатно будучай карціны для надання паверхні гладкасці, патрэбнага колеру і інш.;

5) перан. тое галоўнае, на чым засноўваецца што-н. (траціць г. пад нагамі).


грунтва́га

(адгрунт + вага)

тое, што і ватэрпас.


грунто́вы

(гал. grondtouw)

мар. парусінавыя стужкі або тросы, якія ахопліваюць падвешаную шлюпку і ахоўваюць яе ад разгойдвання.


грунто́ўны

(польск. gruntowny)

1) трывалы, глыбокі (напр. г-ыя веды);

2) які характарызуецца сур’ёзнасцю, глыбінёй, падрабязнасцю, абгрунтаваны (напр. г. артыкул).


гру́па

(ням. Gruppe)

1) некалькі асоб, прадметаў, жывёл, якія знаходзяцца разам, побач (напр. г. коннікаў, г. дамоў);

2) скульптура або фатаграфічны здымак некалькіх асоб;

3) сукупнасць прадметаў, з’яў, рэчываў з агульнай прыметай, уласцівасцю (г. крыві);

4) сукупнасць асоб, звязаных агульнай мэтай, ідэяй, працай.


групенфю́рэр

(ням. Gruppenfuhrer)

званне ў СС у фашысцкай Германіі, якое адпавядала званню генерал-лейтэнант.


групе́та

(іт. gruppetto, памянш. ад gruppo = група)

муз. меладычнае ўпрыгожанне з 4—5 нот, якое ўтвараецца чаргаваннем асноўнага гуку з суседнімі верхнім і ніжнім дапаможнымі гукамі (гл. мелізмы).


гру́ца

(польск. gruca, ад ням. Grütze)

ячменныя крупы, а таксама каша з гэтых круп.


грывуа́зны

(фр. grivois)

гуллівы; легкадумны, не зусім прыстойны.


грыгарыя́нскі

[лац. Gregorianus, ад Gregorius = імя папы Грыгорыя ХІП (1502—1585)]

звязаны з сістэмай летазлічэння, якую ўвёў папа Грыгорый ХПІ (гл. каляндар 2).


гры́длік

(ад англ. grid = сетка + leak = ток)

вялікае супраціўленне ў спалучэнні з невялікім пастаянным кандэнсатарам у коле сеткі электроннай лямпы.


грыза́йль

(фр. grisaille, ад gris = шэры)

дэкаратыўны жывапіс, выкананы адценнямі аднаго колеру, звычайна шэрага або карычневага.


грызе́тка

(фр. grisette)

тып гарадской дзяўчыны (швачкі, майстрыхі) легкадумных паводзін у французскай літаратуры.


гры́злі

(англ. grizzly)

буры мядзведзь, які водзіцца на Алясцы і ў заходніх раёнах Канады.


грызо́н

(н.-лац. grison)

драпежны звярок сям. куніц з шэрай спінай і белымі палосамі па баках, пашыраны ў Паўд. Амерыцы; аб’ект палявання.


грылаблаты́ды

(н.-лац. grylloblattida)

атрад насякомых з няпоўным пераўтварэннем (змяшчаюць прыметы тараканавых, прамакрылых і інш.); трапляюцца ў Канадзе, на Далёкім Усходзе.


грыль

(фр. griller = смажыць)

шафа з газавым або электрычным генератарам для засмажвання кавалкаў мяса, птушыных тушак на рашотках або ражнах.


грылья́ж

(фр. grillage = смажанне)

сорт цукерак з падсмажанымі арэхамі і міндалем.


грым

(фр. grime = забаўны стары)

1) неабходны для выканання ролі выгляд, які надаецца твару акцёра з дапамогай спецыяльных фарбаў, наклеек і інш.;

2) сродкі, перш за ўсё касметычныя, якія выкарыстоўваюцца для падкрэслівання або змянення рыс твару.


грыма́са

(фр. grimace)

наўмыснае або міжвольнае скрыўленне рыс твару; міна (строіць грымасы).


грымёр

(фр. grimer = падмалёўваць твар)

работнік тэатра, які грыміруе артыстаў.


гры́мі

[н.-лац. (hyphessobrycon) griemi]

рыба атрада карпападобных, якая пашырана ÿ вадаёмах Бразіліі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


грымірава́ць

(фр. grimer = падмалёўваць твар)

1) накладваць грым, каб надаць акцёру патрэбны для яго ролі выгляд;

2) надаваць каму-н. з дапамогай грыму аблічча каго-н. (напр. г. пад рыбака).


гры́мія

(н.-лац. grimmia)

лістасцябловы мох сям. грыміевых, які расце на валунах.


грынбе́керы

(англ. greenbackers, ад greenbacks = літар. зялёныя спінкі)

удзельнікі фермерскага руху ў ЗША ў першыя дзесяцігоддзі пасля грамадзянскай вайны 1861—1865 гг., якія выступалі супраць скасавання папяровых грошай зялёнага колеру (грынбекаў).


грып

(фр. grippe)

вострая вірусная хвароба эпідэмічнага характару, галоўнымі рысамі якой з’яўляюцца запаленне дыхальных шляхоў і гарачка.


грыф1

(лац. gryphus, ад гр. gryps)

буйная драпежная птушка сям. ястрабіных, якая гняздзіцца на скалах, адзіночных дрэвах і жывіцца мярцвячынай.


грыф2

(ням. Grifï)

1) доўгая, вузкая частка струнных музычных інструментаў, да якой у час ігры прыціскаюць струны;

2) дзяржанне шаблі, шашкі і іншай халоднай зброі;

3) стальны прут атлетычнай штангі, на які надзяваюцца шары, дыскі.


грыф3

(фр. griffe)

афіцыйны надпіс або штамп на дакуменце, бланку, які вызначае спецыфіку іх выкарыстання (напр. дакумент з грыфам «Сакрэтна», бланк з грыфам установы).


гры́фала

(н.-лац. grifola)

губавы базідыяльны грыб сям. скутыгеравых, які расце каля ствалоў дрэў, пнёў пераважна лісцевых парод, зрэдку непасрэдна на драўніне; ядомы.


грыфана́ж

(фр. griffonnage)

эскізы імправізацыйнага характару, найбольш пашыраныя пры маляванні пяром і ў афорце.


гры́фель

(ням. Griffel)

палачка з асобай пароды сланцу для пісання на аспіднай (грыфельнай) дошцы.


грыфо́н

(фр. griffon)

1) даўгашэрсны сабака з пароды выжлаў;

2) крылаты леў з арлінай галавой у антычнай міфалогіі.


грэгары́ны

(н.-лац. gregarinida, ад лац. gregarius = просты, звычайны)

атрад прасцейшых класа спаравікоў, паразітуюць у кішэчніку і поласці цела кольчатых чарвей і насякомых.


грэ́жа

(фр. grège, ад іт. greggio = неапрацаваны, сыры)

шоўк-сырэц з нітак, разматаных з коканаў.


грэй

[англ. S. Gray = прозвішча англ. вучонага (1670—1736)]

адзінка паглынутай дозы выпрамянення, роўная энергіі ў 1 джоўль выпрамянення, перададзенага масе абпрамененага рэчыва ў 1 кг.


грэ́йдэр

(англ. grader)

1) спецыяльная машына для выроўнівання палатна грунтавых дарог, планіроўкі адхонаў, пракладкі каналаў і інш.;

2) грэйдэрная дарога.


грэ́йдэр-элева́тар

(ад грэйдэр + элеватар)

грэйдэр з канвеерам для падачы зрэзанага грунту ў адвал або на транспартны сродак.


грэ́йзен

(ням. Greisen)

горная парода, якая складаецца з кварцу і светлых слюд.


грэ́йнджэры

(англ. grangers, ад grange = ферма)

удзельнікі фермерскага руху ў ЗША ў першыя дзесяцігоддзі пасля грамадзянскай вайны 1861—1865 гг., якія выступалі за паляпшэнне становішча амерыканскіх фермераў шляхам заканадаўчых рэформ.


грэйпфру́т

(англ. grapefruit)

вечназялёнае цытрусавае дрэва сям. рутавых, пашыранае ў субтропіках, а таксама гаркавата-салодкі пахучы плод гэтага дрэва круглай або авальнай формы.


грэ́йфер

(ням. Greifer)

1) чарпак пад’ёмнага крана, які складаецца з некалькіх створак, што механічна раскрываюцца і закрываюцца пры пагрузцы зямлі, вугалю, металалому і інш.;

2) прыстасаванне ў апаратах і машынах для захоплівання прадмета, які апрацоўваецца.


грэ́на

(фр. graine = літар. семя, зерне)

яйцы матыля шаўкапрада, з якіх развіваюцца вусені, што даюць шаўкавічныя коканы.


грэнадзёр

(фр. grenadier, ад grenade = граната)

1) гранатамётчык у еўрапейскіх арміях 17—18 ст.;

2) салдат адборных пяхотных і кавалерыйскіх часцей у арміях еўрапейскіх дзяржаў 18—20 ст., у т. л. і ў пешай гвардыі Вялікага княства Літоўскага.


грэна́ж

(фр. grainage)

атрыманне грэны на племянных шаўкаводчых станцыях.


грэф’е́

(фр. grefïer)

службовая асоба пры парламенце або судзе ў Францыі і Бельгіі, якая складае афіцыйныя справаздачы, рэдагуе дакументы і г. д.


гуа́на

(ісп. guano, ад індз. huanu)

сухі памёт марскіх птушак, які выкарыстоўваецца як угнаенне.


гуана́ка

(ісп. guanaco, ад індз. huanacu)

жывёла сям. вярблюдавых, якая водзіцца ў высакагорных раёнах Андаў; продак свойскай ламы.


гуаніды́н

(ад гуана + гр. eidos = выгляд)

бясколерныя гіграскапічныя крышталі, якія выкарыстоўваюцца для атрымання лекавых і выбуховых рэчываў, іонаабменных смол.


гуані́н

(ад гуана)

арганічнае злучэнне, якое змяшчаецца ва ўсіх жывых клетках у складзе нуклеінавых кіслот.


гуара́ні

(ісп. guarani)

грашовая адзінка Парагвая, роўная 100 сентыма.


гуа́ш

(фр. gouache, ад іт. guazzo = вадзяная фарба)

фарба з тонка расцёртых пігментаў з прымессю клею і бялілаў, а таксама жывапіс гэтымі фарбамі.


гуая́ва

(н.-лац. guaiava < ісп. guayaba, з індз.)

вечназялёнае дрэва сям. міртавых, пашыранае ў тропіках, а таксама кісла-салодкі сакаўны пахучы плод гэтага дрэва.


губерна́тар

(польск. gubernator, ад лац. gubernator = правіцель)

1) начальнік асноўнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі, напр. губерні ў Расійскай імперыі, штата ў ЗША;

2) пасада кіраўнікоў некаторых абласных адміністрацый у Расійскай Федэрацыі.


губе́рня

(рус. губернія, ад лац. gubernare = кіраваць)

асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расіі (з 1708 г.) і ў СССР да 1929 г.


гуверна́нтка

(фр. gouvernante)

выхавальніца дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях, звычайна іншаземка.


гувернёр

(фр. gouverneur)

выхавальнік дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях, звычайна іншаземец.


гугено́ты

(фр. huguenots)

прыхільнікі кальвінізму ў Францыі ў 16—18 ст., якія праследаваліся каталіцкай царквой і ўрадам.


гудае́ра

(н.-лац. goodyera, ад D. Goodyer = прозвішча англ. батаніка)

травяністая расліна сям. ятрышнікавых з вострым лісцем і дробнымі белымі пахучымі кветкамі, пашыраная пераважна ў халодных і ўмераных зонах; на Беларусі трапляецца рэдка.


гу́двіл

(англ. goodwill)

умоўная вартасць дзелавых сувязей фірмы, грашовая ацэнка прэстыжу гандлёвай маркі, кіраўнічых, арганізацыйных і тэхнічных рэсурсаў.


гудрана́тар

(ад фр. goudron)

ручная, аўтамабільная або прычэпная машына для транспарціроўкі і размеркавання бітумаў пры пабудове і рамонце аўтамабільных дарог.


гудро́н

(фр. goudron)

чорнае смалістае рэчыва, астатак ад перагонкі нафты, які выкарыстоўваецца як паліва і для вырабу змазачнага масла.


гу́зік

(польск. guzik)

1) металічная, касцяная або пластмасавая зашпілька на адзенні, абутку ў форме кружка;

2) усё тое, што нагадвае па форме гэту зашпільку (напр. г. гармоніка).


гу́льдэн

(ням. Gulden)

1) грашовая адзінка Нідэрландаў, роўная 100 цэнтам 1;

2) залатая, пасля сярэбраная манета ў Германіі і некаторых суседніх з ёю дзяржавах у 14—19 ст.


гуля́мы

(ар. gulam = юнак, раб)

1) рабы ў мусульманскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;

2) пастаянная конная гвардыя ў арабскім халіфаце 9 ст.;

3) радавыя воіны феадальнага апалчэння ў Асманскай імперыі ў сярэднія вякі.


гуля́ш

(венг. hulas)

страва з кавалачкаў тушанага мяса ў соусе з прыправамі.


гу́ма

(польск. guma, ад лац. gummi = камедзь)

эластычны матэрыял, які атрымліваюць вулканізацыяй каўчуку; выкарыстоўваецца ў тэхніцы, сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, медыцыне, побыце.


гу́ма2

(лац. gummi = камедзь)

пухлінападобнае разрастанне тканак розных органаў, характэрнае для позніх перыядаў сіфілісу.


гумалі́ты

(ад гума + -літ)

выкапнёвыя вуглі, прадукты пераўтварэння рэшткаў вышэйшых раслін у балотных умовах.


гумаля́стыка

(польск. gumelastyka)

уст. гума, рызіна.


гуманіза́цыя

(ад лац. humanus = чалавечны)

распаўсюджанне прынцыпаў гуманізму.


гумані́зм

(ад лац. humanus = чалавечны)

1) любоў да людзей, павага да чалавечай годнасці;

2) прагрэсіўны рух эпохі Адраджэння, які абвясціў прынцып свабоднага развіцця асобы, выступіў за вызваленне чалавека ад улады феадалізму і каталіцызму.


гумані́ст

(ад лац. humanus = чалавечны)

1) чалавек, прасякнуты ідэямі гуманізму;

2) прадстаўнік гуманізму эпохі Адраджэння.


гуманіта́рны

(фр. humanitaire, ад лац. humanitas = чалавечая прырода, адукаванасць)

1) які адносіцца да чалавечага грамадства, да чалавека;

г-ае права — нормы міжнароднага права, накіраваныя на абарону правоў і свабод чалавека;

2) звязаны з грамадскімі навукамі, якія вывучаюць гісторыю і культуру чалавецтва (напр. г-ая адукацыя);

3) прасякнуты духам гуманізму, гуманны (напр. г-ае мастацтва).


гума́нны

(ад лац. humanus = чалавечны)

чулы, дабрачынны, чалавечны, прасякнуты павагай да людзей (г-ыя адносіны).


гу́мар

(польск. humor, ад лац. humor = вільгаць як адна з арганічных сіл, што паводле даўнейшых уяўленняў вызначалі характар, тэмперамент чалавека)

1) лёгкая незласлівая насмешка;

2) мастацкі прыём у творах літаратуры і мастацтва, заснаваны на паказе чаго-н. у камічнай, дабрадушна-смешнай форме (сатыра і г.).


гумара́льны

(ад лац. humor = вільгаць як адна з арганічных сіл, што паводле даўнейшых уяўленняў вызначалі характар, тэмперамент чалавека)

звязаны з вадкасцямі арганізма — кроўю, лімфай, тканкавай вадкасцю.


гумары́ст

(англ. humorist, ад лац. humor = вільгаць)

1) аўтар або выканаўца гумарыстычных твораў;

2) чалавек, схільны да гумару 1.


гумары́стыка

(фр. humoristique, ад лац. humor = вільгаць)

1) сукупнасць гумарыстычных мастацкіх твораў;

2) перан. што-н. смешнае, камічнае.


гумарысты́чны

(ад гумарыст)

які змяшчае ў сабе гумар; уласцівы гумару, гумарысту.


гума́рыя

(н.-лац. humaria)

сумчаты грыб сям. піранэмавых, які трапляецца на глебе, раслінных рэштках; экскрэментах жывёл.


гумарэ́ска

(ням. Humoreske, ад лац. humor = вільгаць)

невялікі літаратурны або музычны твор жартоўнага характару.


гу́мі

(лац. gummi, ад гр. kommi = камедзь, клей)

густы сок з кары некаторых дрэў, які выкарыстоўваецца ў якасці клею; камедзь.


гуміара́бік

(ад лац. gummi = камедзь + arabicus = арабскі)

смала трапічных акацый, якая лёгка раствараецца ў вадзе і выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэкстыльнай прамысловасці і інш.


гумігу́т

(ад лац. gummi = камедзь + gutta = кропля)

млечны сок некаторых трапічных дрэў, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы, жывапісе, медыцыне.


гумі́дны

(лац. humidus)

вільготны (напр. г. клімат).


гумікапа́л

(ад лац. gummi = камедзь + капал)

смала, якая выкарыстоўваецца для вырабу лакаў.


гуміла́к

(ад лац. gummi = камедзь + лак)

смалістае рэчыва, якое ўтвараецца на галлі некаторых трапічных раслін; служыць для вырабу ізаляцыйных лакаў, сургучу і інш.


гумі́навы

(ад лац. humus, humi = зямля, глеба);

г-ыя кіслоты — арганічныя злучэнні, высокамалекулярныя аморфныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца пры вырабе свінцовых акумулятараў, як стымулятары росту раслін, састаўныя часткі ўгнаенняў.


гумі́т

(ад лац. gummi = камедзь)

мінеральнае ўтварэнне жоўтага або аранжава-чырвонага колеру, якое ўзнікае ў выніку разбурэння уранініту або іншых мінералаў, што змяшчаюць уран.


гуміфіка́цыя

(ад гумус + -фікацыя)

працэс утварэння перагною ў глебе.


гумо́з

(фр. gommose, ад лац. gummi = камедзь)

хвароба раслін, якая заключаецца ў моцным выдзяленні гумі, камедзі.


гумо́за

(фр. gommose, ад лац. gummi = камедзь)

ліпкі каляровы пластыр, які выкарыстоўваецца для грыму.


гу́мус

(лац. humus = зямля, глеба)

састаўная частка глебы, якая ўтварылася з рэшткаў жывёльных і раслінных арганізмаў, перагной.


гу́нтэр

(англ. hunter)

дужы верхавы конь, які ў Англіі і Ірландыі выкарыстоўваецца для спартыўнага палявання і скачак з перашкодамі (стыпль-чэзаў).


гу́пі

(англ. guppy)

рыба атрада карпазубых, якая жыве ў прэсных водах Паўд. Амерыкі; разводзіцца ў акварыумах.


гура́мі

(малайск. gurami)

рыба атрада акунепадобных, якая жыве ў прэсных водах Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі і Афрыкі; разводзіцца ў акварыумах.


гурд

(фр. gourde)

грашовая адзінка Гаіці, роўная 100 сентыма.


гурма́н

(фр. gourmand)

аматар і знаток далікатных страў.


гурт1

(польск. hurt, ад с.-в.-ням. hurt)

1) група, натоўп людзей;

2) статак жывёлы, чарада птушак;

3) група аднародных прадметаў (напр. г. хмар, г. дрэў).


гурт2

(ням. Gurt = пояс)

1) тое, што і нервюра 1;

2) рабро чаканнай манеты.


гу́рыі

(перс. churi, ад ар. chur = чарнавокія)

згодна з Каранам, вечна маладыя прыгажуні, якія жывуць у раі і ўпрыгожваюць там жыццё праведнікаў.


гуса́р

(польск. husar, ад венг. husar)

салдат лёгкай кавалерыі венгерскай (з 15 ст.), а пазней і іншых еўрапейскіх армій, у т. л. армій Польшчы, Вялікага княства Літоўскага, царскай Расіі.


гусі́ты

[ад чэш. J. Hus = прозвішча чэш. рэлігійнага рэфарматара (каля 1371—1415)]

паслядоўнікі Яна Гуса, ідэолага нацыянальна-вызваленчага і антыкаталіцкага руху ў Чэхіі ў 15 ст.


густ

(польск. gust, ад лац. gustus)

1) адчуванне і разуменне прыгожага (напр. літаратурны г., мастацкі г.);

2) схільнасць, любоў да чаго-н.;

3) манера, стыль;

не па густу — не да спадобы, не па душы.


гу́та

(польск. huta, ад ням. Hutte)

даўнейшая плавільня, шклозавод.


гуталі́н

(ад ням. gut = добры)

тое, што і вакса.


гутапе́рча

(англ. guttapercha, ад малайск. getah = жывіца + pertja = гатунак дрэва)

пластычнае арганічнае рэчыва, блізкае па сваіх уласцівасцях да каўчуку, якое атрымліваюць з зацвярдзелага соку некаторых раслін; выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.


гута́цыя

(ад лац. gutta = кропля)

выдзяленне раслінамі кропляў вады праз спецыяльныя вусцейкі (гідатоды), што назіраецца ў цёплае і вільготнае надвор’е.


гу́ты

(лац. gutta = кропля)

упрыгожанні ў выглядзе дробных усечаных конусаў або цыліндраў пад трыгліфамі і над трыгліфамі і метопамі ў будынках дарычнага ордэра.


гу́фа

(ням. Hufe)

1) зямельны надзел селяніна ў сярэдневяковай Германіі;

2) нямецкая зямельная мера, роўная 30 акрам.


гэ́бель

(польск. hebel, ад ням. дыялектнага hebel)

сталярны інструмент у выглядзе калодкі з клінам і шырокім лязом для стругання дошак.


гюве́ч

(тур. qüveć)

1) страва са смажанага мяса з гароднінай;

2) кансерваваная гародніна з мясам.


гюйс

(гал. geus)

флаг, які паднімаюць на ваенных караблях у час стаянкі на якары.


гюрза́

(рус. порза, ад перс. gurza)

ядавітая змяя сям. гадзюкавых даўжынёй да 1,5 метра, якая пашырана ў Паўн. Афрыцы і Паўд.-Зах. Азіі, трапляецца ў Закаўказзі і Сярэд. Азіі.


гяу́р

(тур. gāur, gāvur, ад ар. kāfir)

пагардлівая назва іншаверца ў мусульман.


да́а

(кіт. dao = шлях, закон, прынцып)

паняцце старажытнакітайскай філасофіі, якое абазначала ў тэорыі пазнання заканамернасць прыроды, у этыцы — сэнс жыццёвага шляху чалавека, этычную норму, у логіцы — падставу, аснову, аргумент.


даасі́зм

(ад даа)

1) адзін з кірункаў старажытнакітайскай філасофіі, паводле якога прырода і жыццё людзей падпарадкаваны не волі неба, а закону, які існуе па-за свядомасцю чалавека;

2) адна з кітайскіх рэлігій, якая ўзнікла ў 2 ст. да н. э.


давенеі́ды

(н.-лац. davaineidae)

сямейства гельмінтаў класа цэстодаў, кішэчныя паразіты свойскіх і дзікіх курападобных птушак.


да́га

(іт. daga)

кароткая шабля для рукапашнага бою ў сярэдневяковай Зах. Еўропе, Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім.


дагарэ́са

(іт. dogaressa)

жонка дожа.


дагераты́п

[фр. daguerréotype, ад L. Daguerre = прозвішча фр. вынаходцы фатаграфіі (1787—1851) + гр. typos = адбітак]

фатаграфічны здымак, атрыманы метадам дагератыпіі.


дагераты́пія

[фр. daguerréotypie, ад L. Daguerre = прозвішча фр. вынаходцы фатаграфіі (1787—1851) + гр. typos = адбітак]

першы тэхнічна распрацаваны спосаб фатаграфавання на металічную пласцінку, пакрытую слоем ёдзістага серабра, прапанаваны Л. Дагерам у 30-я гг. 19 ст.


дагматы́зм

(ад гр. dogma, -atos = думка, вучэнне)

некрытычнае мысленне (догмамі), сляпая вера ў нязменнасць тых або іншых палажэнняў, прызнанне іх за бясспрэчную ісціну.


дагма́тык

(гр. dogmatikos = дагматычны)

чалавек, які мысліць догмамі.


дагма́тыка

(гр. dogmatikos = дагматычны)

сістэмны выклад догматаў якой-н. рэлігіі.


дагматы́чны

(гр. dogmatikos)

1) заснаваны на догмах;

2) уласцівы дагматыку; бяздоказны, катэгарычны;

3) адцягнены, абстрактны, схематычны;

4) які адносіцца да дагматыкі (напр. д-ае багаслоўе).


дадаі́зм

(фр. dadaïsme, ад dada = «конік» (дзіцячы лепет)]

мадэрнісцкі кірунак у літаратуры і мастацтве Зах. Еўропы пач. 20 ст., які вызначаўся нігілізмам, наўмысным прымітывізмам, антыэстэтызмам; даў пачатак сюррэалізму і экспрэсіянізму.


дадэкаго́н

(ад гр. dodeka = дванаццаць + -гон)

дванаццацівугольнік.


дадэкафо́нія

(ад гр. dodeka = дванаццаць + -фонія)

метад музычнай кампазіцыі, заснаваны на адмаўленні ладавых сувязей паміж гукамі (гл. атанальнасць) і сцвярджэнні абсалютнай роўнасці ўсіх 12 тонаў храматычнай гамы.


дадэка́эдр

(ад гр. dodeka = дванаццаць + -эдр)

дванаццаціграннік.


даза́тар

(ад доза)

прыстасаванне для аўтаматычнага адмервання сыпкіх, вадкіх і газападобных рэчываў.


дазіме́тр

(ад гр. dosis = порцыя + -метр)

прыбор для вызначэння дозы радыеактыўнага выпрамянення.


дазіме́трыя

(ад гр. dosis = порцыя + -метрыя)

галіна прыкладной ядзернай фізікі, што вывучае велічыню ўздзеяння радыеактыўных выпрамяненняў на розныя аб’екты.


дазісцы́фа

(н.-лац. dasyscyphus)

сумчаты грыб сям. гіяласцыфавых, які трапляецца на гнілых сцёблах маліны, апалым лісці, ігліцы.


дайджэ́ст да́йджэст

(англ. digest = літар. кароткі выклад)

1) выданне, якое змяшчае адаптаваны выклад мастацкага твора;

2) перыядычнае выданне, якое перадрукоўвае (часта скарочана) матэрыялы з іншых выданняў;

3) скарочаны варыянт любой кнігі ў перыядычным друку.


да́йка

(англ. dike = літар. перагародка, каменная сцяна)

пластападобнае магматычнае цела (інтрузія), абмежаванае паралельнымі плоскасцямі.


дайм

(англ. dime)

сярэбраная, а з 1965 г. медна-нікелевая манета ЗША, роўная 1/10 долара, або 10 цэнтам.


да́йна

(літ. daina)

агульная назва розных відаў літоўскіх народных песень.


дайра́

(цюрк. dájra)

сярэднеазіяцкі музычны інструмент тыпу бубна.


дайха́рдаўцы

(ад англ. diehard = стойкі, нязломны)

назва найбольш рэакцыйнай часткі англійскай партыі кансерватараў 2; цвердалобыя.


да-ка́па

(іт. da саро = зноў, спачатку)

знак у нотным пісьме, які прапануе паўтарыць п’есу спачатку.


даке́мбрый

(ад кембрый)

найбольш старажытны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, а таксама пласты горных парод, якія ўтварыліся ў той час (гл. таксама архей, венд, пратэразой, рыфей).


даклярава́ць

(польск. deklarować, ад лац. declarare)

паабяцаць зрабіць што-н., аднесціся пэўным чынам да каго-н., чаго-н.


дакро́н

(англ. dacron)

разнавіднасць сінтэтычнага валакна, падобнага да лаўсану, якое вырабляецца ў ЗША.


дакрымі́цес

(н.-лац. dacrymyces)

базідыяльны грыб сям. дакрыміцыевых, які развіваецца на ламаччы і пнях, апрацаванай драўніне.


дакрыяадэні́т

(ад гр. dakryon = сляза + aden = залоза)

запаленне слёзнай залозы вока.


дакрыяцысты́т

(ад гр. dakryon = сляза + kystis = пухір)

запаленне слёзнага мяшка вока.


даксо́графы

(ад гр. doksa = думка, погляд + -граф)

старажытнагрэчаскія аўтары, якія ў сваіх творах выкладалі погляды філосафаў.


дактара́льны

(фр. doctoral, ад лац. doctoralis = уласцівы настаўніку, вучонаму)

педантычна павучальны, катэгарычны (напр. д. тон).


дактара́нт

(с.-лац. doctorans, -ntis)

асоба, якая рыхтуе да абароны доктарскую дысертацыю.


дактаранту́ра

(ад дактарант)

падрыхтоўка, якую праходзяць дактаранты; сістэма такой падрыхтоўкі спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі.


дактара́т

(с.-лац. doctoratus, ад лац. doctor = настаўнік)

экзамен на вучоную ступень доктара ў навучальных установах Зах. Еўропы.


дактры́на

(лац. doctrina = навука)

сістэматызаванае вучэнне (звычайна філасофскае, палітычнае, ідэалагічнае), звязная канцэпцыя, сукупнасць тэарэтычных ці палітычных прынцыпаў (напр. дзяржаўная д., ваенная д.).


дактрынёр

(фр. doctrinaire, ад лац. doctrina = навука)

той, хто слепа, некрытычна прытрымліваецца якой-н. устарэлай дактрыны, догмы, завучаных формул і правіл; схаласт, начотчык.


дактыла-

(гр. daktylos = палец)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «звязаны з пальцамі, які адносіцца да пальцаў».


дактылагіры́ды

(н.-лац. daktylogyridae)

сямейства гельмінтаў класа монагеней; паразіты прэснаводных і марскіх рыб.


дактылагра́ма

(ад дактыла + -грама)

адбітак, утвораны прыцісканнем пальцаў рук, пакрытых адпаведным рэчывам, да паверхні паперы з мэтай устанаўлення асобы.


дактылагра́фія

(ад дактыла- + -графія)

тэхніка пісьма на друкарскай машынцы.


дактылазо́іды

(ад дактыла + гр. zoon = жывая істота + -оід)

відазмененыя асобіны каланіяльных гідроідных паліпаў, якія выконваюць функцыі абароны, захопу ежы або прыняцця раздражненняў.


дактылакако́псіс

(н.-лац. dactylococcopsis)

аднаклетачная або каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. какабактрэйных, якая пашырана ў планктоне стаячых вадаёмаў, радзей на сушы.


дактылало́гія

(ад дактыла + -логія)

спосаб размовы глуханямых пры дапамозе пальцаў рук; ручная азбука.


дактыласкапі́я

(ад дактыла- + -скапія)

раздзел крыміналістыкі, які вывучае будову ўзораў скуры рук з мэтай ідэнтыфікацыі асобы.


дактылі́т

(ад гр. daktylos = палец)

запаленне пальца, выкліканае спецыфічнай інфекцыяй, напр. пры сіфілісе (параўн. панарыцый).


да́ктыль

(гр. daktylos = палец)

трохскладовая вершаваная стапа з націскам на першым складзе.


дактыля́рыя

(н.-лац. dactylariа)

недасканалы грыб сям. маніліевых, драпежны грыб, які выкарыстоўваецца ў барацьбе з патагеннымі глебавымі нематодамі.


дакуме́нт

(лац. documentum = доказ, сведчанне)

1) дзелавая папера, якая пацвярджае права на што-н., служыць доказам чаго-н.;

2) пасведчанне асобы (пашпарт і інш.);

3) пісьмовы акт, твор, грамата, малюнак, здымак, які мае значэнне гістарычнага сведчання (архіўныя дакументы).


дакумента́льны

(польск. dokumentalny, ад лац. documentum = доказ, сведчанне)

1) які мае адносіны да дакумента (напр. д. матэрыял);

2) заснаваны на дакументах, на жыццёвых фактах (д. фільм);

3) уласцівы дакументам (д-ая дакладнасць).


дакумента́цыя

(ад лац. documentum = доказ, сведчанне)

1) сукупнасць дакументаў, прысвечаных якому-н. пытанню;

2) абгрунтаванне чаго-н. пры дапамозе дакументаў.


дала́й-ла́ма

[ад манг. dalai = акіян (мудрасці) + лама]

вярхоўная ўрадавая і духоўная асоба ў Тыбеце (гл. ламаізм).


далама́н

(тур. dolaman)

кароткі вайсковы плашч венгерскага пакрою, падшыты футрам.


даламі́т

[фр. dolomite, ад D. Dolomieu = прозвішча фр. мінералога (1750—1801)]

мінерал класа карбанатаў шаравата-белага колеру, які складаецца з вуглякіслых солей кальцыю і магнію; выкарыстоўваецца ў металургіі, шкляной прамысловасці і інш.


далеры́т

(ад гр. doleros = падманлівы)

магматычная горная парода асноўнага саставу, дробна- i сярэднезярністы базальт, складзены ў асноўным з плагіяклазу і піраксену, часам з алівінам.


даліка́тны

(польск. delikatny, ад лац. delicatus)

1) ветлівы ў абыходжанні з людзьмі, ласкавы, уважлівы (д. чалавек);

2) які патрабуе тактоўных адносін (д-ае пытанне);

3) кволы; выпеставаны (д-ыя пальцы);

4) тонкі, мяккі, прыемны навобмацак (д-ая тканіна);

5) перан. прыемны на пах, смак, гучанне (д-ыя духі, д-ыя стравы, д-ая мелодыя).


далікатэ́с

(фр. délicatesse)

рэдкая, прыемная на смак, пах страва.


даліхамо́рфнасць

(ад даліхаморфны)

тып прапорцый цела чалавека, які характарызуецца вузкім тулавам і доўгімі канечнасцямі.


даліхамо́рфны

(ад гр dolichos = доўгі + -морфны)

які характарызуецца вузкім тулавам і доўгімі канечнасцямі (пра тып цела чалавека).


даліхатэ́ка

(н.-лац. dolichotheca)

лістасцябловы мох сям. плагіятэцыевых, які трапляецца на драўніне, што гніе.


даліхацэфа́л

(н.-лац. dolichocephalus, ад гр. dohchos = доўгі + kephale)

чалавек з доўгай галавой (параўн. брахіцэфал, мезацэфал).


даліхацэфа́лія

(н.-лац. dolichocephalia, ад гр. dolichos = доўгі + kephale = галава)

форма чэрапа, у якім падоўжанае вымярэнне значна перавышае папярочнае; доўгагаловасць (параўн. брахіцэфалія, мезацэфалія).


дальды́нія

(н.-лац. daldinia)

сумчаты грыб сям. ксілярыевых, які трапляецца на ствалах бярозы, вольхі, дуба і іншых дрэў лісцевых парод.


дальме́ны

(фр. dolmens)

старажытныя пахавальныя збудаванні (мегаліты) з вялікіх каменных пліт, пастаўленых вертыкальна і накрытых адной гарызантальнай.


дальтані́ды

[ад англ. J. Dalton = прозвішча англ. хіміка і фізіка (1766—1844)]

хімічныя злучэнні пастаяннага саставу (параўн. берталіды).


дальтані́зм

[ад англ. J. Dalton = прозвішча англ. фізіка і хіміка (1766—1844)]

асаблівасць зроку, якая выражаецца ў няздольнасці адрозніваць некаторыя колеры, пераважна чырвоны і зялёны (параўн. ахраматапсія).


да́льтан-план

(ад англ. Dalton = назва горада ў ЗША + план)

сістэма арганізацыі навучальна-выхаваўчага працэсу ў школе, які грунтуецца на прынцыпе індывідуальнага навучання.


дальто́нік

(ад дальтанізм)

чалавек, які хварэе на дальтанізм.


да́ма

(фр. dame)

1) замужняя жанчына ў адрозненне ад дзяўчыны, раней жанчына з багатага або інтэлігентнага асяроддзя (свецкая д.);

2) ветлівы зварот да жанчыны (пераважна ў афіцыйных выступленнях);

3) жанчына, якая танцуе ў пары з кавалерам;

4) трэцяя па старшынству ігральная карта з малюнкам жанчыны, малодшая за караля.


дама́ра

(малайск. damar = жывіца)

смала некаторых трапічных дрэў, якая выкарыстоўваецца для вырабу празрыстых лакаў, лінолеуму i пластыраў.


да́мба

(рус. дамба, ад гал. dam)

штучны насып для затрымання вады пры разліве, у вадасховішчы, для змянення цячэння ракі і інш.


даме́н

(фр. domaine, ад лац. dominium = валоданне)

1) спадчьпшае зямельнае ўладанне феадала ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;

2) фіз. невялікі ўчастак у рэчыве, які адрозніваецца фізічнымі ўласцівасцямі ад астатняга рэчыва.


даместыка́цыя

(ад лац domesticus = дамашні)

прыручэнне дзікіх жывёл.


дамінава́ць, даміні́раваць

(лац. dominari)

1) пераважаць, панаваць, быць асноўным;

2) узвышацца над навакольнай мясцовасцю.


даміна́нта

(лац. dominans, -ntis = пануючы)

1) дамінуючая ідэя, асноўная прымета або важнейшая састаўная частка чаго-н.;

2) пераважная сістэма нервовых цэнтраў, якая вызначае характар рэакцыі арганізма на раздражняльнікі;

3) муз. пятая ступень дыятанічнай гамы, а таксама акорд, пабудаваны на гэтай ступені гукараду.


даміна́нтны

(лац. dominans, -ntis)

пануючы;

д-ыя віды — тое, што і дамінанты;

д-ыя прыметы — прыметы аднаго з бацькоў, якія пераважаюць у нашчадкаў.


даміна́нты

(лац. dominans, -ntis = пануючы)

віды раслін, якія колькасна пануюць у фітацэнозах.


даміна́т

(лац. dominatus = панаванне, адзінаўладдзе)

неабмежаваная рабаўладальніцкая манархія, якая ўстанавілася ў Рымскай імперыі ў канцы 3 ст.


дамініён

(англ. dominion, ад лац. dominium = валоданне)

дзяржава ў складзе Брытанскай імперыі (да 1947 г.), якая прызнавала ўладу англійскага караля — Канада (з 1867 г.), Аўстралійскі Саюз (з 1901 г.), Новая Зеландыя (з 1907 г.) і інш.


дамініка́нцы

(с.-лац. Dominir cani, ад Dominicus = імя іспанскага манаха)

каталіцкі манаскі ордэн, заснаваны ў 1215 г. манахам Дамінікам для барацьбы супраць ерасей.


даміні́раваць

гл. дамінаваць.


даміні́цый

(лац. dominicium)

1) месца плацяжу па вэксалю, якое ўказваецца пры яго прад’яўленні крэдытору;

2) юрыдычны адрас асобы.


даміно́

(іт. domino, ад лац. dominus = пан)

1) маскарадны касцюм у выглядзе шырокага плашча або накідкі з капюшонам (пераважна чорнага колеру);

2) настольная гульня ў касцяныя (або пластмасавыя) пласцінкі з нанесенымі на іх вочкамі, а таксама сам набор гэтых пласцінак для гульні.


даміцы́лій

(лац. domicilium = прытулак)

месца пастаяннага або пераважнага прабывання юрыдычна значнай асобы або арганізацыі.


дамкра́т

(рус. домкрат, ад гал. dommekracht)

механізм для пад’ёму грузаў (аўтамабіляў, вагонаў, паравозаў і інш.) на невялікую вышыню.


да́мна

(лац. damnum = шкода)

1) плата, якую патрабуюць банкі ад кліентаў за інкасіраванне (гл. інкасіраваць) вэксаляў, канасаментаў і іншых дакументаў;

2) страты, якія панёс уладальнік каштоўных папер, прадаўшы іх па курсу, ніжэйшым за намінал.


дамніфіка́цыя

(ад лац. damnum = шкода + -фікацыя)

пацярпенне шкоды, страта маёмасці.


данары́т

(ад ням. Donar = імя міфалагічнага германскага бога буры)

выбуховы матэрыял, сумесь амонію, нітрагліцэрыны і іншых рэчываў.


дана́тар

(лац. donator = дарыльшчык)

1) характэрная для мастацтва сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння выява будаўніка храма або заказчыка твора жывапісу;

2) рэчыва, якое служыць для атрымання з яго іншага рэчыва або матэрыялу (напр. вада з’яўляецца данатарам вугляроду).


данаты́сты

(с.-лац. donatista, ад Donat = імя карфагенскага епіскапа)

удзельнікі рэлігійнага руху ў Паўн. Афрыцы 4—5 ст., накіраванага супраць афіцыйнай хрысціянскай царквы і рымскага панавання.


данжо́н

(фр. donjon)

галоўная вежа ў сярэдневяковым замку, якая служыла месцам апошняй абароны і ўкрыццём пры нападзе ворага.


да́ніо

(н.-лац. danio)

рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў прэсных вадаёмах Паўн. і Паўд.-Усх. Азіі; гадуецца ў акварыумах.


данса́нтнасць

(ад фр. dansant = танцавальны)

танцавальнасць, сукупнасць фармальных якасцей музыкі, якія робяць яе зручнай для танца і выяўляюць танец.


да́нсінг

(англ. dancing)

спецыяльнае месца для танцаў у рэстаране або кавярні (у замежных краінах).


да́нсінг-хол

(англ. dancing hall)

танцавальная зала.


данты́ст

(фр. dentiste, ад лац. dens, -ntis = зуб)

зубны ўрач з сярэдняй адукацыяй; зубны тэхнік (параўн. стаматолаг).


даратэа́нтус

(н.-лац. dorotheanthus)

травяністая расліна сям. аізаонавых з вузкім мясістым лісцем і адзіночнымі белымі, ружовымі або аранжавымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дарашава́ты

(польск. dereszowaty, ад венг. deres)

шэрай масці з прымессю іншых колераў (пра коней).


дарвіні́зм

[ад англ. C. Darwin = прозвішча англ. біёлага (1809—1882)]

вучэнне аб эвалюцыйным развіцці жывых арганізмаў на Зямлі шляхам натуральнага адбору.


дарвіні́ст

(ад дарвінізм)

паслядоўнік дарвінізму.


дарлінгто́нія

(н.-лац. darlingtonia)

кветкавая насякомаедная расліна сям. сарацэніевых, якая пашырана ў Паўн. Амерыцы; расце на балоцістых глебах.


дарлю́ка

(н.-лац. darluca)

недасканалы грыб сям. сферапсідавых, які развіваецца на розных раслінах.


дарме́з

(фр. dormeuse)

уст. дарожная карэта са спальнымі месцамі.


дарнава́ць

(ад дорн)

1) утвараць адтуліны ў нагрэтым злітку для атрымання загатоўкі трубы;

2) апрацоўваць адтуліны для павышэння дакладнасці іх формы і памеру, памяншэння шурпатасці і ўмацавання паверхневага слоя.


даро́нікум

(н.-лац. doronicum)

травяністая расліна сям. складанакветных з акруглым лісцем і жоўтымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў гарах умераных зон Еўропы, Азіі, Паўн. Афрыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дарса́льны

(лац. dorsalis, ад dorsuin = спіна)

1) анат. спінны, размешчаны на спінной паверхні цела жывёлы або чалавека (напр. д. плаўнік); параўн. вентральны; 2) павернуты да перыферыі расліннага арганізма, напр. ніжні бок ліста;

3) лінгв. зычны (гук), пры ўтварэнні якога спінка языка датыкаецца да паднябення і альвеол.


дарсанваліза́цыя

[ад фр. J d’Arsonval = прозвішча фр. фізіёлага (1851—1940)]

метад электратэрапіі, заснаваны на прымяненні імпульснага току высокай частаты малой сілы і высокага напружання, для лячэння неўрозаў, мясцовых парушэнняў жыўлення тканак.


дартуа́р

(фр. dortoir)

уст. агульная спальня для вучняў у закрытай навучальнай установе.


дары́чны

(гр. dorikos);

д. ордэр — архітэктурны ордэр, які склаўся ў дарыйскіх абласцях Стараж. Грэцыі; вызначаецца адсутнасцю базы ў калон, простай формай капітэлі, а таксама наяўнасцю трыгліфаў і метопаў у фрызе (параўн. іанічны, карынфскі).


дасье́

(фр. dossier)

сукупнасць дакументаў, матэрыялаў, якія адносяцца да якой-н. справы, асобы, а таксама папка з такімі дакументамі.


да́та

(польск. data, ад лац. datum)

1) дакладны каляндарны час (год, месяц, дзень) якой-н. падзеі, здарэння;

2) памета на дакуменце пра час яго напісання.


датава́ць

(польск. datować, ад фр. dater)

1) абазначаць дату на чым-н. (напр. д. заяву);

2) вызначаць час, калі адбылася якая-н. падзея.


даталі́т

(ад гр. dateomai = дзялю + -літ)

мінерал класа сілікатаў, празрысты, бясколерны, часам зеленаваты або жаўтаваты, які з’яўляецца сыравінай для атрымання бору.


датаско́п

(ад лац. data = дадзеныя + -скоп)

электронная фотанаборная машына з праграмным кіраваннем.


дата́цыя

(польск. dotacja, ад с.-лац. dotatio = дар)

дзяржаўная грашовая дапамога прадпрыемствам, установам для пакрыцця якіх-н. выдаткаў; даплата, матэрыяльная дапамога.


датыёра

(н.-лац. dathiora)

сумчаты грыб сям. датыёравых, які развіваецца на адмерлых галінках рабіны.


даты́ў

[лац. (casus) dativus]

лінгв. давальны склон.


датыхі́за

(н.-лац. dothichiza)

недасканалы грыб сям.эксцыполавых, які трапляецца на ігліцы і парастках хвоі.


даўсані́т

[ад англ. G. Dowson = прозвішча канадскага геолага (1849—1901)]

аўтагенны нізкатэмпературны мінерал з групы двайных карбанатаў алюмінію з аднавалентнымі металамі, бясколерны, са шкляным бляскам.


дафі́н

(фр. dauphin)

тытул наследніка трону ў Францыі (з 14 ст. да 1830 г.).


да́фніс

(гр. Daphnis = імя міфічнага грэчаскага пастуха, складальніка песень)

перан. вельмі прыгожы юнак.


да́фнія

(н.-лац. daphnia, ад гр. daphne = лаўр)

прэснаводны рачок падатрада галінавусых; вадзяная блыха.


дах

(польск. dach, ад с.-в.-ням. dach)

1) верхняя частка будынка, якая пакрывае яго;

2) жыллё, прытулак (мець свой д.).


даха́

(рус. доха, ад калм. dacha)

шуба з футравымі верхам і падкладкай.


даца́н

(манг. dacan)

ламаісцкі храм, манастыр (гл. ламаізм).


дацзыба́о

(кіт. daczybao = літар. газета вялікіх іерогліфаў)

насценныя рукапісныя газеты ў Кітаі, якія атрымалі распаўсюджанне ў 50—70 гг. 20 ст.


даці́ска

(н.-лац. datisca, ад гр. dateisthai = раздзяляць)

травяністая расліна сям. даціскавых з буйнымі няпарнаперыстымі лістамі і сабранымі ў гронкі дробнымі кветкамі, пашыраная на Каўказе і ў Сярэд. Азіі.


дацы́т

(ад лац. Dacia = рымская правінцыя на тэрыторыі сучаснай Румыніі)

эфузіўная горная парода, складзеная са шклістай або часткова раскрышталізаванай асноўнай масы і парфіравых украпванняў (плагіяклазу, біятыту, кварцу і інш.).


дацэ́нт

(лац. docens, -ntis = той, хто вучыць)

вучонае званне і пасада выкладчыка вышэйшай навучальнай установы (ніжэйшае за прафесара).


дашна́кі

(арм. dasnakcutjun = яднанне, саюз)

члены армянскай нацыянальнай партыі, якая ўзнікла ў канцы 19 ст.


джадзіды́зм

(ад ар. džadid = новы)

культурна-рэфарматарскі, асветны і грамадска-палітычны рух мусульман Паволжа, Крыма і Сярэд. Азіі ў канцы 19 — пач. 20 ст.


джаз

(англ. jazz)

1) від прафесійнай, пераважна танцавальнай музыкі з характэрнай для яе калектыўнай імправізацыйнасцю, што зарадзіўся ў ЗША на мяжы 19—20 ст. на аснове сінтэзу еўрапейскай і афрыканскай музычных культур;

2) аркестр з духавых, ударных і шумавых інструментаў для выканання такой музыкі.


джаз-арке́стр

(ад джаз + аркестр)

тое, што і джаз 2.


джаз-ба́нд

(англ. jazz-band)

тое, што і джаз 1.


джаз-ро́к

(англ. jazz-rock)

адзін з кірункаў джаза, які вылучыўся ў канцы 1960-х г. у выніку спалучэння некаторых формаў сучаснага джаза і джазавых аранжыровак з элементамі рокавай рытмікі і інструментоўкі.


джайні́зм

(ад інд. Dzina = імя легендарнага богачалавека, які нібыта паказаў чалавецтву пілях да выратавання)

рэлігійна-філасофскае вучэнне, якое ўзнікла ў 6 ст. да н. э. у Індыі і прапаведуе адказ ад прычынення шкоды любым жывым істотам.


джо́бер

(англ. jobber)

біржавы маклер, камісіянер, які ажыццяўляе аперацыі за ўласны кошт, уступае ў здзелкі з брокерамі і іншымі дзелавымі людзьмі.


джо́гінг

(ад англ. joy = рухацца, падскокваць)

павольны бег, бег для здароўя.


джо́кер

(англ. joker = літар. жартаўнік)

дадатковая карта ў калодзе, якая можа замяніць любую іншую карту ў час картачнай гульні.


джолт

(англ. jolt)

кароткі прамы ўдар у тулава ў боксе.


джон

(карэйск. dzon)

разменная манета Карэі, роўная 1/100 воны.


джон-бу́ль

(англ. John Bull = Джон-бык)

іранічная назва англійскага буржуа, якая падкрэслівае яго ўпартасць, карыслівасць, абмежаванасць, дробязнасць.


джо́нка

(малайск. djong)

грузавое драўлянае паруснае судна з шырокімі і высока прыўзнятымі кармой і носам; распаўсюджаны ў Паўд.-Усх. Азіі.


джо́ўль

[англ. J. Joule = прозвішча англ. фізіка (1818—1889)]

адзінка вымярэння работы, энергіі і колькасці цеплыні ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная рабоце сілы ў 1 ньютан, якая перамяшчае цела на 1 м у напрамку дзеяння сілы.


джугара́

(хіндзі jugara)

від сорга, пашыраны як хлебная і кармавая расліна ў тропіках і субтропіках, а таксама зерне гэтай расліны.


джу́нглі

(англ. jungle, ад хіндзі jangal)

трапічныя цяжкапраходныя балоцістыя лясы.


джу́нта

(іт. giunta)

выканаўчы орган мясцовай улады ў Італіі.


джут1

(англ. jute, ад бенг. jūt)

травяністая расліна сям. ліпавых з цэласным лісцем і дробнымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае валакно, якое ідзе на выраб грубай тканіны, дываноў, вяровак і інш.


джут2

(манг. dzud)

масавая гібель жывёлы ад бяскорміцы ў мясцовасцях з круглагадавой пашай у сувязі з абледзяненнем пашы.


джы́га

(англ. jig)

тое, што і жыга 2.


джы́гер

(англ. jigger)

ролікавы апарат для фарбавання тканіны.


джыгі́т

(цюрк. džigit)

умелы, спрытны, адважны яздок на кані.


джымкрауі́зм

(англ. jimcrowizm, ад Jim Crow = пагардлівая назва неграў у ЗША)

сістэма расісцкіх прыёмаў, накіраваная на сегрэгацыю негрыцянскага насельніцтва.


джын1

(ар. dzinn = дух)

злы або добры дух у арабскай міфалогіі;

выпусціць джына з бутэлькі — даць свабоду злым сілам.


джын2

(англ. gin)

гарэлка, прыгатаваная шляхам перагонкі хлебнага спірту з ядлаўцовымі ягадамі.


джы́нга

(англ. jingo)

назва англійскіх ваяўнічых шавіністаў.


джынгаі́зм

(англ. jingoism)

крайне шавіністычныя погляды.


джы́нсы

(англ. jeans)

.вузкія штаны з моцнай баваўнянай тканіны, прашытыя каляровымі ніткамі.


джып

(англ. jeep)

марка легкавых і груза-пасажырскіх аўтамабіляў павышанай праходнасці, што выпускаюцца ў ЗША з 1963 г.


джы́у-джы́цу

(яп. dzudzucu)

японская сістэма прыёмаў самаабароны і нападзення без зброі (элементы гэтай барацьбы выкарыстоўваюцца ў дзюдо).


джыха́д

(ар. džihad = літар. намаганне)

тое, што і газават.


джэйра́н

(цюрк. džejran)

парнакапытная жывёла роду газелей, пашыраная ў пустыннай і паўпустыннай мясцовасцях Азіі.


джэм

(англ. jam)

густое варэнне з фруктаў або ягад у выглядзе жэлепадобнай масы.


джэ́мпер

(англ. jumper)

вязаная кофта без каўняра, якая надзяваецца праз галаву.


джэмсаніе́ла

(н.-лац. jamesoniella)

пячоначны мох сям. германіевых, які трапляецца ў зацененых месцах на драўніне, якая гніе, глебе, камянях, каранях дрэў.


джэнтльме́н

(англ. gentleman = літар. высакародны чалавек)

1) чалавек, які строга прытрымліваецца свецкіх правіл паводзін (у Вялікабрытаніі і іншых англамоўных краінах);

2) чалавек, які вызначаецца сваёй выхаванасцю ў паводзінах, далікатнасцю і зграбнасцю адзення.


джэ́нтры

(англ. gentry)

1) дробнапамеснае дваранства ў Англіі ў 16—17 ст., якое перабудавала сваю гаспадарку на капіталістычны лад;

2) пашыранае ў еўрапейскай навуковай літаратуры абазначэнне кітайскага феадальнага саслоўя шэньшы.


джэ́рсі́

(англ. jersey, ад Jersey = назва вострава ў праліве Ла-Манш)

шарсцяная або шаўковая трыкатажная тканіна, а таксама адзенне з такой тканіны.


джэрыме́ндэрынг

[англ. gerrymandering, ад E. Gerry = прозвішча амер. губернатара + (sala)mander = саламандра]

метад утварэння выбарчых акруг, калі ў акругі ўваходзіць розная колькасць выбаршчыкаў, чым парушаецца прынцып роўнага прадстаўніцтва.


джэспілі́ты

(ад англ. jasper = яшма + -літ)

жалезістыя кварцыты, якія складаюцца з магнетыта-гематытавых і кварцавых праслоек.


дзайба́цу

(яп. dzajbacu)

манаполіі і фінансавая алігархія Японіі, якія пануюць у эканоміцы краіны.


дза́ні

(іт. zanni = блазен)

вобраз слугі ў італьянскім тэатры камедыі масак.


дзе́льква, зе́льква

(н.-лац. zelkova)

дрэва сям. ільмавых, пашыранае на востраве Крыт, у Кітаі, Японіі і Карэі; драўніна высока цэніцца ў будаўніцтве.


дзерэ́н

(манг. dzeren)

капытная жывёла роду газелей, пашыраная пераважна ў Цэнтр. Азіі.


дзі́да

(польск. dzida, ад тур. dzida)

старажытная зброя ў выглядзе доўгага дрэўка з вострым металічным наканечнікам; піка.


дзірва́н

(літ. dirvónas)

верхні слой глебы, густа зарослы травой; пласт, выразаны з гэтага слоя.


дзі́трыхум

(н.-лац. ditrichum)

лістасцябловы мох сям. дзітрыхавых, які трапляецца на пясчанай і гліністай глебах, па абочынах дарог, адхонах канаў.


дзю́бель

(ням. Dübel = шып)

металічны або пластмасавы стрыжань, які адным канцом забіваецца ў сцяну, а ў другім канцы мае адтуліну з разьбой, куды ўвінчваецца шруба; выкарыстоўваецца для прымацоўвання электрычных правадоў, карнізаў для штор, кніжных паліц і інш.


дзюго́нь

(фр. dugong)

марское млекакормячае атрада сірэнавых, якое водзіцца ў прыбярэжных водах Індыйскага акіяна.


дзюдаі́ст

(ад дзюдо)

спартсмен, які займаецца дзюдо.


дзюдо́

(яп. dziudo = майстэрства спрыту)

від спартыўнай барацьбы, заснаванай на японскай сістэме самаабароны без зброі.


дзю́за

(ням. Düse)

уст. сапло для распырсквання вадкасці.


дзю́кер

(ням. Düker, ад лац. ducere = весці)

водаправод, пракладзены пад рэчышчам ракі або канала, па схілах і дне яра, пад дарогай і інш.


дзю́на

(ням. Düne)

пясчаны пагорак, нанесены ветрам на марскім узбярэжжы; выдма.


дзюра́бль

(фр. durable = моцны, стойкі)

сорт азімай пшаніцы.


дзюралюмі́ній, дзюра́ль

(ад лац. durus = цвёрды + алюміній)

лёгкі і трывалы сплаў алюмінію і медзі з прымессю марганцу, магнію, крэмнію і іншых хімічных элементаў.


дзюро́метр

(ад лац. durus = цвёрды + -метр)

прыбор для вызначэння цвёрдасці розных матэрыялаў.


дзюруто́ль

(ад фр. dur = цвёрды + лац. oleum = алей)

цвёрды какосавы алей; выкарыстоўваецца ў мылаварэнні.


дзю́рэн

(ад лац. durus = цвёрды)

шчыльная матавая састаўная частка выкапнёвага вугалю, якая залягае слаямі ў яго пластах.


дзюшане́я

(н.-лац. duchesnea)

травяністая расліна сям. ружавых з жоўтымі адзіночнымі кветкамі, пашыраная ва Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дзюшэ́с

(фр. duchesse = літар. князёўна)

1) сорт дэсертных груш з сакавітай салодкай мякаццю;

2) цукеркі з грушавай начынкай;

3) бліскучая тканіна тыпу атласу.


дзяк

(ад гр. diakonos = служка)

1) ніжэйшы царкоўны служыцель у праваслаўнай царкве; псаломшчык;

2) пісец у Стараж. Русі, а ў 14—17 ст. службовая асоба ў дзяржаўных установах Вялікага княства Літоўскага і Маскоўскай дзяржавы.


дзя́каваць

(польск. dziękować, ад ням. danken)

выказваць удзячнасць, падзяку.


дзя́кла

(літ. dùuoklė)

падатак збожжам за землекарыстанне ў Вялікім княстве Літоўскім 15—16 ст.


до

(лац. do)

першы гук музычнай гамы, а таксама нота, якая абазначае гэты гук.


до́берман

(ням. Dobermann = прозвішча гадавальніка сабак)

тое, што і доберман-пінчэр.


до́берман-пі́нчэр

(ад доберман + пінчэр)

парода службовых сабак з клінападобнай галавой і кароткай, густой, бліскучай поўсцю.


дог

(англ. dog = сабака)

парода службовых буйных сабак з кароткай поўсцю, тупой мордай і моцнымі сківіцамі.


до́гма

(гр. dogma)

палажэнне, сцверджанне, якое прымаецца на веру як непахісная ісціна, што прызнаецца бясспрэчнай без доказаў.


до́гмат

(гр. dogma, -atos)

1) асноўнае палажэнне ў рэлігійным веравучэнні, якое прымаецца на веру і не падлягае крытыцы;

2) тое, што і догма.


дож

(іт. doge, ад лац. dux = правадыр)

тытул правіцеля Венецыянскай і Генуэзскай рэспублік да канца 18 ст.


до́за

(фр. dose < с.-лац. dosis, ад гр. dosis = порцыя, прыём)

1) дакладна адмераная колькасць, норма чаго-н. (напр. д. лякарства, д. радыеактыўнага апрамянення);

2) перан. некаторая частка чаго-н. (напр. д. іроніі).


до́йлід

(літ. dailide)

будаўнік; архітэктар, зодчы.


до́йна

(рум. doina)

1) народная лірычная песня румын і малдаван;

2) музычны твор для інструментальнага аркестра ў стылі гэтай песні.


док

(гал. dok, англ. dock)

1) партовае збудаванне для рамонту, а часам і пабудовы суднаў;

2) штучны партовы басейн з затворам, прызначаны для стаянкі суднаў пад пагрузкай-разгрузкай у месцах з вялікімі прыліўна-адліўнымі ваганнямі ўзроўню мора;

3) зборна-разборнае збудаванне для тэхнічнага абслугоўвання вялікіх лятальных апаратаў (пераважна дырыжабляў).


до́кер

(англ. docker)

партовы грузчык, рабочы дока, верфі ў некаторых краінах.


до́ктар

(лац. doctor)

1) вышэйшая вучоная ступень, якая прысуджаецца асобам, што абаранілі доктарскую дысертацыю;

2) урач.


до́лар

(англ. dollar, ад ням. Taler = талер)

грашовая адзінка ЗША, Канады, Мексікі, Аўстраліі, Лібарыі, Радэзіі і некаторых іншых краін, роўная 100 цэнтам.


до́ліхас

(н.-лац. Dolichos)

травяністая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках Азіі і Афрыкі; некаторыя віды культывуюцца як харчовыя і кармавыя.


до́льчэ

(іт. dolce)

муз. пяшчотна.


до́мбра

(казах. dombra)

казахскі народны струнны музычны інструмент з корпусам акруглай формы.


до́мра

(цюрк. domra)

шчыпковы музычны інструмент з чатырма струнамі, падобны на мандаліну.


дон

(ісп. don, іт. don, ад лац. dominus = пан)

1) ветлівы зварот да мужчыны ў Іспаніі і іспанамоўных краінах;

2) ганаровы тытул духавенства і дваран у Італіі.


до́нар

(англ. donar, ад лац. donare = дарыць, ахвяраваць)

1) чалавек, у якога бяруць кроў для пералівання ці які-н. орган для перасадкі хвораму (рэцыпіенту 1);

2) фіз. дэфект крышталічнай рашоткі паўправадніка (напр. дамешкавы атам), здольны аддаваць электроны ў зону праводнасці.


донг

(в’етн. dong)

грашовая адзінка В’етнама, роўная 100 су.


донжуа́н

(фр. Don-Juan, ад ісп. Don Juan = персанаж многіх твораў літаратуры і мастацтва)

шукальнік любоўных прыгод, спакуснік жанчын.


до́нка

(англ. donkey-engine = дапаможны рухавік)

поршневы паравы насос на судне.


донкіхо́т

[ісп. Don Quijote = герой рамана ісп. пісьменніка Сервантэса (1547—1616)]

наіўны летуценнік, фантазёр, які марна змагаецца за высокія, але неажыццявімыя ідэалы.


до́нна

(іт. donna, ад лац. domina = пані)

ветлівы зварот да жанчын у Італіі.


до́нья

(ісп. dona = пані)

ветлівы зварот да жанчын у Іспаніі і іншых іспанамоўных краінах.


допельендбо́л

(ад ням. doppelend = двухканцовы + англ. ball = мяч)

спартыўны снарад для трэніроўкі ў боксе ў выглядзе мяча, што вісіць на доўгай спружыне і адцягнены знізу вяроўкай.


до́пель-цэ́нтнер

(ням. Doppelzentner = двайны цэнтнер)

мера вагі ў Германіі, Даніі, Венгрыі, роўная 100 кг.


до́пінг

(англ. doping, ад dope = даваць наркотыкі)

сродкі, якія штучна ўзбадзёрваюць арганізм, стымулююць на кароткі час фізічную і нервовую дзейнасць; выкарыстоўваюцца ў ветэрынарыі, а часам і ў спорце, што забаронена міжнароднымі спартыўнымі арганізацыямі.


дорн

(ням. Dorn = калючка)

1) парожні або суцэльны цыліндр, на якім праводзіцца зборка, склейванне або вулканізацыя гумавых вырабаў;

2) стрыжань з загартаванай сталі для прашывання адтулін у нагрэтым стальным злітку;

3) апраўка з прыстасаваннем для ўтрымлівання насаджанага прадмета.


дорсавентра́льны

[ад дарса(льны) = вентральны]

анат. спінна-брушны (пра орган цела жывёлы або чалавека).


драба́нт

(польск. drabant, ад ням. Drabant)

1) целаахоўнік пры знатнай асобе ў сярэдневяковай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім;

2) салдат кавалергардскай роты ў арміі Пятра I;

3) афіцэрскі дзяншчык у казацкіх войсках.


дра́га

(фр. drague, ад англ. drag)

1) плывучая землечарпальная машына, прызначаная для паглыблення дна рэк і азёр, а таксама для распрацоўкі рассыпных залежаў золата і плаціны;

2) спецыяльная сетка для здабывання з дна глыбокіх вадаёмаў жывёл і раслін.


драгама́н

(фр. dragoman, ад ар. targumān)

перакладчык пры дыпламатычных і консульскіх прадстаўніцтвах, пераважна ў краінах Усходу.


драгі́раваць

(фр. draguer)

1) паглыбляць дно ракі або возера пры дапамозе драгі; 2) здабываць што-н. пры дапамозе драгі.


драгі́ст

(фр. droguiste, ад drogue = лекі)

гандляр аптэчнымі і хімічнымі таварамі ў Францыі і некаторых іншых краінах.


драгла́йн

(англ. dragline)

экскаватар з падвешаным на канатах каўшом, а таксама коўш такога экскаватара.


драгу́н

(ст.-польск. dragun, ад фр. dragon)

кавалерыст у большасці еўрапейскіх армій 17—19 ст., у т. л. і ў складзе войска Вялікага княства Літоўскага (17—18 ст.), здольны весці бой і ў пешым страі.


дражэ́

(фр. dragée)

1) дробныя цукеркі круглай формы;

2) медыцынскія пілюлі і вітаміны ў форме такіх цукерак.


дразафі́ла

(н.-лац. drosophila, ад гр. drosos = раса, вільгаць + phileo = люблю)

двухкрылае насякомае сям. пладовых мушак; жывіцца прадуктамі гніення садавіны і агародніны; выкарыстоўваецца для генетычных даследаванняў.


дра́іць

(гал. draaien = круціць)

1) чысціць, мыць (напр. д. палубу);

2) націраць да бляску (напр. д. чаравікі).


драйв

(англ. drive)

моцны і нізкі адбіўны ўдар па мячы пры гульні ў тэніс.


дракані́ды

(да гр. drakon = змей + eidos = выгляд)

паток метэорных часцінак, радыянт якіх знаходзіцца ў сузор’і Дракона.


драко́н

(гр. drakon = змей)

1) міф. казачнае страшыдла ў выглядзе крылатага змея;

2) лятаючая яшчарка сям. агамаў, якая жыве на дрэвах у некаторых трапічных краінах;

3) рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў вадаёмах Венесуэлы і вострава Трынідад; на Беларусі гадуецца ў акварыумах.


дра́ма

(гр. drama = дзеянне)

1) адзін з трох асноўных родаў літаратуры (побач з эпасам і лірыкай); 2) літаратурны твор сур’ёзнага зместу ў форме дыялога, прызначаны для пастаноўкі на сцэне;

3) перан. падзея, якая прыносіць душэўныя пакуты (напр. сямейная д.).


драмадэ́р

(фр. dromadaire, ад гр. dromas, -ados = які хутка бяжыць)

аднагорбы вярблюд, пашыраны ў пустынях і сухіх стэпах Азіі і Афрыкі.


драмама́нія

(ад гр. dromos = шлях + манія)

неадольнае імкненне да бязмэтнага блукання, перамены месцаў, валацужніцтва.


драмату́рг

(фр. dramaturge, ад гр. dramaturgos)

пісьменнік, які піша драматычныя творы.


драматургі́я

(гр. dramaturgia)

1) тэорыя пабудовы драматычных твораў;

2) драматургічнае мастацтва; майстэрства стварэння драмы;

3) сукупнасць драматычных твораў якога-н. пісьменніка, народа, эпохі.


драматызава́ць

(польск. dramatyzować , ад гр. dramatidzo = апрацоўваю ў форме драмы)

1) надаваць якому-н. твору драматычную форму;

2) узмацняць драматызм, напружанасць чаго-н. (напр. д. адносіны, д. ролю).


драматыза́цыя

(ад гр dramatidzo = апрацоўваю ў форме драмы)

1) наданне літаратурнаму тэксту формы драмы;

2) узмацненне драматызму, напружанасці чаго-н. (напр. д. падзей).


драматы́зм

(рус. драматизм, ад гр. drama = справа, дзеянне)

1) напружанасць дзеяння, вастрыня канфлікту ў літаратурным творы;

2) крайняя напружанасць становішча, якой-н. сітуацыі, падзеі.


драматы́чны

(гр. dramatikos)

1) які мае адносіны да драмы як да літаратурнага твора;

2) поўны драматызму, напружанасці (напр. д. выпадак, д. момант).


драп

(фр. drap = сукно)

тоўстая шарсцяная або паўшарсцяная тканіна, з якой шыюць верхняе адзенне.


драпарна́льдыя

(н.-лац. draparnaldia)

ніткаватая зялёная водарасць сям. хетафоравых, якая пашырана ў прыбярэжнай палосе азёр, праточных халодных водаў, расце на розных субстратах.


драп-велю́р

(ад драп + велюр)

тоўстая шарсцяная або паўшарсцяная тканіна з варсістай паверхняй, з якой шыюць верхняе адзенне.


драпірава́ць

(ням. drapieren, ад фр. draper)

абіваць, упрыгожваць што-н. тканінай, сабранай у складкі (напр. д. сцены салона).


драпіро́ўка

(фр. draperie)

размяшчэнне і агульны характар складак адзення або тканіны; выкарыстоўваецца ў афармленні інтэр’ераў грамадскіх і жылых будынкаў, тэатральна-дэкаратыўным і выяўленчым мастацтве.


драпры́

(фр. draperie)

парцьера, занавеска з тканіны, сабранай у складкі.


драселі́раваць

(ням. drosseln = душыць)

паніжаць ціск газу (вадкасці) у месцах праходжання яго праз звужэнні ў трубе або праз порыстую перагародку.


драсо́дэс

(н.-лац. drassodes)

павук сям. гнафазідаў, які жыве пад камянямі, у лясным подсціле.


дратава́ць

(польск. tratować, ад ням. treten)

таптаць, вытоптваць.


дра́тва

(польск. dratwa, ад с.-в.-ням. drа̄t)

тоўстая прасмоленая або навошчаная нітка для шыцця абутку і іншых скураных вырабаў.


дра́тхаар дратха́ар

(ад ням. Draht = дрот + Haar = волас)

парода шарсткашэрсных нямецкіх лягавых сабак рознай масці з кароткай поўсцю.


дра́хма

(гр. drachme)

1) сярэбраная, радзей залатая ці медная, манета ў Стараж. Грэцыі, а таксама сучасная грэчаская грашовая адзінка, роўная 100 лептам;

2) адзінка аптэкарскай вагі, роўная 3,732 г, якая ўжывалася да ўвядзення метрычнай сістэмы мер;

3) мера ёмістасці ў ЗША, роўная 3,6966 см3.


драцэ́на

(н.-лац. dracaena, ад гр. drakaina = смок)

дрэвападобная або кустовая расліна сям. агававых са стракатым лісцем і дробнымі белымі або жоўтымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


драшэёз

(ад драшэя)

глісная хвароба няпарнакапытных, якая выклікаецца драшэяй.


драшэ́я

(н.-лац. drascheia)

гельмінт класа нематодаў, паразітуе ў прасветах страўнікавых залоз няпарнакапытных; лічынкі могуць лакалізавацца ў скуры і лёгкіх.


-дром

(гр. dromos = месца для бегу)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае месца для спаборніцтваў, выпрабаванняў, запуску лятальных апаратаў.


дро́мас

(гр. dromos = шлях)

крыты калідор, які вядзе ў пахавальную камеру пад курганом; праход у склеп, высечаны ў скале.


дромеагнаты́зм

(ад лац. dromaeus = назва атрада птушак + гр. gnathos = сківіца)

від будовы паднябення ў птушак, калі косці нерухома зрошчаны паміж сабой (характэрны для страусаў, ківі, нанду).


дро́сель

(ням. Drossel)

1) шпуля індуктыўнасці для рэгулявання сілы току ў электрычным ланцугу;

2) клапан для рэгулявання ціску і расходу вадкасці, пары або газу ў трубаправодах.


дрот

(ст.-польск. drot, ад ням. Draht)

выраб з металу ў выглядзе тоўстай гібкай ніці.


дру́за

(ням. Druse = шчотка)

1) група крышталёў, якія зрасліся ў аснове;

2) крышталі аксалату кальцыю ў клетках многіх раслін.


друі́ды

(лац. druides)

жрацы ў старажытных кельтаў.


друіды́зм

(фр. druidisme, ад лац. druides = жрацы)

рэлігія старажытных кельтаў, заснаваная на ўшанаванні прыроды і ахвярапрынашэнні ў лясах.


друк

(польск. druk, ад ням. Druck)

1) друкаванне кніг; выдавецкая справа (напр. органы друку);

2) знешні выгляд друкаванага тэксту (напр. уборысты сукупнасць друкаваных твораў (напр. перыядычны д.).


друкава́ць

(польск. drukować, ад ням. drucken)

1) з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў адціскаць на паперы якія-н. знакі (літары, лічбы, чарцяжы, малюнкі і інш.), выдаваць такім спосабам у свет;

2) змяшчаць у друку.


друка́р

(польск. drukarz, ад ням. Druck = друк)

работнік друкарскай справы; паліграфіст.


друка́рня

(польск. drukarnia)

прадпрыемства, у якім друкуюцца кнігі, газеты і іншыя выданні.


дру́мліны

(англ. drumlins)

выцягнутыя ўзгоркі, утвораныя марэннымі адкладамі (гл. марэна).


друшля́к

(польск. durszlak, ад с.-в.-ням. durchslac)

кухонны коўш з невялікімі дзірачкамі для працэджвання або працірання харчовых прадуктаў.


дры́блінг

(англ. dribbling)

вядзенне мяча або шайбы іграком.


дрызі́на

[ням. Draisine, ад K. Drais = прозвішча ням. вынаходцы (1785—1851)]

невялікая чыгуначная платформа або ваганетка, якая прыводзіцца ў рух уручную або рухавіком; выкарыстоўваецца для перавозкі людзей і грузаў на невялікую адлегласць.


дрыль

(польск. dryl, ад ням. Drill)

прылада для пракручвання дзірак у метале, дрэве і інш.


дрылява́ць

(польск. drylować, ад ням. drillen)

пракручваць дзіркі ў метале, дрэве і інш. з дапамогай дрыля.


дры́фтэр

(англ. drifter, ад drift = дрэйфаваць)

марское рыбапрамысловае судна, аснашчанае плывучымі сеткамі, здольнымі захопліваць рыб, якія да іх дакранаюцца.


дрыя́да

(гр. dryas, -ados)

1) паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, лясная німфа, заступніца дрэў;

2) вечназялёная тундравая расліна сям. ружавых; курапатчына трава.


дрыяпітэ́к

(ад гр. drys, dryos = дрэва + -пітэк)

выкапнёвая чалавекападобная малпа, якая, магчыма, была продкам шымпанзэ, гарылы і чалавека.


дрыя́с

(н.-лац. dryas, ад гр. dryas = курапатчына трава)

фазы паазёрскага позналедніковага позналедавіковага пахаладання (ранні, сярэдні і позні д.).


дрэ́гстэр

(англ. dragster)

гоначны аўтамабіль лёгкай канструкцыі з магутным рухавіком.


дрэдно́ут

(англ. dreadnought = літар. бясстрашны)

буйны браняносец з магутнай артылерыяй, папярэднік сучаснага лінкора.


дрэйсе́ны

(н.-лац. dreissena)

сямейства малюскаў класа двухстворкавых, якія жывуць пераважна ў прэсных вадаёмах, а таксама ў Каспійскім, Аральскім, Азоўскім морах.


дрэ́йф

(рус. дрэйф, ад гал. drijven = плаваць)

1) адхіленне судна ад курсу пад уздзеяннем ветру або цячэння;

2) рух ільдоў, суднаў, выкліканы ветрам, цячэннем;

легчы ў д. — расставіць парусы судна так, каб яны не ўплывалі на яго рух;

3) павольнае перамяшчэнне мацерыкоў у гарызантальным напрамку.


дрэйфава́ць

(рус. дрейфовать, ад гал. drijven)

1) рухацца пад уздзеяннем ветру або цячэння (пра лёд, судна);

2) манеўруючы парусамі, заставацца прыблізна на адным месцы.


дрэ́йфіць

(рус. дрейфить, ад гал. drijven = плаваць)

разм. адступаць перад цяжкасцямі, небяспекай; баяцца, губляцца.


дрэк

(гал. dreg)

невялікі якар на грабных суднах.


дрэ́на

(англ. drain)

падземны штучны вадасцёк (труба) для асушэння грунту.


дрэна́ж

(англ. drainage, ад drain = труба)

1) асушэнне грунту з дапамогай сістэмы каналаў, труб;

2) вывядзенне з раны гною, вадкасці з дапамогай спецыяльнай трубкі.


дрэ́нчэр

(англ. drencher, ад drench = змочваць)

насадка-распырсквальнік на трубах проціпажарнай водаправоднай сеткі.


дрэпанакла́дус

(н.-лац. drepanocladus)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на балотах, у вадаёмах, на вільготнай глебе, пнях у лясах.


дрэсірава́ць

(фр. dresser)

1) вучыць жывёл выконваць якія-н. дзеянні;

2) перан. муштраваць каго-н.


ду́а

(лац. duo = два)

старадаўняя назва інструментальнага дуэта.


дуадэна́льны

(ад лац. duodeni = па дванаццаць)

анат. дванаццаціперсны; які датычыць дванаццаціперснай кішкі.


дуадэні́т

(ад лац. duodeni = па дванаццаць)

запаленне дванаццаціперснай кішкі.


дуадэ́цыма

(лац. duodecima = дванаццатая)

муз. 1) дванаццатая ступень дыятанічнай гамы;

2) інтэрвал паміж першай і дванаццатай ступенямі гамы.


дуадэцыма́льны

(лац. duodecimus)

дванаццаты (напр. д-ая сістэма злічэння).


дуае́н

(фр. doyen = старшыня)

асоба, якая ўзначальвае дыпламатычны корпус 5 у якой-н. краіне.


дуалі́зм

(ад лац. dualis = дваісты)

1) філасофскае вучэнне, якое лічыць пачаткам быцця дзве незалежныя асновы — матэрыя і дух, спрабуючы спалучыць матэрыялізм з ідэалізмам (параўн. манізм, плюралізм 1);

2) дваістасць, раздвоенасць чаго-н.


дуалісты́чны

(ад лац. dualis = дваісты)

1) які мае адносіны да дуалізму;

2) дваісты, раздвоены.


дуа́ль-ка́рта

(ад лац. duo = два + карта)

адзін з носьбітаў інфармацыі ў аўтаматызаваных сістэмах кіравання; камбінаваны дакумент з тэкстам і дзіркамі, як у перфакарце.


дуа́нт

(ад лац. duo = два)

паскаральнае прыстасаванне цыклатрона і фазатрона.


дуапо́лія

(ад лац. duo = два + гр. poleo = прадаю)

эканамічная сітуацыя, пры якой канкурыруюць два пастаўшчыкі пэўнага тавару, не звязаныя паміж сабой манапалістычным пагадненнем аб цэнах, рынках збыту, квотах і інш.


дуапсо́нія

(ад лац. duo = два + psonia)

эканамічная сітуацыя, пры якой канкурыруюць два пакупнікі аднаго і таго ж тавару.


дубальто́вы

(польск. dubeltowy, ад с.-н.-ням. dubbelt)

які складаецца з двух аднародных або падобных прадметаў, частак; падвойны (напр. д-ыя рамы).


дубальто́ўка

(польск. dubeltówka, ад с.-н.-ням. dubbelt)

паляўнічая стрэльба з двума стваламі.


дубле́т

(фр. doublet, ад double = падвойны)

1) другі экзэмпляр якой-н. рэчы ў калекцыі, музеі, бібліятэцы і г.д.;

2) падроблены каштоўны камень, у якім сапраўднай з’яўляецца толькі верхняя частка;

3) адначасовы выстрал з абодвух ствалоў дубальтоўкі;

4) фіз. пара блізка размешчаных спектральных ліній.


дублёр

(фр. doubleur)

1) той, хто паралельна з кім-н. выконвае адну і тую ж работу і ў патрэбны момант можа замяніць яго (напр. д. касманаўта, д.-шафёр);

2) акцёр, які замяняе асноўнага выканаўцу ролі, а таксама кінаакцёр, які ўдзельнічае ў дубліраванні кінафільма;

3) другі састаў спартыўнай каманды, які з’яўляецца рэзервам для асноўнага саставу.


дубліка́т

(ад лац. dublicatus = падвоены)

1) другі экзэмпляр якога-н. дакумента, які мае аднолькавую сілу з арыгіналам;

2) дадатковы экзэмпляр часткі рукапісу, які рыхтуецца да набору асобна.


дублі́раваць

(фр. doubler)

1) выконваць паралельна з кім-н. аднолькавую работу; рабіць тое ж самае ў другі раз;

2) замяняць асноўнага выканаўцу якой-н. ролі (у тэатры, кіно);

3) замяняць мову кінафільма іншай мовай (д. фільм).


дубло́н

(фр. doublon, ад ісп. doblon, ад doble = падвойны)

даўнейшая іспанская залатая манета, роўная двум пістолям2 1, якая чаканілася ў 16—19 ст.


дубль

(фр. double = падвойны)

1) паўтарэнне, варыянт, другі экземпляр чаго-н. (напр. кінакадраў пры здымцы фільма);

2) другая, запасная каманда на спартыўных спаборніцтвах.


дубля́ж

(фр. doublage = падваенне)

замена моўнай часткі кінафільма перакладам на іншую мову.


дубэ́льт

(польск. dubelt, ад с.н.-ням. dubbelt)

падвойная рама, падвойныя дзверы.


дува́н

(цюрк. duvan)

1) здабыча і яе дзяльба;

2) адкрытае падвышанае месца.


дуду́к

(тур. düdük)

духавы драўляны музычны інструмент у выглядзе трубкі з 9 адтулінамі, пашыраны ў народаў Каўказа.


дук

(гал. doek)

тоўстая тканіна тыпу парусіны.


дука́т

(іт. ducato)

даўнейшая сярэбраная, затым залатая манета, якая з’явілася ў 13 ст. у Венецыі, а пасля чаканілася ў многіх краінах Еўропы; на тэрыторыі Беларусі ў 14—16 ст. найбольш пашыраны быў венгерскі д.


дуктыло́метр

(ад лац. ductilis = цягучы + -метр)

прыбор для вызначэння цягучасці асфальту, смалы, фарбы і іншых матэрыялаў.


дульцы́н

(ад лац- dulcis = салодкі)

рэчыва, якое па салодкасці ў 200 разоў пераўзыходзіць цукар; выкарыстоўваецца ў дыетычных харчовых вырабах.


дульцыне́я

(ісп. Dulcinea = паэтычнае імя, якім герой Сервантэса Дон Кіхот называў сялянку Альдонсу, абраную ім у якасці «дамы сэрца»)

іран. любімая жанчына.


дульцыфіка́цыя

(ад лац. dulcis = салодкі + -фікацыя)

падсалоджванне чаго-н.


ду́ля

(польск. dula)

летні сорт груш з вялікімі салодкімі пладамі, а таксама плод гэтай грушы.


дум-ду́м

(інд. Dum-Dum = назва прадмесця Калькуты)

разрыўная куля з крыжападобным надрэзам, якая наносіць цяжкія раненні.


ду́мпер

(англ. dumper)

самазвальная машына для перавозкі сыпкіх рэчываў на кароткія адлегласці.


думпка́р

(англ. dump-car)

вагон, які сам разгружаецца, маючы для гэтага спецыяльнае пнеўматычнае прыстасаванне.


дуні́т

(ад англ. Dun = назва гары ў Новай Зеландыі)

магматычная горная парода, якая складаецца пераважна з алівіну, выкарыстоўваецца для вырабу вогнетрывалых матэрыялаў.


дунст

(ням. Dunst = чад, пара)

1) самы дробны калібр шроту;

2) прамежкавы прадукт паміж крупамі і мукой.


дуо́ль

(ад лац. duo = два)

двухдольная рытмічная фігура ў музыцы.


ду́плекс

(лац. duplex = падвойны)

1) двухбаковая сувязь па аднаму проваду адначасова ў абодвух напрамках;

2) здвоеная машына для часання лёну;

3) друкаванне двума фарбамі з аднакаляровага арыгінала.


ду́плекс-аўтаты́пія

(ад дуплекс + аўтатыпія)

двухфарбавая рэпрадукцыя з аднакаляровага паўтонавага адлюстравання (напр. чорна-белай фатаграфіі, у якой адна фарба каляровая, а другая чорная або шэрая).


ду́плекс-працэ́с

(ад дуплекс + працэс)

вытворчасць сталі паслядоўна ў двух сталеплавільных агрэгатах (напр. канвертар — дугавая печ), што дазваляе больш эфектыўна выкарыстоўваць магчымасці кожнага з іх.


дупле́т

(фр. doublet)

1) тое, што і дублет 3;

2) у час більярднай гульні ўдар шарам у другі шар, які, стукнуўшыся аб борт і адскочыўшы ад яго, трапляе ў лузу.


дупліка́цыя

(лац. duplicatio = падваенне)

змяненне храмасомы, пры якім адзін з яе ўчасткаў прадстаўлены два або больш разоў; узнікае пры кросінгаверы.


дур

(лац. durus = цвёрды)

тое, што і мажор 1 (проціл. моль ).


ду́ра

(ісп. duro = цвёрды)

старадаўняя іспанская сярэбраная манета, роўная 20 рэалам; якая чаканілася ў 13—19 ст.


дуралюмі́н

[ад лац. durus = цвёрды + алюмін(ій)]

тое, што і дзюралюміній.


дурба́р

(перс. durbar)

1) рада знаці пры манарху, а таксама ўрачысты прыём у мусульманскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;

2) шахскі двор у Іране 20 ст.


дуро́метр

(ад лац. durus = цвёрды + -метр)

тое, што і дзюрометр.


ду́рра

(ар. dhurah)

трапічная хлебная расліна сям. злакавых, від сорга.


дуст

(англ. dust = пыл)

хімічнае рэчыва ў выглядзе парашку, якое выкарыстоўваецца для знішчэння шкодных насякомых.


дута́р

(перс. dotar)

шчыпковы музычны інструмент з дзвюма струнамі на доўгім грыфе, пашыраны ў таджыкаў, туркменаў, узбекаў.


дуумвіра́т

(лац. duumviratus)

супольнае кіраванне дуумвіраў у старажытнарымскіх калоніях і гарадах.


дуумві́ры

(лац. duumviri, ад duo = два + vir = муж)

дзве вышэйшыя службовыя асобы ў калоніях і гарадах Стараж. Рыма.


духа́н

(ар. dukkan)

невялікі рэстаран, шынок на Каўказе і Блізкім Усходзе.


ду́чэ

(іт. duce = правадыр)

тытул фашысцкага дыктатара Б. Мусаліні ў Італіі.


дучэ́нта

(іт. ducento = дзвесце)

перыяд у гісторыі італьянскай культуры, які паклаў пачатак мастацтву Протарэнесансу, характарызаваўся ростам рэалістычных тэндэнцый у межах сярэдневяковага мастацтва.


душ

(фр. douche, ад іт. doccia = вадасцёкавая труба)

1) прыстасаванне для аблівання цела тонкімі вадзянымі струменямі;

2) гігіенічная і лячэбная водная працэдура, якая заключаецца ва ўздзеянні на цела чалавека струменяў вады рознай тэмпературы і ціску.


дуэлі́ст

(фр. dueliste)

тое, што і дуэлянт.


дуэ́ль

(фр. duel, ад лац. duellum = вайна)

1) паядынак з выкарыстаннем зброі паміж дзвюма асобамі па выкліку адной з іх на пэўных умовах як спосаб абароны гонару (прымяняўся ў дваранскім грамадстве);

2) перан. спаборніцтва, барацьба двух бакоў (напр. артылерыйская д., славесная д.).


дуэля́нт

(ням. Duellant)

удзельнік дуэлі; ахвотнік да дуэлей.


дуэ́ння

(ісп. duena = гаспадыня, пані)

уст. апякунка, выхавальніца маладой жанчыны-дваранкі ў Іспаніі.


дуэ́т

(іт. duetto, ад лац. duo = два)

1) музычны твор або эпізод у оперы, араторыі і інш. для двух выканаўцаў (спевакоў, музыкантаў) з самастойнымі партыямі ў кожнага;

2) выкананне двума галасамі або двума інструментамі музычнага твора, а таксама самі выканаўцы;

3) удзельнікі парнага спартыўнага выступлення.


ды-

(гр. di-, ад dis = двойчы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «падвойны», «двойчы».


дыалефі́ны

(ад ды- + алефіны)

ненасычаныя вуглевадароды з дзвюма падвойнымі сувязямі ў малекуле; дыенавыя вуглевадароды.


дыамафо́с

(ад ды- + амафос)

канцэнтраванае фосфарна-азотнае мінеральнае ўгнаенне, а таксама падкормка для жвачных жывёл.


дыамі́д

(ад ды- + амід)

тое, што і гідразін.


дыапсі́ды

(н.-лац. diapsida)

клас паўзуноў, у які ўваходзяць лепідазаўры і архазаўры.


дывакцы́ны

(ад ды- + вакцыны)

камбінацыя дзвюх вакцын з мэтай імунізацыі супраць дзвюх інфекцый.


дыва́н1

(тур. dīvān < ар. dīvān, ад перс. divān)

1) выраб з варсістай узорыстай тканіны для пакрыцця падлогі, упрыгожвання сцен;

2) перан. тое, што пакрывае зямлю суцэльным слоем (напр. д. травы);

3) савет саноўнікаў пры султане ў сярэдневяковай Турцыі, а таксама ўрадавая ўстанова ў некаторых сучасных краінах мусульманскага Усходу.


дыва́н2

(перс. divan = запіс, кніга)

зборнік лірычных вершаў у літаратурах Блізкага і Сярэд. Усходу.


дыверге́нты

(лац. divergens, -ntis = які адхіляецца)

варыянты фанемы, якія ўтварыліся ў выніку яе расчлянення.


дыверге́нцыя

(лац. divergentia)

1) разыходжанне прымет арганізмаў у працэсе іх эвалюцыі, якое прыводзіць да ўзнікнення новых відаў (параўн. канвергенцыя 1);

2) анат. разыходжанне зрокавых восей вачэй ад сярэдняй лініі цела (параўн. канвергенцыя 2);

3) лінгв. ператварэнне адной фанемы ў дзве розныя (параўн. канвергенцыя 3);

4) мат. лік, які характарызуе змяненне вектарнага патоку ў пэўным пункце.


дыверса́нт

(ням. Diversant)

той, хто праводзіць дыверсію 1, займаецца дыверсіямі.


дыверсіфіка́цыя

(ад лац diversus = розны + -фікацыя)

1) адначасовае развіццё многіх, не звязаных паміж сабой відаў вытворчасці, расшырэнне асартыменту вырабаў у маштабе дзяржавы, галіны, рэгіёна, прадпрыемства;

2) лінгв. разнастайнасць лексічнага складу ў тэксце як паказчык культуры мовы.


дыве́рсія

(ням. Diversion, ад лац. diversio = адхіленне)

1) накіраванае на паслабленне дзяржавы дзеянне падрыўнога характару з боку агентаў іншай дзяржавы або класава варожых арганізацый, што выражаецца ў вывядзенні са строю аб’екта ваеннага або гаспадарчага значэння;

2) ваенная аперацыя, якая праводзіцца, каб адцягнуць увагу праціўніка ад месца нанясення галоўнага ўдару;

3) перан. правакацыйная прапаганда сродкамі масавай інфармацыі з мэтай дэзарыентацыі насельніцтва пэўнай краіны.


дыверты́кул

(лац. diverticulum = дарога ўбок, адхіленне)

прыроджанае або набытае выпучванне сценкі полага або трубчастага органа (стрававода, кішэчніка, мачавога пузыра).


дывертысме́нт

(фр. divertissement = забава)

1) невялікі эстрадна-музычны дадатак да спектакля;

2) устаўныя танцавальныя нумары ў оперы і балеце, не звязаныя з сюжэтам;

3) лёгкая, часам віртуозная музычная п’еса тыпу папуры, варыяцыі 2.


дывідэ́нд

(лац. dividendum = тое што належыць падзяліць)

частка прыбытку акцыянернага таварыства, якая штогодна размяркоўваецца паміж акцыянерамі прапарцыянальна ўкладзенаму імі капіталу.


дыві́зар

(лац. divisor = раздзяляльнік)

аўтатрансфарматар, у якім напружанне паміж канцамі яго абмоткі дзеліцца на некалькі аднолькавых частак.


дывізіён

(фр. division, ад лац. divisio = дзяленне)

1) асноўнае тактычнае і агнявое падраздзяленне ў ракетных войсках і артылерыі сучасных армій (уключае 2—4 батарэі);

2) злучэнне аднатыпных караблёў ніжэйшых рангаў (напр. д. мінаносцаў).


дыві́зія

(лац. divisio = дзяленне)

буйное вайсковае злучэнне з некалькіх палкоў або брыгад у розных відах узброеных сіл (напр. пяхотная д, танкавая д, зенітная д).


дывізіяні́зм

(ад фр. division = раздзяленне)

тое, што і пуантылізм 1.


дывізо́рый

(ад ды- + візорый)

тое, што і візорый.


дывіні́л

(ад ды- + вініл)

тое, што і бутадыен.


ды́геры

(англ. diggers = літар. капальнікі)

прадстаўнікі сялянскага руху ў перыяд Англійскай рэвалюцыі 17 ст., якія абвясцілі праграму стварэння бяскласавага грамадства.


дыге́сты

(лац. digesta, ад digerere = размяшчаць у парадку)

сістэматызаваныя прававыя зборнікі ўрыўкаў з твораў рымскіх юрыстаў у асноўным па пытаннях прыватнага права, складзеныя ў 6 ст. у Візантыі пры імператары Юстыніяне; як і інстытуцыі 1, мелі сілу закона.


дыге́стыя

(лац. digestio = раздзяленне)

змесціва цукру ў чым-н., выражанае ў працэнтах; цукрыстасць.


дыгісе́т

(ням. Digiset)

фотанаборная машына з электронна-прамянёвай трубкай і электронным запамінальным устройствам.


дыгіта́йзер

(англ. digitizer)

перыферыйная прылада ЭВМ для ўводу графічнай інфармацыі з неферамагнітных носьбітаў (карты і планы мясцовасці, чарцяжы, графікі і інш.).


дыгіта́ліс

(н.-лац. digitalis)

травяністая расліна сям. залознікавых з буйнымі чырвонымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Еўразіі і Паўн. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; наперстаўка.


дыгітані́н

(ад лац. digitalis = наперстаўка)

паверхнева-актыўнае арганічнае рэчыва, якое належыць да сапанінаў, выкарыстоўваецца пры выдзяленні ферментаў.


дыгліко́ль

(ад ды- + гліколь)

тое, што і дыэтыленгліколь.


дыгра́ма

(ад ды- + -грама)

сукупнасць двух знакаў, якая ўжываецца для перадачы на пісьме аднаго гуку.


дыгра́ф

(ад ды- + -граф)

пісьмовы знак з дзвюх літар, які ўжываецца для перадачы на пісьме пэўнага гуку.


дыгрэ́сія

(лац. digressio)

1) адхіленне, адступленне ад чаго-н., напр. ад тэмы ў літаратурным творы;

2) пагаршэнне стану прыродных комплексаў (пераважна ў зонах адпачынку, прыгарадных лясах) пад уплывам інтэнсіўнага іх выкарыстання.


дыдадэка́эдр

(ад ды- + дадэкаэдр)

простая форма кубічнай сістэмы ў крышталяграфіі, асобная форма крышталёў пірыту.


дыдактагені́я

[ад дыдакт(ыка) + -генія]

негатыўны псіхічны стан вучня, выкліканы парушэннем педагагічнага такту з боку выхавальніка (настаўніка, трэнера); выяўляецца ў фрустрацыі, страху, прыгнечаным настроі і інш.


дыдакты́зм

(ад гр. didaktikos = павучальны)

павучальнасць.


дыда́ктык

(ад дыдактыка)

спецыяліст у галіне дыдактыкі.


дыда́ктыка

(гр. didaktikos = павучальны)

раздзел педагогікі, у якім разглядаюцца метады і формы навучання і выхавання.


дыдакты́чны

(гр. didaktikos)

1) павучальны;

2) які мае адносіны да дыдактыкі.


дыда́скал

(гр. didaskalos)

настаўнік у Стараж. Грэцыі і Візантыі, а таксама ў некаторых брацкіх школах на Беларусі і ў Маскоўскай дзяржаве ў 17 ст.


дыдра́хма

(гр. didrachmon)

грэчаская манета вартасцю ў дзве драхмы.


дыдымаге́нес

(н.-лац. didymogenes)

каланіяльная зялёная водарасць сям. анкістрадэсмавых, якая пашырана ў планктоне некаторых прэсных вадаёмаў.


дыдымады́сціс

(н.-лац. didymocystis)

каланіяльная зялёная водарасць сям. сцэнадэсмавых, якая пашырана ў планктоне прэсных вадаёмаў.


дыдыме́ла

(н.-лац. didymella)

сумчаты грыб сям. мікасферэлавых, які развіваецца на злаках, агурках, гаросе.


дые́з

(фр. diese, ад гр. diesis = паўтон)

нотны знак, які абазначае павышэнне ноты на паўтона (параўн. бемоль).


дые́та1

(лац. diaeta, ад гр. diaita = спосаб жыцця, рэжым)

спецыяльна падабраны па колькасці, хімічным складзе, каларыйнасці і кулінарнай апрацоўцы рацыён харчавання.


дые́та2

(ад лац. dies = дзень)

утрыманне, якое атрымліваюць дэпутаты парламентаў некаторых краін.


дыетало́гія

(ад дыета + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае прынцыпы харчавання пры розных захворваннях.


дыетатэрапі́я

(ад дыета 1 + тэрапія)

лячэнне дыетай, шляхам падбору пэўных прадуктаў харчавання; лячэбнае харчаванне.


дыето́лаг

(ад дыета + -лаг)

спецыяліст у галіне дыеталогіі.


дыетэ́тыка

(лац. diaetetica, ад гр. diaita = спосаб жыцця, рэжым)

тое, што і дыеталогія.


дыёд

[ад ды- + (электр)од]

электронная лямпа з двума электродамі, а таксама адпаведны ёй паўправадніковы прыбор.


дыёптр

(гр. dioptra)

1) прыстасаванне для візіравання (гл. візіраваць) у прасцейшых геадэзічных інструментах (напр. у бусолі); параўн. візір1 3; 2) прыстасаванне для павелічэння дакладнасці прыцэльвання на вінтоўцы;

3) невялікая адтуліна ў відашукальніку (візіры1 2) фотаапарата, праз якую вядзецца назіранне пры выбары кадра.


дыёптрыка

(гр. dioptrike)

раздзел оптыкі, які вывучае пераламленне святла пры пераходзе з аднаго празрыстага асяроддзя ў другое.


дыз-

гл. дыс-.


дыза́жыо

(іт. disaggio)

адхіленне ў бок зніжэння рыначнага курсу грашовых знакаў, вэксаляў і іншых каштоўных папер ад іх намінальнай вартасці (параўн. ажыо, лат 1).


дыза́йн

(англ. design = праект, чарцёж, малюнак)

мастацкае праектаванне эстэтычнага выгляду прамысловых вырабаў, прадметнага асяроддзя і інш.


дыза́йнер

(англ. designer)

мастак-канструктар, спецыяліст па мастацкім праектаванні эстэтычнага выгляду прамысловых вырабаў, афармленні інтэр’ераў прамысловых аб’ектаў, грамадскіх будынкаў, жылля.


дызартры́я

(ад дыз- + гр. arthroo = расчляняць)

разлад членараздзельнай мовы.


дызасацыя́цыя

(ад дыз- + асацыяцыя)

псіх. распад асацыяцыі на яе састаўныя элементы.


ды́зель

[ад ням. R. Diesel = прозвішча ням. інжынера (1858—1913]

рухавік унутранага згарання, які працуе на вадкім паліве.


ды́зель-генера́тар

(ад дызель + генератар)

электрычны генератар, які прыводзіцца ў рух дызелем.


ды́зель-ка́пар

(ад дызель + капар)

канструкцыя для забівання паляў, якая прыводзіцца ў рух дызелем.


ды́зель-мато́р

(ад дызель + матор)

матор дызельнага тыпу.


дызентэры́я

(ням. Dysenterie, ад гр. dysenteria)

вострае інфекцыйнае захворванне кішэчніка; крывавы панос.


дызле́птыкі

(ад дыз- + гр. leptos = лёгкі)

тое, што і галюцынагены.


дызо́смія

(ад дыз- + гр. osme = пах, нюх)

парушэнне пачуцця нюху.


дызрупты́ўны

(лац. disruptus = разарваны);

д. адбор — адна з форм штучнага адбору, пры якім унутры папуляцыі ўзнікае полімарфізм, г.зн. некалькі форм, кожная з якіх можа даць пачатак новаму віду.


дызуры́я

(гр. dysuria, ад dis- = раз- + uron = мача)

парушэнне мочаспускання.


дыз’юнкты́ўны

(лац. disiunctivus)

раздзяляльны;

д-ае суджэнне — лагічнае суджэнне тыпу «А ёсць або Б, або В, або Г» (параўн. катэгарычны).


дыз’ю́нкцыя

(лац. disiunctio)

лагічная аперацыя, якая ўтварае складанае выказванне шляхам аб'яднання двух выказванняў пры дапамозе лагічнага злучніка «або».


дыкаі́н

[ад ды- (ка)каін]

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як болесуцішальны сродак.


дыкарыён

(ад ды- + гр. karyon = ядро)

пара збліжаных гаплоідных (гл. гаплоід) ядзер у адной клетцы, якая ўтвараецца пры палавым працэсе аскаміцэтаў і базідыяміцэтаў.


дыкранаве́йсія

(н.-лац. dicranoweisia)

лістасцябловы мох сям. дыкранавых, які расце каля асновы ствалоў дрэў, на камянях, дранкавых стрэхах.


дыкранадо́нцыум

(н.-лац. dicranodontium)

лістасцябловы мох сям. дыкранавых, які расце на драўніне, што гніе, тарфяністай глебе і камянях.


дыкране́ла

(н.-лац. dicranella)

лістасцябловы мох сям. дыкранавых, які расце на глебавых агаленнях.


дыкра́нум

(н.-лац. dicranum)

лістасцябловы мох. сям. дыкранавых, які з’яўляецца кампанентам наглебавага покрыва балот, хвойных лясоў.


дыкрацэліёз

(ад дыкрацэлііды)

глісная хвароба свойскіх і дзікіх жывёл, зрэдку чалавека, якая выклікаецца дыкрацэліідамі.


дыкрацэліі́ды

(н.-лац. discrocoeliidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў; паразітуюць у жоўцевых пратоках і пузыры, пратоках падстраўнікавай залозы млекакормячых, птушак, паўзуноў, спарадычна ў чалавека.


дыксікра́т

[англ. dixiecrat, ад Dixie = гутарковая назва поўдня ЗША + (demo)crat = дэмакрат]

прадстаўнік паўднёвых штатаў у правым крыле дэмакратычнай партыі ЗША.


ды́ксіленд

(англ. dixieland, ад Dixie-land = літар. краіна Дыксі, гутарковая назва поўдня ЗША)

назва амерыканскіх джазавых ансамбляў, якія ўзніклі ў Новым Арлеане ў 1915 г.


дыктава́ць

(польск. dyktować, ад лац. dictare)

1) вымаўляць, зачытваць што-н. уголас так, каб слухачы запісвалі;

2) загадваць, прапаноўваць што-н. для безагаворачнага выканання (напр. д. умовы).


дыкта́нт

(ад лац. dictare = дыктаваць)

вучэбная або праверачная пісьмовая работа па правапісу, што ўяўляе сабой запісванне тэксту пад дыктоўку з далейшым аналізам правільнасці яго напісання.


ды́ктар

(лац. dictor = той, хто гаворыць)

супрацоўнік радыё або тэлебачання, які чытае тэкст перад мікрафонам для перадачы ў эфір.


дыкта́т

(ням. Diktat, ад лац. dictatum = тое, што прадыктавана)

палітыка навязвання сваіх умоў, патрабаванняў моцнай краінай больш слабой краіне;

2) несправядлівае пагадненне, дагавор, абавязацельства, навязаныя адной дзяржавай другой супраць яе волі.


дыкта́тар

(лац. dictator)

1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая прызначалася сенатам у выпадку знешняй або ўнутранай небяспекі для дзяржавы і мела неабмежаваныя паўнамоцтвы;

2) правіцель краіны, які карыстаецца неабмежаванай ўладай;

3) перан. асоба, якая ігнаруе калегіяльнасць, вядзе сябе ўладна і нецярпіма ў адносінах да падначаленых.


дыктату́ра

(лац. dictatura)

I) паўнамоцтвы, улада дыктатара ў Стараж. Рыме;

2) нічым не абмежаваная ўлада, якая абапіраецца на сілу пануючага класа;

3) спосаб ажыццяўлення дзяржаўнай улады, палітычны рэжым (напр. ваенная д).


дыктафо́н

(ад лац. dictare = дыктаваць + -фон)

апарат для запісу на магнітную стужку вуснай мовы з мэтай узнаўлення яе пры неабходнасці.


дыкты́на

(н.-лац. dictyna)

павук сям. дыктынавых, які жыве ў разнатраўі на ўзлесках, у забалочаных месцах.


дыктыякаўлёзы

(ад дыктыякаўліды)

глісныя хваробы свойскіх і дзікіх траваедных, якія выклікаюцца дыктыякаўлідамі.


дыктыякаўлі́ды

(н.-лац. dictyocaulidae)

сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у трахеях і бронхах траваедных жывёл.


дыктыясо́ма

(ад гр. diktyon = сетка + сома)

біял. адзін са структурных элементаў клеткі.


дыктыястэ́ла

(ад гр. diktyon = сетка + стэла)

адзін з тыпаў цэнтральнага цыліндра сцябла вышэйшых раслін, мае сеткаватую структуру (напр. у папарацей).


дыктыясфе́рыум

(н.-лац. dictyosphaerium)

каланіяльная зялёная водарасць сям. дыктыясферыевых, якая пашырана ў вадаёмах рознага тыпу, а таксама ў глебе.


дыктыяхларэ́ла

(н.-лац. dictyochlorella)

каланіяльная зялёная водарасць сям. пальмелавых, якая трапляецца ў планктоне азёр.


ды́кцыя

(лац. dictio)

вымаўленні; выразнасць у вымаўленні слоў і складоў.


дылатаме́трыя

(ад лац. dilatatio = расшырэнне + -метрыя)

сукупнасць метадаў вымярэння цеплавога расшырэння цел.


дылата́цыя

(лац. dilatatio = расшырэнне)

мед. расшырэнне, расцяжэнне (напр. д. жалудачкаў сэрца).


дылато́граф

[ад лац. dilata(tio) = расшырэнне + -граф]

прыбор для аўтаматычнага запісвання змены аб’ёму якога-н. цела.


дылато́метр

[ад лац. dilata(tio) = расшырэнне + -метр]

прыбор для вызначэння змен у аб’ёме цвёрдых цел і вадкасцей пры награванні.


дыле́ма

(гр. dilemma)

1) лог. суджэнне або вывад з двума ўзаемавыключальнымі палажэннямі, з якіх неабходна выбраць адно, бо трэцяе немагчыма;

2) перан. цяжкі выбар паміж дзвюма магчымасцямі.


ды́лены

(англ. deal-ends)

рэшткі ад распілоўвання піламатэрыялаў на экспартныя дошкі (дыльсы); выкарыстоўваюцца ў тарнай, мэблевай і іншых галінах дрэваапрацоўчай прамысловасці.


ды́лер

(англ. dealer = гандляр)

1) юрыдычная або фізічная асоба, якая з’яўляецца членам фондавай біржы і выконвае аперацыі з каштоўнымі паперамі за свой кошт;

2) супрацоўнік банка, які займаецца аперацыямі з валютай, дэпазітамі, каштоўнымі паперамі;

3) асоба або фірма, якая перапрадае тавары, часцей за ўсё ад свайго імя.


дылета́нт

(фр. dilettante, ад іт. dilettante)

той, хто займаецца мастацтвам або навукай без спецыяльнай падрыхтоўкі, хто мае павярхоўнае знаёмства з якой-н. галіной ведаў.


дылетанты́зм

(фр. dilettantisme)

павярхоўны, без належнай падрыхтоўкі занятак якой-н. навукай, мастацтвам або іншай справай.


дыліжа́нс

(фр. diligence, ад лац. diligens = хуткі)

мнагамесная карэта для перавозкі пасажыраў і пошты ў еўрапейскіх краінах да пашырэння чыгуначных і аўтамабільных зносін.


ды́лінг

(англ. dealing)

памяшканне, у якім супрацоўнікі банка або кампаніі (дылеры) ажыццяўляюць здзелкі з валютай, дэпазітамі, каштоўнымі паперамі, золатам з дапамогай тэлефонаў, тэлексаў, факсаў і іншай тэхнікі.


дыло́гія

(гр. dilogia = паўтарэнне)

два раманы або драматычныя творы аднаго аўтара, звязаныя адзінствам задумы і пераемнасцю сюжэта.


ды́льсы

(англ. deals)

дошкі пэўных размераў, прызначаныя для экспарту.


дылю́вій

(лац. diluvium = патоп)

эпоха ў гісторыі Зямлі, калі было моцнае абледзяненне Паўночнага паўшар’я.


ды́ля

(польск. dyl, ад ням. Diele)

тоўстая дошка.


дымарфако́кус

(н.-лац. dimorphococcus)

каланіяльная зялёная водарасць сям. дыктыясферыевых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах.


дымарфа́нт

(ад гр. dimoiphos = які мае дзве формы)

дрэва сям. араліевых, пашыранае ў Цэнтр. і Паўд.-Усх. Азіі; дае каштоўную драўніну.


дымарфатэ́ка

(н.-лац. dimorphotheca)

травяністая або паўкустовая расліна сям. складанакветных з падоўжаным апушаным лісцем і ярка-аранжавымі або белымі кветкамі ў буйных суквеццях, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дымарфі́зм

(ад ды- + -марфізм)

1) здольнасць некаторых рэчываў існаваць у дзвюх розных крышталічных формах; прыватны выпадак полімарфізму 1;

2) наяўнасць у аднаго віду жывёл ці раслін дзвюх розных формаў (напр. самцоў і самак, мужчынскіх і жаночых суквеццяў кукурузы); разнавіднасць полімарфізму 2.


дыметыламі́н

(ад ды- + метыламін)

другасны амін аліфатычнага рада, бясколерны газ з рэзкім непрыемным пахам; выкарыстоўваецца ў вытворчасці паскаральнікаў вулканізацыі, лекаў, гербіцыдаў, мыйных сродкаў і інш.


дыметыланілі́н

(ад ды- + метыл + анілін)

трацічны амін, жоўтая вадкасць з дзягцярным пахам; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, выбуховых рэчываў, як праявіцель для каляровай фатаграфіі.


дыметыламінабензо́л

(ад ды- + метыл + амінабензол)

тое, што і дыметыланілін.


дыметылбензо́л

(ад ды- + метылбензол)

тое, што і ксілол.


дыметылгідразі́н

(ад ды- + метыл + гідразін)

арганічнае злучэнне, вытворнае гідразіну; выкарыстоўваецца як гаручае ракетнага паліва.


дымінуэ́нда

(іт. diminuendo = змяншаючы)

муз. аслабленне сілы гуку, паступовы пераход ад моцнага гучання да ціхага (параўн. крэшчэнда).


ды́на

(ад гр. dynamis = сіла)

адзінка вымярэння сілы ў СГС сістэме адзінак, роўная сіле, якая надае масе ў 1 г паскарэнне 1 см/с2.


дыназа́ўры

(ад гр. deinos = страшны + -заўр)

самая шматлікая група вымерлых паўзуноў падкласа архазаўраў (анкілазаўры, арнітаподы, заўраподы, карназаўры, стэгазаўры, цэлуразаўры, цэратапсы), якія жылі ў мезазоі; некаторыя дасягалі гіганцкіх памераў.


дына́ма

(англ. dynamo, ад гр. dynamis = сіла, моц)

машына для выпрацоўкі пастаяннага электрычнага току.


дынама-

(гр. dynamis = сіла)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на дачыненне да сілы, энергіі.


дынамагра́ма

(ад дынама- + -грама)

графік змянення нагрузкі ў пункце падвесу насосных штанг у залежнасці ад іх перамяшчэння пры эксплуатацыі нафтавых свідравін.


дынамакардыягра́фія

(ад дынама- + кардыяграфія)

метад даследавання механічных праяўленняў сардэчнай дзейнасці, заснаваны на рэгістрацыі перамяшчэнняў цэнтра цяжару грудной клеткі ў выніку сардэчнай кінематыкі і руху крыві ў буйных сасудах.


дына́ма-машы́на

(ад дынама + машына)

устарэлая назва электрычнага генератара пастаяннага току.


дынамаметамарфі́зм

(ад дынама- + метамарфізм)

пераўтварэнне горных парод у нетрах зямной кары пад уплывам высокага ціску.


дынамаме́трыя

(ад дынама + -метрыя)

вымярэнне велічыні механічнай сілы пры дапамозе спецыяльных прыбораў (дынамометраў).


дынамі́зм

(ад гр. dynamis = сіла)

уласцівасць дынамічнага, насычанасць дзеяннем.


дына́мік

(гр. dynamikos = моцны)

электрадынамічны гучнагаварыцель.


дына́міка

(гр. dynamikos = моцны)

1) рух цел пад уздзеяннем знешніх сіл;

2) раздзел механікі, які вывучае законы руху цел, выкліканага ўздзеяннем знешніх сіл;

3) ход развіцця, змянення якой-н. з’явы;

4) наяўнасць руху, дзеяння ў чым-н.


дынамі́т

(фр. dynamite, ад гр. dynamis = сіла, моц)

выбуховае рэчыва, асноўнай састаўной часткай якога з’яўляецца нітрагліцэрына.


дынамі́чны

(гр. dynamikos)

1) багаты рухам, дзеяннем, унутранай сілай;

2) звязаны з рухам, з дзеяннем сілы.


дынамо́граф

(ад дынама- + -граф)

прыбор для аўтаматычнага запісвання вымярэнняў велічыні механічнай сілы.


дынамо́метр

(ад дынама- + -метр)

прыбор для вымярэння велічыні механічнай сілы, напр. сілы ціску ў прасах, сілы цягі ў лакаматывах, аўтамашынах, сілы розных мышачных груп чалавека; сілометр.


дына́р

(ар. dinar, ад лац. denarius)

1) старажытная арабская залатая манета;

2) грашовая адзінка Алжыра, Ірака (роўная 1000 філсам), Іарданіі, Кувейта (роўная 10 дырхемам) і некаторых іншых краін;

3) разменная манета Ірана, роўная 1/100 рыяла.


дына́рый

гл. дэнарый.


ды́нас

(ад англ. Craing-y-Dinas = назва скалы ў Уэльсе)

вогнетрывалая цэгла, у складзе якой не менш 93 % крэменязёму; выкарыстоўваецца пры пабудове плавільных печаў.


дына́стыя

(фр. dynastie, ад гр. dynasteia = улада)

1) манархі з аднаго і таго ж роду, якія паслядоўна змянялі адзін аднаго на троне (напр. д. Раманавых);

2) перан. прадстаўнікі некалькіх пакаленняў аднаго роду, якія прысвяцілі сябе пэўнай галіне дзейнасці (напр. д. будаўнікоў).


дынатро́н

(ад гр. dynamis = сіла + -трон)

электронная лямпа, якая ўзмацняе сігналы дзякуючы выбіванню з анода другасных электронаў.


дынатэ́рый

(ад гр. deinos = страшны, жахлівы + -тэрый)

вымерлае слонападобнае млекакормячае, якое існавала ў сярэдзіне кайназою.


дынацэра́ты

(н.-лац. dinocerata, ад гр. deinos = страшны + keras, -atos = рог)

група млекакормячых палеагенавага перыяду, якая спалучала прыметы старажытных драпежнікаў і архаічных капытных.


дынацэфа́лы

(ад гр. deinos = страшны + цэфал)

група вымерлых паўзуноў атрада тэрапсідаў, якія жылі ў канцы палеазою.


ды́нга

(англ. dingo)

драпежнік сям. воўчых, які водзіцца ў Аўстраліі; некаторыя вучоныя разглядаюць д. як падвід здзічэлага свойскага сабакі.


ды́нер-тэа́тр

(англ. dinnertheater, ад dinner = абед + theater = тэатр)

тэатр за вячэрай; рэстаран, дзе ў час вячэры і пасля яе адбываюцца тэатральныя прадстаўленні для гасцей, якія сядзяць за сталамі.


ды́нгі

(англ. dinghy)

маленькі гоначны швербот.


дынітрабензо́л

(ад ды- + нітрабензол)

арганічнае злучэнне, цвёрдае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца для вырабу выбуховых рэчываў.


дынітранафталі́н

[ад ды- + нітра(ген) + нафталін]

арганічнае злучэнне, якое выкарыстоўваецца ў вытворчасці некаторых фарбавальнікаў і выбуховых рэчываў.


дынітраталуо́л

(ад ды- + нітраталуол)

арганічнае злучэнне, якое выкарыстоўваецца пры вырабе выбуховых рэчываў.


дынітрахлорбензо́л

[ад ды- + нітра(ген) + хлорбензол]

арганічнае злучэнне, жоўтае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца пры вырабе фарбавальнікаў.


дыно́брыян

(н.-лац. dynobryon)

аднаклетачная або каланіяльная залацістая водарасць сям. ахраманадавых, якая пашырана пераважна ў чыстых вадаёмах.


дыно́д

(ад ды- + анод)

электрод у фотаэлектронным памнажальніку для павелічэння электроннага патоку ў выніку дынатроннага эфекту.


дыно́рніс

(ад гр. deinos = страшны + omis = птушка)

буйная, да трох метраў вышыні, бегаючая птушка, якая жыла ў Новай Зеландыі і была знішчана на працягу двух апошніх стагоддзяў.


дыо́л [ад

ды- + (алкаг)оль]

тое, што і гліколь.


дыпаэ́на

(н.-лац. dipoena)

павук сям. цянётнікаў, які жыве ў хваёвых і мяшаных лясах, на маладых хвоях і елках.


дыпептыда́зы

(ад ды- + пептыдазы)

ферменты, якія каталізуюць гідралітычнае расшчапленне дыпептыдаў на свабодныя амінакіслоты.


дыпепты́ды

(ад ды- + пептыды)

тое, што і пептыды.


дыпірамі́да

(ад ды- + піраміда)

шматграннік, утвораны дзвюма пірамідамі, якія як быццам злучаны асновамі.


дыпла-

(гр. diploos = двайны, падвойны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «двайны», «падвойны».


дыпладо́к

(ад гр. diploos = двайны + dokos = бэлька)

гіганцкі дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, які жыў у Паўн. Амерыцы, меў двайныя ніжнія адросткі пазванкоў.


дыпладыёзы

(ад дыпладыя)

хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі дыпладыя.


дыплады́я

(н.-лац. diplodia)

недасканалы грыб сям. шаравідкавых, які развіваецца на сцёблах канапель, на адмерлых травяністых і дрэвавых раслінах.


дыплако́кі

(ад дыпла- + кокі)

шарападобныя бактэрыі, якія размяшчаюцца парамі і з’яўляюцца ўзбуджальнікамі ганарэі, крупознага запалення лёгкіх і іншых хвароб.


дыплама́нт

(ад дыплом)

1) студэнт, які выконвае дыпломную работу;

2) удзельнік конкурсу, узнагароджаны дыпломам 2.


дыплама́т

(фр. diplomate)

1) службовая асоба, упаўнаважаная ўрадам для афіцыйных зносін з прадстаўнікамі замежных дзяржаў;

2) перан. чалавек, які дабіваецца сваёй мэты тонкімі і ўмелымі адносінамі з людзьмі.


дыплама́тыка

(фр. diplomatique)

раздзел крыніцазнаўства, які вывучае паходжанне, структуру і змест гістарычных дакументаў.


дыплама́тыя

(фр. diplomatie)

1) дзейнасць урада па ажыццяўленню міжнароднай палітыкі;

2) сукупнасць прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў зносінах з замежнымі дзяржавамі;

3) перан. тонкі разлік, лоўкасць і спрыт у дзеяннях, накіраваных на дасягненне якой н.-мэты.


дыплапі́я

(ад дыпла- + ops = вока)

разлад зроку, які выражаецца ў падваенні бачных прадметаў.


дыпласпандылі́я

(ад дыпла- + гр. spondylos = пазванок)

развіццё ў ніжэйшых хрыбетных двух анатамічных элементаў пазванкоў — пярэдніх і задніх дуг або цел.


дыпластамато́зы

(ад дыпластаматыды)

глісныя хваробы рыб, якія выклікаюцца лічынкамі дыпластаматыдаў.


дыпластаматы́ды

(н.-лац. diplostomatidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразіты рыб.


дыпластэмані́я

(ад дыпла + гр. stemon = аснова тканкі)

самы пашыраны тып будовы кветкі, які характарызуецца наяўнасцю двух колаў тычынак.


дыпласхі́стэс

(н.-лац. diploschistes)

накіпны сумчаты лішайнік сям. тэлатрэмавых, які трапляецца на глебе, камянях, імхах і раслінных рэштках.


дыплафа́за

(ад дыпла- + фаза)

фаза жыццёвага цыклу асобіны з двайным наборам храмасом у ядрах клетак.


дыпле́ўрула

(ад ды- + гр. pleura = бок)

ранняя лічынкавая фаза ігласкурых з выразна выражанай білатэральнай сіметрыяй.


дыпло́ід

(ад дыпла- + -оід)

арганізм, клеткі цела якога маюць па два поўных наборы гамалагічных храмасом.


дыпло́іднасць

(ад дыплоід)

наяўнасць у ядры расліннай або жывёльнай клеткі парнага набору храмасом.


дыпло́м

(польск. dyplom < лац. diploma, ад гр. diploma = ліст, складзены ўдвая)

1) дакумент аб заканчэнні вышэйшай або сярэдняй спецыяльнай навучальнай установы, а таксама аб прысуджэнні вучонай ступені;

2) пасведчанне, якое выдаецца за дасягненні, поспехі ў чым-н. (напр. д. конкурсу скрыпачоў);

3) дыпломная работа студэнта.


дыпло́неіс

(н.-лац. diploneis)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана на дне вадаёмаў і сярод абрастанняў.


дыпло́нт

(ад дыпла- + гр. on = істота)

арганізм, усе клеткі якога, акрамя гамет, дыплоідныя (гл. дыплоіднасць).


дыпло́т

(гал. dieplood)

ручны лот для вымярэння марскіх глыбінь да 200 м.


дыпо́дыя

(гр. dipodia = двухногасць, ад di(s) = двойчы + pus, podos = нага)

спалучэнне дзвюх стоп у ямбе або харэі, пры якім адна з іх мае больш моцны рытмічны націск.


дыпо́ль

(ад ды- + гр. polos = полюс)

1) сукупнасць двух электрычных зарадаў, роўных па велічыні і процілеглых па знаку;

2) антэна ў выглядзе двух сіметрычных праваднікоў.


дыпразі́н

(ад ды- + гр. prasinos = зялёны)

лекавы прэпарат, проціалергічны сродак.


дыпсама́нія

(ад гр. dipsa = смага + манія)

перыядычны запой.


дыпта́нк

(англ. deep-tank = глыбокая цыстэрна)

цыстэрна на транспартных суднах для вадзянога баласту ці вадкага паліва.


ды́птых

(гр. diptychos = падвойны)

1) складная, пакрытая воскам дошчачка для пісьма ў старажытных грэкаў і рымлян;

2) двухстворкавы складзень з жывапісным малюнкам на кожнай створцы;

3) кампазіцыя з дзвюх карцін, звязаных адзінай задумай;

4) музычны цыкл з дзвюх п’ес.


дыптэрало́гія

(ад дыптэры + -логія)

раздзел энтамалогіі, які вывучае двухкрылых насякомых (дыптэраў).


дыптэ́ры

(ад ды- + -птэр)

атрад насякомых, у якіх развіта толькі сярэдняя пара крылаў (напр. мухі, камары).


дырхе́м, дырха́м

(ар. dirham, ад гр. drachme = драхма)

1) старажытная арабская сярэбраная манета;

2) разменная манета Іарданіі і Кувейта, роўная 1/10 дынара;

3) грашовая адзінка Марока, роўная 100 сантымам.


дырыжа́бль

(фр. dirigeable = літар. кіроўны)

паветраплавальны апарат сігарападобнай абцякаемай абцякальнай формы з авіяцыйным рухавіком і корпусам, напоўненым газам.


дырыжо́р

(рус. дирижёр, ад фр. diriger = кіраваць)

асоба са спецыяльнай музычнай адукацыяй, якая кіруе хорам, аркестрам, оперным ці балетным спектаклем.


дырыжы́раваць

(рус. дирижировать, ад фр. diriger = кіраваць)

кіраваць хорам, аркестрам, оперным ці балетным спектаклем.


дырэ́кт

(англ. direct = прамы)

прамы ўдар у боксе.


дырэктагра́фія

(ад лац. directus = прамы + -графія)

спосаб прыгатавання клішэ непасрэдным здыманнем на цынкавыя або медныя пласцшы з наступным траўленнем іх.


дырэктапла́т

(ад лац. directus = прамы + ням. platt = плоскі)

разнавіднасць капіравальнай размножвальнай размнажальны машыны з талерам і рухомымі планкамі.


дырэ́ктар

(с.-лац. director)

кіраўнік прадпрыемства, установы.


дырэктара́т

(ад дырэктар)

калегія дырэктараў якога-н. буйнога прадпрыемства, ведамства на чале з галоўным дырэктарам.


дырэкто́рыя

(фр. Directoire, ад с.-лац. directorium = кіраўніцтва)

калегія кіраўнікоў некаторых дзяржаў у пэўныя гістарычныя моманты, напр. урад Французскай рэспублікі ў 1795—1799 гг.


дырэктры́са

(фр. directrice, ад лац. directrix = якая накіроўвае)

1) мат. прамая лінія, якая характарызуецца тым, што адносіны адлегласцей любога пункта дадзенага канічнага сячэння ад гэтай прамой і ад дадзенага пункта ёсць велічыня пастаянная;

2) ваен. пэўны напрамак, сектар на артылерыйскім палігоне, падрыхтаваны для стральбы.


дырэкты́ва

(фр. directive, ад с.-лац. directivus = накіраваны)

распараджэнне, кіруючае ўказанне вышэйстаячага органа ніжэйстаячаму або кіраўніка ўстановы падначаленаму.


дырэкцыён

(фр. direction, ад лац. directio = кірунак)

1) дадатковы нотны стан у аркестравай партыі першай скрыпкі, фартэпіяна або акардэона, на якім запісаны асноўны матэрыял іншых партый з указаннем, калі ім уступаць;

2) скарочаная партытура невялікіх твораў (маршаў, вальсаў і інш.), прызначаных для выканання духавым аркестрам.


дырэ́кцыя

(польск. dyrekcja, ад лац. directio = кірунак)

кіруючы орган прадпрыемства, установы на чале з дырэктарам.


дыс-, дыз-

(лац. dis-, гр. dys- = раз-, не-)

прыстаўка, якая абазначае парушэнне, разлад, страту чаго-н.; адпавядае па значэнні прыстаўкам раз-, не-.


дысаго́нія

(ад rp.dissos = падвойны + goneia = зараджэнне)

здольнасць некаторых грэбнявікоў размнажацца палавым спосабам у лічынкавай стадыі, а затым у дарослым стане.


дысалю́цыя

(лац. dossolutio = раскладанне)

раскладанне, растварэнне цвёрдых цел.


дысана́нс

(фр. dissonance, ад лац. dissonans = які па-рознаму гучыць)

1) муз. адначасовае спалучэнне тонаў рэзкага, няўзгодненага гучання (проціл. кансананс 1);

2) перан. адсутнасць у чым-н. гармоніі, разлад, няўзгодненасць.


дысацыя́цыя

(лац. dissociatio = раз’яднанне)

1) распад малекул на састаўныя часткі (атамы, радыкалы, іоны);

2) парушэнне звязнасці псіхічных працэсаў (проціл. асацыяцыя 3).


дысбактэрыёз

(ад дыс- + бактэрыі)

якасная змена бактэрыяльнай мікрафлоры арганізма, галоўным чынам кішэчніка.


дысбала́нс

(ад дыс- + баланс)

неўраўнаважанасць вярчальных дэталей машыны адносна восі.


дысгармо́нія

(ад дыс- + гармонія)

1) адсутнасць або парушэнне музычнай гармоніі, немілагучнасць; 2) перан. разлад, разыходжанне чаго-н. з чым-н.


дысгеніталі́зм

(ад дыс- + лац. qemtalis = дзетародны, палавы)

агульная назва парушэнняў развіцця палавых органаў, пры якіх яны маюць празмерна вялікія ці малыя памеры.


дысгідро́з

(ад дыс- + гр. hidros = пот)

утварэнне дробных пухіркоў на далонях і падэшвах, часцей летам.


дысе́ктар

(ад лац. dissecare = рассякаць)

перадавальная тэлевізійная трубка, у якой аптычнае адлюстраванне ператвараецца ў электрычны сігнал.


дысеміна́цыя

(лац. disseminatio = рассейванне)

распаўсюджанне мікробаў або пухлінных клетак з першаснага ачага па крывяносных і лімфатычных сасудах арганізма.


дысе́нтэры

(англ. dissenters, ад лац. dissentere = не згаджацца)

асобы ў Англіі 16—17 ст., якія адышлі ад пануючай царквы.


дысепіме́нт

(ад лац. dissaepio = разгароджваць)

біял. двухслойная ўнутраная перагародка паміж сегментамі, утвораная перытанеальным эпітэліем.


дысерта́нт

(лац. dissertans, -ntis = які разглядае, даследуе)

той, хто публічна абараняе дысертацыю для атрымання вучонай ступені.


дысерта́цыя

(лац. dissertatio = разважанне, даследаванне)

навуковая праца, якая публічна абараняецца аўтарам для атрымання вучонай ступені.


дысідэ́нт

(лац. dissidens, -ntis = нязгодны)

1) той, хто не прызнае пануючага ў краіне веравызнання (там, дзе асноўнай рэлігіяй з’яўляецца каталіцызм або пратэстантызм);

2) палітычны іншадумец.


дысіміля́цыя

(лац. dissimilatio = распадабненне)

1) распад складаных арганічных рэчываў у працэсе жыццядзейнасці раслінных і жывёльных арганізмаў (параўн. асіміляцыя 2);

2) лінгв. распадабненне гукаў пры вымаўленні (напр. «канбайн» пры напісанні «камбайн»).


дысімуля́цыя

(лац. dissimulatio = утойванне)

утойванне хваробы або асобных яе прымет.


дысіпаты́уны

(ад лац. dissipatus = раскіданы)

звязаны са стратамі механічнай энергіі, частка якой ператвараецца ў іншыя віды энергіі.


дысіпа́цыя

(лац. dissipatio)

1) пераход часткі энергіі ўпарадкаванага руху ў энергію неўпарадкаванага руху;

2) паступовае рассейванне атмасферы Зямлі і іншых планет у касмічную прастору.


дыск

(фр. disque, ад гр. diskos)

1) плоскі круглы прадмет, напр. дэталь якой-н. машыны, апарата або спартыўны снарад (напр. д. электрапілы, д. тэлефона, д. для кідання);

2) бачны з Зямлі абрыс Сонца, Месяца;

3) магазін ручнога кулямёта, аўтамата, у якім змяшчаюцца патроны;

4) грамафонная пласцінка.


дыскабо́л

(гр. diskobolos, ад diskos = дыск + ballo = кідаю)

сп. кідальнік дыска 1.


дыскагра́фія

(ад дыск + -графія)

складанне простых і расшыраных каталогаў грамафонных пласцінак, іх паказчыкаў.


дыскакатэлёз

(ад дыскакатэліды)

глісная хвароба рыб, якая выклікаецца лічынкамі дыскакатэлідаў.


дыскакатэлі́ды

(н.-лац. discocotylidae)

сямейства гельмінтаў класа монагеней, паразіты прэснаводных рыб.


дыскамеду́зы

(н.-лац. discomedusae)

атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл класа сцыфоідных; у некаторых відаў паліпоіднае пакаленне страчана.


дыскаміцэ́ты

(н.-лац. discomycetiidae)

група сумчатых грыбоў падкласа эўаскаміцэтаў з пладовымі целамі апатэцыямі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.


дыскамфо́рт

(ад дыс- + камфорт)

адсутнасць умоў, неабходных для нармальнай жыццядзейнасці людзей, выканання пэўнай работы.


ды́скант

(п.-лац. discantus)

1) высокі дзіцячы голас, а таксама спявак з такім голасам;

2) падгалосак пад асноўным голасам у беларускіх і ўкраінскіх народных песнях.


дыскарда́нтны

(ад лац. discordare = не адпавядаць)

непадобны па якой-н. генетычнай прымеце (напр. д-ыя блізняты); параўн. канкардантны.


дыскатэ́ка

(фр. discothèque, ад гр. diskos = дыск + theke = сховішча)

збор грамафонных пласцінак (дыскаў 2) маладзёжная танцавальна-забаўляльная ўстанова, дзе музыка і танцы суправаджаюцца, як правіла каментарыямі дыск-жакея.


дыска́унтэр

(англ. discounter)

магазін у прамыслова развітых краінах, які гандлюе таварамі працяглага карыстання (халадзільнікамі, тэлевізарамі, відэатэхнікай і інш.) па зніжаных цэнах без прадстаўлення якіх-н. дадатковых паслуг.


дыскафі́л

(ад дыск + -філ)

збіральнік грамафонных пласцінак (дыскаў).


дыскваліфіка́цыя

(ад дыс + кваліфікацыя)

пазбаўленне кваліфікацыі, права займаць якуюн. пасаду, выконваць абавязкі, удзельнічаць у спартыўных спаборніцтвах і г. д. з-за неадпаведнасці прафесіянальным умовам або правілам (параўн. дэкваліфікацыя).


дыске́та

(англ. diskette)

тонкі гнуткі пластмасавы дыск, пакрыты магнітным слоем з аднаго ці абодвух бакоў, носьбіт інфармацыі ў персанальных ЭВМ.


дыск-жаке́й

(ад дыск + жакей)

вядучы праграмы ў дыскатэцы.


дыско́зія

(н.-лац. discosia)

недасканалы грыб сям. лептастромавых, які паразітуе на лісці пладовых, дрэвавых і травяністых раслін.


дыско́нт

(англ. discount)

1) крэдытная аперацыя куплі банкам вэксаляў да заканчэння іх тэрміну, а таксама працэнт, які ўтрымліваюць пры гэтай аперацыі;

2) скідка з цаны тавару, валюты ў біржавых і валютных здзелках.


дыскрыміна́нт

(лац. discriminans, -ntis = які адрознівае)

мат. выраз, які складаецца з каэфіцыентаў ураўнення і ператвараецца ў нуль толькі ў тым выпадку, калі сярод каранёў ураўнення ёсць роўныя.


дыскрыміна́тар

(ад лац. discriminare = адрозніваць)

радыёэлектроннае ўстройства, у якім адбываецца параўнанне аднаго з параметраў электрычнага сігналу (напр. амплітуды, фазы) з аналагічным параметрам стандартнага сігнала.


дыскрыміна́цыя

(лац. discriminatio = адрозненне)

1) абмежаванне ў правах, пазбаўленне раўнапраўнага становішча якой-н. дзяржавы або групы насельніцтва (напр. расавая д.);

2) мед. здольнасць асобна ўспрымаць два аднолькавыя раздражненні, якія ўздзейнічаюць адначасова ў размешчаных блізка пунктах скуры.


дыскрэдытава́ць

(фр. discréditer)

падрываць давер’е да каго-н., чаго-н., ставіць пад сумненне, прыніжаць чый-н. аўтарытэт.


дыскрэдыта́цыя

(фр. discréditation)

падрыў давер’я да каго-н., чаго-н., прыніжэнне чыйго-н. аўтарытэту.


дыскрэ́тны

(лац. discretus)

перарыўны, які складаецца з асобных частак;

д-ая велічыня — велічыня, паміж асобнымі значэннямі якой заключаны толькі канечны лік іншых яе значэнняў.


дыскрэтыза́цыя

(ад лац. discretus = раздзелены)

ператварэнне неперарыўнай велічыні ў дыскрэтную.


дыскрэцы́йны

(фр. discrétionnaire, ад лац. discretio = адрозненне)

які залежыць ад асабістага меркавання;

д-ая ўлада — права службовай асобы або дзяржаўнага органа дзейнічаць паводле свайго меркавання.


дыскрэ́цыя

(лац. discretio)

вырашэнне службовай асобай або дзяржаўным органам якога-н. пытання паводле ўласнага меркавання.


дыскурсі́ўны

(с.-лац. discursivus, ад лац. discursus = меркаванне)

які робіцца шляхам лагічных вывадаў, разумовы (проціл. інтуітыўны).


дыскусі́раваць

(ад дыскусія)

тое, што і дыскуціраваць.


дыску́сія

(фр. discussion, ад лац. discussio = даследаванне, абмеркаванне)

абмеркаванне якой-н. праблемы, спрэчнага пытання на сходзе, у друку, у прыватнай размове.


дыскуці́раваць

(ням. diskutieren, ад лац. discutere = даследаваць, абмяркоўваць)

весці дыскусію, абмяркоўваць якое-н. спрэчнае пытанне.


дыслака́льны

(ад дыс- + лакальны)

д. шлюб — звычай раздзельнага пражывання мужа і жонкі, кожнага з уласнымі сваякамі, у перыяд пераходу ад матрыярхату да патрыярхату.


дыслака́цыя

(фр. dislocation, ад лац. dis = раз + locatio = змяпгчэнне)

1) размяшчэнне ўзброеных сіл або ваенных аб’ектаў на тэрыторыі якой-н. краіны;

2) зрушэнне пластоў зямной кары;

3) зрушэнне касцей пры пераломах.


дыслалі́я

(ад дыс- + гр. lalia = размова)

разлад мовы, які выяўляецца ў парушэнні вымаўлення гукаў; коснаязыкасць.


дысмарфама́нія

(ад дыс- + марфа- + манія)

псіхічнае расстройства, якое выяўляецца хваравітай упэўненасцю ў наяўнасці выдуманай фізічнай заганы.


дысмарфафабі́я

(ад дыс- + марфа- + -фобія)

назойлівы неўратычны страх, звязаны з рэальнай або ўяўнай фізічнай заганай; у адрозненне ад дысмарфаманіі працякае звычайна без цяжкіх псіхічных расстройстваў.


дысменарэ́я

(ад дыс- + гр. men = месяц + rheo = цяку)

парушэнне менструацый.


дысмікрабіёз

(ад дыс- + мікра- + -біёз)

тое, што і дысбактэрыёз.


дыспазіты́ўнасць

(ад дыспазітыўны)

права ўдзельнікаў дагавора або судовага працэсу дзейнічаць паводле свайго меркавання.


дыспазіты́ўны

(п.-лац. dispositivus = які распараджаецца)

юр. які дапускае выбар (проціл. імператыўны 2).


дыспазі́цыя

(лац. dispositio = размягпчэнне)

1) план размяшчэння войск для вядзення бою або караблёў на месцы стаянкі ці ў атрадным плаванні;

2) пісьмовы загад войскам на бой або на марш у рускай арміі 18—19 ст.;

3) састаўная частка прававой нормы, якая вызначае абавязкі ўдзельнікаў судовага працэсу.


дыспане́нт

(лац. disponens, -ntis = які размяшчае, размяркоўвае)

1) упаўнаважаны ў справах фірмы;

2) асоба, якая мае свабодныя сумы на рахунках у камісіянераў або карэспандэнтаў банка.


дыспані́раваць

(лац. disponere = размяшчаць, размяркоўваць)

распараджацца свабоднымі сумамі на рахунках у камісіянераў або карэспандэнтаў банка.


дыспансе́р

(фр. dispensaire, ад лац. dispensare = размяркоўваць)

медыцынская ўстанова, якая займаецца раннім выяўленнем і лячэннем хворых, ажыццяўленнем санітарна-аздараўленчых мерапрыемстваў (напр. процітуберкулёзны д.).


дыспансерыза́цыя

(ад дыспансер)

сістэма мерапрыемстваў па аказанні лячэбна-прафілактычнай дапамогі насельніцтву.


дыспара́тны

(лац. disparatus)

несумяшчальны.


ды́спач

(англ. dispatch = хуткасць)

прэмія за датэрміновую пагрузку або разгрузку судна.


дыспа́ша

(фр. dispache)

вылічэнне страт пры аварыі судна і размеркаванне іх паміж арганізатарамі рэйса.


дыспашэ́р

(фр. dispacheur)

афіцыйны эксперт, які праводзіць дыспашу.


дыспенса́цыя

(лац. dispensatio = рэгуляванне)

індывідуальнае вызваленне дадзенай асобы ад дзеяння пэўнага царкоўнага правіла або абяцання.


дыспепсі́я

(гр. dispepsia)

парушэнне нармальнай дзейнасці страўніка і кішэчніка ў дзяцей першага года жыцця.


дыспергава́ць

(лац. dispergere = рассейваць, рассыпаць)

раздрабняць цвёрдыя або вадкія целы ў якім-н. асяроддзі, у выніку чаго ўтвараюцца парашкі, суспензіі, эмульсіі.


дыспе́рсія

(лац. dispersio = рассейванне)

раскладанне, раздзяленне, рассейванне (напр. д. святла, д. мінеральных солей у глебе).


дыспе́рсны

(лац.dispersus)

раздроблены, рассеяны;

д-ая сістэма — фізіка-хімічная сістэма, у якой адна з састаўных частак у выглядзе дробных часцінак размеркавана ў аднародным асяроддзі.


дыспе́тчар

(англ. dispatcher)

работнік, які рэгулюе рух транспарту або ход работы прадпрыемства з аднаго цэнтральнага пункта пры дапамозе сродкаў сувязі.


дыспетчарыза́цыя

(ад дыспетчар)

цэнтралізацыя аператыўнага кантролю і кіравання вытворчымі, транспартнымі, тэхналагічнымі і іншымі працэсамі, заснаваная на прымяненні сучасных сродкаў перадачы і апрацоўкі інфармацыі.


дысплазі́я

(ад дыс- + гр. plasis = утварэнне)

няправільнае развіццё органаў або частак цела.


дыспле́й

(англ. display = паказваць, узнаўляць)

прыбор для візуальнага адлюстравання алфавітна-лічбавай і графічнай інфармацыі ў дыялогавым рэжыме работы чалавека з ЭВМ; уваходзіць у склад персанальнай ЭВМ або далучаецца да яе з дапамогай ліній сувязі.


дыспно́э

(ад дыс- + гр. pnoe = дыханне)

цяжкае дыханне, задышка (параўн. апноэ).


дыспо́ра

(н.-лац. dispora)

каланіяльная зялёная водарасць сям. кокаміксавых, якая трапляецца ў прэсных водах.


дыспрапо́цыя

(ад дыс- + прапорцыя)

адсутнасць прапарцыянальнасці, суразмернасці, неадпаведнасць паміж часткамі цэлага.


дыспро́зій

(н.-лац. disprosium, ад гр. dysprositos = цяжкадаступны)

хімічны элемент, рэдказямельны метал сям. лантаноідаў выкарыстоўваецца як кампанент спецыяльных магнітных сплаваў.


ды́спут

(польск. dysputa, ад лац. disputare = разважаць, спрачацца)

публічная спрэчка па навуковых, літаратурных і іншых пытаннях грамадскага значэння.


дыспутава́ць

(лац. disputare = разважаць, спрачацца)

весці дыспут, удзельнічаць у спрэчцы па навуковых, літаратурных і іншых важных у грамадскіх адносінах пытаннях.


дыспута́нт

(лац. disputans, -ntis)

удзельнік дыспуту.


дыста́льны

(ад лац. distare = знаходзіцца на адлегласці)

самы аддалены ад сярэдняй плоскасці цела (пра частку цела, орган); проціл. таксімальны.


дыста́нцыя

(лац. distantia)

1) адлегласць, прамежак паміж чым-н.;

2) адлегласць па глыбіні паміж вайскоўцамі, вайсковымі падраздзяленнямі ў страі, а таксама паміж машынамі, самалётамі, караблямі ў баявым парадку (параўн. інтэрвал 3);

3) сп. адлегласць паміж стартам і фінішам, паміж баксёрамі на рынгу і інш.;

4) участак адміністрацыйна-тэхнічнага падзелу чыгуначнага, шашэйнага, воднага пуці.


дысто́рзія

(лац. distorsio = скрыўленне)

расцяжэнне звязак сустава або іх пашкоджанне.


дысто́рсія

(лац. distorsio = скрыўленне)

скажэнне адлюстравання, атрыманага пры дапамозе лінзы або аптычнай сістэмы, з-за рознага лінейнага павелічэння розных яго частак; разнавіднасць аберацыі.


дыстрафі́я

(ад дыс- + -трафія)

парушэнне жыўлення тканак, органаў або арганізма ў цэлым, якое прыводзіць да паталагічных змен.


дыстро́фны

(ад дыс- + -трофны);

д-ыя азёры — вадаёмы з малым утрыманнем пажыўных рэчываў.


дыстрыбуты́ўны

(лац. distributivus)

які мае адносіны да дыстрыбуцыі;

д. аналіз — метад лінгвістычнага даследавання, пры якім класіфікацыю моўных адзінак праводзяць у кантэксце.


дыстрыбу́цыя

(лац. distnbutio)

размеркаванне моўных адзінак, сукупнасць фанем, марфем, лексем, якія ствараюць кантэкст.


дыстрыб’ю́тар

(англ. distributor)

незалежны аптовы пасрэднік, які займаецца закупкай прадукцыі з мэтай продажу рознічным фірмам і магазінам, а таксама прамысловым прадпрыемствам, кааператывам, майстэрням для канчатковага спажывання.


ды́стры́кт

(англ. district, ад лац. districtus = выцягнуты)

1) адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе дэпартамента, створаная на тэрыторыі былых паветаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў у час заняцця іх французскімі войскамі ў вайну 1812 г.;

2) ніжэйшая адміністрацыйная адзінка судовай або выбарчай акругі ў некаторых краінах (напр. у ЗША, Вялікабрытаніі).


дыстрэ́с-сіндро́м

(ад ды- + стрэс + сіндром)

хвароба нованароджаных у першыя гадзіны жыцця, якая праяўляецца цяжкімі дыхальнымі расстройствамі.


дыстылява́ць

(лац. distillare = сцякаць кроплямі)

ачышчаць перагонкай, раздзяляць вадкія сумесі на фракцыі.


дыстыля́т

(лац. distillatus = сцэджаны)

вадкі прадукт перагонкі.


дыстыля́тар

(ад лац. distillare = сцякаць кроплямі)

прыбор для дыстыляцыі.


дыстыля́цыя

(лац. disillatio = сцяканне кроплямі)

перагонка, раздзяленне вадкіх сумесей на фракцыі рознага саставу.


дыстымі́я

(ад дыс- + гр. thymos = настрой)

прыгнечаны, сумны настрой.


дысты́нкцыя

(лац. distinctio = адрозніванне)

пазнавальны акт, у працэсе якога фіксуецца адрозненне паміж прадметамі рэальнасці або элементамі свядомасці (адчуваннямі, уяўленнямі і г.д.).


ды́стых

(гр. distichon)

страфа з двух вершаў; двухрадкоўе.


дыстэ́н

(ад ды- + стэн)

тое, што і кіяніт.


дысуга́з

(ад фр. dissous = раствораны + газ)

ацэтылен, раствораны пад ціскам у ацэтоне, выкарыстоўваецца пры газавай зварцы.


дысфа́гія

(ад дыс- + -фагія)

разлад акту глытання ў чалавека і жывёл, выкліканы пухліннымі або запаленчымі працэсамі ў глотцы.


дысфані́я

(ад дыс- + -фанія)

расстройства голасу пры захворваннях гартані, перанапружанні галасавога апарата.


дысфары́я

(гр. disphoreo = цяжка пераношу)

расстройства настрою, выкліканае некаторымі псіхічнымі захворваннямі, якое характарызуецца злосна-тужлівым станам, схільнасцю да агрэсіі.


дысфаты́чны

(ад дыс- + гр. photos = святло);

д-ая зона — адна з зон Сусветнага акіяна, якая ахоплівае тоўшчу вады ад 200 да 1500 м, куды пранікае нязначная колькасць сонечных прамянёў.


дысфу́нкцыя

(ад дыс- + функцыя)

парушэнне, разлад функцый органа або арганізма.


дысцы́на

(н.-лац. discina)

сумчаты грыб сям. пецыцавых, які трапляецца на глебе ў хваёвых лясах.


дысцыплі́на

(лац. disciplina = вучэнне, навучанне)

1) цвёрда ўстаноўлены парадак паводзін, абавязковы для ўсіх членаў калектыву;

2) вытрымка, прывычка да строгага парадку;

3) асобная галіна якой-н. навукі; вучэбны прадмет (напр. тэхнічныя дысцыпліны).


дысцыпліна́рны

(ад дысцыпліна)

які мае адносіны да дысцыпліны 1; звязаны з парушэннем дысцыпліны.


дысцы́т

(ад гр. diskos = дыск)

паражэнне міжпазванковых дыскаў, з болямі, часам з дэфармацыяй пазваночніка.


дыурэ́з

(н.-лац. diuresis, ад гр. diureo = выдзяляю мачу)

выдзяленне мачы.


дыурэ́тыкі

(гр. diuretikos)

мачагонныя сродкі.


дыурэты́чны

(гр. diuretikos)

мачагонны.


дыурэці́н

(н.-лац. diuretinum, ад гр. diuretikos = мачагонны)

лекавы прэпарат, белы парашок саладкавата-салёнага смаку, які ўжываецца як мачагонны сродак.


дыфазія́стр

(н.-лац. diphasiastrum)

расліна сям. дзеразовых з доўгім сцяблом, укрытым лускападобным лісцем, пашыраная ў розных кліматычных зонах; лекавая і фарбавальная.


дыфама́цыя

(лац. diffamatio = ганьбаванне)

выказванне ў сродках масавай інфармацыі сапраўдных або лжывых звестак, якія ганьбяць гонар і годнасць грамадзяніна або ўстановы, арганізацыі.


дыфасге́н

(ад ды- + фасген)

бясколернае масляністае атрутнае рэчыва з рэзкім удушлівым пахам, падобным да паху прэлага сена.


дыфенба́хія

(н.-лац. dieffenbachia)

травяністая расліна сям. ароідных з буйным цёмна-зялёным лісцем, пашыраная ў тропіках Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дыфені́л

(ад ды- + феніл)

араматычны вуглевадарод, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як высокатэмпературны цепланосьбіт.


дыфеніламі́н

(ад дыфеніл + амін)

араматычны другасны амін; выкарыстоўваецца ў вытворчасці азафарбавальнікаў, як стабілізатар пораху і пластмас.


дыферэ́нт

(лац. differens, -ntis = розніца)

1) мар. вугал нахілу судна, выкліканы розніцай асадкі носа і кармы;

2) камерц. розніца ў цане на тавар пры заказе і пры атрыманні яго.


дыферэнто́метр

(ад лац. differens, -ntis = розніца + -метр)

прыбор для вызначэння дыферэнта судна.


дыферэнцы́раваць

(ад лац. differentia = розніца, адрозненне)

1) размяжоўваць, вылучаць разнародныя элементы;

2) мат. знаходзіць дыферэнцыял.


дыферэнцыя́л

(ад лац. differentia = розніца, адрозненне)

1) мат. адвольнае прырашчэнне незалежнай пераменнай велічыні;

2) тэх. зубчасты механізм, пры дапамозе якога перадаецца рух ад аднаго вала двум валам, што верцяцца з рознай хуткасцю.


дыферэнцыя́льны

(ад лац. differentia = розніца, адрозненне)

1) неаднолькавы, розны пры розных умовах;

2) які мае адносіны да дыферэнцыяла 1;

д-ыя ўраўненні — ураўненні, у якіх невядомая функцыя звязана з дыферэнцыяламі 1 і незалежнымі пераменнымі;

3) лінгв. адрознівальны;

д-ыя прыметы — прыметы, якія выкарыстоўваюцца для адрознення гукавых адзінак.


дыферэнцыя́тар

(ад лац. differentia = розніца, адрозненне)

прыстасаванне для пераўтварэння ўваходнага ўздзеяння ў сігнал, які характарызуе скорасць змянення ўваходнай велічыні (з’яўляецца яе вытворнай); выкарыстоўваецца ў вылічальных прыстасаваннях, сістэмах аўтаматычнага рэгулявання і інш.


дыферэнцыя́цыя

(фр. différentiation, ад лац. differentia = розніца, адрозненне)

1) расслаенне, расчляненне чаго-н. на асобныя разнародныя часткі, формы і ступені;

2) біял. дзяленне клетак і тканак раслінных і жывёльных арганізмаў, відаў на асобныя папуляцыі, а таксама дзяленне полу.


дыфілабатрыёз

(ад дыфілабатрыіды)

глісная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца дыфілабатрыідамі.


дыфілабатрыі́ды

(н.-лац. diphyllobothriidae)

сямейства гельмінтаў класа цэстодаў, кішачныя паразіты жывёл, зрэдку чалавека.


дыфіра́мб

(гр. dithyrambos)

1) урачыстая песня ў старажытнагрэчаскай літаратуры ў гонар бога Дыяніса, пазней — літаратурная форма, блізкая да гімна і оды;

2) перан. перабольшаная пахвала, непамернае ўсхваленне.


дыфра́кцыя

(лац. diffractio = разломванне)

адхіленне хваль (светлавых, гукавых) пры сутыкненні з сустрэчнымі перашкодамі.


дыфто́нг

(гр. diphthongos)

спалучэнне двух галосных гукаў у адным складзе.


дыфтэро́іды

(ад дыфтэрыя + -оід)

бактэрыі, падобныя на дыфтэрыйныя палачкі.


дыфтэры́т

(гр. diphtheritis = скурны)

тое, што і дыфтэрыя.


дыфтэры́я

(фр. diphtérie, ад гр. diphtherion = скурка, плеўка)

заразная хвароба, пераважна дзіцячая, з паражэннем зева, слізістых абалонак носа, гартані.


дыфу́зар

(лац. diffusor)

1) апарат для здабывання каштоўных рэчываў з сумесей;

2) расшыраная частка трубы (канала), у якой адбываецца запавольванне руху вадкасці або газу і ўзрастанне ціску;

3) узмацняльнік гуку канічнай формы ў бязрупарных гучнагаварыцелях;

4) прыстасаванне да фотаапарата або фотапавелічальніка, прызначанае для паніжэння рэзкасці выявы.


дыфу́зія

(лац. diffusio = распаўсюджванне, расцяканне)

узаемнае пранікненне рэчываў у выніку цеплавога перамяшчэння часціц гэтых рэчываў (малекул, атамаў і інш).


дыфундзі́раваць

(лац. diffundere)

пранікаць шляхам дыфузіі.


дыхага́мія

(ад гр. dicha = асобна + -гамія)

неадначасовае выспяванне тычынак і рыльцаў песцікаў у адной кветцы; сустракаецца ў формах пратэрагінія і пратэрандрыя (параўн. гамагамія).


дыхадо́нцыум

(н.-лац. dichodontium)

лістасцябловы мох сям. дыкрынавых, які трапляецца на вільготнай глебе ў лясах.


дыха́зій

(гр. dichazo = раздзяляю надвое)

суквецце, у якога ад галоўнай восі адыходзяць дзве бакавыя восі, што перарастаюць галоўную.


дыхасты́ліс

(н.-лац. dichostylis)

травяністая расліна сям. асаковых з вузкім лісцем, пашыраная пераважна ў тропіках і субтропіках; на Беларусі трапляецца рэдка па берагах рэк і азёр.


дыхатамі́чны

(гр. dichotomos)

разгалінаваны, раздзелены па прынцыпу дыхатаміі.


дыхатамі́я

(гр. dichotomia)

1) дзяленне цэлага на дзве часткі, потым кожнай часткі зноў на дзве і г. д. (параўн. трыхатамія); 2) тып разгалінавання раслін, пры якім кожная галінка дзеліцца на дзве новыя.


дыхлорэта́н

(ад ды- + хлор + этан)

арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца як растваральнік і як сыравіна ў вытворчасці сінтэтычнага каўчуку.


дыхраі́зм

(ад гр. dichroos = двухколерны)

двухколернасць, уласцівасць некаторых крышталёў выяўляць розную афарбоўку ў залежнасці ад таго, у якім напрамку іх разглядаць; разнавіднасць плеахраізму.


дыхраі́т

(ад гр. dichroos = двухколерны)

мінерал, разнавіднасць кардыерыту.


дыхрама́ты

(ад ды- + храматы)

солі дыхромавай кіслаты, моцныя акісляльнікі; выкарыстоўваюцца як кампаненты выбуховых рэчываў, дубільнікі ў гарбарнай прамысловасці і інш.


дыхраматы́чны

(ад ды- + гр. chroma = колер)

двухколерны.


дыцукры́ды

(ад ды- + цукрыды)

клас арганічных злучэнняў, крышталічныя вугляводы, малекулы якіх складаюцца з дзвюх рэштак монацукрыдаў (напр. лактоза, цукроза).


дыцынадо́нты

(ад ды- + гр. kyon, kynos = сабака + -адонт)

група вымерлых паўзуноў атрада тэрапсідаў, у верхняй сківіцы якіх былі два буйныя клыкавідныя зубы; жылі ў канцы палеазоюпач. мезазою.


дыцыямі́ды

(н.-лац. dicyemida)

клас беспазваночных жывёл тыпу мезазояў, паразіты марскіх беспазваночных.


дыцэ́люла

(н.-лац. dicellula)

каланіяльная зялёная водарасць сям. мікрактыніевых, якая трапляецца ў планктоне прэсных вадаёмаў.


дыцэ́нтра

(н.-лац. dicentra)

травяністая расліна сям. дымніцавых з перыста-раздзельным лісцем і ярка-ружовымі з белай сярэдзінай кветкамі, якая пашырана ва Усх. Азіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ды́шаль

(польск. dyszel, ад с.-в.-ням. dīhsel)

1) тоўстая аглобля, прымацаваная да пярэдняй восі ў параконнай павозцы;

2) жалезны выгнуты прут у плузе, да пярэдняга канца якога прымацоўваецца ворчык.


дыэ́др

(ад ды- + -эдр)

двухграневая простая форма крышталёў з двайной воссю сіметрыі; выкарыстоўваецца ў крышталяграфіі.


дыэле́ктрыкі

[англ. dielectric, ад. гр. di(a) = праз + англ. electric = электрычны]

рэчывы, якія характарызуюцца малой электраправоднасцю, напр. шкло, фаянс, слюда.


дыэтыламі́н

(ад ды- + этыл + аміны)

бясколернае лятучае рэчыва з аміячным пахам; выкарыстоўваецца як стымулятар сардэчнай дзейнасці, для атрымання паскаральнікаў вулканізацыі каўчуку.


дыэтыленгліко́ль

(ад ды- + этыленгліколь)

густая бясколерная вадкасць, растваральнік маслаў, нітрацэлюлозы, фенольных смол.


дыя-

(гр. dia = праз)

прэфікс, які абазначае пранікненне, раздзяленне, узаемасувязь, узмацненне, завершанасць.


дыяба́з

(фр. diabase, ад гр. diabasis = пераход, пераправа)

горная парода даўняга вулканічнага паходжання, падобная на базальт; выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял.


дыябе́т

(гр. diabetes)

хваробы, якія суправаджаюцца выдзяленнем вялікай колькасці мачы;

цукровы д. — хвароба, якая характарызуецца павелічэннем узроўню цукру ў крыві і ў мачы.


дыябе́тык

(ад гр. diabetes = дыябет)

хворы на дыябет.


дыягана́ль1

(лац. diagonalis, ад гр. diagonios = які ідзе ад вугла да вугла)

мат. прамая лінія, якая злучае два несумежныя вуглы многавугольніка або дзве вяршыні шматгранніка, што ляжаць не ў адной плоскасці;

па дыяганалі — наўскасяк.


дыягана́ль2

(англ. diagonal < лац. diagonalis, ад гр. diagonis = які ідзе ад вугла да вугла)

шчыльная баваўняная або шарсцяная тканіна з косымі рубчыкамі.


дыягана́льны

(лац. diagonalis, ад гр. diagonios = які ідзе ад вугла да вугла)

які мае адносіны да дыяганалі 1.


дыягене́з

(гр. diagenesis = перараджэнне)

ператварэнне рыхлых адкладаў на дне басейнаў у асадачныя горныя пароды.


дыя́гназ

(гр. diagnosis = распазнаванне)

1) вызначэнне хваробы на падставе абследавання хворага;

2) біял. навуковае апісанне асноўных прымет, якія характарызуюць пэўную сістэматычную групу (від, род і г. д.) раслін або жывёл.


дыягнасты́чны

(гр. diagnostikos = здольны распазнаваць)

які мае адносіны да дыягназу, да дыягностыкі.


дыягно́стык

(гр. diagnostikos = здольны распазнаваць)

урач, які ставіць дыягназ.


дыягно́стыка

(гр. diagnostikos = здольны распазнаваць)

1) раздзел медыцыны, які вывучае метады і прынцыпы пастаноўкі дыягназу 1;

2) працэс пастаноўкі дыягназу;

3) выяўленне і вывучэнне прымет, якія характарызуюць стан машын, прыбораў, тэхнічных сістэм, каб прадухіліць парушэнні нармальнага рэжыму іх работы.


дыягра́ма

(гр. diagramma = малюнак, фігура)

графічны малюнак, які наглядна паказвае суадносіны якіх-н. велічынь (напр. д. росту будаўніцтва).


дыя́да

(ад гр. dyo = два)

мат. разнавіднасць тэнзара.


дыядо́хі

(гр. diadochos = пераемнік)

палкаводцы Аляксандра Македонскага, якія пасля яго смерці падзялілі паміж сабой створаную ім імперыю.


дыядэ́ма

(гр. diadema)

1) галаўная павязка, упрыгожаная каштоўнымі камянямі, як адзнака дзяржаўнай або духоўнай улады ў старажытнасці і ў сярэднія вякі;

2) жаночае галаўное ўпрыгожанне ў выглядзе невялікай адкрытай кароны.


дыязагра́фія

[ад гр. di(s) = двойчы + азо(т) + -графія]

сукупнасць метадаў праяўлення адбіткаў пры дапамозе прадуктаў узаемадзеяння амінаў з азоцістай кіслатой, якія распадаюцца пад уплывам святла.


дыязаты́пія

[ад гр. di(s) = двойчы + азо(т) + -тыпія]

спосаб тэхнічнага фотакапіравання з пазітыва на спецыяльнай паперы, пакрытай святлоадчувальным слоем на аснове злучэнняў амінаў з азоцістай кіслатой; выкарыстоўваецца для размножвання тэхнічнай дакументацыі.


дыя́кан

(гр. diakonos)

ніжэйшае духоўнае званне, памочнік свяшчэнніка пры адпраўленні царкоўнай службы.


дыяка́нтас

(н.-лац. diacanthos)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. хларакокавых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.


дыякінёз

(ад дыя- + -кінез)

біял. завяршальная стадыя першай фазы падзелу ядра.


дыякры́тыкі

(гр. diakritikos = адрознівальны)

надрадковыя, падрадковыя або сярэднерадковыя знакі, па якіх адрозніваюцца гукі, абазначаныя адной літарай.


дыякрыты́чны

(гр. diakritikos)

адрознівальны;

д-ыя знакі — тое, што і дыякрытыкі.


дыяле́кт

(гр. dialektos)

разнавіднасць агульнанароднай (нацыянальнай) мовы, на якой гаворыць насельніцтва якой-н. мясцовасці, тэрыторыі.


дыялектагра́фія

(ад дыялект + -графія)

картаграфаванне гаворак якой-н. мовы.


дыялектало́гія

(ад дыялект + -логія)

раздзел мовазнаўства, які вывучае мясцовыя гаворкі, дыялекты.


дыялекто́лаг

(ад дыялект + -лаг)

спецыяліст у галіне дыялекталогіі.


дыялекты́зм

(ад дыялект)

слова або выраз у літаратурнай мове, узяты з якога-н. дыялекту.


дыяле́ктык

(гр. dialektikos)

1) паслядоўнік дыялектычнай філасофіі, які прымяняе дыялектычны метад;

2) уст. асоба, якая добра валодае дыялектыкай 3.


дыяле́ктыка

[гр. dialektike (techne) = майстэрства весці размову, спрэчку]

1) навука пра найбольш агульныя законы руху і развіцця прыроды, чалавечага грамадства і мыслення, навуковы метад пазнання з’яў прыроды і грамадства ў іх вечным руху і зменах шляхам ускрыцця ўнутраных супярэчнасцей і барацьбы процілегласцей, якія прыводзяць да скачкападобнага пераходу з адной якасці ў другую;

2) працэс развіцця чаго-н. ва ўсёй разнастайнасці яго формаў;

3) уст. уменне спрачацца, прымяняць лагічныя довады ў спрэчках.


дыялекты́чны

(гр. dialektikos)

які звязаны з дыялектыкай, заснаваны на законах дыялектыкі;

д. матэрыялізм — філасофія марксізму, якая дае матэрыялістычнае тлумачэнне свету, спосабаў яго пазнання і ператварэння на аснове раскрыцця агульных законаў яго развіцця.


дыя́ліз

(гр. dialysis = раздзяленне)

вызваленне калоідных раствораў і раствораў высокамалекулярных рэчываў ад раствораных у іх солей і іншых нізкамалекулярных рэчываў; прымяняецца ў прамысловасці, медыцыне, фізіка-хімічных і біялагічных даследаваннях.


дыяло́г

(гр. dialogos)

1) размова паміж дзвюма або некалькімі асобамі;

2) частка літаратурнага твора ў выглядзе размовы дзеючых асоб; літаратурны твор, напісаны ў форме размовы.


дыямагнеты́зм

(ад дыя- + магнетызм)

уласцівасць некаторых рэчываў адштурхвацца (а не прыцягвацца) полюсамі магнітаў.


дыямагне́тык

(ад дыя- + гр. magnetes = магнетычны)

рэчыва, здольнае намагнічвацца пад дзеяннем знешняга магнітнага поля насустрач напрамку поля.


дыямафо́с

[ад гр. di(s) = двойчы + амафос]

складанае канцэнтраванае азотна-фосфарнае мінеральнае ўгнаенне.


дыяме́нт

(с.-лац. diamentum, ад гр. adamas, -antos)

1) тое, што і брыльянт; 2) друкарскі шрыфт, кегель якога роўны 4 пунктам (каля 1,5 мм).


дыя́метр

(гр. diametros = папярочнік)

1) адрэзак прамой, які злучае два пункты акружнасці і праходзіць праз яе цэнтр;

2) папярочнік любога цела, плошчы, прасторы (напр. д. трубы).


дыяметра́льны

(лац. diametralis, ад гр. diametros = папярочнік)

1) які дзеліць папалам па лініі дыяметра;

2) перан. поўны, крайні.


дыямі́ны

[ад гр. di(s) = двойчы + аміны]

вугляводы, у якіх два атамы кіслароду замешчаны амінагрупамі.


дыяне́я

(н.-лац. dionaea)

травяністая насякомаедная расліна сям. расянкавых; пашырана на Атлантычным узбярэжжы Паўн. Амерыкі.


дыяні́сіі

(гр. dionysia, ад Dionysios = імя бога вінаградарства і вінаробства ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

святы ў гонар бога Дыяніса ў Стараж. Грэцыі.


дыяно́йя

(гр. dianoia)

здольнасць мыслення, розум; мудрасць (у старажытнагрэчаскай філасофіі).


дыяпазіты́ў

(ад дыя- + лац. positivus = дадатны)

фатаграфічны здымак на шкле або празрыстай плёнцы для праекцыйнага апарата (дыяпраектара, дыяскопа).


дыяпазо́н

[гр. diapason (chordon) = праз усе (струны)]

1) гукавы аб’ём (інтэрвал паміж самым нізкім і высокім гукамі), даступны якому-н. музычнаму інструменту або чалавечаму голасу (напр. д. скрыпкі);

2) перан. аб’ём, ахоп ведаў, інтарэсаў і інш. (напр. шырокі д. ведаў, творчы д. артыста).


дыяпа́ўза

(гр. diapausis = перапынак)

стан адноснага спакою ў жывёл, які характарызуецца прыпыненнем росту і развіцця, а таксама рэзкім запавольваннем абмену рэчываў.


дыяпедэ́з

(гр. diapedesis = прасочванне)

пранікненне клетачных элементаў крыві (эрытрацытаў, лейкацытаў) праз непашкоджаную сценку крывяносных сасудаў, назіраецца пры запаленчай рэакцыі тканак, што акружаюць сасуды.


дыяпі́р

(гр. diapeiro = пранізваю)

антыклінальная складка, утвораная ў выніку выдаўлівання пластычных асадачных горных парод больш цвёрдай тоўшчай, што ляжала над імі.


дыяпіры́зм

(ад гр. diapeiro = пранізваю)

працэс выдаўлівання пластычных асадачных горных парод (солей, гліны і інш.) больш цвёрдай тоўшчай, што ляжыць над імі.


дыяпо́ртэ

(н.-лац. diaporthe)

сумчаты грыб сям. дыяпортавых, які развіваецца на галінках пладовых дрэў і кустоў.


дыяпрае́ктар

(ад дыя- + праектар)

праекцыйны ліхтар для паказу дыяпазітываў.


дыяпры́нт

(ад дыя- + англ. print = адбітак)

спосаб прыгатавання капіравальных форм для афсетнага друку.


дыяпсі́д

(ад ды- + гр. opsis = выгляд)

мінерал, манаклінны піраксен белага, зялёнага, сіняга колеру са шкляным бляскам; празрыстыя разнавіднасці выкарыстоўваюцца як каштоўныя камяні.


дыяпта́з

(ад дыя- + гр. optazo = бачу)

мінерал падкласа кальцавых сілікатаў, водны сілікат медзі ізумрудна-зялёнага колеру; празрыстыя крышталі выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе.


дыяптры́метр

(ад дыяптрыя + -метр)

прыбор для вымярэння заломнай сілы аптычнага шкла.


дыяптры́чны

(гр. dioptrikos)

звязаны со светлавымі з’явамі, што адбываюцца ў розных празрыстых асяроддзях (напр. д. тэлескоп).


дыяптры́я

(гр. dioptreia = назіранне, вымярэнне)

адзінка вымярэння аптычнай сілы лінзы або сістэмы лінзаў.


дыяра́ма

(ад дыя- + гр. horama = карціна, відовішча)

1) карціна вялікіх памераў з аб’ёмным пярэднім планам — макетамі будынкаў, дрэў, фігур і інш.;

2) карціна, напісаная з абодвух бакоў празрыстага матэрыялу і спецыяльна асветленая для стварэння ўражання аб’ёмнасці.


дыярві́ла

(н.-лац. diervilla)

кустовая расліна сям. бружмелевых з бліскучым лісцем і зеленавата-жоўтымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўн. Амерыцы і Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дыяртро́з

(гр. diarthrosis = расчляненне)

анат. сустаў, рухомае злучэнне касцей паміж сабой (параўн. сінартроз).


дыяры́т

(фр. diorite, ад гр. diorizo = размяжоўваю)

глыбінная магматычная горная парода зеленавата-шэрага колеру; складзеная з плагіяклазаў і цёмных сілікатаў, выкарыстоўваецца ў будаўніцтве.


дыя́рыуш

(лац. diarium = дзённік)

жанр гістарычна-дакументальнай прозы ў старажытнай беларускай літаратуры, у якім падзеі жыцця пададзены ў храналагічнай паслядоўнасці праз суб’ектыўнае ўспрыняцце пэўнай асобы.


дыярэ́за

(гр. diairesis = падзеленасць)

замена ў стапе доўгага склада двума кароткімі (у метрычным вершаскладанні); парушэнне граматычнай формы слова для захавання вершаванага памеру (у сілаба-танічным вершаскладанні).


дыярэ́я

(гр. doarreo = сцякаю)

мед. разлад дзейнасці кішэчніка ў чалавека і жывёл; панос.


дыяскарэ́я

(н.-лац. dioscorea)

травяністая расліна сям. смілаксавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках; некаторыя віды культывуюцца дзеля ядомых клубняў.


дыяско́п

(ад дыя- + -скоп)

оптыка-механічны прыбор для праецыравання з павелічэннем відарысаў празрыстых арыгіналаў (дыяпазітываў, дыяфільмаў) на экран.


дыя́спара

(гр. diaspora = рассейванне)

сукупнасць прадстаўнікоў якога-н. народа, якія жывуць за межамі бацькаўшчыны ў новым раёне пасялення.


дыяспо́р

(гр. diaspora = рассейванне)

мінерал падкласа гідравокіслаў жаўтавата-бурага, светла-фіялетавага або зеленавата-шэрага колеру; састаўная частка баксіту.


дыяспо́ра

(гр. diaspora = рассейванне)

частка расліны, якая натуральна аддзяляецца і служыць для размнажэння (спора, семя, плод, клубень і інш.).


дыяста́зы

(гр. diastasis = раз’яднанне)

1) тое, што і амілазы;

2) разыходжанні касцей у суставе з-за памнажэння ў ім вадкасці.


дыя́стала

(гр. diastole = расшырэнне)

рытмічнае расслабленне мышцы сэрца; разам з сісталай (скарачэннем мышцы сэрца) складае цыкл сардэчнай дзейнасці.


дыястрафі́зм

(ад гр. diastrophe = скрыўленне)

сукупнасць рухаў зямной кары, якія абумоўліваюць змены ў пачатковых формах залягання горных парод; тэктанічныя рухі.


дыястэ́мы

(гр. diastema = прамежак)

прамежкі паміж зубамі ў млекакормячых, якія ўтвараюцца пры знікненні некаторых зубоў.


дыястэрэаізаме́ры

(ад дыя- + стэрэаізамеры)

тое, што і дыястэрэамеры.


дыястэрэаме́ры

[ад дыя- + стэрэа(іза)меры]

ізамеры, якія адрозніваюцца паміж сабой канфігурацыяй двух або некалькіх элементаў асіметрыі і не адносяцца адзін да аднаго як прадмет да яго люстэркавага адлюстравання.


дыятаме́і

(н.-лац. diatomeae, ад гр. diatome = рассячэнне папалам)

аддзел водарасцей; аднаклетачныя або каланіяльныя арганізмы са знешняй абалонкай з дзвюх крэменязёмных створак, для якіх характэрна размнажэнне бясполае (зааспорамі) і палавое (ізагамія, анізагамія, аагамія)’, пашыраны ва ўсіх тыпах водаў дыятомавыя водарасці.


дыятамі́т

(ад дыятамеі)

крамяністая горная парода, якая складаецца пераважна з мікраскапічных панцыраў дыятамей.


дыятані́чны

(гр. diatomkos)

муз. размешчаны паслядоўна ад адной ступені ладу да другой (напр. д-ая гама).


дыято́ма

(н.-лац. diatoma)

каланіяльная дыятомавая водарасць сям. фрагілярыевых, якая пашырана ў планктоне, глеі і сярод абрастанняў на розных субстратах.


дыято́мавы

(гр. diatomos)

падзелены папалам;

д-ыя водарасці — тое, што і дыятамеі;

д-ая флора — сукупнасць відаў выкапнёвых дыятамей пэўнага геалагічнага прамежку часу або знойдзеных у пэўных геалагічных адкладах.


дыято́ніка

(гр. diatonikos = які пераходзіць ад тону да тону)

сістэма музычных гукаў, якая ўтвараецца паслядоўнасцю асноўных сямі ступеней ладу (параўн. храматызм 2).


дыятрапі́зм

(ад дыя- + трапізм)

выгінанне органаў раслін, пры якім яны імкнуцца заняць становішча, перпендыкулярнае напрамку дзеяння раздражняльніка.


дыятры́ба

(гр. diatribe = размова)

рэзкая, прыдзірлівая крытыка з нападкамі асабістага характару.


дыятрэ́ма

(гр. diatrema = адтуліна)

вулканічнае жарало ў форме вертыкальнай трубкі, што расшыраецца ўверсе.


дыяты́п

(ад дыя- + -тып)

фотанаборная машына з паўаўтаматычнай устаноўкай шрыфтавога шаблону з аўтаматычным перасоўваннем фотаматэрыялу.


дыятэ́з

(гр. diathesis)

схільнасць арганізма да некаторых захворванняў, напр. да праяўленняў алергіі.


дыятэрмакаагуля́цыя

(ад дыятэрмія + каагуляцыя)

тое, што і электракаагуляцыя.


дыятэрмі́я

(ад гр. diathermaino = праграванне)

праграванне тканак і органаў цела электрычным токам высокай частаты з лячэбнымі мэтамі.


дыяфа́н

(гр. diaphanes = празрысты)

матавы фарфор без палівы.


дыяфанаскапі́я

(ад гр diaphanes = празрысты + -скапія)

прасвечванне прыдаткавых пазух носа, а таксама вочных яблыкаў для вызначэння іх стану.


дыяфанаско́п

(ад гр. diaphanes = празрысты + -скоп)

1) прыбор для дыяфанаскапіі;

2) прыбор для вызначэння мучністасці зерня.


дыяфа́нія

(гр. diaphaneia = празрыстасць)

празрыстая выява на шкле, утвораная спосабам дэкалькаманіі.


дыяфані́я

(гр. diaphonia)

тое, што і дысананс 1.


дыяфано́метр

(ад гр. diaphaneia = празрыстасць + -метр)

прыбор для вызначэння ступені празрыстасці рэчываў.


дыяфі́з

(гр. diaphysis)

анат. сярэдняя частка доўгай трубчастай косці (паміж двума эніфізамі).


дыяфі́льм

(ад дыя- + фільм)

серыя чорна-белых або каляровых дыяпазітываў на кінаплёнцы, аб’яднаных агульным сюжэтам і літаратурным тэкстам.


дыяфо́н

(ад дыя- + -фон)

акустычны апарат, які прымяняецца на маяках для сігналізацыі ў час туману.


дыяфра́гма

(гр. diaphragma = перагародка)

1) мышачная перагародка, якая аддзяляе грудную поласць ад брушной (у млекакормячых жывёл і чалавека);

2) прыстасаванне для змянення дыяметра дзеючай адтуліны ў фота- ці кінааб’ектыве;

3) вертыкальная сценка ў целе земляных і камененакідных плацін для забеспячэння іх воданепранікальнасці;

4) кальцавая перагародка ў трубаправодзе для стварэння перападу ціску, каб вызначыць расход вадкасці, газу.


дыяфрагмава́ць

(ад дыяфрагма)

змяняць дыяметр дзеючай адтуліны аб’ектыва з дапамогай дыяфрагмы 2.


дыяфтарэ́з

(ад гр. diaphtora = разбурэнне)

паўторны, рэгрэсіўны метамарфізм горных парод.


дыяхрані́я

(ад дыя- + гр. chronos = час)

гістарычная паслядоўнасць у развіцці моўных з’яў (параўн. сінхранія 2).


дэ-

(лац. de = з, ад)

прыстаўка, якая абазначае аддзяленне, выдаленне, адмену, спыненне чаго-н. або адваротнае дзеянне ці паніжэнне, спад.


дэантало́гія

(ад гр. deon, -ntos = патрэбнае, належнае + -логія)

1) прафесіянальная этыка медыцынскіх работнікаў, прынцыпы іх паводзін у адносінах да хворых;

2) раздзел этыкі, у якім вывучаюцца праблемы абавязку і абавязковага.


дэаэра́тар

(ад дэ- + гр. аег = паветра)

устройства для выдалення газаў з вадкасці тэрмічным або хімічным метадамі.


дэаэра́цыя

(ад дэ- + аэрацыя)

выдаленне з вадкасці раствораных у ёй газаў (кіслароду, вуглекіслаты і інш.).


дэба́й

[гал. Р. Debye = прозвішча гал. фізіка (1884—1966)]

адзінка дыпольнага моманту малекул.


дэбала́нс

(ад дэ- + баланс)

тое, што і дысбаланс.


дэбардзі́раваць

(фр. déborder)

уст. расцягваць баявую лінію так, каб войскі маглі ахопліваць размяшчэнне праціўніка з флангаў.


дэбаркадэ́р

(фр. débarcadère)

1) плывучая прыстань для рачных суднаў;

2) уст. тое, што і платформа 1.


дэбатава́ць

(ням. debattieren)

абмяркоўваць што-н., весці дэбаты.


дэба́ты

(фр. débats)

спрэчкі, абмен думкамі па якіх-н. пытаннях на сходзе, пасяджэнні.


дэбашы́р

(фр. débaucheur)

той, хто ўчыняе дэбошы; буян, скандаліст.


дэбенту́ра

(ад лац. debere = быць вінаватым)

пасведчанне, выдадзенае таможняй аб вяртанні мыта.


дэ́бет

(лац. debet = ён вінаваты)

левы бок бухгалтарскага балансу; у рахунках актыву 2 змяшчае прыходную частку, а ў рахунках пасіву 2 расходную (параўн. крэдыт).


дэбі́л

(лац. debillis = кволы, слабы)

чалавек з лёгкай формай прыроджанай псіхічнай непаўнацэннасці, разумовай адсталасці.


дэбі́льнасць

(ад дэбільны)

псіхічная недаразвітасць, адносна лёгкая ступень разумовай адсталасці (алігафрэніі); параўн. ідыятыя, імбецыльнасць.


дэбі́льны

(лац. debilis = кволы, слабы)

псіхічна недаразвіты, які характарызуецца дэбільнасцю.


дэбі́т

(фр. débit = збыт, расход)

колькасць вады, нафты або газу, якая паступае з прыроднай ці штучнай крыніцы за адзінку часу.


дэбіто́р

(лац. debitor = абавязаны)

даўжнік прадпрыемства, установы, арганізацыі (параўн. крэдытор).


дэблакі́раваць

(ад дэ- + блакіраваць)

знімаць блакаду 1.


дэбо́ш

(рус. дебош, ад фр. débauche)

скандал з шумам і бойкай (учыніць д).


дэбурба́ж

(фр. débourbage)

адстойванне вінаграднага сусла перад браджэннем пры вырабе белых вінаградных він.


дэбурбе́р

(фр. debourber = ачышчаць ад бруду)

апарат для выдалення з вінаграднага сусла зерняў і скуркі вінаграду.


дэбушы́раваць

(фр. déboucher)

уст. навязваць раптоўны бой непрыяцелю ў неспадзяваным для яго месцы.


дэбю́т

(фр. début)

1) першае выступленне артыста на сцэне, а таксама першае публічнае выступленне наогул (напр. д. спявачкі, літаратурны д.);

2) пачатак шахматнай або шашачнай партыі (параўн. мітэльшпіль, эндшпіль).


дэбютава́ць

(фр. débuter)

упершыню выступаць на сцэне або ў якой-н. галіне дзейнасці.


дэбюта́нт

(фр. débutant)

той, хто ўпершыню публічна выступае на сцэне або ў якой-н. галіне дзейнасці.


дэвальва́цыя

(ням. Devalvation, ад лац. de = з, ад + valvere = мець значэнне)

афіцыяльнае паніжэнне залатога забеспячэння грашовай адзінкі краіны або паніжэнне яе курсу ў адносінах да валют іншых краін (проціл. рэвальвацыя).


дэвана́гары

(санскр. devanagari)

складовае пісьмо многіх сучасных індыйскіх моў.


дэваста́цыя

(лац. devastatio = спусташэнне, знішчэнне)

комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню ўзбуджальнікаў інвазійных і інфекцыйных хвароб чалавека, жывёл і раслін у геаграфічнай або гаспадарчай зоне.


дэвіёметр

(ад лац. devio = сыходжу з дарогі + -метр)

прыбор для вымярэння дэвіяцыі частаты, якім кантралюецца якасць радыё- і тэлевізійных сігналаў.


дэві́з

(фр. devise)

1) кароткая фраза, у якой выражаецца кіруючая ідэя паводзін або дзейнасці;

2) слова або выраз, якія аўтар ставіць на творы замест свайго імя на закрытым конкурсе.


дэві́зы

(фр. devises)

плацежныя сродкі (вэксалі, чэкі, акрэдытывы і інш.), выражаныя ў замежнай валюце для міжнародных разлікаў.


дэвія́цыя

(лац. deviatio = адхіленне)

1) адхіленне стрэлкі компаса ад лініі магнітнага мерыдыяна пад уздзеяннем вялікіх мас жалеза;

2) адхіленне ад патрэбнага напрамку руху самалёта, судна, артылерыйскага снарада і інш. пад уплывам якіх-н. прычын;

3) біял. разнавіднасць філэмбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбываецца на сярэдніх стадыях яго фарміравання і прыводзіць да змен яго будовы ў дарослым арганізме (параўн. анабалія, архалаксіс).


дэво́н

(англ. Devon = назва англійскага графства)

чацвёрты па парадку перыяд палеазойскай эры ў гісторыі Зямлі, які пачаўся 410 млн. гадоў назад і цягнуўся каля 60 млн. гадоў.


дэво́нскі

(ад дэвон);

д. перыяд — тое, што і дэвон.


дэгажэ́

(фр. dégagé)

від атакі пры фехтаванні, у час якой рапіра або шпага таго, хто атакуе, адводзіцца ад зброі праціўніка, каб зрабіць укол па найкарацейшай лініі.


дэгаза́тар

(ад дэ- + газ)

1) апарат для дэгазацыі;

2) рэчыва, якое абясшкоджвае газ;

3) той, хто робіць дэгазацыю.


дэгаза́цыя

(ад дэ- + газ)

1) абясшкоджванне мясцовасці, рэчаў, заражаных атрутнымі рэчывамі;

2) тое, што і дэаэрацыя.


дэгельмінтыза́цыя

(ад дэ + гельмінты)

комплекс лячэбна-прафілактычных мерапрыемстваў па вызваленню ад глістоў чалавека, жывёл, навакольнага асяроддзя, раздзел дэвастацыі.


дэгенера́т

(лац. degeneratus)

чалавек з адзнакамі біялагічнага і псіхічнага выраджэння.


дэгенераты́ўны

(лац. degenerativus)

які мае адзнакі выраджэння, дэгенерацыі.


дэгенера́цыя

(лац. degeneratio)

1) пагаршэнне біялагічных і псіхічных адзнак арганізма; выраджэнне;

2) разбурэнне тканак і органаў жывёльных арганізмаў у працэсе антагенезу (напр. знікненне хваста пры ператварэнні апалоніка ў жабу) або шляхам рэдукцыі 2; У)мед. змены ў клетках і тканках у сувязі з парушэннем абмену рэчываў (гл. дыстрафія).


дэгенеры́раваць

(лац. degenerare)

выраджацца.


дэгераіза́цыя

(ад дэ- + гераізацыя)

свядомы адыход ад гераічнага пафасу і гераічных вобразаў у мастацкай творчасці.


дэгідрагена́зы

(ад дэ- + гідраген)

ферменты, якія каталізуюць акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі, адшчапляючы вадарод ад арганічнага рэчыва.


дэгідрагеніза́цыя

(ад дэ- + гідрагенізацыя)

адшчапленне вадароду ад малекул хімічных злучэнняў.


дэгідра́зы

(ад дэ- + гр. hydor = вада)

ферменты, якія запавольваюць або паскараюць рэакцыі адшчаплення вады ад арганічных рэчываў у арганізмах.


дэгідра́тар

(ад дэ- + гр. hydor = вада)

апарат для выдалення вады з халадзільных і іншых прыстасаванняў.


дэгідрата́цыя

(ад дэ- + гідратацыя)

адшчапленне вады ад якога-н. рэчыва.


дэгляцыя́цыя

(ад дэ- + лац. glacies = лёд)

адступленне леднікоў.


дэгра́

(фр. degras, ад лац. de = з, ад + фр. gras = тлусты)

тлушчавы матэрыял, які выкарыстоўваецца ў скураной вытворчасці.


дэграда́цыя

(п.-лац. degradatio = знішчэнне)

паступовае пагаршэнне, страта ранейшых добрых якасцей, заняпад (напр. д-ыя глебы, д-ыя культуры).


дэградзі́раваць

(п.-лац. degradare)

паступова страчваць былыя добрыя якасці; прыходзіць у заняпад.


дэгрэ́сія

(лац. degressio)

1) спуск, падзенне;

2) прапарцыянальнае ападаткаванне са зніжэннем працэнтнай стаўкі для меншых даходаў.


дэгумава́ць

(ад дэ- + лац. gummi = камедзь, клей)

выдаляць клей з натуральнага шоўку кіпячэннем у растворы мыла.


дэгуманіза́цыя

(ад дэ- + гуманізацыя)

пазбаўленне гуманістычнага пачатку, гуманістычнай сутнасці; страта светапогляду, заснаванага на справядлівасці, павагі да асобы, увагі да індывідуальных уласцівасцей чалавека.


дэгустава́ць

(лац. degustare)

рабіць дэгустацыю.


дэгуста́тар

(лац. degustator)

спецыяліст па дэгустацыі.


дэгуста́цыя

(лац. degustatio)

ацэнка якасці харчовых прадуктаў (віна, чаю і інш.) арганалептычным спосабам (органамі зроку, нюху, смаку).


дэда́лея

(н.-лац. daedalea)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які трапляецца на пнях, драўніне лісцевых парод дрэў.


дэ́двейт

(англ. deadweight)

поўная грузапад’ёмнасць судна, якая ўключае сумарную вагу грузаў, пасажыраў, экіпажа, паліва, вады і іншых неабходных для плавання запасаў.


дэдраматыза́цыя

(ад дэ + драматызацыя)

адмаўленне ад драматычнай пабудовы сюжэта ў мастацкім творы і замена яго хранікальным апісаннем.


дэдукты́ўны

(ад дэдукцыя)

які карыстаецца метадам дэдукцыі, заснаваны на дэдукцыі.


дэду́кцыя

(лац. deductio = вывядзенне)

спосаб разважання, пры якім новае палажэнне выводзіцца чыста лагічным шляхам на аснове папярэдніх; разважанне ад агульнага да прыватнага (параўн. індукцыя 1).


дэдуцы́раваць

(рус. дедуцировать, ад лац. deducere)

выводзіць заключэнне шляхам дэдукцыі.


дэдыка́цыя

(лац. dedicatio = прысвячэнне)

1) надпіс на кнізе, фатаграфіі або іншым прадмеце, які сведчыць, што дадзеная рэч даецца ў падарунак каму-н.;

2) паведамленне аўтара ў пачатку твора, што ён прысвячае гэты твор якой-н. асобе.


дэдыферэнцыя́цыя

(ад дэ + дыферэнцыяцыя)

спрашчэнне структуры клетак, звязанае са стратай імі прымет спецыялізацыі.


дэдэро́н

[ням. Dederon, ад ням. DDR (Deutsche Demokratische Republik) = Германская Дэмакратычная Рэспубліка]

штучнае валакно, падобнае на капрон, а таксама тканіна з гэтага валакна.


дэз-

(фр. dés-, ад лац. dis= раз-)

прыстаўка, якая абазначае выдаленне, знішчэнне, спыненне або адсутнасць чаго-н.


дэзабілье́

(фр. déshabillé)

1) лёгкае дамашняе адзенне (пераважна жаночае), якое звычайна не надзяваюць пры чужых людзях;

2) становішча, калі чалавека засталі не зусім апранутым.


дэзавуі́раваць

(фр. désavouer)

заяўляць аб нязгодзе з дзеяннямі даверанай асобы або аб пазбаўленні яе права дзейнічаць у далейшым ад імя даверніка (напр. д. пасла).


дэзадара́нт

(ад дэз- + лац. odor = пах)

сродак для дэзадарацыыі.


дэзадара́тар

(ад дэз- + лац. odor = пах)

прылада для дэзадарацыі.


дэзадара́цыя

(ад дэз- + лац. odoratio = нюх, пах)

знішчэнне дрэннага паху з дапамогай хімічных рэчываў (дэзадарантаў).


дэзакарыдыза́цыя

(ад дэз + гр. akarі = клешч)

комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню кляшчоў і іх зародкаў.


дэзаксіда́цыя

(ад дэз- + аксідацыя)

адніманне кіслароду, раскісленне.


дэзактыва́цыя

(ад дэз- + актывацыя)

выдаленне радыеактыўных рэчываў з аб’ектаў знешняга асяроддзя (вады, збудаванняў, адзення, прадуктаў і інш.).


дэзамінава́ць

(ад дэз- + аміны)

адшчапляць або замяшчаць амінагрупы ў арганічных злучэннях.


дэзаміна́зы

(ад дэз- + аміны)

ферменты, якія каталізуюць гідралітычныя адшчапленні аміяку ад арганічных рэчываў.


дэзарганізава́ць

(фр. désorganiser)

унесці беспарадак у што-н., парушыць дысцыпліну, арганізаванасць (напр. д. работу).


дэзарганіза́тар

(фр. désorganisateur)

асоба, якая парушае парадак, дысцыпліну, уносіць дэзарганізацыю.


дэзарганіза́цыя

(фр. désorganisation)

разлад арганізацыі, парушэнне парадку, дысцыпліны, арганізаванасці (напр. д. вытворчасці).


дэзарыентава́ць

(фр. désorienter)

няправільна арыентаваць, уводзіць у зман (напр. д. праціўніка).


дэзарыента́цыя

(фр. désorientation)

1) страта правільнай арыентацыі, правільнага ўяўлення аб часе і прасторы;

2) увядзенне ў зман каго-н. шляхам памылковай, няправільнай інфармацыі.


дэзерці́р

(фр. déserteur)

1) той, хто ўцёк з ваеннай службы або ўхіліўся ад прызыву ў армію;

2) перан. асоба, якая ўхілілася ад выканання службовых або грамадскіх абавязкаў.


дэзерці́раваць

(ням. desertieren, ад фр. deserter)

ухіляцца ад воінскага абавязку, уцякаць з ваеннай службы.


дэзідэра́ты

(лац. desideratum = жаданне)

прадметы, неабходныя для папаўнення калекцыі, бібліятэкі, гербарыя і інш.


дэзінва́зія

(ад дэз- + інвазія)

комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню ў навакольным асяроддзі зародкавых і лічынкавых форм узбуджальнікаў інвазійных хвароб жывёл, чалавека і раслін.


дэзінсе́кцыя

(ад дэз- + лац. insectum = насякомае)

комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню шкодных насякомых — пераносчыкаў хвароб (камароў, мух, вошай, кляшчоў і інш.) і сельскагаспадарчых шкоднікаў.


дэзінтэгра́тар

(ад дэз- + інтэгратар)

машына для драблення і перамешвання сыпкіх рэчываў (зямлі, солі, руды і інш.).


дэзінтэгра́цыя

(ад дэз- + інтэграцыя)

распадзенне, расчляненне цэлага на састаўныя часткі.


дэзінфармава́ць

(ад дэз- + інфармаваць)

распаўсюджваць дэзінфамацыю.


дэзінфарма́цыя

(ад дэз- + інфармацыя)

распаўсюджванне заведама лжывых звестак з мэтай увесці каго-н. у зман.


дэзінфе́кцыя

(ад дэз- + інфекцыя)

знішчэнне заразных мікробаў спецыяльнымі сродкамі; абеззаражванне.


дэзінфля́цыя

(ад дэз- + інфляцыя)

зніжэнне тэмпаў росту інфляцыі або яе поўнае спыненне.


дэзоксірыбануклеі́навы

(ад дэзоксірыбоза + нуклеінавы);

д-ая кіслата — рэчыва з групы нуклеінавых кіслот, якое змяшчае дэзоксірыбозу і з’яўляецца састаўной часткай рэчыва клетачнага ядра, захоўваючы і перадаючы спадчынна генетычную інфармацыю аб будове, развіцці і індывідуальных прыкметах кожнага арганізма.


дэзоксірыбо́за

(н.-лац. desoxyriboza)

адзін з монацукрыдаў, які ўваходзіць у склад дэзоксірыбануклеінавых кіслот.


дэзурбаніза́цыя

(ад дэз- + урбанізацыя)

працэс рассялення гарадскога насельніцтва ў сельскую мясцовасць.


дэзурбані́зм

(ад дэз- + урбанізм)

кірунак у горадабудаўніцтве 20 ст., які супрацьпастаўляе буйным гарадам свабоднае рассяленне сярод вясковай прыроды.


дэіаніза́цыя

(ад дэ- + іанізацыя)

знікненне іонаў у газе пасля спынення знешняга ўздзеяння, якое прыводзіць да іанізацыі.


дэідэалагіза́цыя

(ад дэ- + ідэалогія)

вызваленне ад ідэалогіі, змяншэнне яе ролі ў жыцці грамадства.


дэі́зм

(н.-лац. deismus, ад лац. deus = бог)

рэлігійна-філасофскае вучэнне, якое лічыць бога тварцом свету, але адмаўляе яго ўмяшанне ў жыццё прыроды і грамадства (параўн. пантэізм, тэізм).


дэі́ст

(ад дэізм)

паслядоўнік дэізму.


дэ́ісус

(гр. deesis = маленне)

кампазіцыя ў старажытнарускім мастацтве, якая ўключае выяву Хрыста пасярэдзіне і павернутых да яго ў малітоўных позах Багародзіцы і Іаана Прадцечы.


дэй

(тур. dayi)

1) ганаровае званне ў янычарскіх войсках;

2) тытул правіцеля Алжыра ў 1671—1830 гг.


дэ́йдвуд

(англ. deadwood)

насавая або кармавая падводная частка судна ў месцы спалучэння кіля з фарштэўнем або ахтэрштэўнем.


дэ́йксіс

(гр. deiksis = указанне)

спасылка на асоб, прадметы або падзеі, якія маюць тыя ці іншыя адносіны да гаворчай асобы або моманту размовы.


дэйтала́кс

(ад гр. deuteros = другі + allaksis = абмен)

карэлятыўнае змяненне органа ў працэсе эвалюцыі ў выніку прыстасавання яго да іншых органаў.


дэйтамеры́т

(ад гр. deuteros = другі + meros = частка)

задняя частка цела грэгарын.


дэйтапла́зма

(ад гр. deuteros = другі + plasma = вылепленае, аформленае)

пажыўныя рэчывы (ліпіды, бялкі і інш.), якія змяшчаюцца ў яйцаклетцы жывёл і чалавека ў выглядзе зерняў або пласцінак, што часам зліваюцца ў суцэльную жаўтковую масу.


дэйтацэрэ́брум

(ад гр. deuteros = другі + лац. cerebrum = мозг)

сярэдні ўчастак галаўнога мозгу ў членістаногіх.


дэйтро́н

(ад гр. deuteros = другі)

ядро атама дэйтэрыю, якое складаецца з аднаго пратона і аднаго нейтрона.


дэйтэраміцэ́ты

(н.-лац. deuteromycetes, ад гр. deuteros = другі + mykes, -etos = грыб)

клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне вегетатыўным спосабам і канідыямі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, ёсць паразіты; недасканалыя грыбы.


дэйтэратакі́я

(ад гр. deuteros = другі + tokos = роды)

прыватны выпадак партэнагенезу, пры якім нашчадкі атрымліваюцца абодвух полаў.


дэйтэ́рый

(н.-лац. deuterium, ад гр. deuteros = другі)

цяжкі ізатоп вадароду, які мае атамную масу2, выкарыстоўваецца як запавольнік нейтронаў у ядзерных рэактарах і як ядзернае паліва.


дэ́йцыя

(н.-лац. deutzia)

кустовая расліна сям. гідрангіевых з падоўжаным лісцем і белымі або ружовымі кветкамі ў гронках або мяцёлках, пашыраная ва Усх. і Паўд. -Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дэк

(англ. deck)

навясная палуба на пасажырскіх суднах.


дэ́ка 1

(ням. Decke = накрыўка, века)

1) частка корпуса струнных інструментаў, якая служыць для ўзмацнення гуку;

2) падбарабанная або надбарабанная частка малатарні;

3) пакрыццё носа і кармы лодкі, якое засцерагае яе ад залівання вадой.


дэ́ка 2

(польск. deka, ад dekagram = дэкаграм)

тое, што і дэкаграм.


дэка-

(гр. deka = дзесяць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «дзесяць».


дэкаві́лька

(ад англ. Decauville = прозвішча англ. інжынера)

1) пераносная вузкакалейная жалезная дарога на промыслах;

2) ваганетка, якая выкарыстоўваецца на пераноснай вузкакалейнай жалезнай дарозе ў горным і лясным промыслах.


дэкаго́н

(ад дэка- + -гон)

дзесяцівугольнік.


дэкагра́м

(ад дэка- + грам)

метрычная мера вагі, роўная 10 грамам.


дэка́да

(гр. dekas, -ados = дзесятак)

1) перыяд часу ў дзесяць сутак (напр. трэцяя д. снежня);

2) дзесяцідзённы прамежак часу, прысвечаны якой-н. важнай грамадскай падзеі, мастацтву (напр. д. беларускага мастацтва).


дэкада́нс

(фр. décadence)

1) заняпад, культурны рэгрэс; 2) тое, што і дэкадэнцтва.


дэкадзі́раваць

(ад дэ- + кадзіраваць)

расшыфроўваць код якой-н. зашыфраванай інфармацыі.


дэкадэ́нт

(фр. décadent = які падае)

прадстаўнік, прыхільнік дэкадэнцтва.


дэкадэ́нцтва

(фр. décadence = заняпад)

агульная назва крызісных, упадніцкіх з’яў у культуры канца 19 — пач. 20 ст., што праяўляліся ў выражэнні безнадзейнасці, непрымання жыцця, індывідуалізму.


дэкаланіза́цыя

(ад дэ- + каланізацыя)

працэс ліквідацыі каланіялізму.


дэкалара́цыя

(лац. decoloratio)

абясколерванне.


дэкалі́н

[ад дэка- + (нафта)лін]

арганічнае злучэнне, бясколерная пахучая вадкасць, якая з’яўляецца прадуктам разбаўлення нафталіну; выкарыстоўваецца як растваральнік многіх рэчываў.


дэкалі́тр

(ад дэка- + літр)

метрычная мера вадкасці, роўная 10 літрам.


дэкало́г

(ад дэка- + -лог)

дзесяць старазапаветных рэлігійна-маральных запаведзей у Бібліі.


дэкалькава́ць

(ням. dekalkieren)

пераводзіць малюнак пры дапамозе дэкалькаманіі.


дэкалькама́нія

(фр. décalcornanie)

1) спосаб паліграфічнага пераносу каляровых малюнкаў на паперу, шкло, фарфор і іншыя матэрыялы;

2) малюнак, зроблены такім спосабам (параўн. дыяфанія).


дэкальтэ́

(фр. décolleté)

глыбокі выраз у верхняй частцы жаночага адзення.


дэкальцына́цыя

(ад дэ- + лац. calx, calcis = вапна)

знікненне солей кальцыю з касцявой тканкі пры некаторых захворваннях.


дэкаме́тр

(ад дэка- + метр)

метрычная мера даўжыні, роўная 10 метрам.


дэкампазёр

(фр. décomposer = раствараць, драбіць)

апарат для вылучэння крышталічнага гідраксіду алюмінію з раствору алюмінатаў.


дэкампенса́цыя

(ад дэ- + кампенсацыя)

парушэнне дзейнасці якога-н. органа або ўсяго арганізма ў сувязі з аслабленнем прыстасавальных механізмаў.


дэкампрэ́сар

(ад дэ- + кампрэсар)

прыстасаванне для змяншэння ціску (кампрэсіі) у цыліндры пры запуску рухавіка ўнутранага згарання або пры яго выключэнні.


дэкампрэ́сія

(ад дэ- + кампрэсія)

1) паступовае змяншэнне ціску, які дзейнічае на вадалазаў пры пад’ёме іх з глыбіні;

2) хваравіты стан, які ўзнікае ад рэзкага паніжэння ціску навакольнага паветра.


дэка́н

(ням. Dekan, ад лац. decanus = дзесятнік)

1) кіраўнік факультэта ў вышэйшай навучальнай установе;

2) старшы ксёндз, які назірае над некалькімі прыходамі;

3) тое, што і дуаен.


дэкана́т

(ням. Dekanat, ад с.-лац. decanatus)

кіраўніцтва факультэта на чале з дэканам, а таксама памяшканне, дзе яна знаходзіцца.


дэканта́цыя

(фр. décantation, ад decanter = зліваць, сцэджваць)

зліванне вадкасці з асадку пасля адстойвання або цэнтрыфугавання.


дэкапі́раваць

(фр. décaper = ачышчаць металы)

выдаляць плёнку вокіслаў з паверхні металічных вырабаў траўленнем слабым растворам кіслаты ці цыяніду перад гальванастэгіяй.


дэкапіта́цыя

(ад дэ- + лац. caput, -pitis = галава)

1) адчляненне галавы ў жывёл у час фізіялагічных і біяхімічных доследаў;

2) выдаленне пункта росту сцябла ў раслін.


дэкапо́ды

(ад дэка- + -поды)

1) дзесяціногія ракападобныя (крэветка, краб, амар, лангуст);

2) атрад марскіх драпежных галаваногіх малюскаў (цэфалаподаў) з мешкападобным целам і размешчанымі на галаве дзесяццю шчупальцамі (сепія, кальмар), параўн. актаподы.


дэкарава́ць, дэкары́раваць

(фр. décorer, ад лац. decorare)

прыгожа афармляць што-н., напр. будынак. памяшканне.


дэкара́тар

(фр. décorateur, ад лац. decorare = упрыгожваць)

1) мастак, які піша дэкарацыі;

2) спецыяліст па афармленні будынкаў, паркаў і інш. (напр. садоўнік-д ).


дэкараты́уны

(фр. décoratif, ад лац. decorare = упрыгожваць)

1) эфектны, маляўнічы, прызначаны для ўпрыгожвання (напр. д-ыя расліны, д-ае афармленне);

2) перан. ненатуральны, штучны; паказны.


дэкара́цыя

(фр. décoration, ад с.-лац. decoratio)

1) мастацкае афармленне сцэны для паказу месца і абставін тэатральнага дзеяння;

2) перан. што-н. паказное, штучнае, што служыць для прыкрыцця недахопаў, непрывабнай сутнасці чаго-н.


дэкарбаксілава́ць

(ад дэ- + карбаксіл)

адшчапляць двухвокісел вугляроду ад карбаксільнай групы (гл. карбаксіл) карбонавых кіслот.


дэкарбаксіла́зы

(ад дэ- + карбаксіл)

ферменты, якія каталізуюць адшчапленне двухвокіслу вугляроду ад карбаксільнай групы (гл. карбаксіл) амінакіслот або кетакіслот.


дэкарбаксіла́цыя

(ад дэ- + карбаксіл)

хімічная рэакцыя, якая заключаецца ў адшчапленні двухвокіслу вугляроду ад карбаксільнай групы (гл. карбаксіл) карбонавых кіслот.


дэкарбаніза́цыя

(ад дэ- + карбанізацыя)

вызваленне якога-н. матэрыялу ад вугляроду, напр. д. чыгуну пры вырабе з яго жалеза і сталі.


дэкартыка́тар

(ад с.-лац. decorticare = абдзіраць кару)

машына для дэкартыкацыі 1.


дэкартыка́цыя

(с.-лац. decorticatio = абдзіранне кары)

1) механічны спосаб аддзялення лубяной часткі лёну, канапель і іншых прадзільных раслін ад драўніны;

2) выдаленне кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозгу, якое прымяняецца ў эксперыментальнай фізіялогіі.


дэкартэлва́цыя

(ад дэ- + картэлізацыя)

ліквідацыя картэля, пазбаўленне чаго-н. прымет, характару картэля.


дэкары́раваць

гл. дэкараваць.


дэкато́на

(ад дэка- + тона)

метрычная мера вагі, роўная 10 тонам.


дэкатро́н

(ад дэка- + -трон)

іонны прыбор для пераключэння электрычных ланцугоў; выкарыстоўваецца ў вылічальнай тэхніцы.


дэкаці́раваць

(фр. décatir = знішчаць бляск)

апрацоўваць шарсцяную тканіну парай або гарачай вадой для паляпшэння яе якасці.


дэка́эдр

(ад дэка- + -эдр)

дзесяціграннік.


дэкваліфікава́ць

(ад дэ- + кваліфікаваць)

пазбаўляць кваліфікацыі.


дэкваліфіка́цыя

(ад дэ- + кваліфікацыя)

страта кваліфікацыі, прафесіянальных ведаў, навыкаў (параўн. дыскваліфікацыя).


дэ́кель

(ням. Deckel = пакрышка)

эластычная пакрышка на друкарскім цыліндры 1 або тыглі 2, якая прыціскае паперу да ўсіх элементаў друкарскай формы.


дэкламава́ць

(лац. declamare)

1) выразна чытаць мастацкія творы на памяць;

2) перан. гаварыць узнёсла, з пафасам.


дэклама́тар

(лац. declamator)

чалавек, які валодае майстэрствам дэкламацыі.


дэклама́цыя

(лац. declamatio = выпрацоўка красамоўства)

1) выразнае чытанне мастацкіх твораў на памяць;

2) перан. штучна ўзнёслая манера гаварыць.


дэкларава́ць

(лац. declarare = заяўляць, аб’яўляць)

афіцыйна абвяшчаць, выступаць з дэкларацыяй (напр. д. свабоду і роўнасць).


дэклараты́ўны

(лац. declarativus)

які мае форму дэкларацыі; урачысты (напр. д-ыя абяцанні).


дэклара́цыя

(лац. declaratio = заява, аб’ява)

1) урачыстая праграмная ўрадавая заява, абвяшчэнне ўрадам або арганізацыяй якіх-н. палітычных прынцыпаў, а таксама дакумент, у якім яны выкладзены;

2) заява падаткаплацельшчыка і некаторых катэгорый дзяржаўных служачых пра характар і памер даходаў, маёмаснае становішча;

3) дакумент, які прыкладаецца да грашовых і каштоўных пакетаў, што пасылаюцца поштай за межы краіны;

4) заява мытні ад асобы, якая перасякае граніцу, пра наяўнасць і колькасць у яе рэчаў, каштоўнасцей, валюты.


дэкласава́ны

(фр. déclassé)

які страціў сувязь са сваім класам, не ўдзельнічае ў грамадскай вытворчасці, апусціўся ў маральных адносінах.


дэкласава́цца

(фр. déclassé)

станавіцца дэкласаваным.


дэкласава́ць

(фр. déclassé)

зрабіць дэкласаваным.


дэкліна́тар

(ад лац. declmare = адводзіць убок)

прыбор для вызначэння магнітнага адхілення.


дэкліна́цыя

(лац. declinatio)

фіз. адхіленне магнітнай стрэлкі ад геаграфічнага мерыдыяна; магнітнае схіленне.


дэкліно́метр

[ад дэкліна(цыя) + -метр]

прыбор для вымярэння змен магнітнага схілення.


дэко́дэр

(англ. decode = расшыфроўваць, ад лац. de = ад, з + codex = кніга)

1) інфармацыйнае ўстройства для расшыфроўкі лічбавых кадзіраваных дадзеных;

2) пераключальнае ўстройства ў каляровых тэлевізарах для пераўтварэння відэасігналаў з адной тэлесістэмы ў другую.


дэко́кт

(лац. decoctus = прыгатаваны)

адвар з лекавых раслін.


дэко́р

(фр. décor, ад лац. decorare = упрыгожваць)

сукупнасць дэкаратыўных элементаў у архітэктуры.


дэко́рт

(ням. Dekort)

скідка з цаны тавару за датэрміновую яго аплату або больш нізкую якасць у параўнанні з умовамі здзелкі.


дэко́рум

(лац. decorum = прыстойнасць)

знешняя прыстойнасць, адпаведныя займаемай займанай пасадзе абставіны.


дэкрэме́нт

(лац. decrementum = змяншэнне)

1) фіз. колькасная характарыстыка аслаблення згасаючых ваганняў;

2) фізіял. паступовае затуханне хвалі нервовага ўзбуджэння пры яе пашырэнні па нерву, уласцівае для беспазваночных жывёл.


дэкрэ́т

(фр. décret, ад лац. decretum)

пастанова ўрада, якая мае сілу закона; указ, закон (напр. д. аб зямлі, д. аб ахове помнікаў).


дэкрэтава́ць

(фр. décréter, ад лац. decretum = дэкрэт)

устанаўліваць што-н. дэкрэтам.


дэкрэта́л

(с.-лац. decretale, ад лац. decretalis = які датычыць дэкрэта)

папскі статут.


дэкрэта́ліі

(ад лац. decretalis = які датычыць дэкрэта)

1) пастановы рымскіх пап у выглядзе пасланняў па пытаннях царкоўнага кананічнага права;

2) сярэдневяковыя зборнікі законаў і інш. прававых актаў.


дэкрэшчэ́нда

(іт. decrescendo = змяншаючы)

тое, што і дымінуэнда.


дэкстракарды́я

(ад лац dexter, -tri = правы + -кардыя)

прыроджаная анамалія становішча сэрца, пры якой большая частка сэрца размешчана ў грудной клетцы з правага боку.


дэкстра́н

(англ. dextran, ад лац. dexter = правы)

арганічнае злучэнне класа поліцукрыдаў, утворанае рэшткамі глюкозы; выкарыстоўваецца як замяняльнік плазмы крыві, а таксама ў харчовай, тэкстыльнай і папяровай прамысловасці.


дэкстро́за

(ад лац. dexter = правы)

тое, што і глюкоза.


дэкстры́ны

(фр. dextrine, ад лац. dexter = правы)

арганічныя злучэнні класа поліцукрыдаў, прадукты гідролізу крухмалу; выкарыстоўваюцца ў тэкстыльнай, паліграфічнай і абутковай прамысловасці ў якасці клейкага рэчыва.


дэкуве́р

(фр. découvert = непакрыты)

розніца паміж ацэнкай маёмасці і страхавой сумай, што пакідаецца на рызыку страхавальніка.


дэкурыёны

(лац. decuriones)

вышэйшае саслоўнае італійскіх і правінцыяльных гарадоў Рымскай імперыі.


дэлабіяліза́цыя

(ад дэ- + -лабіялізацыя)

адсутнасць акруглення губ пры вымаўленні губных галосных.


дэламіна́цыя

(ад лац. delaminare = дзяліць на слаі)

адзін з шляхоў утварэння гаструлы, пры якім клеткі зародка дзеляцца ў напрамку, паралельным яго паверхні.


дэлафандыёз

(н.-лац. delafondiosis)

глісная хвароба коней, якая выклікаецца лічынкамі дэлафандыі.


дэлафа́ндыя

(н.-лац. delafondia)

гельмінт класа нематодаў, паразіт коней, мулаў, зебраў.


дэлегава́ць

(лац. delegare)

накіроўваць каго-н. у якасці прадстаўніка на з’езд, канферэнцыю і г.д.


дэлега́т

(лац. delegatus)

прадстаўнік якога-н. калектыву, арганізацыі, дзяржавы, выбраны для ўдзелу ў рабоце з’езда, канферэнцыі, перагаворах і інш.


дэлега́цыя

(лац. delegatio)

група асоб, выбраных або ўпаўнаважаных якім-н. калектывам, арганізацыяй, дзяржавай у якасці прадстаўнікоў на з’езд, канферэнцыю, перагаворы і інш.


дэле́цыя

(лац. deletio = знішчэнне)

страта аднаго з унутраных участкаў храмасомы.


дэліба́ш

(тур. delibas, ад deli = дзікі, смелы + bas = галава)

1) ахоўнік пашы ў султанскай Турцыі;

2) перан. адважны воін, ліхі коннік.


дэлі́кт

(лац. delictum)

юр. правапарушэнне, правіннасць.


дэліміта́цыя

(лац. delimitatio)

вызначэнне дзяржаўнай граніцы з дакладным апісаннем яе праходжання і фіксацыяй на карце ў адпаведнасці з дагаворам, заключаным з суседняй дзяржавай.


дэлінкве́нт

(лац. delinquens, -ntis = які робіць правіннасць)

правапарушальнік (у англа-амерыканскім праве).


дэлі́рый

(лац. delirium = вар’яцтва)

расстройства прытомнасці з галюцынацыямі пры некаторых інфекцыйных хваробах, атручэннях, запаленнях галаўнога мозга і інш.; трызненне.


дэль

(ням. Delle = паглыбленне)

пласкадонная лінейна выцягнутая лагчына без пастаяннага вадацёку; утвараецца ў выніку дзеяння талых і дажджавых вод.


дэлькрэ́дэрэ

(ням. Delkredere, ад іт. del credere = на веру)

паручальніцтва камісіянера перад камітэнтам за выкананне здзелкі, заключанай з трэцяй асобай.


дэ́льта

(гр. delta = назва чацвёртай літары грэчаскага алфавіта, якая мае форму трохвугольніка)

вусце ракі з наноснай раўнінай, разрэзанай шматлікімі рукавамі і пратокамі (назва паходзіць ад дэльты Ніла, падобнай на грэчаскую літару).


дэльтапла́н

(ад гр. delta = назва чацвёртай літары грэчаскага алфавіта, якая мае форму трохвугольніка + -план)

безматорны лятальны апарат з мяккім купалам на трохвугольным каркасе для спартыўнага планіравання.


дэльтапланеры́зм

[ад дэльта(план) + планерызм)

тэорыя і практыка кіравання дэльтапланамі.


дэ́льта-фўнкцыя

(ад гр. delta = назва чацвёртай літары грэчаскага алфавіта + функцыя)

сімвал, што прымяняецца ў матэматычнай фізіцы пры рашэнні задач, у якія ўваходзяць сканцэнтраваныя велічыні (нагрузка, зарад і інш.).


дэльфі́н

(н.-лац. delphinus, ад гр. delphis, -inos)

1) марская млекакормячая жывёла сям. дэльфінавых падатрада зубатых кітоў;

2) спосаб спартыўнага плавання, разнавіднасць батэрфляю.


дэльфіна́рый

(ад дэльфін)

акіянарый для развядзення дэльфінаў з мэтай іх вывучэння, дрэсіроўкі і паказвання наведвальнікам.


дэльфі́ній

(н.-лац. delphinium, ад гр. delphinion)

травяністая расліна сям. казяльцовых з сінімі, блакітнымі або фіялетавымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ва ўмераных зонах; асобныя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


дэльфіно́лаг

(ад дэльфін + -лаг)

спецыяліст па вывучэнню дэльфінаў.


дэлю́вій

(лац. deluvium)

адклады на схілах гор прадуктаў выветрывання горных парод (гліны, пяску і інш.).


дэмабілізава́ць

(фр. démobiliser)

правесці дэмабілізацыю 1.


дэмабіліза́цыя

(фр. démobilisation)

1) звальненне з вайсковай службы ў запас;

2) перавод узброеных сіл і народнай гаспадаркі з ваеннага становішча на мірнае;

3) перан. аслабленне актыўнасці, гатоўнасць да выканання якіх-н. задач.


дэмаго́г

(гр. demagogos)

палітык, якія для дасягнення сваіх мэт карыстаецца дэмагогіяй 1.


дэмаго́гія

(гр. demagogia)

1) падман народных мас прывабнымі, але лжывымі абяцаннямі для дасягнення сваіх мэт;

2) пустыя мнагаслоўныя разважанні (напр. разводзіць дэмагогію).


дэмагра́фія

(ад гр. demos = народ + -графія)

навука, якая даследуе склад, колькасць, заканамернасці ўзнаўлення насельніцтва ў іх грамадска-гістарычнай абумоўленасці; звязана са статыстыкай 2.


дэмадуля́тар

(ад дэ- + мадулятар)

апарат для правядзення дэмадуляцыі.


дэмадуля́цыя

(ад дэ- + мадуляцыя)

выдзяленне нізкачастотных ваганняў з высокачастотных мадуляваных ваганняў.


дэмакра́т

(ад гр. demos- народ + -крат)

1) прыхільнік дэмакратыі;

2) член дэмакратычнай партыі;

3) той, хто вядзе просты спосаб жыцця.


дэмакратыза́цыя

(ад дэмакратыя)

укараненне прынцыпаў дэмакратыі, перабудова дзяржавы, грамадства на дэмакратычных асновах.


дэмакраты́зм

(ад дэмакратыя)

1) прызнанне і ажыццяўленне дэмакратыі;

2) народнасць, прастата.


дэмакраты́чны

(гр. demokratikos)

1) заснаваны на дэмакратыі; 2) просты, народны.


дэмакра́тыя

(гр. demokratia)

1) форма дзяржавы, заснаваная на прызнанні народа крыніцай улады;

2) прынцып арганізацыі дзейнасці калектыву, заснаваны на раўнапраўным удзеле ўсіх яго членаў.


дэ́ман

(гр. daimon = бажаство, дух)

злы дух, нячыстая сіла, д’ябал у хрысціянскай міфалогіі.


дэманало́гія

(ад дэман + -логія)

вучэнне аб нячыстай сіле, злых духах, дэманах у радзе рэлігій.


дэманетыза́цыя

(фр. démonétisation)

пазбаўленне манеты функцыі грошай, зняцце яе з абароту ў афіцыйным парадку.


дэмані́зм

(ад дэман)

вера ў існаванне злых духаў, уласцівасць дэманічнага.


дэманстрава́ць

(лац. demonstrare)

1) прымаць удзел у дэманстрацыі 1;

2) паказваць што-н. публічна, наглядным спосабам (напр. д. дасягненні);

3) знарок падкрэсліваць, выстаўляць напаказ што-н. (напр. д. сваю зацікаўленасць).


дэманстра́нт

(лац. demonstrans, -ntis)

удзельнік дэманстрацыі 1.


дэманстра́тар

(лац. demonstrator)

той, хто паказвае, дэманструе што-н.


дэманстраты́ўны

(лац. demonstrativus = паказальны)

1) які выражае нязгоду з чым-н., пратэст супраць чаго-н.; задзірлівы, знарок падкрэслены (напр. д-ыя паводзіны, д. выхад са сходу);

2) які адцягвае ўвагу праціўніка ад рэальнага становішча ва ўмовах ваенных дзеянняў.


дэманстра́цыя

(лац. demonstratio = паказванне)

1) масавае шэсце для выражэння грамадска-палітычных настрояў, патрабаванняў;

2) публічны, наглядны паказ чаго-н. (напр. д. кінафільма, д. дасягненняў);

3) паводзіны, учынкі, якія падкрэслена выражаюць пратэст, нязгоду з чым-н. (напр. д. непрыязнасці);

4) дзеянні пагрозлівага характару з боку якой-н. дзяржавы, каб уздзейнічаць на іншую дзяржаву (напр. сканцэнтраванне флоту каля граніц гэтай дзяржавы);

5) ваенная аперацыя з мэтай адцягнуць увагу праціўніка ад месца галоўнага ўдару.


дэманта́ж

(фр. démontage)

разборка машын, станкоў, абсталявання для рамонту або перамяшчэння на новае месца (напр. д. электрастанцыі).


дэманто́ід

(ад ням. Demant = алмаз + -оід)

мінерал класа сілікатаў, гранат2 зялёнага колеру; празрыстая разнавіднасць з’яўляецца каштоўным каменем.


дэманці́раваць

(фр. démonter)

рабіць дэмантаж.


дэмаралізава́ць

(фр. démoraliser)

выклікаць дэмаралізацыю2.


дэмараліза́цыя

(фр. démoralisation)

1) маральнае разлажэнне;

2) упадак духу, дысцыпліны (напр. д. войск праціўніка).


дэмаркацы́йны

(ад дэмаркацыя)

прыгранічны, размежавальны (напр. д-ая лінія).


дэмарка́цыя

(фр. démarcation)

1) устанаўленне і абазначэнне на мясцовасці граніцы паміж сумежнымі дзяржавамі;

2) мед. адмежаванне амярцвелых участкаў тканкі ад здаровых.


дэмарке́тынг

(ад дэ- + маркетынг)

від маркетынгу, накіраваны на памяншэнне попыту на тавары або паслугі, які не можа быць задаволены з-за недастатковага ўзроўню вытворчых магчымасцей, абмежаванасці таварных рэсурсаў і сыравіны.


дэма́рш

(фр. démarche)

дыпламатычнае выступленне ў форме ноты, мемарандума, заявы, адрасаванае ўраду якой-н. дзяржавы з мэтай выразіць пратэст, перасцярогу, дамагчыся ўступак і інш.


дэ́мас

(гр. demos)

народ, непрывілеяваныя слаі насельніцтва ў класавым грамадстве.


дэмаскава́ць, дэмаскірава́ць

(фр. démasquer)

парушаць маскіроўку, раскрываючы што-н. перад праціўнікам (напр. д. ваенны аб’ект).


дэмаско́пія

(ад гр. demos = народ + skopia = аглядаць)

1) вывучэнне грамадскай думкі; метад выяўлення думак, пазіцый насельніцтва і груп людзей шляхам вуснага або пісьмовага апытвання;

2) аналіз і дыягназ эканамічнай, адміністратыўнай і палітычнай сітуацыі ў дзяржаве.


дэме́нцыя

(лац. dementia = шаленства)

прыдуркаватасць, якая ўзнікае ў чалавека ў выніку паражэння галаўнога мозгу пры атэрасклерозе. эпілепсіі і інш. (параўн. алігафрэнія).


дэ́мерэдж

(англ. demurrage)

штраф за прастой судна ў час пагрузкі звыш абумоўленага дагаворам тэрміну.


дэмікато́н

(фр. demicoton)

тоўстая баваўняная тканіна, якая ўжывалася ў 19 ст.


дэмілітарызава́ць

(фр. démilitariser)

праводзіць дэмілітарызацыю, раззбраенне якой-н. дзяржавы.


дэмілітарыза́цыя

(фр. démilitarisation)

поўнае або частковае раззбраенне якой-н. дзяржавы, забарона ёй мець рэгулярную армію, ваенную прамысловасць.


дэмімо́нд

(фр. demi-monde = паўсвет)

асяроддзе какотак, палюбоўніц багачоў, якія манерамі і спосабам жыцця стараюцца браць прыклад з арыстакратыі.


дэмісезо́нны

(ад фр. demisaison = пераходная пара года)

прыгодны для нашэння вясной і восенню (напр. д. абутак).


дэміу́рг

(гр. demiurgos)

1) свабодны рамеснік, майстар, мастак у Стараж. Грэцыі;

2) кніжн. тварэц, стваральная сіла.


дэміфіза́цыя

(ад дэ- + міф)

развянчанне міфа.


дэмо́граф

(ад гр. demos = народ + -граф)

спецыяліст у галіне дэмаграфіі.


дэ́мпінг

(англ. dumping = літар. скідванне)

продаж тавараў на замежным рынку па зніжаных цэнах з мэтай выцяснення канкурэнтаў.


дэ́мпфер

(ням. Dämpfer)

прыстасаванне для гашэння механічных ваганняў, якія ўзнікаюць у машынах і прыборах у час работы.


дэмпфі́раваць

(ням. dämpfen = глушыць)

гасіць ваганні ў механічных, электрычных і іншых сістэмах шляхам рассейвання энергіі.


дэмультыпліка́тар

(ад дэ + лац. multiplicator = які павялічвае)

механізм, які дае магчымасць павялічыць цягавае намаганне аўтамабіля за кошт памяншэння хуткасці руху.


дэмуніцыпаліза́цыя

(ад дэ- + муніцыпалізацыя)

скасаванне муніцыпалізацыі, вяртанне ўласнікам забранай у іх маёмасці.


дэмута́цыя

(лац. demutatio)

аднаўленне прыроднага расліннага покрыву.


дэмэкало́гія

[ад дэм(акратызм) + экалогія]

папуляцыйная экалогія.


дэнаміна́цыя

(лац. denominatio = перайменаванне)

змяненне намінальнай вартасці грашовых знакаў для ўпарадкавання грашовага абарачэння і спрашчэння разлікаў.


дэнансава́ць

(фр. dénoncer)

заяўляць аб спыненні дзеяння, скасаванні міжнароднага дагавору.


дэнанса́цыя

(фр. dénonciation)

заява якой-н. дзяржавы аб скасаванні міжнароднага дагавору.


дэна́рый, дына́рый

(лац. denarius)

1) старажытнарымская сярэбраная манета, роўная 10 асам2;

2) сярэбраная манета германскіх дзяржаў у 5—8 ст., якая імітавала рымскі д.;

3) сярэбраная манета дзяржаў Зах. Еўропы ў 8—12 ст.; на тэрыторыі Беларусі абарачалася ў 11 ст.;

4) сярэбраная, потым білонная манета Вялікага княства Літоўскага ў 14—17 ст.


дэната́т

(лац. denotatus = вызначаны)

аб’ект; тое, што можна абазначыць пэўнай назвай.


дэнатурава́ць

(ад н.-лац. denaturatus = скажоны)

рабіць дэнатурацыю.


дэнатуралізава́ць

(ад дэ- + натуралізаваць)

пазбаўляць грамадзянства (падданства).


дэнатураліза́цыя

(ад дэ- + натуралізацыя)

1) страта грамадзянінам падданства той ці іншай дзяржавы;

2) аднаўленне таварна-грашовых адносін дзяржавы.


дэнатура́т

(н.-лац. denaturatus = скажоны)

спірт, прызначаны для тэхнічных мэт, змяшчае атрутныя або непрыемныя на смак рэчывы, якія робяць яго непрыгодным для піцця.


дэнатура́цыя

(фр. dénaturation)

змяненне ўласцівасцей бялку пад уздзеяннем якіх-н. рэчываў з мэтай тэхнічнага выкарыстання;

д. спірту — дабаўленне ў спірт атрутных або непрыемных на смак рэчываў, каб зрабіць яго непрыгодным для піцця.


дэнацыфіка́цыя

[ад дэ- + нацызм + -фікацыя]

выкараненне нацызму ў Германіі пасля другой сусветнай вайны.


дэнацыяналіза́цыя

(ад дэ + нацыяналізацыя)

1) зварот раней нацыяналізаванай маёмасці былым яе гаспадарам;

2) страта нацыянальных асаблівасцей (мовы, культуры і інш.).


дэ́ндзі

(англ. dandy)

элегантна апрануты свецкі чалавек.


дэндра-

(гр. dendron = дрэва)

першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову «дрэва».


дэндрабіёнты

(ад дэндра- + біёнты)

арганізмы-насельнікі дрэвавага яруса расліннасці (птушкі, многія насякомыя, павукападобныя і іншыя групы беспазваночных).


дэндрагра́ма

(ад дэндра- + -грама)

графічнае адлюстраванне ў двухмернай праекцыі ступені падабенства аб’ектаў.


дэндрадо́хій

(н.-лац. dendrodochium)

недасканалы грыб сям. туберкулярыевых, які развіваецца на саломе і ржышчы зерневых і злакавых траў.


дэндракліматало́гія

(ад дэндра- + кліматалогія)

вывучэнне заканамернасцей утварэння гадавых слаёў дрэвавых парод для ўстанаўлення клімату ў мінулыя геалагічныя эпохі.


дэндрало́гія

(ад дэндра- + -логія)

раздзел батанікі, які вывучае дрэвы і кустовыя расліны.


дэндраме́трыя

(ад дэндра- + -метрыя)

частка лясной таксацыі, вызначэнне запасу драўніны ў лясах, аб’ёму лесаматэрыялаў, якія нарыхтоўваюцца, якасная ацэнка лесу.


-дэндран

гл. -дэндрон.


дэндрантэ́ма

(н.-лац. dendranthema)

травяністая расліна сям. складанакветных з ружовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Кітаі, Японіі, Карэі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


дэндрапа́рк

(ад дэндра- + парк)

вялікі парк, у якім вырошчваюць дрэўныя і кустовыя расліны.


дэндра́рый

(ад гр. dendron = дрэва)

батанічны сад, дзе ў адкрытым грунце вырошчваюцца розныя віды дрэў і кустоў.


дэндрафо́ма

(н.-лац. dendrophoma)

недасканалы грыб сям. шаравідкавых, які развіваецца на травяністых раслінах.


дэндрахранало́гія

(ад дэндра- + храналогія)

вучэнне аб заканамернасцях утварэння гадавых слаёў дрэвавых парод, на аснове якога можна вызначыць узрост археалагічных знаходак.


дэндро́ідны

(ад гр. dendron = дрэва + -оід)

дрэвападобны, які галініцца, як дрэва.


дэндро́лаг

(ад гр. dendron = дрэва + -лаг)

спецыяліст у галіне дэндралогіі.


-дэндрон, -дэндран

(гр. dendron = дрэва)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «дрэва», «дрэвападобны».


дэндры́ты

(гр. dendrites = які адносіцца да дрэва)

1) незакончаныя ў развіцці крышталі дрэвападобнай формы;

2) чуллівыя, звычайна разгалінаваныя адросткі нервовай клеткі.


дэнзаме́тр

(ад лац. densus = густы, шчыльны + -метр)

апарат для вызначэння паветрапранікальнасці паперы.


дэнітрыфіка́цыя

(ад дэ- + нітрыфікацыя)

біяхімічны працэс распаду азоцістых злучэнняў (нітратаў) з выдзяленнем свабоднага азоту.


дэнсіме́тр дэнсі́метр

(ад лац. densus, densi = густы, шчыльны + -метр)

апарат для вызначэння адноснай шчыльнасці вадкасцей і цвёрдых цел.


дэнсіме́трыя

(ад лац densus, densi = густы, шчыльны + -метрыя)

сукупнасць метадаў вымярэння адноснай шчыльнасці вадкасцей і цвёрдых цел.


дэнсітаме́тр

(ад лац. densitas = гушчыня, шчыльнасць + -метр)

прыбор для вызначэння аптычнай шчыльнасці праяўленых фотаматэрыялаў.


дэнсітаме́трыя

(ад лац. densitas = гушчыня, шчыльнасць + -метрыя)

раздзел сенсітаметрыі, які займаецца вымярэннем паглынання і рассейвання святла праяўленымі фотаматэрыяламі.


дэнта́льны

(лац. dentalis)

зубны (напр. д. зычны гук).


дэнты́кула

(н.-лац. denticula)

аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць сям. эпітэміевых, якая пашырана ў азёрах, сажалках, канавах, ручаях і іншых вадаёмах сярод абрастанняў.


дэнты́кулы

(лац. denticulus = зубец)

архіт. рад невялікіх дэкаратыўных прамавугольных выступаў на карнізе ў іанічным ордэры, карынфскім ордэры і адным з варыянтаў рымска-дарычнага ордэра, сухарыкі.


дэнуда́цыя

(лац. denudatio = агаленне)

сукупнасць працэсаў разбурэння горных парод вадой, ветрам, леднікамі і перанос прадуктаў разбурэння на больш нізкія ўчасткі зямной паверхні.


дэнунцыя́тар

(лац. denuntiator)

даносчык.


дэнунцыя́цыя

(лац. denuntiatio)

данос.


дэнці́н

(ад лац. dens, -ntis = зуб)

моцнае косцепадобнае рэчыва, якое складае асноўную масу зуба.


дэнціятры́я

(ад лац. dens, -ntis = зуб + -ятрыя)

вучэнне аб хваробах зубоў і метадах іх лячэння.


дэнье́

(фр. denier)

1) даўнейшая французская манета, роўная 1/240 ліўра; выйшла з абарачэння ў пач. 19 ст.; 2)уст. мера тонкасці шаўковага валакна, якая вызначалася адносінамі вагі валакна да яго даўжыні; заменена тэксам.


дэпазі́т

(лац. depositum = рэч, аддадзеная на зберажэнне)

грошы або каштоўныя паперы, якія ўносяцца на зберажэнне ў крэдытную ўстанову (банк, натарыяльную кантору) з правам атрымаць іх назад.


дэпазі́тар

(лац. depositor)

1) уладальнік дэпазіту;

2) тое, што і дэпанент 2.


дэпазіта́рый

(фр. dépositaire, ад лац. depositum = рэч, аддадзеная на зберажэнне)

1) фізічная або юрыдычная асоба, якой давераны дэпазіты, 2) дзяржава або міжнародная арганізацыя, якія захоўваюць арыгінальны тэкст міжнароднага дагавору.


дэпалаталіза́цыя

(ад дэ- + палаталізацыя)

лінгв. страта мяккасці зычнымі гукамі.


дэпалярыза́тар

(ад дэ- + палярызатар)

дадатковае рэчыва, якое ўводзяць у гальванічны элемент для дэпалярызацыі яго электродаў.


дэпалярыза́цыя

(ад дэ- + палярызацыя)

змяншэнне ступені палярызацыі.


дэпане́нт

(лац. deponens, -ntis = які адкладвае)

1) тое, што і дэпазітар 1;

2) асоба, якой належыць грашовая сума, не выплачаная прадпрыемствам або ўстановай ва ўстаноўлены тэрмін.


дэпане́раваць

(лац. deponerе)

1) уносіць на дэпазіт; 2) перадаваць на захаванне (напр. д. ратыфікацыйныя граматы).


дэпапуля́цыя

(ад дэ- + папуляцыя)

памяншэнне колькасці папуляцыі віду жывых арганізмаў пад уплывам прыродных або антрапагенных фактараў.


дэпартава́ць

(лац. deportare = вывозіць, высылаць)

выдаляць з краіны.


дэпарта́мент

(фр. département)

1) асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Францыі;

2) аддзел вышэйшай адміністрацыйнай або судовай установы ў Расійскай імперыі і шэрагу іншых краін;

3) назва ведамства, міністэрства ў некаторых дзяржавах;

дзяржаўны д. — міністэрства замежных спраў ЗША.


дэпарта́цыя

(лац. deportatio = вываз)

прымусовае выдварэнне непажаданай асобы за межы дзяржавы.


дэпатрыятыза́цыя

(ад дэ + гр. patria = радзіма)

1) адмаўленне ад любові да радзімы, страта прывязанасці да яе;

2) ідэйны рух, накіраваны супраць патрыятычнага выхавання.


дэперсаналіза́цыя

(ад дэ + персона)

захворванне псіхікі, якое характарызуецца пачуццём адчужэння ўласных думак, эмоцый, дзеянняў.


дэпе́ша

(фр. dépêche)

1) спешнае данясенне (дыпламатычнае, ваеннае і інш.);

2) уст. тое, што і тэлеграма.


дэпігмента́цыя

(ад дэ- + пігментацыя)

страта скурай нармальнай афарбоўкі, абумоўленая знікненнем пігменту.


дэпіля́цыя

(ад лац. depilare = пазбаўляць валасоў)

тое, што і эпіляцыя.


дэпо́

(фр. dépót)

1) будынак для стаянкі і рамонту паравозаў, вагонаў і інш. (напр. трамвайнае д.);

2) будынак для пажарных машын (пажарнае д.); 3) уст. склад;

4) фізіял. накапляльнік;

д. крыві — органы чалавека і жывёл (селязёнка, печань, скура), у якіх можа знаходзіцца значная колькасць крыві, што выключана з агульнай цыркуляцыі і можа ўключацца ў яе пры інтэнсіўнай фізічнай працы, недахопе кіслароду і інш.


дэполімерыза́цыя

(ад дэ- + полімерызацыя)

працэс распаду палімера.


дэпо́рт

(фр. déport)

скупка каштоўных папер з адначасовым продажам іх на пэўны тэрмін па ніжэйшаму курсу з мэтай спекуляцыі.


дэпрэса́нты

(ад лац. depressio = прыгнечанне)

1) рэчывы, якія пры выбіральнай флатацыі адных мінералаў перашкаджаюць флатацыі іншых;

2) лекавыя рэчывы, якія прымяняюць пры псіхічнай узбуджанасці (параўн. антыдэпрэсанты).


дэпрэсі́раваць

(ад лац. depressio = прыгнечанне)

перашкаджаць флатацыі мінералаў пры дапамозе дэпрэсантаў.


дэпрэ́сія1

(лац. depressio = прыгнечанне)

1) прыгнечаны псіхічны стан чалавека;

2) біял. рэзкае паніжэнне колькасці асобін папуляцыі або віду;

3) прамысловы і гаспадарчы застой у краіне.


дэпрэ́сія2

(лац. depressio = паніжэнне, паглыбленне)

участак зямной паверхні, які ляжыць ніжэй узроўню мора (параўн. крыптадэпрэсія).


дэпута́т

(лац. deputatus = пасланы)

асоба, выбраная членам прадстаўнічага органа ўлады.


дэпута́цыя

(п.-лац. deputatio)

група ўпаўнаважаных або выбраных асоб, якая дзейнічае па даручэнні якога-н. калектыву, арганізацыі.


дэрага́цыя

(лац. derogatio)

частковая адмена старога закона.


дэратыза́цыя

(фр. dératisation, ад лац. de = з, ад + фр. rat = пацук)

знішчэнне шкодных грызуноў (мышэй, пацукоў і інш ), якія псуюць пасевы, харчовыя прадукты, тару, пераносяць узбуджальнікаў інфекцыйных хвароб чалавека і жывёл, хімічнымі, біялагічнымі і механічнымі метадамі.


дэ́раш

(польск. deresz, ад венг. deres)

конь шэрай масці з прымессю іншага колеру.


дэ́рбі

(англ. derby, ад Е. Derby = прозвішча англ. лорда)

спаборніцтвы для трохгадовых скакавых і чатырохгадовых рысістых коней; упершыню праведзены ў Англіі ў 1778 г. лордам Дэрбі.


дэ́рвіш

(кр.-тат. därviš, ад перс. därviš = жабрак)

мусульманскі манах, які вядзе аскетычны спосаб жыцця.


дэ́рма

(гр. derma = скура)

злучальна-тканкавая частка скуры ў пазваночных жывёл і ў чалавека, якая знаходзіцца пад эпідэрмісам.


-дэрма

(гр. derma = скура)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «скура», «абалонка», «плеўка».


дэрмаге́ніз

(н.-лац. dermogenys)

рыба атрада сарганападобных, якая водзіцца ў вадаёмах Інданезіі, Паўд. Індыі, Малакскага паўвострава; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


дэрмаграфі́зм

(ад дэрма + гр. grapho = пішу)

змена афарбоўкі скуры чалавека пры яе механічным раздражненні.


дэрмата-

(гр. derma, -atos = скура)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да скуры, да скурных хвароб».


дэрматаге́н

(ад дэрмата- + -ген)

знешні шчыльны пласт клетак утваральнай тканкі ў растучых кончыках каранёў і сцёблаў раслін.


дэрматаглі́фіка

(ад дэрмата- + гр. glypho = выразаю, гравірую)

навука, якая вывучае скурныя малюнкі далоняў і падэшваў; дадзеныя выкарыстоўваюцца ў крыміналістыцы, антрапалогіі, медыцыне.


дэрматазаано́зы

(ад дэрмата- + гр. zoon = жывёла)

хваробы скуры ў жывёл і чалавека, якія выклікаюцца жывёльнымі паразітамі.


дэрматакарпо́н

(н.-лац. dermatocarpon)

ліставаты сумчаты лішайнік сям. верукарыевых, які трапляецца на сухіх і часова залітых вадой камянях.


дэрматакра́ніум

(ад дэрмата- + с.-лац. cranium, ад гр. kranion = чэрап)

касцявое покрыва галавы пазваночных, утворанае скурнымі па паходжанню касцямі, што акружаюць звонку чэрап.


дэрматало́гія

(ад дэрмата + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае будову, функцыі і хваробы скуры.


дэрматаміко́зы

(ад дэрмата- + мікозы)

хваробы скуры (парша, стрыгучы лішай і інш.), якія выклікаюцца дэрматаміцэтамі.


дэрматаміцэ́ты

(ад дэрмата- + -міцэты)

група мікраскапічных грыбкоў, якія паразітуюць у скуры чалавека і жывёл.


дэрматаміязі́т

(ад дэрмата + гр. mys, myos = мышца)

калагеноз з паражэннем скуры, мышцаў, нерваў, а таксама сэрца, нырак і інш.


дэрматафі́тыі

(ад дэрмата + гр. phyton = расліна)

грыбковыя хваробы скуры, валасоў і ногцяў жывёл і чалавека, якія выклікаюцца патагеннымі грыбамі.


дэрмато́зы

(гр. derma, -atos = скура)

хваробы скуры і яе прыдаткаў (валасоў, ногцяў).


дэрмато́л

(ад гр. derma, -atos = скура + -ол)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры запаленчых захворваннях скуры і слізістых абалонак.


дэрмато́лаг

(ад дэрмата- + -лаг)

спецыяліст у галіне дэрматалогіі.


дэрмато́м

(ад дэрма + гр. tome = адрэзак)

зачатак злучальнатканкавай часткі скуры (дэрмы) у зародках хордавых жывёл і чалавека.


дэрматы́т

(ад гр. derma, -atos = скура)

запаленне скуры, выкліканае ўздзеяннем на яе механічных, фізічных або хімічных агентаў.


дэрмаці́н

(фр. dermatine, ад гр. derma, -atos = скура)

штучная скура, тканіна з нітрацэлюлозным (гл. нітрацэлюлоза) пакрыццём для абіўкі мэблі, пераплёту кніг і інш.


дэрмацы́бе

(н.-лац. dermocybe)

шапкавы базідыяльны грыб сям. павуціннікавых, які расце ў лясах на глебе, часам на драўніне; неядомы.


дэрмо́ід

(ад дэрма + -оід)

мед. пухліна, якая змяшчае тлушчападобнае рэчыва з прымессю валасоў.


дэрыва́т

(лац. derivatus = адведзены)

1) вытворнае ад чаго-н. пярвічнага, прадукт чаго-н.;

2) лінгв. новае слова, утворанае ад слова-асновы.


дэрыва́тар

(ад лац. derivatio = адвядзенне, адхіленне)

прыстасаванне для пабудовы датычных і нармалей у асобных пунктах крывых; выкарыстоўваецца пры чарчэнні складаных геаметрычных фігур.


дэрыва́цыя

(лац. derivatio = адвядзенне, адхіленне)

1) бакавое адхіленне снарадаў і куль наразной зброі ад плоскасці стральбы;

2) адвод вады з ракі, вадасховішча ці іншага вадаёма ў бакавы канал для суднаходства, энергетыкі або ірыгацыі; 3)лінгв. утварэнне новых слоў ад слова-асновы.


дэ́рык

(англ. derrick)

грузападымальны кран з паваротнай стралой.


дэрэаліза́цыя

(ад дэ- + рэалізацыя)

псіхічнае расстройства ў выглядзе перажывання адчужэння рэальнага свету, калі навакольнае ўспрымаецца аддаленым, бясколерным, нежыццёвым.


дэсальвата́цыя

(ад дэ- + сальватацыя)

з’ява, процілеглая сальватацыі.


дэса́нт

(фр. descente = літар. апусканне, высадка)

1) высадка войск з самалётаў або караблёў на тэрыторыю праціўніка;

2) войскі, прызначаныя для высадкі або высаджаныя на тэрыторыю праціўніка для баявых дзеянняў (напр. марскі д., паветраны д.).


дэ́сань

(польск. desen, ад фр. dessin = малюнак)

уст. узор.


дэсегрэга́цыя

(ад дэ- + сегрэгацыя)

адмена сегрэгацыі, ліквідацыя заканадаўства, якое падзяляе насельніцтва паводле расавых адзнак.


дэселеро́метр

(ад дэ- лац. celero = паскараю + -метр)

прыбор для вымярэння памяншэння хуткасці транспартнай машыны за адзінку часу.


дэсенсібіліза́цыя

(ад дэ- + сенсібілізацыя)

1) змяншэнне адчувальнасці арганізма да паўторнага ўвядзення хімічных рэчываў, што выклікаюць алергію;

2) змяншэнне святлоадчувальнасці фатаграфічнага матэрыялу.


дэсе́рт

(фр. dessert)

салодкія стравы, цукеркі, фрукты, якія падаюцца ў канцы абеду.


дэсігна́т

(лац. designatus = азначаны)

прадмет думкі, які адпавядае выражэнню.


дэсіка́нты

(ад лац. desiccare = высушваць)

хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для дэсікацыі.


дэсіка́цыя

(лац. desiccatio)

перадуборачнае высушванне сцёблаў і лісця раслін з мэтай паскарэння іх выспявання; праводзіцца дэсікантамі.


дэсіліка́цыя

(ад дэ- + лац. silex, -licis = крэмень)

1) працэс выветрывання горных парод, звязаны з растварэннем і вынясеннем крэменязёму;

2) збядненне магмы крэменязёмам.


дэсінхраніза́цыя

(ад дэ- + сінхранізацыя)

замяшчэнне сінхронных высокаамплітудных патэнцыялаў на электраэнцэфалаграме больш хуткімі і нізкаамплітуднымі.


дэсквама́цыя

(лац. desquamatio, ад desquamare = знімаць луску)

1) мед. злушчванне клетак эпітэлію з паверхні органаў і тканак (лушчэнне скуры);

2) злушчванне паверхневага слою горных парод у выніку рэзкіх змен тэмпературы.


дэскры́птар

(п.-лац. descriptor, ад лац. describere = апісваць)

лексічная адзінка (слова, словазлучэнне) інфармацыйна-пошукавай мовы, што адпавядае пэўнаму паняццю.


дэскрыпты́ўны

(лац. descriptivus = апісальны)

лінгв. які апісвае сінхронны стан мовы па зададзенай праграме дыстрыбутыўным метадам.


дэскры́пцыя

(лац. descriptio = апісанне)

моўная канструкцыя, якая замяняе ўласную або агульную назву прадмета.


дэскурэ́нія

(н.-лац. descurainia)

травяністая расліна сям. крыжакветных з перыста-рассечаным лісцем і бледна-жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Еўразіі і Амерыцы на палях, лугах, ля дарог.


дэсмаге́н

(ад гр. desmos = звязка + -ген)

тое, што і пракамбій.


дэсмаго́ніум

(н.-лац. desmogonium)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. эўноцыевых, якая пашырана пераважна ў тропіках.


дэсмала́зы

(ад гр. desmos = звязка)

ферменты, якія расшчапляюць арганічныя злучэнні шляхам разрыву сувязей паміж атамамі вугляроду.


дэсмало́гія

(ад гр. desmos = звязка + -логія)

раздзел анатоміі, які вывучае суставы і звязкі шкілета.


дэсмасо́мы

(ад гр. desmos = звязка + сома)

паверхневыя структуры, якія садзейнічаюць злучэнню клетак у жывёл.


дэсматра́ктум

(н.-лац. desmatractum)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. трэўбарыевых, якая трапляецца ў сажалках і рэках.


дэсматрапі́я

(ад гр. desmos = звязка + -трапія)

тое, што і таўтамерыя.


дэсмі́дыум

(н.-лац. desmidium)

ніткаватая зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая пашырана пераважна ў сфагнавых і дыстрофных вадаёмах.


дэсмо́ліз

(ад гр. desmos = звязка + -ліз)

сукупнасць працэсаў расшчаплення арганічных злучэнняў у тканках пад уплывам дэсмалазаў.


дэсмургі́я

(ад гр. desmos = звязка + ergon = справа)

раздзел хірургіі, які вывучае метады накладання павязак.


дэсо́рбцыя

(да дэ- + сорбцыя)

хім. выдаленне паглынутых рэчываў з паверхні адсарбентаў.


дэ́спат

(с.-лац. despotus, ад гр. despotes)

1) жорсткі самадзяржаўны правіцель з неабмежаванай уладай у старажытных рабаўладальніцкіх дзяржавах Усходу, у балканскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;

2) перан. жорсткі чалавек, тыран.


дэспаты́зм

(ад дэспат)

1) тое, што дэспатыя 1;

2) перан. самавольства ў адносінах да акружаючых; самадурства, тыранства.


дэспаты́я

(с.-лац. despotia, ад гр. despoteia)

1) форма самадзяржаўнай улады, неабмежаваная манархія на чале з дэспатам 1;

2) дзяржава, у якой устаноўлена такая ўлада;

3) тое, што і дэспатызм 2.


дэспера́цыя

(лац. desperatio)

адчай, роспач.


дэстабілва́цыя

(ад дэ- + стабілізацыя)

парушэнне прывычнага спосабу жыцця, раўнамернасці і пастаянства якіх-н. працэсаў, велічынь, уласцівасцей і г. д.; дзеянне, накіраванае супраць парадку.


дэстру́ктары

(лац. destructor = разбуральнік)

тое, што і рэдуцэнты.


дэстру́кцыя

(лац. destructio)

1) парушэнне або разбурэнне нармальнай структуры чаго-н. (напр. д. палімераў, д. ландшафтаў);

2) філас. высвятленне асноў філасофскіх палажэнняў (адно з цэнтральных паняццяў фундаментальнай анталогіі М. Хайдэгера).


дэсубліма́цыя

(ад дэ- + сублімацыя)

пераход газападобнага рэчыва непасрэдна ў цвёрды стан, абмінаючы вадкі (напр. ператварэнне вадзяной пары ў атмасферы непасрэдна ў лёд, снег).


дэсульфіта́цыя

(ад дэ- + сульфітацыя)

ачышчэнне кансерваванай плодаагародніннай сыравіны ад сярністай кіслаты, што выкарыстоўвалася пры сульфітацыі.


дэсульфура́цыя

(ад дэ- + лац. sulphur = сера)

выдаленне серы з расплаўленага металу (чыгуну, сталі) пры дабаўленні спецыяльных рэчываў.


дэсцэндэ́нт

(лац. descendens, -ntis = зыходны)

уст. нашчадак.


дэсюдэпо́рт

(фр. dessus de porte = над дзвярамі)

пано, размешчанае над дзвярамі.


дэталізава́ць

(фр. détailler)

распрацоўваць у дэталях, удакладняць (напр. д. схему).


дэталіме́трыя

(ад дэталь + -метрыя)

раздзел сенсітаметрыі, звязаны з фатаграфічным выяўленнем адлюстраванняў дробных дэталей, якія адрозніваюцца адна ад адной яскравасцю.


дэта́ль

(фр. détail)

1) састаўная частка машыны, механізма, якая не можа быць разабрана на іншыя, больш дробныя часткі (напр. д. самалёта);

2) прыватны факт, драбніца;

3) красамоўная падрабязнасць літаратурнага твора.


дэта́льны

(фр. détaillé)

падрабязны, з усімі дэталямі.


дэтанава́ць1

(польск. detonować, ад лац. detonare = загрымець)

узрывацца ў выніку дэтанацыі.


дэтанава́ць2

(фр. détonner)

адхіляцца ад правільнага тону ў музыцы або спевах, фальшывіць.


дэтана́тар

(ад лац. detonare = загрымець)

1) выбуховае рэчыва, здольнае сваім выбухам выклікаць дэтанацыю іншага рэчыва;

2) капсуль, запал, які служыць для ўзрыву асноўнага зарада ў боепрыпасах.


дэтана́цыя

(фр. détonation, ад лац. detonare = загрымець)

1) хуткі хімічны працэс, які суправаджаецца выдзяленнем цяпла і скорасць распаўсюджання якога большая за скорасць гуку ў дадзеным рэчыве;

2) імгненнае загаранне выбуховага рэчыва, выкліканае выбухам другога рэчыва.


дэта́ндэр

(ад фр. détendre = аслабляць)

1) машына для ахаладжэння газу спосабам яго расшырэння з адначасовым выкананнем знешняй работы;

2) клапан, памяншальнік ціску пары.


дэтано́метр

[ад дэтана(цыя) + -метр]

прыбор, які паказвае, што ў рухавіку ўнутранага згарання адбываецца дэтанацыя.


дэта́нт

(фр. détente = разрадка, аслабленне)

разрадка міжнароднай напружанасці.


дэташэ́

(фр. détaché = аддзелены)

здабыванне кожнага гуку асобна плаўным рухам смычка ў час ігры на музычных інструментах.


дэтры́т

(лац. detritus = сцёрты)

1) мед. прадукт распаду амярцвелых тканак (напр. воспенны воспавы д.);

2) арганічнае рэчыва, якое складаецца з частак вымерлых раслінных і жывёльных арганізмаў;

3) груда абломкаў горных парод, што складаюцца са шкілетаў жывёл.


дэтрытафа́гі

(ад дэтрыт + фагі)

водныя жывёлы, якія кормяцца дэтрытам 2.


дэтэ́ктар

(лац. detector = адкрывальнік)

1) вузел у радыёпрыёмніку для пераўтварэння ваганняў высокай частаты ў ваганні нізкай (гукавой) частаты;

2) фіз. прыбор для выяўлення радыеактыўнага або цеплавога выпрамянення, а таксама альфа-, бэта-, гама-часціц, нейтронаў, пратонаў.


дэтэктафо́н

(англ. detectaphone)

1) апарат са скрытым мікрафонам для падслухоўвання размоў.


дэтэкты́раваць

(ад лац. detector = які адкрывае)

ператвараць электрычныя ваганні ў ваганні меншай частаты або пастаянны ток.


дэтэкты́ў

(лац. detective)

1) агент вышукной паліцыі, які вядзе расследаванне крымінальных спраў;

2) літаратурны твор або кінафільм, у якім расказваецца аб прыгодах сышчыкаў, шпіёнаў.


дэтэрге́нты

(англ. detergent, ад лац. detergere = ачышчаць)

паверхнева-актыўныя сінтэтычныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца ў прамысловасці і быце як мыйныя сродкі і эмульгатары.


дэтэрмінава́ць

(лац. determinare)

акрэсліваць, вызначаць.


дэтэрміна́нт

(лац. determinans, -ntis = які вызначае)

выраз, які складаецца з элементаў матрыцы 2 і служыць для рашэння лінейных сістэм ураўненняў.


дэтэрміна́нта

(лац. determinans, -ntis = які вызначае)

прычына, якая вызначае ўзнікненне з’явы.


дэтэрмінаты́ў

(ад лац. determinare = вызначаць)

лінгв. старажытны элемент суфіксальнага тыпу, які цесна зросся з коранем слова.


дэтэрміна́цыя

(лац. determinatio = вызначэнне)

узнікненне якаснай своеасаблівасці паміж часткамі зародка на ранніх стадыях яго развіцця.


дэтэрміні́зм

(ад лац. determinare = вызначаць)

філасофская канцэпцыя, якая прызнае аб’ектыўную заканамернасць і прычынную залежнасць усіх з’яў прыроды і грамадства (проціл. індэтэрмінізм).


дэтэрыяра́цыя

(ад лац. deterіог = горшы)

уст. псаванне, пагаршэнне.


дэўтэрагані́ст

(гр. deuteragomstes = другі акцёр)

другі з трох акцёраў у старажытнагрэчаскім тэатры, выканаўца негалоўнай ролі (параўн. пратаганіст, трытаганіст).


дэ-фа́кта

(лац. de facto)

фактычна, сапраўды (проціл. дэ-юрэ).


дэфалія́нты

(ад дэ- + лац. folium = ліст)

хімічныя рэчывы, якія выклікаюць ападанне лісця з раслін.


дэфалія́цыя

(ад дэ- + лац. folium = ліст)

апрацоўка раслін дэфаліянтамі, каб палегчыць механізаваную ўборку ўраджаю (напр. бавоўніку); абязлісценне.


дэфармава́ць

(лац. deformare)

змяняць форму якога-н. цела, уздзейнічаючы на яго (напр. д. метал).


дэфарма́цыя

(лац. deformatio)

змяненне формы і памераў цела пад уздзеяннем знешніх сіл (напр. д. пазваночніка).


дэфасфара́цыя

(ад дэ- + фосфар)

выдаленне фосфару з расплаўленага металу (чыгуну, сталі) акісленнем.


дэфека́т

(лац. defaecatus = выдалены)

адходы цукровай вытворчасці, што змяшчаюць вапну.


дэфека́тар

(ад лац. defaecare = ачышчаць)

апарат для дэфекацыі 3.


дэфека́цыя

(лац. defaecatio)

1) ачышчэнне ад бруду;

2) вывядзенне з арганізма праз анальную адтуліну калавых мас;

3) ачышчэнне бураковага соку ад прымесей пры вырабе цукру.


дэфе́кт

(лац. defectus)

загана, недахоп;

д. масы — памяншэнне масы пры злучэнні свабодных элементарных часціц (пратонаў, нейтронаў і інш.) у адзіную сістэму, напр. атамнае ядро.


дэфектало́гія

(ад дэфект + -логія)

навука, якая вывучае заканамернасці і асаблівасці развіцця дзяцей з фізічнымі і псіхічнымі недахопамі і пытанні іх навучання і выхавання.


дэфектаскапі́я

(ад дэфект + -скапія)

сукупнасць метадаў выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў.


дэфектаско́п

(ад дэфект + -скоп)

прыбор для выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў.


дэфекто́лаг

(ад дэфект + -лаг)

спецыяліст у галіне дэфекталогіі.


дэфекты́ўны

(лац. defectivus)

з фізічнымі і псіхічнымі недахопамі; ненармальны (напр. д-ае дзіця).


дэфензі́ва1

(фр. défensive)

уст. абаронная тактыка ў вайне.


дэфензі́ва2

(польск. defensywa, ад фр. défensive)

ахоўная паліцыя ў Польшчы (1918—1939), якая вяла барацьбу з рэвалюцыйным рухам.


дэферыза́цыя

(ад дэ- + лац. ferrum = жалеза)

ачышчэнне вады ад солей жалеза, каб зрабіць яе прыгоднай для піцця і вытворчых мэт.


дэферэ́нт

(лац. déferens, -ntis = які нясе)

дапаможная акружнасць, якая прымянялася ў геацэнтрычнай сістэме свету Пталамея для тлумачэння руху планет.


дэфеты́зм

(фр. défaitisme)

нявер’е ў поспех якой-н. справы.


дэфібра́тар

(ад дэфібрацыя)

тое, што і дэфібрэр.


дэфібра́цыя

(ад фр. défibrer = вылучаць валакно)

працэс раздрабнення драўніны ў валакністую масу ў цэлюлозна-папяровай вытворчасці.


дэфібрыля́тар

(ад дэ- + лац. fibrilla = валаконца)

апарат, прызначаны для спынення фібрыляцыі сардэчнай мышцы ўздзеяннем на яе кароткачасовым электрычным токам.


дэфібрыля́цыя

(ад дэ- + лац. fibrilla = валаконца)

пабуджэнне сэрца да нармальнай дзейнасці пры дапамозе дэфібрылятара.


дэфібры́раваць

(фр. défibrer = вылучаць валакно)

ператвараць драўніну ў валакністую масу.


дэфібрэ́р

(фр. défibreur)

машына для дэфібрацыі.


дэфіле́

(фр. défile)

цясніна або вузкі, цесны праход (горнае д).


дэфілі́раваць

(фр. défiler = праходзіць чарадой)

1) урачыста праходзіць (на парадах, дэманстрацыях);

2) хадзіць туды-сюды, прагульвацца.


дэфініты́ў

(лац. definitivus = вызначальны)

форма бухгалтарскага ўліку, заснаванага на картатэцы.


дэфініты́ўны

(лац. definitivus = вызначальны)

канчатковы;

д-ыя органы — пастаянныя органы дарослай жывёліны ў адрозненне ад часовых лічынкавых і зародкавых органаў;

д. гаспадар — жывёла, у якой паразіт дасягае палавой спеласці і размнажаецца.


дэфіні́цыя

(лац. definitio)

кароткае азначэнне асноўнага зместу якога-н. паняцця, якое ўлічвае ўсе істотныя прыметы прадмета, з’явы.


дэфі́с

(рус. дефис < ням. Divis, ад лац. divisio = раздзел)

кароткая злучальная рыска паміж двума словамі або знак пераносу слова ці яго скарачэння (напр. бела-ружовы, сон-ца, б-ка).


дэфіцы́т

(лац. deficit = нестае)

1) недахоп чаго-н., нястача (напр. д. тавараў);

2) недахоп, страта як вынік перавышэння расходаў над даходамі (бюджэтны д.);

3) што-н., чаго няма ў дастатковай колькасці (напр. чарга за дэфіцытам).


дэфлагра́цыя

(лац. deflagratio)

павольнае згаранне выбуховага рэчыва ў зараднай камеры або пры няправільным вядзенні падрыўных работ.


дэфлара́нты

(ад дэ- + флора)

хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюць для знішчэння кветак раслін з мэтаю папярэджання іх плоданашэння.


дэфлара́цыя

(п.-лац. defloratio = зрыванне кветак)

пазбаўленне нявіннасці, парушэнне цэласнасці дзявоцкай плявы.


дэфлегма́тар

(ад дэ- + флегма)

апарат для дэфлегмацыі.


дэфлегма́цыя

(ад дэ- + флегма)

частковая кандэнсацыя сумесей пары і газаў з утварэннем флегмы, што дае магчымасць узбагачаць іх нізкакіпячымі кампанентамі.


дэфле́ктар

(лац. deflectare = адхіляць, адводзіць)

1) прыстасаванне для змянення напрамку патоку газу, вадкасці, гукавых хваль і г. д.;

2) выцяжное ўстройства на вентыляцыйнай шахце або коміне, якое працуе пад уздзеяннем ветру.


дэфля́тар

(лац. deflator)

індэкс цэн, які выкарыстоўваецца пры пераразліку цэнавых паказчыкаў у цэнах пэўнага года, каб улічыць уплыў інфляцыі.


дэфля́цыя

(лац. deflatio = здзіманне)

1) змяншэнне колькасці папяровых грошай, выпушчаных у перыяд інфляцыі, каб павысіць іх пакупную здольнасць;

2) выдзіманне і шліфаванне горных парод мінеральнымі часцінкамі з дапамогай ветру.


дэфо́метр

[ад дэфа(рмацыя) + -метр]

прыбор для выяўлення пластаэластычных уласцівасцей каўчуку і гумовых сумесей.


дэфраста́цыя

(ад дэ- + англ. frost = мароз)

размарожванне харчовых прадуктаў (мяса, рыбы і інш.).


дэфро́стэр

(англ. defroster)

1) камера ў халадзільніку, якая мае ацяпленне і ўзмоцненую цыркуляцыю паветра (для захавання яец, фруктаў і інш.);

2) прыстасаванне для абдзімання цёплым паветрам ветравага шкла аўтамабіля, каб не абмярзала.


дэхка́нін

(ад цюрк. dihqan = вясковы)

селянін у Сярэд. Азіі.


дэхларава́ць

(ад дэ- + хлор)

1) праводзіць дэхларацыю 1;

2) праводзіць дэхларацыю 2.


дэхлара́цыя

(ад дэ- + хлор)

1) выдаленне хлору з арганічных злучэнняў, якія змяшчаюць у сабе хлор;

2) ачышчэнне водаправоднай вады ад хлору, дзе ён застаецца пасля хларавання.


дэцы-

(лац. decem = дзесяць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае дзесятую долю меры, што названа ў другой частцы.


дэцыбе́л

(ад дэцы- + бел)

лагарыфмічная адзінка адносін энергіі, сілы ў радыётэхніцы, электратэхніцы, акустыцы, роўная 1/10 бела.


дэцыгра́м

(ад дэцы- + грам)

адзінка вагі, роўная 1/10 грама.


дэцылі́тр

(ад дэцы- + літр)

мера ёмістасці, роўная 1/10 літра.


дэцы́ма дэ́цыма

(лац. decima = дзесятая)

1) інтэрвал паміж першай і дзесятай ступенямі дыятанічнай гамы1 1;

2) дзесятая ступень дыятанічнай гамы;

3) страфа з дзесяці радкоў.


дэцыма́льны

(лац. decimalis)

дзесятковы;

д-ая сістэма — метрычная сістэма;

д-ая вага — дзесятковая вага.


дэцыма́цыя

(п.-лац. decimatio)

пакаранне смерцю кожнага дзесятага, калі не знойдзены вінаваты (старажытны спосаб расправы, які пазней адрадзілі гітлераўцы).


дэцыме́тр

(ад дэцы- + метр)

адзінка даўжыні, роўная 1/10 метра.


дэцымо́ль

(ад лац. decima = дзесятая)

рытмічная фігура з дзесяці гукаў (нот) роўнай працягласці.


дэцэмвіра́т

(лац. decemviratus)

група старажытнарымскіх дэцэмвіраў у час выканання спецыяльнага дзяржаўнага даручэння; пасада дэцэмвіра.


дэцэмві́ры

(лац. decemviri)

калегія з дзесяці чалавек, якую ў Стараж. Рыме выбіралі для выканання спецыяльных дзяржаўных даручэнняў.


дэцэнтралізава́ць

(ад дэ- + цэнтралізаваць)

праводзіць дэцэнтралізацыю.


дэцэнтраліза́цыя

(ад дэ- + цэнтралізацыя)

1) сістэма кіравання, пры якой частка функцый цэнтральнай улады пераходзіць да мясцовых органаў;

2) адмена цэнтралізацыі.


дэцэнтра́цыя

(ад дэ- + цэнтр)

неадпаведнасць восей аптычных элементаў катадыяптрычнай сістэмы.


дэцэрэбра́цыя

(ад дэ- + лац. cerebrum = мозг)

метад даследавання рэфлекторнай дзейнасці прадаўгаватага і спіннога мозгу пры ізаляцыі іх ад уплыву кары вялікіх паўшар’яў пераразаннем стваловай часткі галаўнога мозга.


дэшыфрава́ць

(фр. déchiffrer)

разбіраць напісанае шыфрам, тайнапісам або невядомым алфавітам.


дэшыфра́тар

(ад фр. déchiffrer = разбіраць)

устройства для аўтаматычнага дэшыфравання паведамлення, якое перадаецца ўмоўнымі сігналамі (кодам, шыфрам); кодапераўтваральнік.


дээмульса́тар

(ад дэ- + эмульсія)

устаноўка для аддзялення нафты ад вады.


дээмульса́цыя

(ад дэ- + эмульсія)

разбурэнне эмульсіі.


дээскала́цыя

(ад дэ- + эскалацыя)

звужэнне маштабаў, змяншэнне, паслабленне чаго-н.; спыненне эскалацыі.


дээтніза́цыя

(ад дэ- + этнас)

страта нацыянальна-спецыфічнага ў культуры, мове і побыце этнасу; згортванне або выцясненне нацыянальных формаў грамадскага жыцця.


дээтымалагіза́цыя

(ад дэ + этымалогія)

страта словам першапачатковых этымалагічных сувязей, страта ў свядомасці носьбітаў мовы сэнсавай сувязі дадзенага слова з утваральнай асновай.


дэ-ю́рэ

(лац. de jure)

юрыдычна, на падставе закона, фармальна (проціл. дэ-факта).


д’я́бал

(польск. diabeł < ст.-чэш. diabel < лац. diabolus, ад гр. diabolos)

злы дух, чорт, сатана ў рэлігійных уяўленнях.


евангелі́ст

(гр. euangelistes)

1) аўтар адной з чатырох кананічных частак евангелля;

2) член евангелічнай абшчыны або секты.


ева́нгелле

(гр. euangelion = літар. добрая вестка)

1) раннехрысціянскія творы аб «зямным жыцці» Ісуса Хрыста, якія падзяляюцца на кананічныя (Марка, Матфея, Лукі, Іаана), уключаныя царквою ў склад Новага запавету, і апакрыфічныя;

2) перан. твор, у якім змяшчаюцца асноўныя прынцыпы чаго-н.


е́гер

(ням. Jäger)

1) прафесіянальны паляўнічы, які кіруе паляваннем;

2) служачы запаведніка, які даглядае і вывучае жывёл і птушак, што там разводзяцца;

3) салдат асобых стралковых (егерскіх) палкоў у некаторых еўрапейскіх арміях у 18—19 ст.


егерма́йстар

(ням. Jägermeister)

начальнік над прыдворнымі егерамі.


егіптало́гія

(ад гр. Aigyptos + -логія)

комплексная навука, якая вывучае мову, гісторыю, культуру Стараж. Егіпта.


е́днасць

(польск. jedność)

1) адзінства, згуртаванасць;

2) агульнасць, супольнасць.


езуі́т

(с.-лац. iesuita, ад лац. Jesus = Ісус)

1) член манаскага каталіцкага ордэна «Таварыства Ісуса», заснаванага ў 1534 г. для барацьбы з Рэфармацыяй і абароны папства;

2) перан. хітры, крывадушны чалавек, здольны на ўсякую подласць.


екце́ння екцення́

(гр. ekteneia = шчырасць)

частка праваслаўнага набажэнства.


-емія

гл. -эмія.


епа́рхія

(гр. eparchia)

царкоўна-адміністрацыйная тэрытарыяльная адзінка ў праваслаўнай, каталіцкай і англіканскай цэрквах.


епі́скап

(гр. episkopos)

вышэйшае духоўнае званне ў праваслаўнай царкве (параўн. біскуп).


епіскапа́льны

(лац. episcopalis, ад гр. episkopos = епіскап)

які належыць епіскапу.


епіскапа́т

(лац. episcopatus, ад гр. episkopos = епіскап)

1) улада епіскапа;

2) епіскапы дадзенай царкоўнай акругі, дадзенага краю.


епітрахі́ль

(гр. epitrachelion)

частка абрадавага адзення праваслаўнага свяшчэнніка, якая носіцца на шыі і мае выгляд доўгага палотнішча з крыжамі.


епты́м’я

(гр. epitimia)

пакаранне ў выглядзе посту, доўгіх малітваў, якое накладаецца царквой на таго, хто парушае рэлігійныя нормы.


е́рась

(гр. hairesis)

1) рэлігійная плынь, варожая догматам пануючай рэлігіі;

2) перан. адступленне ад агульнапрынятых правіл, палажэнняў;

3) перан. бязглуздзіца, лухта (несці е.).


ераты́к

(гр. hairetikos)

1) адступнік ад догматаў пануючай рэлігіі, паслядоўнік ерасі;

2) перан. той, хто адступае ад агульнапрынятых правіл, палажэнняў.


есау́л

(тат. jasoul)

1) казацкі чын пасля гетмана ў 16—17 ст.;

2) афіцэрскі чын у казацкіх войсках царскай арміі, які адпавядаў чыну капітана ў пяхоце і ротмістра ў кавалерыі.


еўге́ніка

(англ. eugenics, ад гр. eugenes = добрага паходжання)

кірунак у генетыцы, які распрацоўвае праблемы паляпшэння біялагічных уласцівасцей чалавека.


е́ўнух

(гр. eunuchos = ахоўнік ложа)

кастрыраваны наглядчык за жанчынамі ў гарэме.


еўнухаіды́зм

(ад еўнух + гр. eidos = выгляд)

захворванне, абумоўленае прыроджанай або набытай недастатковасцю палавых залоз або недастатковасцю выдзялення гіпофізам ганадатропнага гармону.


еўпатры́ды

(гр. eupatrides)

родавая знаць у Стараж. Афінах.


еўрадо́лары

(англ. Eurodollar)

часовыя свабодныя рэсурсы ў доларах ЗША, пакладзеныя арганізацыямі і прыватнымі асобамі ў еўрапейскія банкі, якія выкарыстоўваюць іх для прадастаўлення крэдытаў.


еўрака́рд

(англ. Eurocard)

міжнародная крэдытная картка з правам карыстання ёй у любой краіне, якая з’яўляецца ўдзельніцай еўрапейскай банкаўскай сістэмы.


еўрако́смас

(ад лац. Europa + космас)

аб’яднанне прамысловых прадпрыемстваў 11 краін Еўропы, створанае ў 1961 г. для развіцця касмічнай тэхнікі і касманаўтыкі.


еўрапео́ід

(ад лац. Europa + -оід)

прадстаўнік расы, для якой характэрна светлая скура, мяккія валасы, вузкі выступаючы нос, тонкія губы.


еўропацэнтры́зм

(ад лац Europa + цэнтрызм)

прынцып і пазіцыя, паводле якіх падзеі ў свеце разглядаюцца і ацэньваюцца з еўрапейскага пункту гледжання.


еўро́пій

(н.-лац. europium, ад лац. Europa = Еўропа)

хімічны элемент з сям. лантаноідаў, рэдказямельны метал серабрыста-белага колеру; выкарыстоўваецца як паглынальнік нейтронаў у ядзернай тэхніцы, актыватар люмінафораў у каляровым тэлебачанні.


еўрыо́піс

(н.-лац. euryopis)

павук сям. цянётнікаў, які трапляецца ў фауне Беларусі.


еўста́хіеў

(ад іт. Eustachio = прозвішча іт. ўрача-анатама 16 ст.);

е-ая труба — канал, які злучае сярэдняе вуха з насаглоткай.


еўхары́стыя

(гр. eucharistia)

прычашчэнне, адно з сямі хрысціянскіх таінстваў.


ешыбо́т

(яўр. jeszibot chochme = сядзіба мудрасці)

уст. яўрэйская духоўная семінарыя.


ёг

(санскр. yо̄ga = засяроджанне, сузіранне)

паслядоўнік ёгі


ёга

(санскр. yо̄ga = засяроджанне, сузіранне)

вучэнне аб метадах і прыёмах кіравання псіхікай і псіхафізіялогіяй чалавека як аснова старажытнаіндыйскіх рэлігійна-філасофскіх сістэм; сцвярджае, што шляхам дыхальных, фізічных і маральных трэніровак можна выйсці з-пад улады пачуццяў і законаў прыроды.


ёгатэрапі́я

(ад ёга + тэрапія)

лячэнне хвароб і папярэджванне іх метадамі ёгі.


ёд

(н.-лац. iodium, ад гр. iodes = іржавы)

1) хімічны элемент з групы галагенаў, рэчыва ў выглядзе цёмна-шэрых крышталёў, якое здабываецца галоўным чынам з марскіх водарасцяў; выкарыстоўваецца ў медыцыне, фатаграфіі, тэхніцы;

2) спіртавы раствор гэтага рэчыва, прызначаны для медыцынскіх мэт.


ёдаме́трыя ёдаметры́я

(ад ёд + -метрыя)

метад колькаснага аналізу, што грунтуецца на рэакцыях акіслення, асноўным рэагентам якіх з’яўляецца ёд.


ёдафо́рм

(фр. iodoforme)

лячэбны прэпарат, арганічнае злучэнне ёду ў выглядзе крышталічнага жоўтага парашку; выкарыстоўваецца як антысептычны сродак.


ёдль

(ням. Jodel)

жанр народных песень у альпійскіх горцаў.


ёды́ды

(ад ёд)

злучэнні ёду з іншымі элементамі; выкарыстоўваюцца ў медыцыне, фатаграфіі і інш.


ёменры

(англ. yeomanry)

1) лейб-гвардыя англійскага караля;

2) даўнейшая англійская добраахвотная тэрытарыяльная конніца, што складалася з дваран і землеўласнікаў.


ёмены

(англ. yeomen)

заможнае і сярэдняе сялянства ў Англіі 14—18 ст, залежнае ад буйных землеўласнікаў, пазней — арандатары, дробныя землеўласнікі.


ёт

(гр. iota = ёта)

лінгв. нескладовы шчылінны сярэднеязычны санант, які прымыкае да папярэдняга гука і ў транскрыпцыі абазначаецца знакам «J».


ёта

(гр. iota)

літара грэчаскага алфавіта (I), якая абазначае гук «і»;

нінаёту — ані, ніколькі.


ёта́цыя

(ад ёт)

лінгв. з’яўленне зычнага гука ёт у пачатку слова перад галосным або ў сярэдзіне слова паміж галоснымі гукамі.


ёўня

(літ. jáuja)

будыніна з печкай для прасушвання снапоў перад малацьбой (звычайна пад тым жа дахам, што і ток).


жабо́

(фр. jabot)

1) карункавая зборчатая абшыўка вакол каўняра і на грудзях мужчынскай кашулі, модная ў 18 ст.;

2) высокі каўнер мужчынскай кашулі, які закрываў ніжнія часткі шчок; быў пашыраны ў 19 ст;

3) аздоба з карункаў або лёгкай тканіны ў зборках на грудзях каўняра жаночай блузкі, сукенкі.


жабрава́ць

(ст.-польск. żebrować, ад ст.-в. ням. seffr)

збіраць міласціну.


жабра́к

(польск. żebrak, ад ст.в.ням. seffr)

той, хто жабруе, жыве з міласціны.


жаве́ль

(фр. javel, ад eau de Javelle = вада Жавеля, мясціны пад Парыжам)

хлорысты раствор, едкая зеленавата-жоўтая вадкасць, якая выкарыстоўваецца для адбельвання тканін.


жагна́ць

(польск. żegnać, ад ням. segnen)

1) хрысціць крыжам каго-н., што-н.;

2) благаслаўляць.


жадэі́т

(фр. jadeite)

мінерал, які належыць да групы манаклінных піраксенаў, сілікат натрыю і алюмінію зялёнага, белага ці карычневага колеру; каштоўны вырабны камень.


жак

(польск. żak < с.-в.-ням. sac, ад лац. saccus)

рыбалоўная прылада — нерат з двума крыламі.


жака́рд

[фр. J. Jacquard = прозвішча фр. вынаходцы (1752—1834)]

тканіна з вельмі складаным буйнаўзорыстым малюнкам, вытканая на спецыяльнай (жакардавай) машыне.


жаке́й

(англ. jockey)

1) прафесіянальны яздок на конных скачках;

2) спецыяліст па трэнінгу коней-скакуноў;

3) артыст цырка, які выконвае на неасядланым кані акрабатычныя трукі.


жаке́рыя

(фр. Jacquerie, ад Jacques Bonhomme = Жак-Прасцяк, зняважлівая мянушка, якою дваране называлі сялян)

антыфеадальнае сялянскае паўстанне ў Францыі ў 1358 г.


жаке́т

(фр. jaquette)

верхняя жаночая вопратка, карацейшая за паліто.


жако́

(фр. jacquot)

шэры афрыканскі папугай з ярка-чырвоным хвастом.


жако́б

(фр. Jacob = прозвішча сям’і французскіх майстроў мастацкай мэблі 18 — пач. 19 ст.)

стыль мэблі чырвонага дрэва з накладнымі бронзавымі або латуннымі аздобамі.


жаланёры

(фр. jalonneur = літар. расстаноўшчык вех)

салдаты ў царскай арміі, якія на вучэнні або на парадзе расстаўляліся па лініі пастраення і руху войск; лінейныя (гл. лінейны 4).


жало́н

(фр. jalon = вяха)

вяха, пры дапамозе якой вызначаюць напрамак у час землямерных работ.


жалюзі́

(фр. jalousie)

1) аконныя шторы з вузкіх драўляных пласцінак на шнурах, якія выкарыстоўваюцца для рэгулявання светлавой і паветранай плыні;

2) металічныя вентыляцыйныя рашоткі, якія ўстанаўліваюцца на пражэктарах, самалётах і інш.


жанглёр

(фр. jongleur)

1) вандроўны спявак, музыкант, акцёр, акрабат у сярэдневяковай Францыі (параўн. гістрыён 2, шпільман); 2) цыркавы артыст, які спрытна падкідвае і ловіць адначасова некалькі прадметаў;

3) перан. той, хто спрытна, адвольна абыходзіцца з фактамі, словамі і інш.


жанглі́раваць

(фр. jongler)

1) падкідваць і спрытна лавіць на ляту адначасова некалькі прадметаў;

2) перан. спрытна, адвольна абыходзіцца з фактамі, словамі і інш.


жанда́р

(фр. gendarme = паліцэйскі салдат)

паліцэйскі, які знаходзіўся на службе ў жандармерыі.


жандарме́рыя

(фр. gendarmerie)

спецыяльнае паліцэйскае войска ў многіх еўрапейскіх краінах 19 — пач. 20 ст.; выконвала функцыі вышукной і палітычнай паліцыі.


жанкі́ль

(фр. jonquille)

від нарцыса з дробнымі пахучымі кветкамі, які вырошчваецца як дэкаратыўная расліна.


жанр

(фр. genre)

1) гістарычна выпрацаванае ўнутранае падраздзяленне ва ўсіх відах мастацтва з уласцівымі яму мастацкімі асаблівасцямі, напр. у літаратуры — раман, паэма, камедыя і інш., у музыцы — сімфонія, кантата, песня і інш., у выяўленчым мастацтве — партрэт, пейзаж, нацюрморт і інш.;

2) жывапіс на бытавыя сюжэты.


жанры́ст

(ад жанр)

мастак, які займаецца жывапісам на бытавыя тэмы, спецыяліст па жанру 2.


жанты́льны

(фр. gentil)

уст. манерны, какетлівы; спешчаны.


жаргані́зм

(ад жаргон)

слова або выраз любога жаргону, якія выкарыстоўваюцца за яго межамі (толькі ў гутарковай мове і мастацкай літаратуры).


жарго́н

(фр. jargon)

мова якой-н. сацыяльнай групы людзей, насычаная словамі і выразамі, уласцівымі толькі для дадзенай групы і незразумелымі для ўсіх астатніх (напр. акцёрскі ж., марскі ж.).


жардынье́рка

(фр. jardinière, ад jardin = сад)

прыгожа аформленая карзінка або скрынка для вырошчвання пакаёвых кветак.


жарт

(польск. żart, ад с.-в.-ням. schërz)

1) востры дасціпны выраз;

не на жарт — вельмі сур’ёзна;

2) невялікая камічная п’еса, звычайна бытавога характару.


жартава́ць

(польск. żartować, ад żart = жарт)

1) гаварыць што-н. несур’ёзна, смехам, для пацехі;

2) насміхацца, кпіць;

3) недаацэньваць чаго-н. (напр. ж. з агнём, ж. з хваробай).


жаўне́р

(польск. żolnierz, ад с.-в.-ням. soldnaere)

салдат польскай арміі, а ў 14—17 ст. і арміі Вялікага княства Літоўскага.


жва́ка-га́лс

(гал. zwak-hals)

прымацаваны да корпуса судна кавалак ланцуга з круком, да якога прымацоўваецца якарны ланцуг.


жок

(рум. joc, ад лац. iocus = жарт)

малдаўскі народны танец.


жуі́р

(фр. jouir)

уст. чалавек, які шукае ў жыцці толькі асалоды, уцехі.


жупа́н

(польск. żupan < іт. giuppone, ад ар. džubba)

старадаўняе верхняе мужчынскае адзенне з каляровага сукна са стаячым каўняром і вузкімі рукавамі, якое насіла польская, беларуская і ўкраінская шляхта.


журна́л

(фр. journal)

кніга або сшытак для перыядычнага запісу падзей, здарэнняў, для ўліку паспяховасці вучняў (напр. ж. дзяжурства, класны ж.).


журналі́ст

(рус. журналист, ад фр. journal = журнал)

прафесіянальны літаратурны работнік газет, часопісаў, радыё, тэлебачання.


журналі́стыка

(ад журналіст)

1) від творчай дзейнасці грамадскага кірунку па зборы, апрацоўцы і распаўсюджванні актуальных паведамленняў і звестак праз сродкі масавай інфармацыі — друк, радыё, тэлебачанне, кіно і інш.;

2) навука пра ролю і месца сродкаў масавай інфармацыі ў жыцці грамадства, пра формы і метады журналісцкай дзейнасці.


журфі́кс

(фр. jour fiхе = пэўны дзень)

уст. дзень тыдня, вызначаны для прыёму гасцей.


журы́

(фр. jury)

1) група спецыялістаў-экспертаў на конкурсе, спаборніцтве, выстаўцы, якая вызначае ступень майстэрства ўдзельнікаў і прысуджае прэміі і ўзнагароды;

2) калегія прысяжных (непрафесіянальных суддзяў), якія ўдзельнічаюць у разглядзе крымінальных і грамадзянскіх спраў у Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША і некаторых іншых краінах.


жы́га

(фр. gigue, ад англ. jig)

1) сярэдневяковы смычковы музычны інструмент;

2) даўні англійскі парны танец кельцкага паходжання, які з 17 ст. стаў салонным;

3) заключная частка сюіты.


жыклёр

(фр. gicleur)

дэталь з калібраванай адтулінай для дазіроўкі расходавання вадкасці або газу.


жыраба́нк

(ад іт. giro = абарот + банк)

банк, якія здзяйсняе безнаяўныя разлікі паміж сваімі кліентамі.


жырако́мпас

(ад гр. gyros = кола, круг + компас)

тое, што і гіракомпас.


жырандо́ль

(фр. girandole)

1 )уст. фігурны падсвечнік для некалькіх свечак;

2) фантан з некалькімі струменямі.


жыранды́ст

(ад жыронда)

член жыронды.


жыра́нт

(ням. Girant, ад іт. girante)

тое, што і індасант.


жыраско́п

(ад гр. gyros = кола, круг + -скогі)

тое, што і гіраскоп.


жыра́т

(ням. Girat, ад іт. giratario)

тое, што і індасат.


жыра́фа

(фр. girafe, ад ар. zurafa)

плямістая жвачная жывёла атрада парнакапытных з доўгай шыяй і доўгімі нагамі, якая пашырана ў Афрыцы.


жыро́

(іт. giro)

1) тое, што і індасамент; 2) від безнаяўных разлікаў у краінах Захаду (жыраразлікі) праз разліковыя чэкі.


жыро́бус

[ад гр. gyros = кола, круг + (омні)бус]

тое, што і гіробус.


жыро́нда

(фр. Gironde = вобласць у Францыі)

палітычная групоўка ў перыяд Французскай рэвалюцыі 1789—1799 гг., якая перайшла на бок контррэвалюцыі.


жэлаці́н, жэлаці́на

(фр. gélatine, ад лац. gelatus = застылы)

бялковае рэчыва жывёльнага паходжання, раствор якога пры ахаладжэнні пераходзіць у студзяністы стан; выкарыстоўваецца ў кулінарыі, фатаграфіі, тэхніцы.


жэле́

(фр. gelée)

салодкая студзяністая страва з фруктова-ягадных сокаў, малака і іншых прадуктаў з дабаўленнем жэлаціну.


жэ́мчуг

(ст.-цюрк. jenčū, ад кіт. čen-ču)

каштоўнае перламутравае рэчыва ў форме зярнят белага, ружовага, жоўтага, радзей чорнага колеру, якое здабываецца з ракавін некаторых малюскаў.


жэн-прэм’е́р

(фр. jeune premiег)

амплуа акцёра, які выконвае ролі маладых закаханых.


жэнь

(кіт. žen = чалавек)

філас. асноўная кітайская канфуцыянская дабрачыннасць; любоў да чалавека, дабрата і справядлівасць.


жэньшэ́нь

(кіт. žen-šen = корань жыцця)

від панакса з доўгачаранковым лісцем і дробнымі зеленавата-белымі кветкамі, пашыраны ва Усх. Азіі, карэнне якога высока цэніцца як лячэбны сродак; на Беларусі вырошчваецца аматарамі.


жэо́да

(фр. géode)

мінеральнае ўтварэнне акруглай формы ў пустотах горных парод.


жэра́рдыя

(н.-лац. sherardia)

травяністая расліна сям. марэнавых з востраканцовым лісцем і ярка-ліловымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і, Азіі, Паўн. Амерыцы; на Беларусі вельмі рэдкая, заносная.


жэрміна́ль

(фр. germinal, ад лац. germen = парастак)

сёмы месяц (з 21—22 сакавіка да 19—20 красавіка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.


жэст

(фр. geste)

1) рух рукі, галавы для пацвярджэння сказанага, падачы якіх-н. знакаў, сігналаў;

2) перан. учынак, зроблены з якой-н. паказной мэтай (напр. ж. ветлівасці).


жэстыкулява́ць

(фр. gesticuler)

рабіць рухі рукамі, ківаць галавой для пацвярджэння сказанага або падачы якіх-н. сігналаў.


жэстыкуля́цыя

(лац. gesticulatio)

манера жэстыкуляваць, выкананне жэстаў.


жэто́н

(фр. jeton)

1) металічны значок, які паказвае на прыналежнасць да якой-н. арганізацыі або выдаецца на памяць аб якой-н. падзеі;

2) металічны або пластмасавы кружок, які дае права на атрыманне чаго-н., замяняе манету (напр. для аплаты праезду ў метро).


жэтэ́

(фр. jeter = кідаць)

рух з кідком нагі ў класічным танцы.


заа-

гл. зоа-.


заабе́нтас

(ад заа- + бентас)

сукупнасць жывёл, якія насяляюць дно марскіх і прэсных вадаёмаў. Паўн. Амерыцы; на Беларусі вельмі рэдкая, заносная.


заагле́я

(ад заа- + гр. gloios = клей)

скапленне бактэрый (пераважна водных), якія выдзяляюць слізь або маюць слізістыя капсулы.


заала́трыя

(ад заа- + -латрыя)

сукупнасць абрадаў і вераванняў, звязаных з рэлігійным культам жывёл; была пашырана ў Стараж. Егіпце, Індыі і іншых краінах.


заало́гія

(ад заа- + -логія)

навука, якая вывучае жывёльны свет.


заамаа́са

(ад заа- + маса)

сумарная маса ўсіх жывёл або іх часткі ў любым згуртаванні (біяцэнозе, аграцэнозе, экасістэме).


заано́зы

(ад заа- + -ноз)

інфекцыйныя хваробы жывёл (чума, бруцэлёз, сап і інш.), якімі могуць заражацца людзі.


зааспо́ры

(ад заа- + споры)

клеткі водарасцей і прасцейшых грыбоў, якія здольны рухацца ў вадзе пры дапамозе жгуцікаў і служаць для бясполага размнажэння.


заатэ́хнік

(ад заатэхніка)

спецыяліст у галіне заатэхніі.


заатэ́хніка

(ад заа- + тэхніка)

тое, што і заатэхнія.


заатэ́хнія

(ад заа- + гр. techne = майстэрства)

навука аб развядзенні, гадоўлі і правільным выкарыстанні сельскагаспадарчых жывёл.


заафа́гі

(ад заа- + -фаг)

арганізмы, якія жывяцца толькі жывёльнай ежай.


заафе́рма

(ад заа- + ферма)

жывёлагадоўчая ферма.


заафі́лія

(ад заа- + -філія)

1) разнавіднасць палавой ненармальнасці, пры якой палавая цяга накіравана на жывёл;

2) перакрыжаванае апыленне раслін з дапамогай жывёл, звычайна насякомых, іншы раз — птушак (калібры) і млекакормячых.


заахо́ры

(ад заа- + гр. choreo = распаўсюджваюся)

расліны, насенне і плады якіх разносяцца жывёламі.


заахо́рыя

(ад заа- + -хорыя)

распаўсюджанне насення і пладоў раслін жывёламі, за цела якіх яны чапляюцца або выдзяляюцца з экскрэментамі.


заацы́ды

(ад заа- + -цыды)

хімічныя рэчывы для барацьбы са шкоднымі пазваночнымі жывёламі, гал. ч. з грызунамі (радэнтыцыды) і птушкамі (авіяцыды).


задыя́к [

гр. zodiakos (kyklos) = звярыны (круг)]

дванаццаць сузор’яў, праз якія Сонца праходзіць свой бачны шлях на працягу года;

знакі задыяка — абазначэнні 12 сузор’яў, якія размешчаны ўздоўж экліптыкі і названы пераважна імёнамі жывёл (Рак, Леў, Скарпіён і інш.).


заі́л

[гр. Zoilos = прозвішча старажытнагрэчаскага філосафа і крытыка (4 ст. да. н.э.)]

уст. злосны, прыдзірлівы крытык.


за́ла, зал

(ням. Saal)

1) вялікае памяшканне для мнагалюдных сходаў, якіх-н. заняткаў і інш. (напр. актавая з.);

2) прасторны пакой у кватэры, прызначаны для прыёму гасцей.


залп

(рус. залп, ад ням. Salve)

адначасовы выстрал з некалькіх гармат, мінамётаў, ракетных і рэактыўных пускавых установак, тарпедных апаратаў, стралковай і іншай зброі.


за́льбанд

(ням. Salband)

абалонка мінеральнай жылы, якая аддзяляе жылу ад горных парод, што яе акружаюць.


за́мак

(польск. zamek < чэш. zamek)

1) сярэдневяковая крэпасць, умацаванае жыллё феадала (напр. Навагрудскі з., Крэўскі з.);

2) вялікі панскі палац.


за́мша, замш

(ст.-польск. zamsza, zamsz, ад с.-в.-ням. saemisch leder)

мяккая, спецыяльна апрацаваная шкура аленя, лася, авечкі з аксамітнай паверхняй.


зана́льны

(ад зона)

які мае адносіны да пэўнай зоны, характэрны ёй (напр. з-ая расліннасць, з. турнір).


зандзі́раваць

(фр. sonder)

1) даследаваць пры дапамозе зонда (напр. з. рану);

2) перан. папярэдне выясняць якое-н. пытанне; разведваць, распытваць.


за́ндры

(ісл. sandr, ад sand = пясок)

раўніны, утвораныя каля краёў марэнных град старажытных леднікоў талымі водамі.


зао́ід

(ад заа- + -оід)

асобіна калоніі ў каланіяльных арганізмаў.


зао́лаг

(ад заа- + -лаг)

спецыяліст у галіне заалогіі.


зараптэ́ры

(н.-лац. zoraptera)

атрад насякомых з няпоўным пераўтварэннем (сумяшчаюць прыметы тараканавых і тэрмітаў); жывуць у лясным подсціле, гнілой драўніне, пад карой.


-заўр

(гр. sauros = яшчарка)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на прыналежнасць да выкапнёвых паўзуноў.


заўрало́ф

(ад гр sauros = яшчарка + lophos = грэбень)

раслінаедны дыназаўр падатрада арнітаподаў з моцна развітым гарпунападобным грэбенем чэрапа, які жыў у мелавы перыяд (гл. мезазой).


заўрапо́ды

(ад гр. sauros = яшчарка + -поды)

група чатырохногіх раслінаедных дыназаўраў юрскага і мелавога перыядаў (гл. мезазой) з тазам і канечнасцямі такога ж тыпу, як і ў рэптылій, тыповыя прадстаўнікі — антарктазаўр, брантазаўр, брахіязаўр, дыпладок.


заўраптэры́гіі

(н.-лац. sauropterygia)

атрад вымерлых водных драпежных паўзуноў, якія жылі ў трыясе.


зая́длы

(польск. zajadły)

1) які надта прыахвоціўся да чаго-н.; заўзяты (напр. з. танцор);

2) які вядзецца, выконваецца з асаблівай упартасцю, напорыстасцю; зацяты (напр. з-ая барацьба);

3) злосны, задзірысты (напр. з. чалавек).


збро́я

(польск. zbroja)

1) прылада, рэч для нападу ці абароны (напр. халодная з., агнястрэльная з.);

2) перан. сродак, спосаб для дасягнення, здзяйснення чаго-н. (напр. друк — магутная з.).


збру́я

(польск. zbroja, zbrój)

прадметы і прыналежнасці для запрагання або сядлання коней; вупраж.


здра́да

(польск. zdrada)

пераход на бок ворага; парушэнне вернасці каму-н., (напр. з. радзіме, з. ідэалам).


зебо́ід

(ад зебу + -оід)

гібрыд буйной рагатай жывёлы і зебу.


зе́бра

(парт. zebra)

дзікі афрыканскі конь з паласатай афарбоўкай цела.


зебро́ід

(ад зебра + -оід)

гібрыд каня або асла і зебры.


зе́бу

(фр. zébu, ад тыбецк. zeba)

свойская буйная рагатая жывёла з невялікім тлушчавым гарбом на карку, якая пашырана ў Азіі, Афрыцы і Паўд. Амерыцы.


зе́ін

(ад лац. zea = кукуруза)

бялок расліннага паходжання.


зейгерава́ць

(ням. seigem)

раздзяляць цвёрдыя сплавы на састаўныя часткі, улічваючы рознасць тэмператур плаўлення.


зело́тэс

(н.-лац. zelotes)

павук сям. гнафазідаў, які жыве пераважна ў хваёвых лясах у моху і подсціле.


зе́льква

гл. дзельква.


зен

(яп. zen)

японскі культ думкі і цела, разнавіднасць будызму, якая культывуе ўнутраную дысцыпліну, паглыбленне ў сябе і самасузіранне.


зензу́бель

(ням. Simshobel, ад Sims = карніз + Hobel = гэбель)

рубанак для стругання фасонных паверхняў.


зені́т

[фр. zénith, ад ар. samt (urrás) = дарога галавы]

1) астр. пункт перасячэння нябеснай сферы з вертыкальнай лініяй, праведзенай уверх ад плоскасці гарызонту (проціл. надзір); 2) перан. вышэйшая ступень, вяршыня развіцця чаго-н. (напр. з. славы).


зені́т-телеско́п

(ад зеніт + тэлескогі)

астранамічны інструмент для вымярэння малых зенітных адлегласцей або малых розніц зенітных адлегласцей зорак з мэтай вызначэння шыраты месца назірання.


зенкава́ць

(ням. senken = паглыбляць)

апрацоўваць дэталі для атрымання канічных і цыліндрычных паглыбленняў, апорных плоскасцей вакол адтулін.


зе́нкер

(ням. Senker)

металарэзны інструмент для апрацоўкі адтулін у дэталях.


зефі́р

(фр. zéphyr, ад гр. zephyros = заходні вецер)

1) паэт. цёплы лёгкі ветрык;

2) баваўняная тканіна для бялізны;

3) сорт лёгкай фруктовай пасцілы круглай формы;

4) род матылькоў.


зі́бенбунд

(ням. Siebenbund)

палітычны саюз сямі швейцарскіх кантонаў у 1830—1840-я гг., заснаваны з мэтай узмацнення цэнтралізацыі дзяржавы і дэмакратызацыі яе палітычнага ладу (параўн. зондэрбунд).


зігага́мія

(ад гр. zygon = пара, двое + -гамія)

тып палавога працэсу ў ніжэйшых грыбоў (зігаміцэтаў) і зялёных водарасцей (кан’югатаў).


зігаміцэ́ты

(н.-лац. zygomycetes, ад гр. zygon = пара, двое + mykes, -etos = грыб)

клас ніжэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне ў выніку зігагаміі; пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, ёсць паразіты, зігаміцэтавыя грыбы.


зігамо́рфны

(ад гр. zygon = пара, двое + -морфны)

які мае дзве формы;

з-ая кветка — кветка, праз якую можна правесці толькі адну плоскасць сіметрыі, што дзеліць кветку на дзве роўныя часткі, напр. кветка анюціных вочак браткоў (параўн. актынаморфны).


зігаспо́ра

(ад гр. zygon = пара, двое + спора)

спора, якая ўтвараецца ў выніку зліцця дзвюх аднолькавых па знешняму выгляду палавых клетак у некаторых водарасцяў і грыбоў.


зеге́ла

(н.-лац. zygiella)

павук сям. кругапрадаў, які трапляецца на кары і пад карой дрэў.


зігза́г

(фр. zigzag, ад ням. Zickzack)

1) ломаная лінія; тое, што мае форму ломанай лініі (напр. з. маланкі, барана-з.);

2) перан. рэзкае адхіленне ад асноўнага напрамку ў палітыцы, дзейнасці, быце (напр. з. лёсу).


зігмаіпы́на

(ням. Siekenmaschine)

ролікавая машына для згібання ліставога металу, утварэння на ім выступаў і паглыбленняў.


зігне́ма

(н.-лац. zygnema)

ніткаватая зялёная водарасць сям. зігнемавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах.


зіго́та

(гр. zygotos = злучаны)

клетка, якая ўтвараецца ў выніку зліцця дзвюх палавых клетак (гамет) у працэсе апладнення жывёл і раслін.


зізі́фус

(н.-лац. zizyphus)

дрэвавая або кустовая расліна сям. крушынавых з яйцападобным лісцем і вострымі парнымі шыпамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; некаторыя віды культывуюцца дзеля буйных салодкіх ядомых пладоў.


зільберглёт

(ням. Silberglätte)

глёт, які атрымліваюць пры выплаўленні серабра з веркблею.


зільбергро́ш

(ням. Silbergroschen)

даўняя пруская сярэбраная манета.


зімаге́ны

(ад гр. zyme = закваска + -ген)

тое, што і праферменты.


зіма́за

(ад гр. zyme = закваска)

сукупнасць ферментаў спіртавога браджэння, якія выдзяляюцца дражджамі і садзейнічаюць ператварэнню цукру ў спірт.


зімало́гія

(ад гр. zyme = закваска + -логія)

раздзел хіміі, які вывучае працэсы браджэння арганічных рэчываў.


зінгшпі́ль

(ням. Singspiel, ад singen = спяваць + Spiel = гульня)

нямецкая камічная опера, у якой спевы і танцы чаргуюцца з размоўнымі дыялогамі.


зінджа́нтрап

(ад ар. Zindz = назва Усх. Афрыкі + -антрап)

выкапнёвая чалавекападобная малпа, якая адносіцца да аўстралапітэкаў, рэшткі яе знойдзены ва Усх. Афрыцы.


зіпу́н

(цюрк. zybun)

старадаўняя верхняя сялянская вопратка ў выглядзе кафтана з даматканага сукна.


злот, зло́ты

(польск. złoty)

грашовая адзінка ў Польшчы, роўная 100 грошам.


зоа-, заа-

(гр. zoon = жывёла)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «заалагічны» або паказвае на адносіны да жывёльнага свету.


зоаантрапано́зы

(ад зоа- + антрапанозы)

тое, што і антрапазаанозы.


зоаветэрына́рны

(ад зоа- + лац. veterinarius = жывёльны)

які датычыць гадоўлі, лячэння і выкарыстання жывёл.


зоагані́дыі

(ад зоа- + ганідыі)

клеткі некаторых водарасцяў і грыбоў, здольныя рухацца ў вадзе пры дапамозе жгуцікаў.


зоагеагра́фія

(ад зоа- + геаграфія)

навука, якая вывучае размеркаванне, размяшчэнне жывёл на зямным шары.


зоагео́граф

(ад зоа- + географ)

спецыяліст у галіне зоагеаграфіі.


зоагігіе́на

(ад зоа- + гігіена)

навука аб ахове здароўя жывёл.


зоамарфі́зм

(ад зоа- + -марфізм)

уяўленне багоў у вобразе жывёл у даўніх рэлігіях; папярэднічала, а часам і спадарожнічала антрапамарфізму.


зоамеліяра́цыя

(ад зоа- + меліярацыя)

паляпшэнне прыродных і антрапагенных аб’ектаў шляхам выкарыстання абарыгенных або інтрадукаваных відаў жывёл.


зоапалеантало́гія

(ад зоа + палеанталогія)

тое, што і палеазаалогія.


зоапаразі́ты

(ад зоа- + паразіты)

жывёлы, якія шматкратна харчуюцца за кошт іншых жывёл, не забіваючы іх, напр. многія прасцейшыя, гельмінты, насякомыя.


зоапатало́гія

(ад зоа- + паталогія)

навука аб паталагічных працэсах у арганізме жывёл.


зоапланкто́н

(ад зоа- + планктон)

планктон, які складаецца з жывёльных арганізмаў.


зоапсіхало́гія

(ад зоа- + псіхалогія)

галіна псіхалогіі, якая вывучае псіхіку жывёл.


зоапсіхо́лаг

(ад зоа- + псіхолаг)

спецыяліст у галіне зоапсіхалогіі.


зоаспара́нгп

(ад зоа- + спарангій)

органы непалавога размнажэння ў некаторых водарасцей і ніжэйшых грыбоў; клеткі, у якіх утвараюцца зааспоры.


зоатамі́я

(ад зоа- + -тамія)

навука аб будове арганізма жывёл, яго органах і сістэмах.


зоафенало́гія

(ад зоа- + феналогія)

навука аб сезонных з’явах у жывёльным свеце, раздзел феналогіі.


зоахларэ́ла

(ад зоа- + хларэла)

тое, што і эндасімбіёз.


зоацэно́з

(ад зоа- + -цэноз)

сукупнасць жывёл, якія ўваходзяць у склад біяцэнозу.


-зой

(гр. zoe = жыццё)

другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «жыццё».


зо́лі1

(ням. Sol, ад лац. solutio = растварэнне)

вельмі дробныя часцінкі якога-н. рэчыва ў вадкім, цвёрдым або газападобным асяроддзі; адрозніваюць гідразолі, арганазолі і аэразолі.


зо́лі2

(ням. Soll = паніжэнне)

невялікія круглаватыя ўпадзіны ванны глыбінёй да 5 м і дыяметрам да 60 м, якія ўтвараюцца ў выніку прасадкі грунту на месцы пахаванага водна-ледніковымі водна-ледавіковымі адкладамі «мёртвага» лёду.


зо́на

(лац. zona, ад гр. zone = пояс)

прастора, раён, тэрыторыя паміж якімі-н. граніцамі, характарызуецца агульнымі адзнакамі (напр. арктычная з., лясная з., бяз’ядзерная з.).


зонг

(англ. song = песня)

від балады, часта парадыйнага, гратэскнага характару з бадзяжніцкай тэматыкай, блізкай да джазавага рытму, якая змяшчае вострую сатыру і крытыку грамадства; выконваецца ў выглядзе інтэрмедыі або аўтарскага каментарыя.


зонд

(фр. sonde)

1) медыцынскі інструмент ў выглядзе трубачкі, якая ўводзіцца ўнутр арганізма з дыягнастычнай ці лячэбнай мэтай;

2) металічны бур для даследавання падглебы;

3) невялікі паветраны шар з самапісным прыстасаваннем для вывучэння верхніх слаёў атмасферы.


зо́ндэрбунд

(ням. Sonderbund = асобы саюз)

палітычны саюз сямі кансерватыўна-каталіцкіх швейцарскіх кантонаў у 1845—1848 гг., які супрацьстаяў імкненню пратэстанцкіх кантонаў да цэнтралізацыі і правядзення ліберальных рэформ (параўн. зібербунд).


зо́ра

(н.-лац. zora)

павук сям. клубіянідаў, які пашыраны ў лясах.


зораастры́зм

(ад гр. Zoroaster, ад перс. Zaratušira = імя прарока)

рэлігія, якая была пашырана ў старажытнасці і ў перыяд сярэдневякоўя ў краінах Блізкага і Сярэд. Усходу і прапаведавала ідэю барацьбы дабра і зла.


зуа́ў

(фр. zouave, ад ар. zuaua = назва аднаго з плямён у Алжыры)

1) салдат французскіх каланіяльных войск, якія фарміраваліся з жыхароў Алжыра;

2) салдат наёмных стралковых часцей у арміі султанскай Турцыі.


зу́мер

(ням. Summer)

электрамагнітны прыбор для падачы гукавых сігналаў, выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы, тэлефаніі.


зумпф

(ням. Sumpf)

1) назапашвальная ёмістасць для вады ці гідрасумесі, якія потым перапампоўваюцца землясосам, вуглясосам ці інш.;

2) частка шахтавага ствала, заглыбленая ніжэй самага глыбокага эксплуатацыйнага гарызонту;

3) адстойнік для прамывачнага раствору пры разведвальным бурэнні;

4) заглыбленне ў ніжняй частцы стаяка лінейнай формы.


зурна́

(тур. zurna, ад перс. surna)

усходні народны духавы музычны інструмент тыпу габоя.


зы́чыць

(польск. życzyć)

1) жадаць, выказваць каму-н. якія-н. пажаданні;

2) абяцаць, прадказваць што-н.


зэ́даль

(ст.-польск. zedel, ад с.-в.-ням. sëdel)

услон, пераносная лаўка на ножках.


зюйд

(гал. zuiden)

1) поўдзень, паўднёвы напрамак;

2) паўднёвы вецер.


зюйд-ве́ст

(гал. zuid-west)

1) паўднёвы захад, паўднёва-заходні напрамак;

2) паўднёва-заходні вецер.


зюйдве́стка

(гал. zuidwester)

1) капялюш з непрамакальнай тканіны з шырокімі палямі;

2) шырокі непрамакальны плашч з капюшонам.


зюйд-о́ст

(гал. zuid-oost)

1) паўднёвы ўсход, паўднёва-ўсходні напрамак;

2) паўднёва-ўсходні вецер.


іаані́ты

(ад лац. Joannes = імя святога)

тое, што і госпітальеры.


іаназо́нд

(ад іон + зонд)

радыётэхнічнае ўстройства для вызначэння вышынь, дзе адбіваюцца ад іанасферы радыёхвалі на пэўных частотах або ў дыяпазонах частот.


іанасфе́ра

(ад іон + сфера)

верхні слой атмасферы (ад 80 да 500 км), які ўтрымлівае ў сабе іоны і свабодныя электроны.


іанафо́н

(ад іон + -фон)

генератар ультрагукавых ваганняў.


іанізава́ць

(ад іон)

выклікаць іанізацыю, насычаць іонамі (напр. і. газ).


іаніза́тар

(ад іанізаваць)

1) тое, што выклікае іанізацыю (рэнтгенаўскія прамяні, гама-прамяні і інш.);

2) прыбор для іанізацыі (напр. паветра ў памяшканні).


іаніза́цыя

(ад іанізаваць)

утварэнне іонаў (напр. і. паветра).


іані́ты

(ад іон)

рэчывы, здольныя выклікаць абмен іонамі, уплываць на абмен іонаў; іонаабменнікі.


іані́чны

(гр. ionikos);

і. ордэр — архітэктурны ордэр, які склаўся ў іанічных абласцях Стараж. Грэцыі; вызначаецца наяўнасцю базы, валюты на капітэлі і антаблементам без метопаў і трыгліфаў (параўн. дарычны, карынфскі).


іано́л

(ад іон + -ол)

арганічнае злучэнне, парашок жоўтага колеру, які выкарыстоўваецца як антыакісляльнік пры вырабе харчовых прадуктаў, каўчуку і інш.


ібе́рыс

(н.-лац. iberis)

травяністая расліна сям. капуставых з ланцэтным цёмна-зялёным лісцем і белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Паўд. Еўропе і Малой Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


і́біс

(лац. ibis, ад гр. ibis, з егіп.)

птушка атрада буслападобных з доўгімі нагамі і доўгай загнутай дзюбай, якая жыве ў балоцістых месцах трапічнага і ўмеранага паясоў.


ібн

(ар. ibn = сын)

кампанент ва ўласным імені перад імем бацькі, які абазначае «сын», «нашчадак», у народаў, што карыстаюцца арабскай мовай.


івасі́

(рус. иваси, ад яп. iwasi)

невялікая прамысловая рыба сям. селядцовых, ціхаакіянская сардзіна.


ігапо́

(парт. igapo)

ландшафт нізкіх поймаў уздоўж вялікіх рэк у басейне Амазонкі.


і́глу

(англ. igloo, ад эскім. igdlu)

купалападобная хаціна з лёду ў канадскіх эскімосаў.


ігнарава́ць

(польск. ignorowac, ад лац. ignorare = не ведаць, не прызнаваць)

свядома не звяртаць увагі на каго-н., што-н., пагардліва ставіцца да каго-н., чаго-н. (напр. і. факты).


ігнара́нцыя

(лац. ignorantia = няведанне)

недасведчанасць.


ігнімбры́т

(ад лац. ignіs = агонь + imber = лівень)

вулканічная горная парода са сплаўленых абломкаў лавы і попелу з лінзападобнымі ўключэннямі вулканічнага цёмнага шкла.


ігніпункту́ра

(ад лац. ignis = агонь + punctura = укол)

1) спосаб лячэння бародавак, мазалёў і некаторых пухлін прыпяканнем распаленым металам;

2) метад кітайскай народнай медыцыны; прыпяканне скуры ў пэўных пунктах тлеючымі палачкамі з сухога палыну.


ігнітро́н

(ад лац. ignis = агонь + -трон)

аднаанодны ртутны вентыль 3, у якім перыядычнае прапусканне току адбываецца пры дапамозе спецыяльнага электрода; выкарыстоўваецца як выпрамнік пераменнага току.


і́грэк

(фр. у grec = грэчаскае «і»)

1) назва перадапошняй літары (у) лацінскага алфавіта;

2) мат. невядомая велічыня, якая абазначаецца пры вылічэннях гэтай літарай (побач з літарамі х, z).


ігуа́на

(ісп. iguana, з індз.)

буйная яшчарка, якая жыве пераважна на дрэвах у трапічнай частцы Паўд. Амерыкі.


ігуанадо́нт

(ад ігуана + -адонт)

буйны раслінаедны дыназаўр падатрада арнітаподаў, які жыў у мелавы перыяд (гл. мезазой).


ігу́мен

(гр. hegoumenos = вядучы, кіраўнік)

настаяцель праваслаўнага мужчынскага манастыра.


ігу́мення

(гр. hegoumeni)

настаяцельніца праваслаўнага жаночага манастыра.


і́да

(эсп. ido = нашчадак)

найбольш вядомая разнавіднасць перапрацаванага эсперанта.


і́дал

(гр. eidolon = малюнак, падабенства)

1) фігура, статуя, якой пакланяліся язычнікі як богу;

2) перан. прадмет абажання або нізкапаклонства.


іда́льга, гіда́льга

(ісп. hidalgo)

дробнамаянтковы рыцар у сярэдневяковай Іспаніі.


і́ды

(лац. idus)

пятнаццаты дзень сакавіка, мая, ліпеня, кастрычніка і трынаццаты дзень астатніх месяцаў у старажытнарымскім календары.


ідыёма

(гр. idioma = своеасаблівы выраз)

устойлівы моўны выраз, значэнне якога не супадае са значэннямі асобных слоў, што яго складаюць (напр. сабаку з’есці — - набыць вопыт).


ідыёт

(лац. idiota, ад гр. idiotes = невук)

1) чалавек, хворы на ідыятыю;

2) перан. дурань, тупіца.


іды́лія

(гр. eidyllion = карцінка)

1) жанравая разнавіднасць буколікі, паэтычны твор, у якім ідэалізавана абмалёўваецца сельскі быт на ўлонні прыроды;

2) перан. мірнае, шчаслівае, гарманічнае жыццё, існаванне пераважна на ўлонні прыроды (напр. і. вясковага жыцця).


і́дыш

(ням. jüdisch = яўрэйскі)

мова часткі яўрэяў, якія пражываюць у Еўропе, Амерыцы, Паўд. Афрыцы, заснаваная на нямецкіх дыялектах.


ідыя-

(гр. idios = свой, уласны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «свой, уласны», «асобны», «своеасаблівы».


ідыяадапта́цыя

(ад ідыя- + адаптацыя)

прыстасаванне арганізмаў да пэўнага вузкага кола ўмоў існавання, якія выпрацаваліся ў працэсе эвалюцыі (параўн. арамарфоз).


ідыябла́сты

(ад ідыя- + -бласты)

раслінныя клеткі, якія адрозніваюцца па форме, структуры або змесціву ад астатніх клетак той жа тканкі (напр. камяністыя клеткі плода грушы).


ідыягра́ма

(ад ідыя- + -грама)

схематычнае адлюстраванне гаплоіднага (гл. гаплоід) набору храмасом арганізма, якія размяшчаюць у рад адпаведна з іх памерамі.


ідыяле́кт

(ад ідыя- + (дыя)лект)

індывідуальная мова, моўныя навыкі індывідуума ў пэўны перыяд.


ідыямарфі́зм

(ад ідыя- + -марфізм)

здольнасць мінералаў, якія крышталізуюцца ў магме, набываць уласцівыя ім крышталеграфічныя абрысы.


ідыяма́тыка

(гр. idiomatikos = асаблівы)

1) вучэнне аб ідыёмах, 2) сукупнасць ідыём якой-н. мовы.


ідыяматы́чны

(гр. idiomatikos)

які адносіцца да ідыяматыкі.


ідыяпла́зма

(ад ідыя- + -плазма)

сукупнасць структурных кампанентаў клеткі, звязаных са зберажэннем і перадачай генетычнай інфармацыі.


ідыясінкразі́я

(гр. idiosynkrasia)

павышаная, хваравітая адчувальнасць чалавечага арганізма да пэўных рэчываў, адрозніваецца ад анафілаксіі развіццём пасля першага ўвядзення, без папярэдняй сенсібілізацыі 1.


ідыяты́зм

(гр. idiotismos)

1) тое, што і ідыятыя;

2) перан. неразумнасць, бязглуздасць.


ідыяты́п

(ад гр. idios = свой, уласны + тып)

сукупнасць спадчынных фактараў асобіны, якая складаецца з геному, плазмону, а ў зялёных раслін яшчэ і з пластома.


ідыяты́я

(гр. idioteia)

псіхічная хвароба, цяжкая форма разумовай адсталасці (алігафрэніі); параўн. дэбільнасць, імбецыльнасць.


ідыяфо́ны

(ад ідыя- + -фон)

музычныя ўдарныя інструменты, у якіх гук узнікае праз ваганне ўсяго інструмента (напр. звон, гонг).


ідэагра́ма

(ад гр. idea = паняцце + -грама)

умоўны знак, які абазначае (у адрозненне ад літары) не гук якой-н. мовы, а цэлае паняцце, напр. кітайскі або егіпецкі іерогліф, матэматычная лічба і знак.


ідэагра́фія

(ад гр. idea = паняцце + -графія)

пісьмо пры дапамозе ідэаграм, калі знак абазначае цэлае паняцце, напр. кітайскае іерагліфічнае пісьмо, матэматычныя лічбы і знакі.


ідэа́л

(фр. idéal, ад гр. idea = паняцце)

1) вышэйшая мэта дзейнасці грамадства, асобы, мяжа імкненняў, жаданняў;

2) дасканалы, найлепшы ўзор (напр. і. чалавека).


ідэалізава́ць

(фр. idéaliser, ад гр. idea = паняцце)

паказваць каго-н., што-н. лепшым, чым ёсць у сапраўднасці; надзяляць ідэальнымі якасцямі.


ідэаліза́цыя

(фр. idéalisation, ад п.-лац. idealis = ідэальны, ад гр. idea = паняцце)

паказ каго-н., чаго-н. лепшым, чым ёсць у сапраўднасці; надзяленне ідэальнымі якасцямі.


ідэалі́зм

(фр. idéalisme, ад плац. idealis = ідэальны, ад гр. idea = паняцце)

1) філасофскі кірунак, процілеглы матэрыялізму, які асновай усяго існуючага лічыць свядомасць, ідэю, а не матэрыю (напр. суб’ектыўны і.);

2) схільнасць да ідэалізацыі, прыхарошвання рэчаіснасці;

3) здольнасць, жаданне бескарысліва служыць якой-н. справе, перавага высокіх маральных ідэалаў над матэрыяльнымі.


ідэалі́ст

(фр. idéaliste, ад п.-лац. idealis = ідэальны, ад гр. idea = паняцце)

1) паслядоўнік ідэалізму 1;

2) чалавек, схільны ідэалізаваць, прыхарошваць рэчаіснасць.


ідэало́гія

(ад гр. idea = паняцце + -логія)

сістэма поглядаў, уяўленняў, ідэй якога-н. грамадства, класа, палітычнай партыі.


ідэа́льны

(п.-лац. idealis, ад гр. idea = паняцце)

1) які існуе толькі ў свядомасці, у ідэях і ўяўленнях;

2) які адпавядае паняццю аб ідэале; узвышаны (напр. і-ая любоў);

3) вельмі добры, узорны (напр. і-ыя ўмовы).


ідэамато́рны

(ад гр. idea = ідэя, вобраз + лац. motor = які прыводзіць у рух);

і. акт — з’яўленне нервовых імпульсаў, якія забяспечваюць пэўны рух пры ўяўленні аб гэтым руху.


ідэнтагра́фія

(ад лац. identicus = аднолькавы + -графія)

нефатаграфічны, зроблены тушшу або алоўкам негатыў.


ідэнтыфікава́ць

(с.-лац. identificare = атаясамліваць)

рабіць ідэнтыфікацыю.


ідэнтыфіка́цыя

(ад ідэнтыфікаваць)

устанаўленне поўнага супадзення, адпаведнасці аднаго прадмета, з’явы, паняцця другому; атаясамліванне.


ідэнты́чны

(с.-лац. identicus)

такі самы, аднолькавы, раўназначны, цалкам адпаведны чаму-н. (напр. і. тэкст).


ідэо́лаг

(ад гр. idea = паняцце + -лаг)

прыхільнік, абаронца ідэалогіі якога-н. грамадскага класа, групы, кірунку.


ідэфі́кс

(фр. idée fixe)

апантанасць чалавека неадчэпнай, маніякальнай ідэяй.


ідэ́я

(гр. idea = паняцце)

1) сукупнасць паняццяў, уяўленняў аб рэчаіснасці ў свядомасці чалавека, якая выражае яго адносіны да навакольнага свету;

2) асноўны, істотны прынцып светапогляду;

3) асноўная думка, задума, якая вызначае змест чаго-н. (напр. і. рамана);

4) намер, план (напр. і. эканамічнага развіцця).


іегаві́ст

(ад ст.-яўр. Jahwe = імя бога ў юдаізме)

член хрысціянскай секты, заснаванай у 1872 г. ў ЗША; прызнаюць адзіным богам Іегову, адвяргаюць асноўныя хрысціянскія догматы.


іе́на

(яп. iena)

грашовая адзінка Японіі, роўная 100 сенам.


іерадыя́кан

(гр. hierodiakonos)

манах у сане дыякана.


іерамана́х

(гр. hieromonachos)

манах у сане свяшчэнніка.


іера́рх

(гр. hierarches)

царкоўна-афіцыйная назва епіскапа.


іерархі́чны

(гр. hierarchikos)

які мае адносіны да іерархіі, згодны з іерархіяй (напр. і-ая лесвіца).


іера́рхія

(гр. hierarchia)

паслядоўнае размяшчэнне пасад, званняў, з’яў ад ніжэйшых да вышэйшых у парадку іх падпарадкаванасці (службовая і-ія).


іераты́зм

(ад гр. hieratikos = абрадавы, свяшчэнны)

урачыстая застыласць і абстрактнасць адлюстравання постацей, характэрная галоўным чынам для мастацтва старажытнага свету і сярэдневякоўя.


іераты́чны

(гр. hieratikos)

свяшчэнны, жрэцкі;

і-ае пісьмо — скорапіс, які стварылі егіпцяне на аснове іерогліфаў для напісання рэлігійных тэкстаў.


іеро́гліфы

(гр. hieroglyphoi = свяшчэнныя знакі)

1) фігурныя знакі ў ідэаграфічным пісьме (гл. ідэаграфія), якія абазначаюць цэлыя паняцці, словы або склады (напр. старажытнаегіпецкія іерогліфы, кітайскія іерогліфы); 2) перан. неразборлівы почырк.


іерэ́й

(гр. hiereus = літар. жрэц)

адна з назваў свяшчэнніка ў праваслаўнай царкве.


іерэмія́да

(ад н.-лац. Jeremias = імя біблейскага прарока)

слёзная, горкая скарга, нараканне.


іза-

(гр. isos = роўны, аднолькавы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «роўны», «аднолькавы».


ізаакта́н

(ад іза- + актан)

насычаны вуглевадарод, бясколерная вадкасць з пахам бензіну, якая выкарыстоўваецца для вырабу авіяцыйнага бензіну.


ізаампліту́ды

(ад іза- + амплітуда)

ізалініі аднолькавай амплітуды таго або іншага метэаралагічнага элемента (тэмпературы, ціску, вільготнасці паветра і інш.) за пэўны перыяд.


ізаанемо́ны

(ад іза- + гр. anemos = вецер)

ізалініі сярэднегадавой хуткасці ветру.


ізаанкі́я

(ад іза- + гр. onkos = велічыня, цяжар)

адносная пастаяннасць анкатычнага ціску плазмы крыві.


ізаа́нты

(ад іза- + гр. anthos = кветка)

ізалініі тэрмінаў зацвітання якіх-н. раслін.


ізаасмі́я

(ад іза- + гр. osmos = штуршок)

адносная пастаяннасць асматычнага ціску ў вадкіх асяроддзях і тканках арганізма.


ізаа́тмы

(ад іза- + гр. atmos = выпарванне)

ізалініі выпарвання за пэўны перыяд.


ізаба́зы

(ад іза- + база)

ізалініі тэктанічных падніманняў або апусканняў за пэўны перыяд.


ізаба́ры

(ад іза- + гр. baros = цяжар, ціск)

1) ізалініі атмасфернага ціску ў пэўны момант;

2) лініі на дыяграме, якія паказваюць залежнасць паміж фізічнымі велічынямі пры пастаянным ціску;

3) атамныя ядры розных хімічных элементаў з аднолькавым масавым лікам.


ізаба́ты

(ад іза- + гр. bathos = глыбіня)

ізалініі глыбінь вадаёмаў (акіянаў, мораў, азёр і інш.).


ізабро́нты

(ад іза- + гр. bronte = гром)

ізалініі колькасці навальнічных дзён.


ізабута́н

(ад іза- + бутан)

арганічнае злучэнне, якое адрозніваецца ад бутану толькі змяшчэннем вугалю і вадароду ў часцінцы.


ізабутыле́н

(ад ba- + бутылен)

арганічнае злучэнне, бясколерны газ, з якога атрымліваюць ізаактан, сінтэтычны каўчук, сінтэтычныя смолы.


ізаве́лы

(ад ba- + лац. velox = які хутка рухаецца)

тое, што і ізаанемоны.


ізаверы́н

(ад іза- + лац. verus = дзейсны)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для паскарэння родаў і скарачэння мускулатуры маткі ў пасляродавы перыяд.


ізагалі́ны

(ад іза- + гр. hals = соль)

ізалініі салёнасці вады.


ізагаме́ты

(ад іза- + гаметы)

гаметы аднолькавай велічыні, формы і рухомасці.


ізага́мія

(ад іза- + -гамія)

тып палавога працэсу ў ніжэйшых раслін, пры якім палавыя клеткі, што зліваюцца, аднолькавыя па знешняму выгляду і адрозніваюцца толькі фізіялагічнымі ўласцівасцямі.


ізагана́льны

(ад іза- + гр. gonia = вугал)

мат. роўнавугольны.


ізагеатэ́рмы

(ад іза- + геа- + -тэрмы)

ізалініі пунктаў зямной кары з аднолькавай тэмпературай на глыбінях, куды не даходзяць гадавыя ваганні тэмпературы.


ізагіе́ты

(ад іза- + гр. hyetos = дождж)

ізалініі колькасці атмасферных ападкаў за пэўны перыяд.


ізагі́псы

(ад іза- + гр. hypsos = вышыня)

ізалініі вышыні зямной паверхні над узроўнем мора.


ізагло́са

(ад іза- + глоса)

лінія на дыялекталагічнай карце, якая абазначае граніцу пашырэння асобнай моўнай з’явы.


ізаго́ны

(гр. іза- + -гон)

ізалініі арыентацыі пэўнай фізічнай велічыні (напр. у метэаралогіі — напрамак ветру, у астраноміі — сонечнага зацьмення).


ізагра́ф

(ад іза- + -граф)

мастак-іканапісец.


ізагра́фія

(ад іза- + -графія)

1) дакладнае ўзнаўленне якіх-н. пісьмён, рукапісаў, почыркаў і інш.;

2) іканапіс.


ізадро́м

(ад іза- + -дром)

устройства, якое забяспечвае гнуткую зваротную сувязь у аўтаматычных рэгулятарах.


ізадына́мы

(ад іза- + гр. dynamis = сіла)

ізалініі напружання магнітнага поля Зямлі.


ізадэ́нсы

(ад іза- + лац. densus = шчыльны)

ізалініі густаты паветра.


ізазі́мы

[ад іза- + (эн)зімы]

тое, што і ізаферменты.


ізазо́ма

(ад ba- + гр. zoma = пояс)

насякомае атрада перапончатакрылых; шкодзіць зерневым культурам, травам і пладовым дрэвам.


ізаіо́нія

(ад іза- + іоны)

адносная пастаяннасць іоннага складу ўнутранага асяроддзя арганізма.


ізакатаба́зы

(ад іза- + гр. katabasis = рух уніз, спуск)

ізалініі апускання зямной кары ў працэсе векавых ваганняў.


ізакефа́лія

(ад іза- + гр. kehpale = галава)

размяшчэнне галоў на адным узроўні ў рэльефах і жывапісе.


ізакліна́ль

(ад іза- + гр. klino = нахіляю)

складка горных парод, якая характарызуецца паралельным размяшчэннем пластоў.


ізаклі́ны

(ад іза- + гр. klino = нахіляю)

ізалініі велічыні магнітнага схілення.


ізако́лы

(ад іза- + гр. kolos = надламаны)

ізалініі скажэння вуглоў і плошчаў на геаграфічных картах.


ізаксіге́на

(ад іза- + аксіген)

ізалінія змяшчэння кіслароду ў вадаёме.


ізалаба́ры

(ад іза- + гр. allos = іншы + baros = цяжар)

ізалініі змены атмасфернага ціску за пэўную адзінку часу на адну і тую ж велічыню.


ізалагі́псы

(ад іза- + гр. allos = іншы + hypsos = вышыня)

ізалініі змены вышыні ізабарычнай (гл. ізабары 1) паверхні за пэўную адзінку часу.


ізалатэ́рмы

(ад іза- + гр. allos = іншы + -тэрмы)

ізалініі змены тэмпературы паветра за пэўную адзінку часу.


ізалейцы́н

(ад іза- + лейцын)

неабходная для чалавека і жывёл амінакіслата, якая ўваходзіць у склад бялкоў.


ізалі́ніі

(ад іза- + лінія)

лініі на геаграфічнай карце, графіку, якія злучаюць пункты з аднолькавымі паказчыкамі якіх-н. фізічных велічынь (ціску, тэмпературы, вільготнасці і інш.).


ізалю́ксы

(ад іза- + лац. lux = святло)

ізалініі роўнай асветленасці, якая выражана ў люксах.


ізалява́ць

(польск. izolować, ад фр. isoler)

1) праводзіць ізаляцыю 1;

2) праводзіць ізаляцыю 2;

3) пакрываць ізаляцыйным матэрыялам (напр. і. электрычны провад).


ізаля́тар

(фр. isolateur)

1) рэчыва, якое не праводзіць электрычнага току (гл. дыэлектрык), цеплыні або не прапускае гукаў;

2) дэталь з ізаляцыйнага рэчыва для замацавання і раз’яднання частак электрычнага абсталявання;

3) адасобленае памяшканне ў бальніцах, санаторыях, інтэрнатах, лагерах для размяшчэння хворых з нераспазнанымі ці заразнымі хваробамі;

4) камера ў турме для аднаго чалавека.


ізаля́цыя

(фр. isolation = адасабленне, раз’яднанне)

1) адасабленне, аддзяленне каго-н. або чаго-н. ад навакольнага асяроддзя (напр. і. інфекцыйна хворых);

2) змяшчэнне асобна, пазбаўленне кантактаў з кім-н. (напр. і. злачынцаў);

3) раз’яднанне частак электрычнага абсталявання пры дапамозе матэрыялу (рэчыва), які не праводзіць электрычны ток, а таксама сам гэты матэрыял (рэчыва);

4) раз’яднанасць з іншымі, адасобленае становішча (напр. маральная і., палітычная і.).


ізаляцыяні́зм

(англ. isolationism, ад фр. isolation = адасабленне, раз’яднанне)

1) палітыка дзяржаўнай замкнёнасці, адасобленасці;

2) палітычная плынь у ЗША, якая ўзнікла ў 19 ст. і развівалася пад лозунгам неўмяшання ў еўрапейскія справы.


ізаляцыяні́ст

(ад ізаляцыянізм)

прыхільнік ізаляцыянізму.


ізамарфі́зм

(ад іза- + -марфізм)

1) здольнасць рэчываў, блізкіх паводле хімічнага саставу, крышталізавацца ў аднолькавых формах;

2) мат. наяўнасць узаемаадзначанага адлюстравання дзвюх сукупнасцей, якое захоўвае іх структурныя ўласцівасці.


ізамарфі́я

(ад іза- + гр. morphe = форма)

аднолькавыя марфалагічныя прыкметы ў прадстаўнікоў розных груп арганізмаў, далёкіх з пункту погляду сістэматыкі.


ізамера́зы

(ад ізамеры)

ферменты, якія каталізуюць унутрымалекулярную перабудову, у тым ліку ўзаемапераўтварэнне ізамераў арганічных злучэнняў у жывых клетках.


ізаме́ры

(гр. isomeres = роўна падзелены)

хімічныя злучэнні з аднолькавым саставам і малекулярнай масай, але з рознымі фізічнымі і хімічнымі ўласцівасцямі.


ізамерыза́цыя

(фр. isomérisation, ад гр. isomeres = роўна падзелены)

ператварэнне аднаго ізамера ў другі.


ізамеры́я

(ад іза- + -мерыя)

з’ява існавання хімічных злучэнняў аднолькавага колькаснага і якаснага саставу, але з рознымі фізічнымі і хімічнымі ўласцівасцямі.


ізаметра́лы

(ад іза- + гр. ametros = несуразмерны, няправільны)

тое, што і ізанамалы.


ізаметры́зм

(ад іза- + гр. metron = мера)

суразмернасць паэтычных радкоў неаднолькавага рытмічнага малюнка.


ізаме́трыя

(ад іза- + -метрыя)

захаванне прапорцый органаў і частак цела ў перыяд росту арганізма.


ізамо́рфны

(ад іза- + -морфны)

надзелены ізамарфізмам 1.


ізанама́лы

(ад іза- + гр. anomalos = няроўны)

ізалініі адхіленняў велічыні пэўнага метэаралагічнага элемента (атмасфернага ціску, тэмпературы паветра і інш.) ад значэння, прынятага за норму.


ізане́фы

(ад іза- + гр. nephos = воблака)

ізалініі хмарнасці ў дадзены момант або за пэўны перыяд.


ізанітры́лы

(ад іза- + нітрылы)

тое, што і ізацыяніды.


ізапа́гі

(ад іза- + гр. pagos = лёд)

ізалініі трываласці ледаставу на вадаёмах.


ізапахі́ты

(ад іза- + гр. pachys = тоўсты)

ізалініі таўшчыні геалагічных адкладаў аднаго ўзросту або складу.


ізапе́ктыкі

(ад іза- + гр. pektos = зацвярдзелы, замёрзлы)

ізалініі дат замярзання вод.


ізаперыметры́чны

(ад іза + перыметр)

аднолькавы па перыметру;

і-ыя задачы — клас задач варыяцыйнага вылічэння на знаходжанне ўсіх крывых, што маюць аднолькавы перыметр.


ізапі́кны

(ад іза- + гр. pyknos = шчыльны)

ізалініі шчыльнасці марской вады.


ізапла́стыка

(ад іза- + пластыка)

тое, што і гамапластыка.


ізапле́ты

(ад іза- + гр. plethos = колькасць)

ізалініі якой-н. фізічнай велічыні, што адлюстроўваюць яе як функцыю дзвюх пераменных (напр. салёнасць вадаёма ў залежнасці ад глыбіні і аддаленасці ад берага).


ізапо́ры

(ад іза- + гр. poros = ход, праход)

ізалініі векавых змен састаўляючых зямнога магнетызму.


ізапрапано́л

(ад іза- + прапан + -ол)

найпрасцейшы другасны спірт аліфатычнага рада; выкарыстоўваецца ў вытворчасці ацэтону.


ізапрапілбензо́л

(ад іза- + прапіл + бензол)

араматычны вуглевадарод, бясколерная вадкасць з пахам бензолу; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фенолу, ацэтону, як растваральнік для лакаў і фарбаў.


ізапрэ́н

[ад іза- + пр(апіл)ен]

арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерная, лятучая, гаручая вадкасць; выкарыстоўваецца пры вырабе каўчуку.


ізапрэно́іды

(ад ізапрэн + -оід)

група прыродных злучэнняў, якія ўтвараюцца ў жывых клетках з мевалонавай кіслаты.


ізара́хіі

(ад іза- + гр. rhachia = прыліў)

ізалініі вышыні марскіх прыліваў.


ізасе́йсты

(ад іза- + гр. seistos = Прыведзены ў ваганне)

ізалініі інтэнсіўнасці землетрасенняў.


ізасілабі́зм

(ад іза- + гр. syllabe = склад)

літ. аднолькавая колькасць складоў у вершах.


ізаспары́я

(ад іза- + спора)

утварэнне ў раслін спораў аднолькавага памеру; раўнаспоравасць.


ізаспо́ра

(н.-лац. isospora)

род прасцейшых падкласа какцыдый, унутрыклетачныя паразіты кішэчніка, узбуджальнікі какцыдыёзу.


ізаста́зія ізастазі́я

(ад іза- + -стазія)

стан раўнавагі зямной кары, пры якім яна нібы плавае на больш шчыльнай падкорнай масе па законах Архімеда.


ізата́кі

(ад іза- + гр. teko = растапляю)

ізалініі тэрмінаў крыгалому вод сушы.


ізатамі́ды

(н.-лац. isotomidae)

сямейства насякомых атрада нагахвостак; жывяцца расліннымі і жывёльнымі рэшткамі, ёсць шкоднікі раслін.


ізатані́я

(ад іза- + -танія)

1) аднолькавасць напружання, ціску. 2) тое, што і ізаасмія.


ізата́хі

(ад іза- + гр. tachos = хуткасць)

ізалініі хуткасцей ветру, воднага цячэння і інш.


ізато́ны

(ад іза- + гр. tonos = напружанне)

атамы розных хімічных элементаў, у ядрах якіх ёсць аднолькавая колькасць нейтронаў.


ізато́пы

(ад іза- + гр. topos = месца)

разнавіднасці атамаў аднаго і таго ж хімічнага элемента, якія маюць аднолькавую колькасць пратонаў, але розны лік нейтронаў і адрозніваюцца масай.


ізатрапі́я

(ад ba- + -трапія)

аднолькавасць фізічных уласцівасцей рэчыва (напр. механічных, аптычных, электрычных) па ўсіх яго напрамках (проціл. анізатрапія 1).


ізатро́пны

(ад іза- + -тропны)

які характарызуецца ізатрапіяй.


ізатэ́ра

(ад іза- + гр. theros = лета)

лінія на карце, якая злучае месцы з аднолькавай сярэдняй тэмпературай лета.


ізатэрмаба́ты

(ад ba- + гр therme = цяпло + bathos = глыбіня)

ізалініі тэмпературы вады на вертыкальных разрэзах вадаёмаў.


ізатэрмі́чны

(ад іза- + гр. therme = цеплыня);

і. працэс — тэрмадынамічны працэс, які адбываецца пры пастаяннай тэмпературы.


ізатэрмі́я

(ад іза- + -тэрмія)

пастаянства тэмпературы цела чалавека або цеплакроўнай жывёліны, якое забяспечваецца фізіялагічнымі механізмамі тэрмарэгуляцыі.


ізатэ́рмы

(ад ba- + -тэрмы)

1) ізалініі тэмпературы паветра, вады, глебы;

2) лініі на дыяграме, якія паказваюць залежнасць паміж фізічнымі велічынямі пры пастаяннай тэмпературы.


ізатэ́цыум

(н.-лац. isothecium)

брыевы мох сям. лембафіліевых, які пашыраны ў Паўн. паўшар’і; скальны або эпіфітны (гл. эпіфіты).


ізафа́зы

(ад іза- + гр. phasis = з’яўленне)

ізалініі найбольшых фаз сонечнага зацьмення.


ізафе́ны

(ад ba- + гр. phaino = паказваю)

ізалініі наступлення або працягласці пэўнай феналагічнай з’явы (гл. феналогія), напр. зацвітання якой-н. расліны.


ізаферме́нты

(ад ba- + ферменты)

ферменты, якія адрозніваюцца па будове, але каталізуюць адну і тую ж рэакцыю.


ізафлавано́іды

(ад ba- + флаваноіды)

флаваноідныя злучэнні, бакавы фенільны радыкал 2 якіх знаходзіцца ў становішчы Сз.


ізафо́ты

(ад ba- + гр. phos, -otos = святло)

Ьалініі яркасці якога-н. аб’екта.


ізаха́змы

(ад ba- + гр. chasma = бяздонне)

ізалініі паўтаральнасці палярных ззянняў.


ізахіёны

(ад ba- + гр. chioneos = пакрыты снегам)

ізалініі вышыні або трываласці снегавога покрыву.


ізахіме́на

(ад ba- + гр. cheimon = зіма)

лінія на карце, якая злучае месцы з аднолькавай сярэдняй тэмпературай зімы.


ізахо́ры

(ад ba- + гр. chora = прастора, месца)

лініі, якія паказваюць на дыяфрагме працэсы, што адбываюцца пры пастаянным аб’ёме.


ізахраматы́чны

(ад ba- + храматычны)

аднолькавага колеру;

і-ыя фотаматэрыялы — фотаматэрыялы, аднолькава адчувальныя да розных участкаў аптычнага спектра.


ізахрані́зм

(ад іза- + гр. chronos = час)

аднолькавая працягласць гучання адзінак мовы, напр. адрэзкаў верша (на прынцыпе ізахранізму пабудавана метрычнае вершаскладанне).


ізахро́нны

(ад іза- + гр. chronos = час)

роўны па працягласці ў часе чаму-н. іншаму, аднолькавай працягласці.


ізахро́ны

(ад іза- + гр. chronos = час)

ізалініі тэрмінаў наступлення якой-н. геафізічнай або астранамічнай з’явы (напр. сонечнага зацьмення, навальніцы).


ізацыяна́ты

(ад іза- + цыян)

арганічныя рэчывы, якія маюць адну або некалькі ізацыянатных груп, звязаных з арганічным радыкалам; выкарыстоўваюцца для атрымання поліурэтанаў, пестыцыдаў, для апрацоўкі тканін і скуры.


ізацыяні́ды

(ад іза- + цыяніды)

арганічныя вытворныя ізамернай формы сінільнай кіслаты; выкарыстоўваюцца для атрымання розных злучэнняў, што маюць азот.


ізаэнзі́мы

(ад іза- + энзімы)

тое, што і ізаферменты.


ізаэнтрапі́чны

(ад іза- + энтрапія)

звязаны з нязменнасцю энтрапіі;

і. працэс — змена стану фізічнай сістэмы, калі не змяняецца яе энтрапія.


ізі́дыя

(н.-лац. isidium, ад гр. Isis = імя багіні ўрадлівасці, вады і ветру ў старажытнаегіпецкай міфалогіі)

орган вегетатыўнага размнажэння некаторых лішайнікаў у выглядзе вырасту на паверхні слаявішча лішайніку.


ізо́калан

(гр. isokolon, ад isos = аднолькавы + kolon = іголка)

стылістычная фігура, пры якой у двух або некалькіх адрэзках мовы члены сказаў размешчаны ў аднолькавым парадку, поўны паралелізм 4.


ізумру́д

(тур. zümrüd < перс. zumurrud, ад гр. smaragdos = смарагд)

мінерал, разнавіднасць берылу, каштоўны празрысты камень ярка-зялёнага колеру; выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе.


ізю́м

(тур. üzüm)

тое, што і разынкі.


іканагра́фія

(гр. eikonographia, ад eikon = выява, вобраз + гр. grapho = пішу)

1) сістэматычнае вывучэнне і апісанне мастацкіх палотнаў, прысвечаных якой-н. тэме або асобе;

2) строга ўстаноўленыя правілы мастацкага выяўлення пэўнага сюжэта або асобы;

3) сукупнасць мастацкіх палотнаў на адну тэму, сюжэт (напр. і. К. Каліноўскага).


іканакла́зм

(с.-лац. iconoclasmus, ад гр. eikon = выява, вобраз + klasis = зламанне)

рэлігійны рух у сярэднія вякі, накіраваны супраць хрысціянскага культу абразоў; іканаборства.


іканакла́ст

(гр. eikonoklastes)

прадстаўнік іканаклазму; іканаборац.


іканало́гія

(ад гр. eikon = выява, вобраз + -логія)

кірунак у мастацтвазнаўстве 20 ст., які даследуе сюжэты і выяўленчыя матывы ў мастацкім творы для вызначэння яго гісторыка-культурнага сэнсу і выражанага ў ім светапогляду.


іканаме́тр

(ад гр. eikon = выява, вобраз + -метр)

відашукальнік фотаапарата ў выглядзе дзвюх сувосевых рамак, адна з якіх замацоўваецца ў плоскасці аб’ектыва, а другая ў плоскасці фотаматэрыялу.


іканаско́п

(ад гр. eikon = выява, вобраз + -скогі)

тэлевізійная перадавальная электронна-прамянёвая трубка для пераўтварэння аптычнага адлюстравання ў электрычны сігнал.


іканаста́с

(ад ікона + гр. stasis = месца стаяння)

упрыгожаная абразамі сценка ў праваслаўнай царкве, якая аддзяляе алтар.


іканатэ́ка

(ад гр. eikon = выява, вобраз + -тэка)

калекцыя, збор малюнкаў па пэўнай тэматыцы.


ікаса́эдр

(ад гр. eikosi = дваццаць + -эдр)

дваццаціграннік, цела, абмежаванае дваццаццю плоскасцямі.


ікеба́на

(яп. ikebana)

1) майстэрства складаць з кветак, раслін букеты, мастацкія кампазіцыі, часам з сімвалічным значэннем, а таксама сам такі букет, кампазіцыя;

2) вазы для гэтых букетаў, кампазіцый.


іко́на

(с.-гр. eikona, ад гр. eikon = выява, вобраз)

малюнак бога або святога як прадмет рэлігійнага пакланення.


ікс

(лац. іх = назва літары х)

1) назва трэцяй ад канца літары (х) у лацінскім алфавіце;

2) мат. невядомая велічыня, якая абазначаецца пры вылічэннях гэтай літарай (побач з літарамі у, z).


іксадзі́ды

(н.-лац. ixodidae)

сямейства кляшчоў атрада паразітаформных з нерасчлянёным целам даўжынёй ад 3 да 25 мм і чатырма парамі ног, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 700 відаў; часовыя вонкавыя паразіты млекакормячых, птушак, паўзуноў, земнаводных.


і́ксія

(н.-лац. іхіа, ад гр. iksia)

травяністая расліна сям. касачовых, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


ікт

(лац. ictus = удар)

рытмічны націск у вершы, які не заўсёды супадае з граматычным.


ікта́

(ар. ikta = надзел)

умоўнае падараванне зямельнага надзелу феадалу за ваенную ці грамадзянскую службу ў краінах Блізкага і Сярэд. Усходу перыяду сярэдневякоўя.


іктыдаза́ўры

(ад гр. iktis, -idos = ласіца + -заўр)

дробныя, велічынёй з ласіцу, вымерлыя драпежныя звяркі падатрада тэрыядонтаў, якія жылі ў мезазоі.


ілагі́чны

(ад лац. il- = не + лагічны)

які супярэчыць логіцы, недарэчны, неразумны.


і́леус

(гр. eileos)

раптоўная непраходнасць кішэчніка.


ілімерыза́цыя

(ад лац. illimere = закідваць ілам)

перамяшчэнне ілістых часцінак глеб у форме водных суспензій з верхніх гарызонтаў у ніжнія.


іліры́зм

(ад гр. illyrioi = ілірыйцы)

грамадска-палітычны і культурны рух 1830—1840-х гг. у Харватыі, Славеніі і іншых паўднёваславянскіх землях, абумоўлены працэсам складвання харвацкай нацыі, ідэолагі руху лічылі паўднёвых славян нашчадкамі старажытных ілірыйцаў.


іло́ты

(гр. heilotai)

1) земляробы ў Стараж. Спарце, якія знаходзіліся ў становішчы рабоў;

2) перан. бяспраўныя людзі.


ільмені́т

[рус. ильменит, ад Ильменские горы (на Урале)]

мінерал падкласа складаных вокіслаў, вокісел жалеза і тытану, крышталічны, чорнага колеру.


ілю́вій

(лац. ilhivies = глей)

мінеральныя і арганічныя рэчывы, вымытыя вадой з верхніх пластоў грунту і адкладзеныя ў ніжніх.


ілюзіён

(фр. illusion, ад лац. illusio = падман)

устарэлая назва кінематографа.


ілю́зія

(лац. illusio = падман)

1) скажонае ўспрыманне рэчаіснасці, прыняцце ўяўнага за сапраўднае (напр. і. цішыні, зрокавая і.);

2) перан. надзея, якой не суджана збыцца.


ілюзіяні́зм

(фр. illusionnisme, ад лац. illusio = падман)

1) суб’ектыўна-ідэалістычны светапогляд, паводле якога знешні свет з’яўляецца толькі ілюзіяй, падманам пачуццяў;

2) від цыркавога мастацтва, заснаваны на ўменні артыста пры дапамозе спецыяльнай апаратуры ствараць уражанні знікнення або з’яўлення прадметаў.


ілюзіяні́ст

(ад ілюзіянізм)

эстрадна-цыркавы артыст, які паказвае складаныя фокусы, часта з прымяненнем спецыяльнай апаратуры.


ілюзо́рны

(ад лац. illusorius = падманлівы)

заснаваны на ілюзіях, уяўны, несапраўдны.


ілюмінава́ць

(польск. iluminować, ад лац. illuminare)

упрыгожваць яркім асвятленнем, агнямі, электрычнымі гірляндамі (напр. і. вуліцы).


ілюміна́тар

(лац. illummator = асвятляльнік)

1) круглае акно ў борце судна, самалёта, касмічнага карабля;

2) спецыяліст па наладжванню ілюмінацыі.


ілюміна́ты

(лац. illuminatus = асветлены, яскравы)

члены тайнай рэлігійна-палітычнай арганізацыі, заснаванай у 1776 г. у Баварыі, якія прапаведавалі замену хрысціянства дэізмам.


ілюміна́цыя

(лац. illuminatio = асвятленне)

яркае асвятленне вуліц, будынкаў рознакаляровымі агнямі ў сувязі са святам, урачыстасцю.


ілюстрава́ць

(польск. ilustrować, ад лац. illustrare = рабіць ясным)

1) забяспечваць тэкст ілюстрацыямі;

2) перан. пацвярджаць думкі, выказванні нагляднымі прыкладамі, словамі, жэстамі.


ілюстра́тар

(лац. illustrator = які паясняе, адлюстроўвае)

мастак, які робіць малюнкі да тэксту.


ілюстра́цыя

(лац. illustratio = выява, жывое апісанне)

1) малюнак у кнізе, часопісе, які суправаджае тэкст, тлумачыць змест;

2) перан. прыклад, які наглядна паказвае, пацвярджае што-н.


ім-

гл. ін-.


імабіліза́цыя

(ад лац. immobilis = нерухомы)

1) мед. стварэнне нерухомасці (спакою) пашкоджанай ці хворай частцы цела, каб пазбегнуць паўторнага пашкоджання або з лячэбнай мэтай;

2) камерц. ускосныя затраты, звязаныя з фарміраваннем матэрыяльных запасаў.


іма́га

(лац. imago = выгляд)

апошняя стадыя індывідуальнага развіцця насякомых.


імажы́зм

(англ. imagism, ад image = вобраз)

дэкадэнцкая плынь у англійскай і амерыканскай паэзіі пач. 20 ст., якая імкнулася да перадачы суб’ектыўных уражанняў, штучнага аб’яднання метафар і вобразаў.


імажыні́зм

(рус. имажинизм < англ. imagism, ад image = вобраз)

дэкадэнцкая фармалістычная плынь у рускай і беларускай паэзіі 1920-х гадоў, якая сцвярджала вызваленне формы, вобраза ад зместу, ідэі.


імажыні́ст

(ад імажынізм)

паслядоўнік імажынізму.


іма́м

(тур. imam, ад ар. imam = які знаходзіцца наперадзе)

1) правіцель мусульманскай дзяржавы, які спалучае ў адной асобе свецкую і духоўную ўладу;

2) духоўны і свецкі кіраўнік мусульманскай абшчыны;

3) кіраўнік богаслужэння ў мячэці.


імама́т

(ад імам)

форма мусульманскай тэакратыі, дзяржаўнае кіраванне на чале з імамам.


імане́нтны

(лац. immanes, -ntis)

унутрана ўласцівы якому-н. прадмету, з’яве, працэсу, абумоўлены іх сутнасцю (проціл. трансцэндэнтны).


імаралі́зм

(ад фр. immoral, ад лац. im- = не + moralis = маральны)

тое, што і амаралізм.


імара́льны

(фр. immoral, ад лац. im- = не + moralis = маральны)

тое, што і амаральны.


імартэ́лі

(фр. immortel = бессмяротны)

травяністыя расліны сям. складанакветных, якія пры засушванні добра захоўваюць натуральную афарбоўку і колер кветак; сухацветы, бессмяротнікі.


іматрыкулява́ць

(с.-лац. immatriculare)

уст. выконваць іматрыкуляцыю.


іматрыкуля́цыя

(фр. immatriculation, ад с.-лац. immatriculare = уносіць у спіс)

уст. унясенне ў спіс (матрыкул).


іматэрыялі́зм

(ад ім- + матэрыялізм)

ідэалістычны погляд, які адмаўляе існаванне матэрыі і прызнае толькі існаванне духа.


імбецы́льнасць

(ад імбецыльны)

псіхічная недаразвітасць, сярэдняя ступень разумовай адсталасці (алігафрэніі) паміж ідыятыяй і дэбільнасцю


імбецы́льны

(лац. imbecillus)

псіхічна недаразвіты, які характарызуецца імбецыльнасцю.


імбібі́цыя

(ад лац. imbibere = усмоктваць, убіраць у сябе)

насычэнне тканак арганізма рэчывамі, растворанымі ў вадкасці (напр. жоўцевымі пігментамі ў час жаўтухі).


імбі́р

(польск. imbir < с.-в.-ням. ingebër, imber, ад лац. zingiber)

1) травяністая расліна сям. імбірных з двухрадным лісцем, адзіночнымі кветкамі ў суквеццях і мясістым коранем, багатым на эфірны алей; пашырана ў тропіках;

2) прыправа з каранёў гэтай расліны.


імбры́чак

(польск. imbryczek, ад imbryk < тур. ibrik, ад ар. ibrik = збан для вады)

уст. чайнік для заваркі чаю.


імедыягра́фія

(ад п.-лац. immediate = непасрэдна + -графія)

спосаб непасрэднай здымкі на адчувальную металічную пласцінку.


імельма́н

[ням. М. Immelman = прозвішча ням. лётчыка (1890—1916)]

фігура вышэйшага пілатажу, пераварот самалёта цераз крыло ў верхнім пункце мёртвай пятлі.


іме́рсія

(лац. immersio = паглыбленне, апусканне)

1) астр. уваход аднаго нябеснага цела ў цень другога;

2) увядзенне кроплі вадкасці паміж аб’ектывам мікраскопа і прадметам, які разглядаецца, для ўзмацнення яркасці і атрымання больш выразнага малюнка.


іміграва́ць

гл. імігрыраваць.


імігра́нт

(лац. immigrans, -ntis = перасяленец)

1) іншаземец, які прыехаў у якую-н. краіну на пастаяннае жыхарства (параўн. эмігрант); 2) жывёла (від, род), якая перасялілася на дадзеную тэрыторыю з іншай, дзе яна ўзнікла і развівалася раней.


імігра́цыя

(ад лац. immigrare = усяляцца)

уезд на пастаяннае жыхарства ў якую-н. краіну.


імігры́раваць, іміграва́ць

(лац. immigrare = усяляцца)

прыязджаць у якую-н. краіну на пастаяннае жыхарства.


і́мідж

(англ. image)

1) паказ, адлюстраванне; узор;

2) мысленны вобраз, уяўленне;

3) фарміраванне ўстойлівага станоўчага ўражання аб тавары, паслузе прадпрыемства, якое вырабляе або рэалізуе тавар.


імітава́ць

(польск. imitować, ад лац. imitari)

1) па-майстэрску пераймаць каго-н., што-н. (напр. і. салаўіны спеў);

2) падрабляць што-н. пад што-н. (напр. і. пад арэх);

3) паўтараць музычны матыў у другім голасе на інтэрвал вышэй або ніжэй.


іміта́тар

(лац. imitator = пераймальнік)

1) той, хто імітуе каго-н., што-н.;

2) артыст, які прафесіянальна займаецца імітацыяй.


іміта́цыя

(лац. imitatio)

1) майстэрскае перайманне каго-н., чаго-н. (напр. і. воўчага голасу);

2) падробка чаго-н. пад што-н. (напр. і. пад чырвонае дрэва);

3) паўтарэнне музычнага матыву (мелодыі) у другім голасе на інтэрвал вьппэй або ніжэй.


імпаза́нтны

(фр. imposant)

велічны, паважны, які робіць уражанне сваім выглядам (і-ая фігура).


імпакты́ты

(ад англ. impact = удар, сутыкненне)

асобны клас адносна рэдкіх шклаватых або абломкава-шклаватых горных парод, якія ўтварыліся ў прыпаверхневай зоне зямной кары ў выніку ўдарна-выбуховых працэсаў, што адбываюцца пры падзенні на Зямлю буйных метэарытаў.


імпанава́ць

(лац. imponere = укладваць)

адпавядаць чыім-н. патрабаванням, густам, настроям; падабацца.


і́мпарт

(англ. import, ад лац. importare = увозіць)

1) увоз у краіну замежных тавараў для рэалізацыі іх на ўнутраным рынку (проціл. экспарт 1);

2) агульная колькасць або агульны кошт тавараў, якія дастаўляюцца ў якую-н. краіну з-за мяжы, а таксама сам дастаўлены тавар.


імпартава́ць

(лац. imortare = увозіць)

увозіць у краіну замежныя тавары для рэалізацыі іх на ўнутраным рынку (проціл. экспартаваць).


імпарцёр

(ад лац. importare = увозіць)

краіна, установа або асоба, якія займаюцца імпартам 1 (проціл. экспарцёр).


імпатэ́нт

(лац. impotens, -ntis = бяссільны)

чалавек, які пакутуе на імпатэнцыю 1.


імпатэ́нцыя

(лац. impotentia = слабасць, бяссілле)

1) палавое бяссілле;

2) перан. няздольнасць да творчай дзейнасці.


імпеда́нс

(англ. impedance, ням. Impedanz, ад лац. impedire = перашкаджаць)

1) поўнае супраціўленне электрычнага ланцуга пераменнаму току, абумоўленае амічным, індуктыўным і ёмістым супраціўленнямі ланцуга;

2) рэактыўнае супраціўленне жывой тканкі пераменнаму току.


імпера́тар

(лац. imperator = уладар, палкаводзец)

самы высокі тытул манарха.


імператы́ў

(лац. imperativus = загадны)

1) катэгарычнае патрабаванне, загад (напр. маральны і.);

2) лінгв. загадны лад дзеяслова.


імператы́ўны

(лац. imperativus)

загадны;

і. мандат — абавязковы да выканання наказ выбаршчыкаў свайму дэпутату;

2) юр. які не дапускае выбару (проціл. дыспазітыўны).


імперсана́льны

(п.-лац. impersonalis)

лінгв. безасабовы;

і. сказ — безасабовы сказ.


імперфе́кт

(лац. imperfectus = незакончаны)

прошлы час дзеяслова ў некаторых мовах, які выражае працягласць і незакончанасць дзеяння; прошлы незакончаны час.


імпе́рыя

(лац. imperium = улада, дзяржава)

1) манархічная дзяржава на чале з імператарам;

2) буйная каланіяльная дзяржава;

3) перан. буйная манаполія, якая ажыццяўляе кантроль над пэўнай галіной прамысловасці, над якой-н. дзейнасцю.


імперыя́л

(фр. impérial, ад плац. imperialis = імператарскі)

1) гатунак сыру ў Францыі і іншых еўрапейскіх краінах;

2) руская залатая манета, якая чаканілася з 1775 г. і была вартасцю 10 рублёў, а пасля 1897 г. да 1917 г. — 15 рублёў;

3) верхні паверх у двухпавярховых дыліжансах, омнібусах.


імперыялі́зм

(фр. impérialisme, ад лац. imperium = улада)

1) гістарычны перыяд, які адзначаецца сусветным дамінаваннем некалькіх вялікіх дзяржаў;

2) вышэйшая стадыя развіцця капіталізму, якая характарызуецца панаваннем буйных манаполій, барацьбой паміж буйнымі дзяржавамі за крыніцы сыравіны і рынкі збыту;

3) дзяржаўная палітыка, накіраваная на заваяванне тэрыторый, калоній, устанаўленне палітычнага або эканамічнага кантролю над іншымі дзяржавамі.


імперыялі́ст

(фр. impérialiste)

асоба, якая праводзіць або падтрымлівае палітыку імперыялізму.


імпеты́га

(лац. impetigo, ад impetere = нападаць, паражаць)

інфекцыйнае гнойнае захворванне скуры, выкліканае стрэптакокамі і стафілакокамі.


імпі́чмент

(англ. impeachment = асуджэнне, ганьбаванне, абвінавачванне)

асобы парадак і ўстаноўленая працэдура прыцягнення да адказнасці вышэйшых службовых асоб дзяржавы (прэзідэнта, кіраўніка ўрада і інш.).


імплазі́ўны

(лац. implosivus)

лінгв. змычны зычны гук, пры вымаўленні якога за змычкай няма выбуху (напр. «абмыць»).


імпланта́цыя

(ад ім- + plantatio = саджанне)

1) тое, што і трансплантацыя; 2) укараненне зародка ў слізістую абалонку маткі.


імпліка́цыя

(лац. implicatio)

лагічная аперацыя, якая ўтварае складанае выказванне з двух выказванняў пры дапамозе лагічнай звязкі, што адпавядае злучніку «калі..., то».


імпліцы́тны

(лац. implicite)

скрыты, не выказаны яўна, які падразумяваецца (проціл. экспліцытны).


імпло́зія

(ад лац. im + plaudere = біць, удараць)

лінгв. першая фаза артыкуляцыі змычнага зычнага — змыканне.


імплю́вій

(лац. impluvium = вадасцёк)

чатырохвугольны неглыбокі басейн у цэнтры атрыя, куды праз камплювій сцякала са страхі дажджавая вада.


імпо́ст

(фр. imposte, іт. imposta, ад лац. imponere = укладваць)

архіт. верхні камень слупа, сцяны, калоны, які з’яўляецца падпорай аркі або бэлькі.


імправізава́ць

(іт. improwisare, ад лац. improvisus = непрадбачаны)

ствараць што-н. без папярэдняй падрыхтоўкі, на хаду, у час выканання (напр. і. верш).


імправіза́тар

(фр. improvisateur)

той, хто імправізуе, мае здольнасць імправізаваць.


імправіза́цыя

(фр. improvisation, ад лац. improvisus = непрадбачаны)

1) стварэнне чаго-н. (напр. верша, музыкі) без папярэдняй падрыхтоўкі, на хаду, у час выканання;

2) літаратурны або музычны твор, створаны ў час выканання, без папярэдняй падрыхтоўкі.


імпры́нтынг

(англ. imprinting)

спецыфічная форма навучання жывёл, фіксацыя ў іх памяці адрознівальных прыкмет аб’ектаў, некаторых прыроджаных актаў паводзін.


імпрэгнава́ць

(с.-лац. impraegnare = напаўняць)

насычаць розныя тканкі, драўніну эмульсіямі або растворамі.


імпрэгна́цыя

(ад ім- + лац. praegnas, -atis = напоўнены)

метад насычэння фіксаванай тканкі жывёл растворам солей серабра, золата, свінцу, осмію для выяўлення іх структуры.


імпрэса́рыо

(іт. impresario)

асоба, якая арганізуе канцэрты, спектаклі, гастролі, заключае для артыстаў кантракты.


імпрэ́сія

(лац. impressio)

1) мімалётнае ўражанне, настрой, перажыванне;

2) кароткі літаратурны твор эмацыянальна-суб’ектыўнага характару.


імпрэсіяні́зм

(фр. impressionnisme, ад лац. impressio = уражанне)

кірунак у мастацтве і літаратуры апошняй трэці 19 — пач. 20 ст., які адлюстроўваў суб’ектыўныя перажыванні, настроі і ўражанні аўтара, узятыя без сувязі з рэчаіснасцю.


імпрэсіяні́ст

(фр. impressionniste)

мастак, музыкант, пісьменнік — паслядоўнік імпрэсіянізму.


і́мпульс

(лац. impulsus = удар, штуршок)

1) унутранае пабуджэнне, штуршок да дзеяння (напр. і. да творчасці);

2) мера руху і сілы;

электрычны і. — імгненны адзінкавы скачок току або напружання ў электрычным ланцугу;

нервовы і. — хваля ўзбуджэнняў, якая распаўсюджваецца па нервовай сістэме.


імпульса́тар

(ад лац. impulsus = удар, штуршок)

генератар імпульсаў пастаяннага току, пры дапамозе якога стымулююцца скарачэнні сардэчнай мышцы.


імпульсі́ўны

(п.-лац. impulsivus = пабуджальны)

1) які мае адносіны да імпульсу, выкліканы ўнутраным пабуджэннем (напр. і-ыя дзеянні дзяцей);

2) схільны дзейнічаць пад уплывам раптоўнага імпульсу (напр. і. чалавек).


імпульстэрапі́я

(ад імпульс + тэрапія)

прымяненне з лячэбнай мэтай розных фізічных дзеянняў (электрычнага току, ультрагуку, святла і інш.), пры якіх энергія падводзіцца да арганізма ў выглядзе рытмічных порцый.


імпэ́т

(польск. impet, ад лац. impetus = парыў, разбег, напор)

1) разгон, парывістасць, імклівасць (і. руху);

2) перан. запал, напорыстасць (напр. юнацкі і.).


імуна-

(лац. immunis = свабодны ад чаго-н., некрануты)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «імунітэт».


імунабіяло́гія

(ад імуна- + біялогія)

раздзел біялогіі, які вывучае адпорныя рэакцыі арганізмаў супраць вірусаў, ядаў.


імунагене́з

(ад імуна- + -генез)

узнікненне імунітэту ў жывёльным або раслінным арганізме.


імунагене́тыка

(ад імуна- + генетыка)

раздзел генетыкі, які вывучае фактары перадачы ў спадчыну імунітэту 1.


імунаглабулі́ны

(ад імуна + глабуліны)

складаныя бялкі з групы глікапратэідаў, якія змяшчаюцца ў сываратцы крыві пазваночных жывёл і чалавека і ўдзельнічаюць у стварэнні імунітэту.


імунадыягно́стыка

(ад імуна- + дыягностыка)

метад вызначэння інфекцыйных захворванняў пры дапамозе імунных сываратак.


імунадэпрэса́нты

(ад імуна- + дэпрэсанты)

рэчывы, якія паніжаюць імунітэт арганізма.


імунадэпрэ́сія

(ад імуна- + дэпрэсія)

зніжэнне стойкасці арганізма, звязанае з аслабленнем дзеяння яго прыродных апорных механізмаў.


імунало́гія

(ад імуна- + -логія)

навука аб неўспрымальнасці арганізма да заразных хвароб і атрутных рэчываў.


імунамарфало́гія

(ад імуна- + марфалогія)

раздзел імуналогіі, які вывучае анатомію, гісталогію і паталогію імуннай сістэмы арганізма.


імунапатало́гія

(ад імуна- + паталогія)

раздзел імуналогіі, які вывучае працэсы, што ўзнікаюць у выніку шкоднага ўздзеяння на клеткі і тканкі арганізма імуналагічных рэакцый.


імунапрафіла́ктыка

(ад імуна- + прафілактыка)

папярэджанне інфекцыйных хвароб жывёл і чалавека стварэннем у арганізме штучнага (набытага) імунітэту 1.


імунатэрапі́я

(ад імуна- + тэрапія)

лячэнне інфекцыйных хвароб імуннымі прэпаратамі — вакцынамі, сывараткамі (гл. сератэрапія), гама-глабулінамі.


імунахі́мія

(ад імуна- + хімія)

раздзел імуналогіі, які вывучае хімічныя асновы імунітэту 1.


імунацы́ты

(ад імуна- + -цыты)

клеткі, якія ажыццяўляюць імунны адказ, у пазваночных утвараюць адзіную функцыянальную (імунную) сістэму.


імунізава́ць

(ад імунізацыя)

праводзіць імунізацыю.


імуніза́цыя

(ад лац. immunis = свабодны ад чаго-н.)

стварэнне штучнага імунітэту ў чалавека і жывёл супраць заразных хвароб.


імунітэ́т

(лац. immunitas, -atis = вызваленне ад чаго-н.)

1) непадатлівасць арганізма якім-н. заразным хваробам (напр. прыроджаны і.);

2) выключнае права не падпарадкоўвацца некаторым законам, якое даецца пэўным асобам (напр. дыпламатычны і).


імуно́лаг

(ад імуна- + -лаг)

спецыяліст у галіне імуналогіі.


іму́нны

(лац. immunis = свабодны ад чаго-н., некрануты)

1) абаронны, ахоўны (напр. і-ая сываратка);

2) неўспрымальны да яду, да заражэння чым-н. (і-ая ўласцівасць арганізма).


імура́цыя

(ад ім- + лац. murus = сцяна)

прыжыццёвае замуроўванне арганізмаў, якое вядзе да іх гібелі (адрозніваюць літамурацыю, біямурацыю і анахарэтызм).


імша́

(польск. msza < ст.-чэш. mše, ад ст.-в.-ням. missa < с.-лац. missa)

каталіцкая абедня.


ін-, ім-

(лац. in-, im- = не, у, да, на)

прэфікс, які абазначае пярэчанне, адсутнасць чаго-н. або пранікненне ў што-н.


інава́цыя

(лац. innovatio)

1) новаўвядзенне, абнаўленне; укладванне сродкаў у распрацоўку новай тэхнікі, тэхналогіі, навуковыя даследаванні;

2) лінгв. новая з'ява ў мове (напр. лексічная і.).


інадапта́цыя

(ад ін- + адаптацыя)

наяўнасць у асобных груп жывёл такіх прыстасаванняў, якія ў ходзе эвалюцыі выяўляюцца недасканалымі і вядуць да вымірання гэтых груп.


іназі́т

(ад гр. is, inos = мышца)

арганічнае злучэнне, адзін з вітамінаў групы В, шасціатамны цыклічны спірт, які змяшчаецца ў тканках чалавека і большасці жывёл і раслін.


ін-акта́ва

(лац. in octavo)

фармат кнігі, пры якім старонка складае восьмую частку стандартнага папяровага аркуша.


інактыва́цыя

(ад ін- + лац. activus = дзейны)

зніжэнне актыўнасці мікраарганізмаў пад уплывам ферментаў, антыбіётыкаў і інш.


інакуля́цыя

(лац. inoculatio = прышчэпліванне)

увядзенне жывых мікраарганізмаў у арганізм расліны або жывёлы, а таксама чалавека.


інаўгура́цыя

(лац. mauguratio)

урачыстая працэдура ўступлення на пасаду кіраўніка дзяржавы, каранацыі манарха.


інацэра́мы

(н.-лац. inoceramus, ад гр. is, inos = мышца + keramos = шкарлупіна)

выкапнёвыя марскія малюскі класа двухстворкавых; якія мелі буйную ракавіну з канцэнтрычнымі складкамі; былі пашыраны ў мезазоі.


інбры́дзінг

(англ. inbreeding, ад m = у, унутры + breeding = развядзенне)

скрыжоўванне жывёл або раслін, якія знаходзяцца ў блізкароднасных адносінах у межах адной папуляцыі арганізмаў (параўн. аўтбрыдзінг, кросбрыдзінг).


інбрэ́дны

(ад інбрыдзінг)

атрыманы ў выніку блізкароднаснага скрыжоўвання.


інвагіна́цыя

(ад ін- + лац. vagina = похва)

1) адзін са спосабаў гаструляцыі, калі частка сценкі зародка заварочваецца ў яго поласць і ўтварае ўнутры лісток — першасную энтадэрму;

2) мед. заходжанне адной кішкі ў другую; адна з форм непраходнасці кішэчніка.


інва́зія

(лац. invasio = напад)

заражэнне чалавека, жывёл і раслін паразітамі жывёльнага паходжання (глістамі, насякомымі і інш.).


інва́йранмент

(англ. environment = акружэнне, наваколле)

від сучаснага мастацтва, які спалучае твор і адначасова мастацкае дзеянне, скіраваныя на арганізацыю прасторы, што дае магчымасць гледачу адчуваць сябе арганічна ўключаным у дзею праз аўдыёвізуальныя, кінетычныя і іншыя сродкі ўздзеяння і сувязі; узнік у ЗША і Еўропе ў 1960-я гады як вынік развіцця поп-арту і постканструктывізму.


інвайранменталі́зм

(англ. environmentalisme, ад environment = акружэнне, наваколле)

кірунак геаграфічнага дэтэрмінізму, які адводзіць геаграфічнаму асяроддзю вырашальную ролю ў развіцці грамадства і грамадскай вытворчасці.


інвалі́д

(лац. invalidus = бяссільны, слабы)

чалавек, які страціў працаздольнасць у выніку ранення, хваробы, калецтва.


інвалі́днасць

(ад інвалід)

працяглая або пастаянная страта працаздольнасці ці значнае абмежаванне яе.


інвалю́та

(лац. invaluta = абгорнутая)

тое, што і эвальвента.


інвалю́цыя

(лац. involutio = згортванне)

1) рэдукцыя або страта ў эвалюцыі асобных органаў (напр. рэдукцыя адростка сляпой кішкі ў драпежных жывёл);

2) адваротнае развіццё органаў, тканак, клетак (напр. і. маткі ў пасляродавы перыяд);

3) атрафія органаў пры паталогіі і старэнні;

4) дэгенератыўныя змены ў прасцейшых і бактэрый, выкліканыя неспрыяльнымі ўмовамі жыцця;

5) мат. такое адлюстраванне некаторай сукупнасці ў сабе, што пры паўторным яго прымяненні кожны элемент вяртаецца на сваё месца.


інва́р

(англ. invar, ад лац. invariabilis = нязменны)

сплаў жалеза і нікелю; ужываецца для вырабу дэталяў дакладных вымяральных прыбораў.


інварыя́нт

(н.-лац. invarians, -ntis = які не змяняецца)

1) велічыня, якая застаецца нязменнай пры тых ці іншых пераўтварэннях, напр. плошча фігуры, вугал паміж дзвюма прамымі;

2) лінгв. структурная адзінка мовы (фанема, марфема, лексема і г.д.) у адцягненні ад яе канкрэтных рэалізацый.


інварыя́нтнасць

(ад інварыянт)

нязменнасць, пастаянства пры пераўтварэннях, пры пераходзе да новых умоў (напр. і. фізічных законаў).


інвекты́ва

[лац. invectiva (oratio) = лаянкавая (прамова)]

рэзкае выступленне, выпад супраць каго-н., чаго-н.


інвента́р

(п.-лац. inventarium = вопіс)

1) сукупнасць рэчаў, прылад, якія складаюць маёмасць прадпрыемства, установы, арганізацыі;

2) дакладны спіс гэтай маёмасці; вопіс, рэестр;

3) апісанне феадальных уладанняў у Польшчы, Вялікім княстве Літоўскім, Венгрыі ў 16 — першай пал. 19 ст.


інвентарыза́цыя

(ад п.-лац. inventarium = вопіс)

перыядычная праверка наяўнасці і стану маёмасці прадпрыемства, установы, арганізацыі шляхам падліку, вопісу яе.


інве́нцыя

(лац. inventio = выдумка)

кароткая музычная п’еса поліфанічнага характару, напісаная ў свабоднай імітацыйнай (гл. імітацыя 3) форме.


інве́рсар

(ад лац. inversio = перастаноўка)

механізм, які ператварае кругавы рух у прамалінейны.


інве́рсія

(лац. inversio = перастаноўка)

1) лінгв. змяненне звычайнага парадку слоў і словазлучэнняў у сказе для надання фразе пэўнай стылістычнай афарбоўкі;

2) мат. парушэнне нармальнага парадку двух элементаў у пастаноўцы;

3) павышэнне тэмпературы паветра ў атмасферы з вышынёй замест звычайнага яе паніжэння;

4) змена напрамку (палярнасці) магнітнага поля Зямлі на адваротны пры адным і тым жа напрамку геамагнітнай восі;

5) геал. завяршальная стадыя ў цыкле развіцця геасінкліналі, якая адбываецца ў змене апускання зямной кары падняццямі.


інвертава́ць

(лац. invertere = пераўтвараць)

пераўтвараць пастаянны электрычны ток у пераменны.


інверта́за

(ад лац. invertere = змяняць)

тое, што і цукраза.


інве́ртар

(ад лац. invertere = пераўтвараць)

прыстасаванне для пераўтварэння пастаяннага электрычнага току ў пераменны.


інве́стар

(англ. investor, ад лац. investire = адзяваць)

укладчык, які ажыццяўляе інвестыцыю.


інвестыту́ра

(с.-лац. investitura)

1) акт перадачы зямельнага ўладання феадалу ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;

2) зацвярджэнне біскупа у духоўным сане.


інвесты́цыя

(ням. Investition, ад лац. investire = адзяваць)

укладванне капіталу ў якое-н. прадпрыемства, асабліва за мяжой, каб атрымаць прыбытак.


інвесці́раваць

(ням. investieren, ад лац. investire = адзяваць)

укладваць капітал у якое-н. прадпрыемства, асабліва за мяжой, каб атрымаць прыбытак.


інгаля́тар

(ад лац. inhalare = удыхаць)

1) апарат для лячэння інгаляцыяй;

2) апарат для падачы кіслароду шахцёру, які пацярпеў пры аварыі ў шахце.


інгалято́рый

(ад лац. inhalare = удыхаць)

памяшканне, прызначанае для інгаляцыі.


інгаля́цыя

(лац. inhalatio = удыханне)

лячэнне верхніх дыхальных шляхоў удыханнем лекавых рэчываў, распыленых пры дапамозе спецыяльных апаратаў.


інгібі́тар

(ад лац. inhibire = затрымліваць)

1) рэчыва, якое замаруджвае хімічныя рэакцыі або спыняе іх;

2) рэчыва, якое паніжае актыўнасць ферментаў у арганізме або тармозіць біялагічныя працэсы.


інгрэдые́нт

(лац. ingrediens, -ntis = які ўваходзіць)

састаўная частка хімічнага злучэння або сумесі.


інгрэдые́нты

(лац. ingrediens, -ntis = які ўваходзіць)

віды раслін, што растуць на вольных месцах паміж пастаяннымі кампанентамі расліннай групоўкі (фітацэнозу).


інгрэ́сія

(лац. ingressio = уваходжанне)

пранікненне марскіх вод у паніжэнні рэльефу прыбярэжнай паласы пры павышэнні ўзроўню мора або паніжэнні берага.


інгума́цыя

(англ. inhumation, ад лац. inhumare = накрываць зямлёй)

пахаванне нябожчыка паводле абраду трупапалажэння ў грунтавой магіле (параўн. крэмацыя).


індаксі́л

[ад інд(ыга) + гр. oksys = кіслы]

арганічнае злучэнне, светла-жоўтае крышталічнае рэчыва з непрыемным пахам; выпрацоўваецца ў жывёльным кішэчніку, з’яўляецца важным элементам у сінтэзе індыга.


індало́гія

(ад гр. Indos = Інд + -логія)

сукупнасць навук, якія вывучаюць гісторыю, эканоміку, мастацтва, мову і літаратуру Індыі.


індантрэ́н [ад

інд(ыга) + антра(хінон)]

сіні антрахінонавы фарбавальнік.


індасаме́нт

(ням. Indossament, іт. indossamento, ад лац. in = на + dorsum = спіна)

перадатачны надпіс на адвароце вэксаля, чэка і іншых каштоўных папер, які сведчыць аб пераходзе правоў па гэтых дакументах іншай асобе.


індаса́нт

(ням. Indossant, іт. indossante)

асоба, якая робіць на адвароце вэксаля, чэка або іншай каштоўнай паперы перадатачны надпіс.


індаса́т

(ням. Indossat)

асоба, якой перадаецца вэксаль, чэк або іншая каштоўная папера праз перадатачны надпіс.


індафено́лы

(ад лац. indicum = сіняя фарба + фенолы)

сінтэтычнае злучэнне, якое належыць да кубавых фарбавальнікаў; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, у аналітычнай хіміі як індыкатар 2.


індо́л

[ад інд(ыга) + -ол]

арганічнае злучэнне гетэрацыклічнага рада, бясколернае крышталічнае рэчыва з непрыемным пахам; выкарыстоўваецца для прыгатавання лекавых прэпаратаў, у парфумернай прамысловасці.


індрыкатэ́рыі

(н.-лац. indricotherium)

вымерлыя гіганцкія бязрогія насарогі, якія жылі ў алігацэне і раннім міяцэне.


інду́зій

(лац. indusium = верхняя туніка)

плеўка на паверхні ліста папарацей, якая пакрывае сорусы.


індуі́зм

(ад санскр. hindumata)

рэлігія большасці насельніцтва Індыі, звязаная з культам багоў Вішну і Шывы.


індукта́нс

(фр. inductance)

супраціўленне пераменнага току ў электрычным ланцугу, які складаецца са шпулькі самаіндукцыі; састаўная частка імпедансу.


інду́ктар

(лац. inductor = які ўводзіць, пабуджае)

1) электрамагніт, які ўтварае магнітнае поле ў генератары пастаяннага току;

2) электрычная машына з ручным прыводам, якая выпрацоўвае высокае напружанне (напр. тэлефонны і.).


індуктатэрмі́я

(ад лац. inductio = увядзенне, пабуджэнне + -тэрмія)

метад электралячэння, пры якім пэўныя ўчасткі цела хворага награваюць дзеяннем электрамагнітнага поля.


індукты́ўнасць

(ад індуктыўны)

фізічная велічыня, якая характарызуе здольнасць правадніка накопліваць энергію магнітнага поля, калі ў ім працякае электрычны ток.


індукты́ўны

(ад індукцыя)

1) які карыстаецца метадам індукцыі 1, заснаваны на індукцыі;

2) які характарызуецца індуктыўнасцю.


інду́кцыя

(лац. inductio = увядзенне, пабуджэнне)

1) спосаб разважання ад асобных прыватных фактаў да агульных вывадаў, абагульненняў (параўн. дэдукцыя);

2) узбуджэнне электрычнага току пры руху яго ў магнітным полі або пры змяненні вакол яго магнітнага поля;

3) узаемадзеянне працэсаў узбуджэння і тармажэння ў нервовай сістэме, пры якім узнікненне аднаго працэсу выклікае развіццё другога, процілеглага.


індульге́нцыя

(лац. indulgentia = міласць, спагадлівасць)

грамата на поўнае або частковае адпушчэнне грахоў, якая выдаецца каталіцкай царквой ад імя папы рымскага за плату або за асобыя заслугі перад царквой.


інду́стрыя

(фр. industrie, ад лац. mdustria = дзейнасць)

важнейшая галіна народнай гаспадаркі, якая аказвае рашаючае ўздзеянне на ўзровень развіцця вытворчых сіл грамадства, прамысловасць (напр. цяжкая і., лёгкая і.).


індустрыяліза́цыя

(ад с.-лац. industrialis = прамысловы)

працэс стварэння буйной машыннай вытворчасці ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі, у першую чаргу ў прамысловасці.


індустрыя́льны

(с.-лац. industrialis = прамысловы)

звязаны з індустрыяй, яе развіццём; прамысловы.


індуцы́раваць

(лац. inducere)

выклікаць выпрамяненне атамаў або малекул уздзеяннем знешняга электрамагнітнага поля.


індыві́д

гл. індывідуум.


індывідуаліза́цыя

(фр. individualisation, ад лац. individuum = непадзельнае, асобіна)

працэс стварэння чаго-н. індывідуальнага, своеасаблівага, не падобнага на іншае.


індывідуалі́зм

(фр. individualisme, ад лац. individuus = непадзельны)

1) тып светапогляду, у аснове якога ляжыць супрацьпастаўленне асобы (індывідуума) грамадству;

2) імкненне да выражэння сваёй асобы, індывідуальнасці ў супрацьпастаўленні сябе калектыву.


індывідуалі́ст

(фр. individualiste, ад лац. individuus = непадзельны)

чалавек, які праяўляе індывідуалізм у паводзінах, поглядах.


індывідуа́льнасць

(ад індывідуальны)

1) асаблівасці характару і псіхічнага складу, якія адрозніваюць адзін індывідуум ад другога;

2) асоба, індывідуум.


індывідуа́льны

(фр. individuel, ад лац. individuum = непадзельнае, асобіна)

1) уласцівы толькі адной асобе (індывідууму), асабісты (напр. і. густ, і. падыход);

2) які знаходзіцца ў асабістым карыстанні, не калектыўны (напр. і. транспарт);

3) асобны, адзінкавы (напр. і. выпадак).


індывідуа́цыя

(лац. individuatio)

выдзяленне адзінкавага і індывідуальнага з агульнага.


індыві́дуум, індыві́д

(лац. individuum)

1) кожны асобна ўзяты жывы арганізм;

2) асобны чалавек сярод іншых людзей.


інды́га

(ісп. indigo, ад лац. indicus = індыйскі)

сіняя фарба, якая ў мінулым здабывалася з соку грапічных раслін, а зараз атрымліваецца хімічным спосабам.


індыгакармі́н

(ад індыга + кармін)

арганічнае злучэнне, штучны фарбавальнік сіняга колеру; выкарыстоўваецца для прыгатавання чарніла, акварэльнай фарбы і сінькі, а таксама як хімічны індыкатар.


індыгафе́ра

(ад індыга + лац. ferre = несці)

травяністая або кустовая расліна сям. бабовых з няпарнаперыстым лісцем і ружовымі, пурпуровымі або белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае сіні фарбавальнік індыга.


індыгена́т

(фр. indigénat)

1) грамадзянства дадзенай дзяржавы;

2) выкарыстанне правоў, прадугледжаных міжнароднымі дагаворамі.


індыго́іды

(ад індыга + -оід)

сінтэтычныя фарбавальнікі розных колераў.


і́ндый

(н.-лац. indium, ад лац. indicum = сіняя фарба)

хімічны элемент, рэдкі метал серабрыста-белага колеру, мякчэйшы за свінец.


інды́к

(польск. indyk, ад лац. indicus = індыйскі)

вялікая свойская птушка атрада курыных, якая гадуецца на мяса.


індыка́н

(ад лац. indicus = індыйскі)

1) рэчыва, якое змяшчаецца ў некаторых раслінах (індыгаферы і інш.) і служыць для вырабу сіняй фарбы індыга;

2) рэчыва, якое ўтвараецца ў арганізме жывёл з прадуктаў распаду бялку.


індыка́тар

(лац. indicator = паказальнік)

1) прыбор для вымярэння фізічных велічынь (ціску, нагрузкі і інш.), а таксама для адлюстравання ходу працэсаў або стану аб’екта назірання;

2) рэчыва, якое ўводзіцца ў раствор для выяўлення хімічнага працэсу, што адбываецца ў растворы;

3) рэчыва, якое вызначае ступень забруджвання знешняга асяроддзя антрапагеннымі таксікантамі.


індыкатры́са

(фр. indicatrice = літар. якая паказвае)

мат. крывая, якая наглядна паказвае змены вектараў у прасторы або на плоскасці.


індыкаты́ў

[лац. (modus) indicativus = абвесны (лад)]

лінгв. абвесны лад дзеяслова.


індыка́цыя

(лац. indicatio)

рэгістрацыя якой-н. інфармацыі на шкале індыкатарнага прыбора, светлавым табло і інш.


інды́кт

(лац. indictum = аб’яўленае)

адзінка старога царкоўнага летазлічэння, роўная 15 гадам; была ўведзена ў 312 г. візантыйскім імператарам Канстанцінам I.


індыктыён

(ад лац. indictio = абвяшчэнне)

прамежак часу ў 15 гадоў, пасля якога праводзіўся перапіс маёмасці для вызначэння памераў падаткаў у Рымскай імперыі.


індыферэ́нтны

(лац. indifferens, -ntis)

1) абыякавы, раўнадушны да каго-н., чаго-н. (напр. і. стан, і-ыя адносіны);

2) які не дзейнічае, не рэагуе на знешнія ўмовы (напр. і-ае рэчыва).


індыферэнты́зм

(ад лац. indifferens, -ntis = абыякавы)

абыякавасць, раўнадушнасць.


індыхені́зм

(ісп. indigenismo)

плынь у літаратуры і мастацтве краін Лац. Амерыкі, звязаная з распрацоўкамі тэматыкі, што характарызуе жыццё індзейскага насельніцтва.


і́ндэкс

(лац. index)

1) спіс, пералік чаго-н. (напр. і. тавараў);

2) лічбавы паказчык, які выражае змены якой-н. эканамічнай з'явы (напр. і. цэн);

3) лічбавы або літарны паказчык, які змяшчаецца звычайна ўнізе літары, што ўваходзіць у матэматычны выраз;

4) умоўнае абазначэнне з лічбаў або літар, якое надаецца паштовым аддзяленням, бібліятэчным кніжным раздзелам і інш.


індэкса́цыя

(ад індэкс)

1) абазначэнне ва ўказальніку, рэестры, спісе імён, назваў, адрасоў і г.д.;

2) сістэма літарных або лічбавых абазначэнняў — бібліятэчна-бібліяграфічная, паштовая і г.д.;

3) характарыстыка якога-н. дасягнутага ўзроўню, якая вызначаецца шляхам разліку велічынь, што супастаўляецца (напр. і. рэальных даходаў);

4) пераразлік велічыні грашовага змяшчэння ўкладаў, каштоўных папер у залежнасці ад узроўню інфляцыі;

5) мат. выкарыстанне лічбавага або літарнага ўказальніка, які стаіць часцей за ўсё ўнізе літары, што ўваходзіць у матэматычнае выражэнне;

6) метэар. сістэма лікавай характарыстыкі якога-н. прыроднага працэсу або стану.


індэмнітэ́т

(ням. Indemnität, ад лац. indemnitas, -atis = пакрыццё страт)

1) пакрыццё страт, кампенсацыя (звычайна ў міжнародным праве);

2) звальненне дэпутатаў ад адказнасці за парламенцкую дзейнасць (выступленні, галасаванне і інш.).


індэ́нтар

(ад англ. indent = пакідаць адбітак)

наканечнік, уцісканнем якога вымяраюць цвёрдасць матэрыялаў.


індэпендэ́нты

(англ. independents, ад н.-лац. independens, -ntis = незалежны)

прадстаўнікі рэлігійна-палітычнай групоўкі пурытан як аднаго з кірункаў пратэстантызму ў перыяд англійскай буржуазнай рэвалюцыі 17 ст.


індэтэрміні́зм

(ад ін- + дэтэрмінізм)

філасофская канцэпцыя, якая, у процілегласць дэтэрмінізму, адмаўляе ўсеагульную заканамернасць і прычынную залежнасць з’яў прыроды і грамадства і прызнае наяўнасць беспрычыннай выпадковасці.


ін’е́кцыя

(лац. iniectio = укідванне)

1) увядзенне лякарства ў тканкі і поласці арганізма шляхам упырсквання;

2) дадатковыя сродкі, якія ўліваюцца ў якую-н. сферу эканамічнага жыцця (інвестыцыі, урадавыя закупкі тавараў і паслуг, экспарт).


інерва́цыя

(ад ін- + нервы)

забяспечанасць якога-н. органа або тканкі нервовымі клеткамі і валокнамі.


іне́ртны

(лац. iners, -rtis)

1) які знаходзіцца ў стане спакою або руху, не падвяргаючыся ўздзеянню якой-н. знешняй сілы (напр. і-ая маса);

2) перан. вялы, бяздзейны, безыніцыятыўны (напр. і. чалавек).


іне́рцыя

(лац. inertia = нерухомасць, бяздзейнасць)

1) уласцівасць цела захоўваць стан спакою або раўнамернага прамалінейнага руху, пакуль якая-н. знешняя прычына не выведзе яго з гэтага стану;

2) перан. вяласць, бяздзейнасць, коснасць (напр. і. мыслення, і. быту).


інжыне́р

(польск. inżynier, ад фр. ingénieur)

спецыяліст з вышэйшай тэхнічнай адукацыяй (напр. і.-канструктар, горны і ).


інжыне́рыя

(ад інжынер)

інжынерная справа, творчая тэхнічная дзейнасць.


інжыні́рынг

(англ. engineering = інжынерная справа)

сфера дзейнасці па распрацоўцы аб’ектаў прамысловасці, іх інфраструктуры і інш., перш за ўсё ў форме прадастаўлення на камерцыйнай аснове розных інжынерна-кансультацыйных паслуг.


інжы́р

(кр.-тат. inžir, ад перс. ängir)

1) пладовае дрэва сям. тутавых, пашыранае ў субтропіках; смакоўніца;

2) салодкі плод гэтага дрэва; фіга, смоква.


інжэ́ктар

(фр. injecteur, ад лац. iniectare = укідваць)

1) струменная помпа нагнятання вадкасцей у розныя апараты і рэзервуары;

2) фіз. дапаможны паскаральнік зараджаных часціц для ўводу іх у больш магутны (асноўны) паскаральнік.


інжэ́кцыя

(ад інжэктар)

1) увядзенне носьбітаў зарада ў галіну, дзе яны з'яўляюцца неасноўнымі;

2) увод пучка зараджаных часціц у паскаральнік для наступнага іх паскарэння або накаплення;

3) упырскванне паліва ў камеру згарання рухавіка.


інжэню́

(фр. ingénu)

уст. амплуа актрысы, якая выконвае ролі прастадушных, наіўных дзяўчат.


ініцыя́лы

(лац. initialis = пачатковы)

1) пачатковыя літары імя і імя па бацьку або імя і прозвішча;

2) пачатковыя літары раздзела кнігі або абзаца, як правіла, больш буйныя і аздобленыя ўзорамі.


ініцыя́тар

(фр. initiateur, ад лац. initiator)

асоба, група асоб або арганізацыя, якім належыць пачын у якой-н. справе.


ініцыяты́ва

(фр. initiative, ад лац. initiare = пачынаць)

1) самастойны пачын у якой-н. справе, абумоўлены ўнутраным пабуджэннем да дзеяння;

2) вядучая роля ў якіх-н. дзеяннях;

3) здольнасць да самастойных актыўных дзеянняў; прадпрымальнасць.


ініцыя́цыя

(лац. initiatio = выкананне таінства)

1) пасвячальны абрад у родавым грамадстве, звязаны з пераводам юнакоў і дзяўчат ва ўзроставы клас дарослых мужчын і жанчын;

2) урачыстае прыняцце новага члена ў якую-н. секту.


і́нія

(н.-лац. inia)

рачны дэльфін, які жыве ў рэках і азёрах Паўд. Амерыкі.


інкагерэ́нцыя

(ад ін- + лац. cohaerentia = унутраная сувязь)

страта паслядоўнасці думкі, тыповае праяўленне шызафрэніі.


інкангруэ́нтны

(лац. incongruens, -ntis = неадпаведны)

неаднолькавы, розны;

і. працэс — працэс, вынікі якога па элементарнаму складу не тоесныя таму, з чаго пачынаецца гэты працэс.


інкапсуля́цыя

(ад ін- + капсула)

утварэнне шчыльнай абалонкі са злучальнай тканкі вакол іншародных для арганізма рэчываў.


інкарві́лея

(н.-лац. incarvillea)

травяністая расліна сям. бігноніевых з перыста-рассечаным лісцем і буйнымі ружовымі кветкамі, пашыраная ў Паўд.-Усх. і Цэнтр. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


інкарна́цыя

(лац. inkarnatio = увасабленне)

1) увасабленне душы ў матэрыяльным целе;

2) ачалавечанне Бога ў некаторых рэлігіях (напр. у хрысціянстве).


інкарпарава́ць

(лац. incorporare = далучаць)

выконваць інкарпарацыю 1.


інкарпара́цыя

(лац. incorporatio)

1) далучэнне, уключэнне ў свой склад чаго-н. (напр. і. новых раёнаў);

2) сістэматызацыя выдадзеных у розны час законаў па асобных галінах права без унясення змен у іх змест;

3) лінгв. спосаб сінтаксічнай сувязі паміж словамі, пры якім галоўны член словазлучэння зліваецца з залежнымі членамі ў фанетыка-марфалагічны комплекс, аналагічны слову.


інка́са

(іт. incasso)

аперацыя атрымання банкам грошай па даручэнні кліента і залічэння іх на яго банкаўскі рахунак.


інкаса́тар

(ад інкасацыя)

службовая асоба, якая займаецца прыёмам і выдачай грошай галоўным чынам па-за ўстановай.


інкаса́цыя

(ад іт. incassare = літар. класці ў скрыню)

збор і транспартаванне грошай і каштоўнасцей, якія выконваюцца банкамі па даручэнні кліентаў.


інкасі́раваць

(ням. inkassieren, ад іт. incassare = літар. класці ў скрыню)

атрымліваць грошы па плацежнаму дакументу і залічаць іх на банкаўскі рахунак.


ін-ква́рта

(лац. in quarto = у чатыры столкі)

у чацвёртую частку аркуша (пра фармат кнігі).


інквізі́тар

(лац. inquisitor = следчы)

1) член інквізіцыйнага суда;

2) перан. жорсткі чалавек, мучыцель.


інквізі́цыя

(лац. inquisitio = вышук, расследаванне)

1) следчая і судовая арганізацыя, створаная ў 13 ст. каталіцкай царквой для барацьбы са сваімі праціўнікамі, якая дзейнічала шляхам тайнага шпіянажу і жорсткіх катаванняў; існавала да пач. 19 ст.;

2) перан. жорсткасць, пакута.


інквіліні́зм

(ад лац. inquilmus = арандатар, жылец)

адна з форм міжвідавых узаемаадносін, разнавіднасць сінайкіі, калі жывёла-інквілін, пранікаючы ў жыллё іншага віду, звычайна знішчае гаспадара.


інклінаме́трыя

(ад лац. inclinare = нахіляць + -метрыя)

вызначэнне вугла нахілу і азімута скрыўлення свідравіны, каб кантраляваць яе тэхнічны стан і атрымліваць неабходныя геалагічныя звесткі.


інкліна́тар

(ад лац. inclinare = нахіляць)

; прыбор для вымярэння магнітнага схілення.


інкліно́метр

(ад лац. inclinare = нахіляць + -метр)

прыбор для вымярэння скрыўлення буравой свідравіны.


інклюзі́ў

(фр. inclusif = які ўключае ў сябе)

лінгв. займеннікавыя або дзеяслоўныя формы, якія ўказваюць на тое, што адрасат маўлення ўваходзіць у лік удзельнікаў дзеяння.


інко́гніта

(іт. incognito, ад лац. incognitus = непазнаны, невядомы)

1) таемна, скрытна, хаваючы сваё імя (з’явіцца і.);

2) прабыванне пад выдуманым імем (захоўваць сваё і.);

3) асоба, якая ўтойвае сваё сапраўднае імя (сустрэцца з і).


інкрасбры́дынг

(англ. incrossbreeding)

скрыжоўванне дзвюх добра спалучальных інбрэдных ліній розных парод жывёл для атрымання высокапрадукцыйнага патомства.


інкро́сінг

(англ. incrossing)

скрыжоўванне дзвюх інбрэдных добра спалучальных ліній адной пароды жывёл для атрымання высокапрадукцыйнага патомства.


інкрустава́ць

(лац. incrustare)

рабіць інкрустацыю.


інкруста́цыя

(лац. incrustatio = пакрыццё чым-н.)

узоры, малюнкі на паверхні якога-н. прадмета з урэзаных у яе кавалачкаў дрэва, косці, перламутру і інш.


інкрымінава́ць

(с.-лац. incriminare)

прад’яўляць каму-н. абвінавачванне ў чым-н. (напр. і. пакражу).


інкрыміна́цыя

(с.-лац. incriminatio)

прад’яўленне каму-н. абвінавачвання ў чым-н.


інкрэто́рны

(ад інкрэты)

тое, што і гарманальны.


інкрэ́ты

(лац. incretus = выдзелены)

тое, што і гармоны.


інкрэ́цыя

(лац. incretio = выдзяленне)

выдзяленне пэўнай групай залоз арганізма чалавека і жывёл асаблівых фізіялагічна актыўных рэчываў (гармонаў) непасрэдна ў кроў або лімфу.


інкуба́тар

(ад лац. incubare = выседжваць птушанят)

апарат для штучнага вывядзення маладняку сельскагаспадарчых птушак з яец.


інкубато́рый

(ад лац. incubare = выседжваць птушанят)

спецыяльны будынак, дзе ўстаноўлены і дзейнічаюць інкубатары.


інкуба́цыя

(лац. incubatio = выседжванне птушанят)

1) штучнае вывядзенне маладняку сельскагаспадарчых птушак у інкубатарах;

2) скрыты перыяд хваробы з моманту заражэння да з’яўлення яе знешніх сімптомаў.


інкуна́була

(лац. incunabula = ранняе дзяцінства; першыя крокі; пачатак)

кніга, надрукаваная ў пачатковую пару кнігадрукавання (да 1501 г.), знешне падобная на рукапісную.


інкура́бельны

(ад ін- + лац. curabiiis = выліковы)

невылічальны, неахопны.


ін-пла́на

(лац. in plano)

фармат выдання ў цэлы разгорнуты аркуш.


інса́йд

(англ. inside = унутры)

гулец у футбольнай або хакейнай камандзе, які займае ў лініі нападу становішча паміж крайнім і цэнтральным гульцамі.


інса́йдэр

(англ. insider)

фізічная асоба, якая мае інфармацыю аб справах (стане дзейнасці) фірмы, прадпрыемства (дырэктар, менеджэр, бухгалтар і інш.).


інса́йт

(англ. insight = разуменне)

акт непасрэднага зразумення ў інтуітывістычнай тэорыі пазнання.


інсаля́цыя

(лац. insolatio)

апрамяненне якой-н. паверхні сонечным святлом.


інсекве́нтны

(ад ін- + лац. sequens, -ntis = наступны);

і-ая даліна — рачная даліна, напрамак якой амаль не залежыць ад тэктанічнай структуры.


інсекта́рый

(с.-лац. insectarium, ад лац. insectum = насякомае)

памяшканне, дзе ў навуковых мэтах разводзяць насякомых; разнавіднасць віварыя.


інсектафунгіцы́ды

(ад лац. insectum = насякомае + fungus = грыб + -цыды)

атрутныя хімічныя прэпараты, прызначаныя для знішчэння насякомых і грыбоў-паразітаў.


інсектыцы́ды

(ад лац. insectum = насякомае + -цыды)

1) хімічныя рэчывы для знішчэння шкодных насякомых;

2) расліны, якія маюць атрутныя для насякомых рэчывы.


інсі́гніі

(лац. insignia)

знакі вышэйшай улады (скіпетр, залатая дыядэма і інш.) у рымскіх імператараў; знакі адрознення вышэйшых магістратаў 1 у час рэспублікі.


інсінуа́тар

(лац. insinuator які тайна пралазіць)

той, хто карыстаецца метадам інсінуацый; паклёпнік.


інсінуа́цыя

(лац. insinuatio = ліслівасць, падлашчванне)

злосная выдумка, паклёп з мэтай зняславіць каго-н.


інсінуі́раваць

(лац. insinuare = пралазіць, пракрадвацца)

узводзіць паклёп на каго-н. (гл. інсінуацыя).


інспектава́ць

(лац. inspectare = аглядаць, назіраць)

ажыццяўляць інспекцыю 1.


інспе́ктар

(лац. inspector = наглядальнік)

службовая асоба, якая ажыццяўляе інспекцыю 1.


інспе́кцыя

(лац. inspectio = нагляд)

1) кантроль за правільнасцю дзеянняў падведамасных органаў і асоб, за выкананнем якіх-н. правіл;

2) кантрольны орган, які сочыць за выкананнем устаноўленых правіл (напр. пажарная і., дарожная і.).


інспірава́ць

(лац. inspirare)

1) усяляць каму-н. пэўныя думкі, погляды, які-н. спосаб дзеяння;

2) нагаворамі, падбухторваннем выклікаць што-н. (напр. і. выступленні).


інспіра́тар

(лац. inspirator = натхніцель)

той, хто інспіруе што-н., падбухторшчык.


інспіра́цыя

(лац. inspiratio)

1) падгаворванне, падбухторванне;

2) мед. удых, удыханне (параўн. экспірацыя).


інсталя́цыя

(с.-лац. installatio = вылучэнне ва ўрад)

1) комплекс тэхнічных прыстасаванняў для правядзення электрычнасці, газу, вады ў памяшканні будынка;

2) уст. вылучэнне ва ўрад;

3) від мастацтва поп-арту, мантаж у прасторы аб’ектаў з рэчавага асяроддзя ці сканструяваных мастаком.


інста́нцыя

(лац. instantia = непасрэдная блізкасць)

ступень, звяно ў супадпарадкаванні дзяржаўных, прафсаюзных, судовых і іншых органаў (напр. вышэйшая і., судовая і.).


інструктава́ць

(лац. instruere)

даваць кіруючыя ўказанні, інструкцыі.


інстру́ктар

(лац. instructor = арганізатар)

1) службовая асоба, якая інструктуе падведамасныя ўстановы, грамадскія арганізацыі;

2) спецыяліст, які вучыць і дапамагае правільна наладзіць якую-н. справу (напр. і. фізкультуры).


інструктыу́ны

(фр. instructif, ад лац. instruere = настаўляць)

які змяшчае ў сабе кіруючыя ўказанні, інструкцыі (напр. і-ая размова).


інстру́кцыя

(лац. instructio = наказ, настаўленне)

1) кіруючыя ўказанні, падрабязныя настаўленні, як выконваць што-н.;

2) правілы карыстання машынай, прыборам, прамысловым вырабам.


інструме́нт

(лац. mstrumentun)

1) прылада для выканання якой-н. работы, а таксама сукупнасць такіх прылад (напр. слясарны і., хірургічны і.);

2) музычная прылада (напр. духавы і., струнны і.);

3) перан. сродак для дасягнення чаго-н. (напр. і. пазнання).


інструменталі́зм

(англ instrumentalism, ад с.-лац. instrumentalis = інструментальны)

суб’ектыўна-ідэалістычны філасофскі кірунак (разнавіднасць прагматызму), які лічыць свядомасць адным са сродкаў прыстасавання да асяроддзя.


інструменталі́ст

(ад інструменталізм)

1) філас. паслядоўнік інструменталізму;

2) музыкант, які іграе на якім-н. музычным інструменце.


інструмента́льны

(с.-лац. instrumentalis)

1) які мае адносіны да інструментаў, звязаны з іх вырабам (напр. і. склад, і. цэх);

2) які прызначаны для выканання на музычных інструментах або выконваецца імі (напр. і-ая п’еса, і-ая музыка).


інструмента́рый

(н.-лац. instrumentarium, ад лац. instrumentum = прылада)

сукупнасць інструментаў, якія выкарыстоўваюцца ў пэўнай галіне.


інстыга́тар

(ст.-польск. instygator, ад лац. instigator)

1) галоўны пракурор у Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім (16—18 ст.);

2) судовы ўраднік у Трыбунале каронным (з 1578 г.) і Трыбунале Вялікага княства Літоўскага (з 1581 г.).


інстыля́цыя

(лац. instillatio)

мед. укапванне лякарстваў.


інсты́нкт

(лац. instincus = пабуджэнне)

1) прыроджаная здольнасць жывёльных арганізмаў рабіць бессвядомыя мэтанакіраваныя дзеянні ў адказ на знешнія або ўнутраныя раздражненні (напр. і. самазахавання);

2) перан. неўсвядомленая цяга, пачуццё (напр. мацярынскі і.);

3) перан. унутранае чуццё, прадчуванне чаго-н. (напр. і. страху).


інстынктыві́зм

(ад інстынкт)

кірунак у сацыялогіі, які імкнецца растлумачыць сацыяльныя з’явы і працэсы з дапамогай звяртання да біялагічнай прыроды чалавека.


інстынкты́ўны

(да інстынкт)

абумоўлены інстынктам, адвольны.


інстыту́т

(фр. institut, ад лац. institutum = установа, устанаўленне)

1) навучальная ўстанова, якая дае вышэйшую адукацыю ў пэўнай галіне;

2) сярэдняя навучальная ўстанова закрытага тыпу для жанчын дваранскага паходжання ў дарэвалюцыйнай Расіі;

3) навукова-даследчая ўстанова;

4) сукупнасць норм, якія рэгулююць грамадскія адносіны (напр. і. права).


інстыту́цыі

(лац. institutio = настаўленне)

1) элементарныя падручнікі старажытнарымскага права, складзеныя ў 6 ст. у Візантыі пры імператары Юстыніяне; як і дыгесты, мелі сілу закона;

2) установы, арганізацыі.


інстытуцыяналі́зм

(ад інстытуцыі)

кірунак у правазнаўстве ЗША 20 ст., які лічыць інстытуцыі (сям’ю, партыю, дзяржаву і інш.) асновай разгляду праблем грамадства, дзяржавы і права.


інсулі́н

(н.-лац. insulinum, ад лац. insula = востраў)

гармон падстраўнікавай залозы, які рэгулюе вугляводны абмен у арганізме.


інсулінатэрапі́я

(ад інсулін + тэрапія)

метад лячэння цукровага дыябету, а таксама некаторых псіхічных хвароб прэпаратамі інсуліну.


інсу́льт

(лац. insultus = прыступ, скачок)

апаплексія галаўнога мозга, якая суправаджаецца раптоўнай стратай прытомнасці і паралічамі.


інсулярыза́цыя

(ад лац insula = востраў)

працэс узнікнення ізаляцыі папуляцый ва ўмовах існавання на астравах.


інсурге́нт

(лац. insurgens, -ntis = які паўстае)

уст. удзельнік узброенага паўстання супраць урада, паўстанец.


інсурэ́кцыя

(лац. insurrectio)

уст. узброенае паўстанне.


інсцэніза́цыя

(ад ін- + сцэна)

сцэнічная апрацоўка і пастаноўка драматычнага твора на сцэне, артыстычная інтэрпрэтацыя драматычнага тэксту на сцэне.


інсцэні́раваць

(ад ін- + сцэна)

1) надаваць літаратурнаму твору сцэнічную форму (напр. і. раман);

2) перан. прытворна рабіць што-н. з намерам выдаць яго за сапраўднае (напр. і. вяселле).


інсцэніро́ўка

(ад інсцэніраваць)

1) перапрацоўка апавядальнага (празаічнага ці паэтычнага) твора для сцэны, радыё, тэлебачання;

2) масавае відовішча, якое ўзнаўляе эпізоды гістарычных падзей.


інтаксіка́цыя

(ад ін- + гр. toksikon = яд)

атручванне арганізма ядавітымі рэчывамі (таксінамі).


інта́ктны

(лац. intactus)

непарушны.


інта́лія

(іт. intaglio = разьба)

разьблёны камень з паглыбленым рэльефным адлюстраваннем (параўн. камея); гл. таксама гема.


інтанава́ць

(лац. intonare = гучна вымаўляць)

вымаўляць або выконваць што-н. з якой-н. інтанацыяй.


інтана́цыя

(фр. intonation, ад лац. intonare = гучна вымаўляць)

1) рытміка-меладычны лад мовы, чаргаванне павышэнняў і паніжэнняў тону пры вымаўленні (напр. пытальная і.);

2) манера вымаўлення, якая выражае пачуцці таго, хто гаворыць (напр. раздражнёная і.);

3) ступень дакладнасці перадачы вышыні гукаў пры музычным выкананні (напр. чыстая і.).


інта́рсія

(іт. intarsio = інкрустацыя)

драўляная інкрустацыя.


інтарэ́с

(польск. interes, ад с.-лац. interesse)

1) цяга да чаго-н., зацікаўленасць чым-н. (напр. і. да літаратуры);

2) карысць, выгада; патрэбнасць (напр. практычны і.).


інтраверты́ўны

(ад лац. intro = унутр + vertere = паварочваць)

павернуты ўнутр; звязаны з псіхалагічнай характарыстыкай асобы, самапаглыбленай на ўнутраны свет думак, перажыванняў.


інтрагрэ́сія

(англ. introgression)

біял. пранікненне генетычнага матэрыялу аднаго віду пры аддаленай гібрыдызацыі.


інтра́да

(парт., ісп. entrada = уступ)

інструментальная п’еса ўрачыстага характару; уступная частка сюіты.


інтраду́кцыя

(лац. introductio = увядзенне)

1) кароткі ўступ да асноўнай часткі музычнага твора;

2) перасяленне карысных жывёл і раслін у мясцовасці, дзе іх раней не было.


інтрае́кцыя

(н.-лац. introiectio = укідванне)

уключэнне індывідам у свой унутраны свет поглядаў, матываў і ўстановак іншых людзей.


інтразана́льнасць

(ад лац. intra = унутры + зона)

пашырэнне пэўнай прыроднай з’явы на асобных участках унутры некалькіх сумежных зон, прыватны выпадак азанальнасці.


інтразана́льны

(ад лац. intra = унутры + занальны)

які адносіцца да расліннасці, што не ўтварае самастойнай зоны, а ўваходзіць у склад занальнай расліннасці.


інтрамалекуля́рны

(ад лац. intra = унутры + малекулярны)

унутрымалекулярны;

і-ае дзеянне — акісляльна-аднаўляльны працэс, які адбываецца ў малекулах раслін і некаторых жывёл без доступу свабоднага кіслароду, у выніку расшчаплення арганічных рэчываў у клетках.


інтраніза́цыя

(ад ін- + трон)

урачыстае ўзвядзенне на прастол зноў абранага рымскага папы або патрыярха.


інтраскапі́я

(ад лац. intro = унутр + -скапія)

візуальнае вывучэнне ўнутранай мікраструктуры непразрыстых рэчываў і матэрыялаў.


інтраско́п

(ад лац. intro = унутр + -скогі)

прыбор для правядзення інтраскапіі.


інтраспекты́ўны

(ад інтраспекцыя)

заснаваны на інтраспекцыі (напр. і. метад).


інтраспе́кцыя

(лац. introspectio)

метад вывучэння псіхічнага жыцця чалавека саманазіраннем.


інтро́н

(англ. intron, ад intervening sequence = прамежкавая паслядоўнасць)

участак гена эўкарыётаў, які, як правіла, не нясе генетычнай інфармацыі, што адносіцца да сінтэзу бялку.


інтрузі́ў

(ад лац. intrusus = увапхнуты)

горная парода, якая ўтварылася пры застыванні магмы ў тоўшчы зямной кары ва ўмовах высокага ціску.


інтрузі́ўны

(ад лац. intrusus = увапхнуты)

які мае адносіны да інтрузіву.


інтру́зія

(п.-лац. intrusio = упіхванне)

1) працэс нагнятання магмы ў тоўшчу зямной кары;

2) геалагічнае цела (бакаліт, лакаліт і інш.), складзенае з інтрузіваў.


інтры́га

(фр. intrigue, ад лац. intricare = заблытваць)

1) скрытыя непрыстойныя дзеянні з мэтай нашкодзіць каму-н.; нагаворы, падкопы;

2) развіццё дзеяння і спосаб яго арганізацыі ў літаратурным творы пры дапамозе складаных перыпетый;

3) нядоўгая любоўная сувязь.


інтрыгава́ць

(фр. intriguer)

1) весці інтрыгі 1;

2) узбуджаць цікавасць таямнічасцю, незвычайнасцю, загадкавасцю.


інтрыга́н

(фр. intrigant)

той, хто робіць інтрыгі, нагаворшчык.


інтуба́цыя

(ад ін- + лац. tuba = труба)

увядзенне ў гартань праз рот спецыяльнай трубкі пры разладзе дыхання.


інтуітыві́зм

(ад н.-лац. intuitio = інтуіцыя, ад лац. intuitus = прыглядванне)

ідэалістычны кірунак у філасофіі, які абсалютызуе інтуіцыю як адзіна верагодны від пазнання.


інтуіты́ўны

(ад інтуіцыя)

заснаваны на інтуіцыі (проціл. дыскурсіўны).


інтуі́цыя

(н.-лац. intuitio, ад лац. intuitus = прыглядванне)

неўсвядомленае пачуццё, заснаванае на папярэднім вопыце, якое накіроўвае на правільныя дзеянні; прадбачлівасць, здагадка.


інтуіцыяні́зм

(ад інтуіцыя)

кірунак у філасофіі матэматыкі, які лічыць інтуіцыю асноўным крытэрыем строгасці матэматычных разважанняў (параўн. лагістыка 2).


інтусусцэ́пцыя

(ад лац intus = унутр + susceptio = прыманне на сябе)

разрастанне абалонак раслінных клетак у выніку ўкаранення новых малекул цэлюлозы і протапекціну (параўн. апазіцыя2 2).


і́нтыма

(лац. intimus = унутраны)

унутраная абалонка сценкі крывяносных сасудаў.


інты́мны

(фр. intime, ад лац. intimus = асабісты, унутраны)

1) глыбока асабісты, патаемны; сардэчны (напр. і-ыя перажыванні);

2) блізкі, прыязны, таварыскі (напр. і-ыя адносіны).


інты́на

(ад лац. intus = унутры)

унутраная абалонка пылковага зерня насенных раслін.


інтыфа́да

(ар. intifada = вытрасанне)

вызваленчы рух арабаў у Палестыне.


інтэграва́ць

(лац. integrare = узнаўляць)

1) праводзіць інтэграцыю 1;

2) мат. знаходзіць інтэграл пэўнай функцыі.


інтэгра́л

(ад лац. integer = цэлы)

паняцце ў матэматыцы аб цэлай велічыні як суме сваіх бясконца малых частак (неазначальны і., азначальны і.).


інтэгра́льны

(п.-лац. integralis)

1) які мае адносіны да інтэграла (напр. і-ыя ўраўненні);

2) цэласны, адзіны.


інтэгра́тар

(лац. integrator = які робіць цэлым)

прыбор для вылічэння некаторых інтэгралаў (напр. момантаў інерцыі, плошчаў плоскіх фігур).


інтэгра́ф

[ад інтэ(грал) + -граф]

прыбор для вычэрчвання інтэгральнай крывой па зададзеных дыферэнцыяльных ураўненнях.


інтэгра́цыя

(лац. integratio = узнаўленне)

1) аб’яднанне ў адно цэлае якіх-н. частак (проціл. дэзінтэграцыя);

2) аб’яднанне нацыянальных гаспадарак дзвюх і больш дзяржаў з аднатыповым грамадскім ладам (эканамічная і.);

3) мат. знаходжанне інтэграла па функцыі (і. функцыі).


інтэгры́метр

(ад лац. integer = цэлы + -метр)

механічны аналагавы вылічальны прыбор для матэматычнай апрацоўкі графічна зададзеных функцый.


інтэгуме́нт

(лац. integumentum = покрыва)

знешняе покрыва цэнтральнай часткі (нуцэлуса) насеннага пачатка раслін.


інтэле́кт

(лац. intellectus)

здольнасць чалавека мысліць, разважаць, узровень разумовага развіцця.


інтэлектуа́л

(лац. intellectualis = разумовы)

чалавек з высокаразвітым інтэлектам, работнік разумовай працы.


інтэлектуалі́зм

(ад лац. intellectualis = разумовы)

кірунак у філасофіі і псіхалогіі, які абсалютызуе працэсы мыслення, адрываючы іх ад жыццёвай асновы і практыкі.


інтэлектуа́льны

(лац. intellectualis = разумовы)

разумовы, духоўны; з высока развітым інтэлектам.


інтэліге́нт

(лац. intelligens, -ntis = які разумее; ведае)

асоба, якая належыць да інтэлігенцыі, чалавек разумовай працы.


інтэліге́нты

(лац. intelligens, -ntis = які разумее, ведае)

1) уласцівы інтэлігенту, інтэлігенцыі;

2) адукаваны, культурны.


інтэліге́нцыя

(с.-лац. intelligentia = разуменне)

сацыяльны слой людзей, які складаюць работнікі разумовай працы са спецыяльнымі ведамі ў розных галінах навукі, тэхнікі і культуры (вучоныя, настаўнікі, урачы, інжынеры, артысты і інш.).


інтэлігі́бельны

(лац. intelligibilis)

1) пазнавальны толькі розумам, мысленнем;

2) выдуманы, нерэальны, звышнатуральны.


інтэлса́т

(англ. INTELSAT, ад Intemational Telecommunication Satellites = міжнародныя сувязныя спадарожнікі)

міжнародная арганізацыя па стварэнні і эксплуатацыі глабальнай камерцыйнай спадарожнікавай сувязі.


інтэнда́нт

(фр. intendant = кіраўнік, загадчык)

ваеннаслужачы, які займаецца вайсковай гаспадаркай і забеспячэннем воінскіх часцей і ўстаноў.


інтэндэ́нсія

(ісп. intendenсіа)

асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў слаба асвоенай частцы Калумбіі.


інтэнсі́ў

(п.-лац. mtensivus = напружаны)

лінгв. вытворны дзеяслоў са значэннем большай інтэнсіўнасці дзеяння, чым выражаецца зыходным дзеясловам.


інтэнсі́ўнасць

(ад інтэнсіўны)

1) напружанасць, узмоцненая дзейнасць (напр. і. працы, і. працэсаў абмену рэчываў);

2) гушчыня патоку электрычнай, магнітнай, гукавой, светлавой або іншай энергіі.


інтэнсі́ўны

(п.-лац. intensivus, ад лац. intensio = напружанне)

1) узмоцнены, напружаны; які дае высокую прадукцыйнасць (напр. і-ae развіццё жывёлагадоўлі); проціл. экстэнсіўны;

2) перан. яскравы, насычаны (пра колер).


інтэнсіфіка́цыя

(фр. intensification, ад п.-лац. intensivus = напружаны + facere = рабіць)

павелічэнне напружанасці, прадукцыйнасці, узмацненне дзейнасці (напр. і. вытворчасці).


інтэ́нцыя

(лац. intentio = імкненне)

намер, мэта, напрамак або накіраванасць свядомасці, волі, пачуцця на які-н. прадмет.


інтэр-

(лац. inter = паміж)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «паміж», «пасярод», «разам».


інтэрарэцэ́птары

(ад лац interior = унутраны + рэцэптары)

рэцэптары, якія рэагуюць на змены ва ўнутраным асяроддзі арганізма; размешчаны ў мышцах, унутраных органах, сасудах і г.д. (гл. таксама пропрыярэцэптары; параўн. экстэрарэцэптары.


інтэрарэцэ́пцыя

(ад лац. interior = унутраны + рэцэпцыя)

успрыняцце цэнтральнай нервовай сістэмай імпульсаў, якія перадаюцца ад унутраных органаў інтэрарэцэптарамі (параўн. экстэрарэцэпцыя).


інтэрвака́льны

(ад інтэр- + вакальны)

лінгв. які знаходзіцца паміж галоснымі гукамі (напр. і-ыя зычныя).


інтэрва́л

(лац. intervallum)

1) прамежак, перапынак, адлегласць паміж з’явамі ў часе або пэўнымі пунктамі ў прасторы;

2) муз. суадносіны двух тонаў па вышыні, напр. секунда, тэрцыя, кварта, квінта, секста і інш.;

3) адлегласць паміж ваеннаслужачымі, вайсковымі падраздзяленнямі і г.д. у шырыню, калі яны павернуты да фронту 1 (параўн. дыстанцыя 1).


інтэрвалю́та

(ад інтэр- + валюта)

грашовыя знакі іншаземных краін, а таксама крэдытныя і плацежныя дакументы, выражаныя ў іншаземных грашовых адзінках і прынятыя ў міжнародных разліках.


інтэрве́нт

(рус. интервент, ад лац. interveniens, -entis)

удзельнік або арганізатар інтэрвенцыі, захопнік.


інтэрве́нцыя

(лац. interventio)

узброенае ўмяшанне адной ці некалькіх дзяржаў ва ўнутраныя справы другой дзяржавы з мэтай задушэння рэвалюцыі, захопу тэрыторыі, устанаўлення свайго панавання і інш.


інтэрв’ю́

(англ. interview = сустрэча, спатканне)

1) прызначаная для друку (радыё, тэлебачання) гутарка карэспандэнта з якім-н. дзеячам па пытаннях, якія цікавяць грамадскасць;

2) газетны артыкул, які выкладае змест такой гутаркі.


інтэрв’юе́р

(англ. interviewer)

журналіст, які бярэ ў каго-н. інтэрв’ю.


інтэргляцыя́л

(ад інтэр- + гляцыял)

прамежак часу, які падзяляе дзве суседнія ледніковыя эпохі антрапагенавага перыяду; міжледнікоўе міжледавікоўе.


інтэрды́кт

(лац. interdictum)

1) загад старажытнарымскага прэтара, які дазваляў або забараняў пэўныя дзеянні аднаму з істцоў;

2) забарона адпраўляць набажэнства, якая накладалася рымскім папам на гарады, вобласці, краіны і некаторых асоб у якасці пакарання за невыкананне рашэнняў царквы.


інтэр’е́р

(фр. intérieur = унутраны)

1) унутраная частка будынка, памяшканне, архітэктурна і па-мастацку аформленае;

2) карціна, на якой паказана ўнутраная прастора памяшкання;

3) унутраная будова органаў і тканак жывёлы (параўн. экстэр’ер).


інтэркалу́мній

(лац. intercolumnium, ад inter = паміж + columna = калона)

пралёт паміж побач стаячымі калонамі ў ордэрнай архітэктуры.


інтэркаля́рны

(лац. intercalarius = уставачны);

і. рост — рост раслін у даўжыню шляхам дзялення клетак першаснай мерыстэмы, аддаленай ад апікальнай і «ўстаўленай» паміж зонамі клетак, дыферэнцыяцыя якіх ужо закончана.


інтэркаля́цыя

(лац. intercalatio = устаўка, дабаўка)

з’яўленне новых структур унутры дадзенай біялагічнай сістэмы, напр. інтэркалярны рост у некаторых раслін.


інтэркіне́з

(ад інтэр- + -кінез)

перыяд паміж першым і другім дзяленнямі меёзу.


інтэркурэ́нтны

(лац. intercurrens, -ntis = які дамешваецца)

які выпадкова далучаецца;

і. захворванне — захворванне, якое ўскладняе працяканне іншага захворвання.


інтэрлі́нгва

(ад інтэр- + лац. lingua = мова)

міжнародная дапаможная мова, прапанаваная ў першым варыянце італьянскім матэматыкам Д. Пеана ў 1908 г., а ў другім варыянце — Міжнароднай асацыяцыяй дапаможнай мовы ў 1950 г.


інтэрлінгві́стыка

(ад інтэр- + лінгвістыка)

раздзел мовазнаўства, які вывучае праблемы, звязаныя са стварэннем і функцыяніраваннем штучных моў, як міжнародных тыпу эсперанта, інтэрлінгва, так і матэматычных і інфармацыйна-лагічных.


інтэрлі́нія

(ад інтэр- + лінія)

лінія паміж радкамі кнігі або іншага выдання.


інтэрлінья́ж

(фр. interlignage, ад лац. inter = паміж + linea = лінія)

прабел паміж двума радкамі кнігі або іншага выдання.


інтэрлю́дыя

(с.-лац. interludium, ад лац. inter = паміж + ludus = гульня)

невялікі ўстаўны ўрывак, які з’яўляецца звязкай паміж асноўнымі часткамі музычнага твора.


інтэрмеды́н

(ад лац. intermedius = прамежкавы)

лекавы прэпарат, які прымяняецца пры дэгенератыўных зменах сятчаткі вока, а таксама як сродак, што паляпшае адаптацыю да цемнаты, павышае вастрыню зроку.


інтэрме́дыя

(лац. mtermedius = прамежкавы)

1) невялікая займальная п’еска, якая выконваецца паміж дзеяннямі драматычнага спектакля або оперы;

2) муз. прамежкавы эпізод, які злучае правядзенні тэмы ў фузе.


інтэрметалі́ды

(ад інтэр- + метал)

хімічныя злучэнні металаў з металамі.


інтэрме́цца

(іт. intermezzo, ад лац. intermedius = прамежкавы)

невялікая інструментальная п’еса свабоднай формы, часам самастойны аркестравы нумар у оперы.


інтэрмітава́ць

(лац. intermittere = перарываць)

перыядычна перарываць, перамяжоўваць.


інтэрміто́з

(ад інтэр- + мітоз)

тое, што і інтэрфаза.


інтэрмітэ́нцыя

(лац. intermittentio = церарыванне)

перыядычная змена дэбіту крыніц, абумоўленая рытмічнай зменай газавага ціску, што найбольш яскрава праяўляецца ў гейзерах.


інтэ́рн

(лац. intemus = унутраны)

асоба, якая праходзіць інтэрнатуру.


інтэрналі́зм

(ад лац. internus = унутраны)

метадалагічны кірунак у гісторыі і філасофіі, які прызнае рухаючай сілай развіцця навукі ўнутраныя, інтэлектуальныя фактары.


інтэрна́т

(ад лац. internus = унутраны)

1) памяшканне для сумеснага пражывання людзей, якія вучацца ў адной навучальнай установе або працуюць на адным прадпрыемстве;

школа-і. — школа, у якой дзеці вучацца і жывуць;

2) установа сістэмы сацыяльнага забеспячэння для інвалідаў і састарэлых.


інтэрнату́ра

(ад лац. internus = унутраны)

адна з форм стажыроўкі ўрачоў-выпускнікоў з мэтай удасканалення ведаў, паглыблення спецыялізацыі.


інтэрнацыяна́л

(фр. d’Internationale, ад лац. inter = паміж + natio, -onis = народ)

1) міжнароднае аб’яднанне (напр. Першы I. — першая міжнародная арганізацыя рабочых);

2) міжнародны гімн камуністычных партый.


інтэрнацыяналіза́цыя

(ад інтэр- + нацыяналізацыя)

прызнанне чаго-н. міжнародным, аднолькава даступным для выкарыстання ўсімі дзяржавамі (напр. і. праліва).


інтэрнацыяналі́зм

(фр. internationalisme, ад лац. inter = паміж + natio, -onis = народ)

светапогляд, які сцвярджае роўнасць і раўнапраўе ўсіх народаў.


інтэрнацыяналі́ст

(ад інтэрнацыяналізм)

прыхільнік інтэрнацыянал ізму.


інтэрнацыяна́льны

(п.-лац. internationalis = міжнародны)

1) міжнародны (і-ыя сувязі);

2) заснаваны на прынцыпах інтэрнацыяналізму.


інтэрні́раваць

(фр. interner, ад лац. internus = унутраны)

прымусова затрымліваць (уладамі дзяржаў, што ваююць) і пасяляць у спецыяльных месцах непрыяцельскіх грамадзян, а таксама раззбройваць на сваёй тэрыторыі (уладамі нейтральных дзяржаў) вайсковыя часці дзяржаў, якія знаходзяцца ў стане вайны.


інтэрні́ст

(ад лац. internus = унутраны)

урач па ўнутраных хваробах (тэрапеўт).


інтэрну́нцый

(лац. internuntius = пасрэднік)

дыпламатычны прадстаўнік Ватыкана, рангам ніжэйшы за нунцыя.


інтэрпалі́раваць, інтэрпалява́ць

(лац. interpolare = паднаўляць, змяняць)

рабіць інтэрпаляцыю.


інтэрпаля́тар

(ад лац. interpolare = паднаўляць, змяняць)

вылічальнае ўстройства для знаходжання каардынат пункта, што рухаецца бесперапынна па крывой, зададзенай аналітычна.


інтэрпаля́цыя

(лац. interpolatio = паднаўленне, змяненне)

1) мат. вызначэнне прамежкавых значэнняў якой-н. зменлівай велічыні па раду суседніх вядомых яе значэнняў (проціл. экстрапаляцыя 2);

2) пазнейшая ўстаўка ў якім-н. тэксце, якая не належыць арыгіналу.


інтэрпелі́раваць, інтэрпелява́ць

(лац. interpellere = перапыняць прамову)

уносіць інтэрпеляцыю.


інтэрпеля́нт

(лац. interpellans, -ntis = які перапыняе прамову)

асоба, якая ўносіць інтэрпеляцыю.


інтэрпеля́цыя

(лац. interpellatio = перапыненне прамовы)

спецыяльны запыт дэпутата парламента да ўрада пра яго дзеянні або дзеянні асобных міністраў, па якім пасля спрэчак прымаецца рашэнне.


інтэрпо́л

(фр. interpol, ад Organisation intemationale de police criminalle)

міжнародная арганізацыя крымінальнай паліцыі, створаная групай заходніх дзяржаў.


інтэрпрэтава́ць

(лац. interpretari)

растлумачваць, раскрываць сэнс чаго-н. (напр. і. закон).


інтэрпрэтаско́п

(ад лац. interpretari = тлумачыць + -скогі)

прыбор, які дапамагае дэшыфроўваць аэраздымкі.


інтэрпрэта́цыя

(лац. interpretatio = растлумачванне)

1) тлумачэнне, раскрыццё сэнсу чаго-н. (напр. і. тэксту);

2) творчае раскрыццё вобраза або музычнага твора выканаўцам.


інтэрпу́нкцыя

(лац. interpunctio = раздзяленне мовы кропкамі)

1) вучэнне аб расстаноўцы знакаў прыпынку;

2) тое, што і пунктуацыя.


інтэрсе́кс

(ад інтэр- + лац. sexus = пол)

арганізм з прыметамі інтэрсексуальнасці.


інтэрсексуа́льнасць

(ад інтэр- + сексуальнасць)

наяўнасць у чалавека або раздзельна-полавай жывёліны прыкмет абодвух полаў, якія носяць прамежкавы характар; адна з форм гермафрадытызму.


інтэрсеміяты́чны

(ад інтэр- + гр. semeiotos = пазначаны)

звязаны з рознымі знакавымі сістэмамі;

і. пераклад — тлумачэнне слоўных знакаў знакамі няслоўных знакавых сістэм.


інтэрстадыя́л

(ад інтэр- + стадыял)

час пацяплення клімату і значнага скарачэння плошчы ледніка паміж двума стадыяламі на працягу аднаго і таго ж зледзянення ў антрапагене, міжстадыял.


інтэрсты́цыя

(лац. interstitium = прамежак)

прамежак паміж ідыяморфнымі (гл. ідыямарфізм) састаўнымі часткамі магматычнай пароды.


інтэрстыцыя́льны

(ад лац interstitium = прамежак)

прамежны;

і-ыя клеткі — клеткі, якія змяшчаюцца ў злучальнай тканцы палавых органаў і забяспечваюць убіранне з крыві цвёрдых часцінак і выдзяленне палавых гармонаў.


інтэрстэля́рны

(ад інтэр- + лац. stella = зорка)

міжзорны.


інтэрсуб’екты́ўнасць

(ад інтэр- + суб’ектыўнасць)

тэрмін у некаторых суб’ектыўна-рэалістычных тэорыях для абазначэння феноменаў (з’яў), што не залежаць ад асобнага суб’екта, выходзяць за сферу яго індывідуальнай свядомасці, але не існуюць аб’ектыўна.


інтэрты́п

(ад інтэр- + -тыгі)

наборная радкова-адліўная машына, падобная па канструкцыі на лінатып.


інтэрфа́за

(ад інтэр- + фаза)

стадыя жыццёвага цыкла клеткі паміж двума паслядоўнымі дзяленнямі мітозу.


інтэрфа́кс

(англ. Interfax)

расійскае незалежнае інфармацыйнае агенцтва, заснаванае ў 1989 г.


інтэрфе́йс

(англ. interface, ад лац. inter = паміж + англ. face = твар, знешні выгляд)

сістэма уніфікаваных сувязей і сігналаў у вылічальнай тэхніцы, праз якія ўстройствы вылічальнай сістэмы злучаюцца паміж сабой.


інтэрферо́метр

[ад інтэрфер(энцыя) + -метр]

аптычны вымяральны прыбор, дзеянне якога заснавана на з’яве інтэрферэнцыі (гл. таксама мікраінтэрферометр, радыёінтэрферометр).


інтэрферо́н

(ад лац. inter = паміж + ferre = несці)

рэчыва, якое выпрацоўваецца клеткамі пасля кантакту з вірусам і робіць іх больш-менш неўспрымальнымі да віруснай інфекцыі.


інтэрферэ́нцыя

(ад інтэр- + лац. ferens, -ntis = які нясе, пераносіць)

1) узаемнае ўзмацненне або аслабленне хваль (светлавых, гукавых, электрычных) пры іх накладванні адна на другую;

2) з’ява пры заражэнні арганізма рознымі вірусамі, калі пад уздзеяннем адных з іх клеткі арганізма выпрацоўваюць інтэрферон, што падаўляе развіццё іншых вірусаў;

3) узаемапранікненне моўных элементаў у выніку кантактавання моў.


інтэрфі́кс

(ад інтэр- + лац. fixus = прымацаваны)

лінгв. частка слова, якая служыць для злучэння іншых марфем.


інтэрцэ́птар

(лац. interceptor, ад interсipere = перахопліваць, адбіваць)

рухомае прыстасаванне на крыле самалёта перад элеронам, якое служыць для паляпшэння ўстойлівасці самалёта ў палёце.


інтэрцэ́сія

(лац. intercessio = літар. умяшанне)

1) права службовых асоб у Стараж. Рыме прыпыняць дзеянні іншых службовых асоб;

2) прыняцце на сябе чужога доўгу, паручальніцтва.


і́нтэрым

(лац. interim = між тым)

часовыя распараджэнні часоў Рэфармацыі, якія выдаваліся з мэтай спыніць рэлігійныя спрэчкі паміж католікамі і пратэстантамі.


інтэрыярыза́цыя

(фр. interiorisation, ад лац. interior = унутраны)

фарміраванне разумовых дзеянняў і ўнутранага плана свядомасці праз засваенне індывідам знешніх сувязей з прадметамі і сацыяльных форм зносін.


інулі́н

(ад лац. mula = дзівасіл)

арганічнае злучэнне, складаны вуглявод расліннага паходжання з групы поліцукрыдаў, выкарыстоўваецца для атрымання фруктозы, як заменнік крухмалу і цукру пры цукровым дыябеце.


інфа́йтынг

(англ. infighting, ад in = унутр + fight = бой)

бой на блізкай дыстанцыі ў боксе.


інфа́нт

(ісп. infante, ад лац. infans, -ntis = немаўля, дзіця)

тытул прынцаў каралеўскага роду ў манархічнай Іспаніі і Партугаліі.


інфа́нта

(ісп. infanta)

тытул прынцэс каралеўскага роду ў манархічнай Іспаніі і Партугаліі.


інфанта́да

(ісп. infantado)

парода мерыносавых авечак.


інфантылі́зм

(ад лац. infantillis = дзіцячы)

1) адсталасць у развіцці арганізма, якая праяўляецца ў захаванні ў дарослага чалавека фізічных і псіхічных рыс, уласцівых дзіцячаму ўзросту;

2) перан. бестурботнасць, легкадумнасць, якія спалучаюцца з крайнім эгаізмам.


інфанты́льны

(лац. infantilis = дзіцячы)

1) уласцівы дзіцячаму ўзросту, недаразвіты (напр. і. выгляд);

2) перан. бестурботны, легкадумны (і. чалавек).


інфантэ́рыя

(іт. infanteria)

уст. пяхота, пяхотнае войска;

генерал ад інфантэрыі — самы высокі генеральскі чын у пяхотных войсках царскай Расіі.


інфа́ркт

(лац. infarctus = набіты, напоўнены)

амярцвенне тканак якога-н. органа з-за адсутнасці цёку крыві ў артэрыях пры спазме або закупорцы (напр. і. сардэчнай мышцы).


інфармава́ць

(польск. informować, ад лац. informare)

даваць звесткі, інфармацыю 1 аб чым-н., азнаямляць з чым-н.


інфармасо́мы

(ад лац. informo = фармую + сома)

унутрыклетачныя часцінкі, якія ўдзельнічаюць у біясінтэзе бялку і складаюцца з рыбануклеінавай кіслаты і бялку.


інфарма́тар

(лац. informator = які паведамляе)

той, хто інфармуе, дае інфармацыю 1.


інфарма́тыка

(рус. информатика, ад лац. informare = паведамляць)

галіна навукі, якая вывучае структуру і агульныя ўласцівасці навуковай інфармацыі, а таксама пытанні, звязаныя з яе зборам, захаваннем і выкарыстаннем у розных сферах чалавечай дзейнасці.


інфарматы́ўны

(ад інфармацыя)

насычаны інфармацыяй, які добра інфармуе.


інфарма́цыя

(лац. informatio = паведамленне, растлумачванне)

1) паведамленне аб становішчы спраў у якой-н. галіне, аб чыёй-н. дзейнасці (напр. газетная і.);

2) сукупнасць якіх-н. звестак, ведаў;

3) звесткі аб навакольным свеце, працэсах, з’явах, падзеях, якія ў ім адбываюцца, што ўспрымаюцца чалавекам і жывымі арганізмамі, зберагаюцца машынамі і іншымі сістэмамі.


інфа́уна

(ад ін- + фауна)

сукупнасць водных арганізмаў, якія жывуць у донных грунтах вадаёма (параўн. эпіфауна).


інфе́кцыя

(лац. infectio)

заражэнне арганізма хваробатворнымі мікробамі.


інферна́льны

(лац. infernalis, ад inferna = падземнае царства)

пякельны, падземны.


інфі́кс

(лац. infixus = устаўлены)

лінгв. афікс, устаўлены ў сярэдзіну асновы слова пры словаўтварэнні або словазмяненні.


інфільтра́т

(ад ін- + фільтрат)

павелічэнне аб’ёмаў тканак у выніку скаплення ў іх клетачных элементаў з прымессю крыві і лімфы (напр. пухлінны і.).


інфільтра́цыя

(ад ін- + фільтрацыя)

1) прасочванне атмасферных і паверхневых водаў праз капілярныя поры ў глебу, горную пароду;

2) пранікненне ў тканкі і клеткі арганізма пабочных рэчываў.


інфініты́ў

(лац. infinitivus)

лінгв. неазначальная форма дзеяслова.


інфіцы́раваць

(лац. inficere = заражаць)

уносіць інфекцыю ў арганізм, рану і інш.


інфлюа́цыя

(ад лац. influere = улівацца, пранікаць)

пранікненне паверхневых водаў праз трэшчыны і варонкі ў тоўшчу зямной кары.


інфлюэ́нца

(іт. influenza, ад лац. influere = пранікаць)

устарэлая назва грыпу.


інфля́цыя

(лац. inflatio = уздуцце)

абясцэньванне папяровых грошай у выніку выпуску іх для абарачэння ў памерах, якія перавышаюць патрэбы таваразвароту (параўн. дэфляцыя).


ін-фо́ліо

(лац. in folio -літар. у аркуш)

фармат кнігі, альбома або іншага выдання, калі старонка складае палавіну стандартнага папяровага аркуша (гл. таксама фаліянт 1).


інфрако́н

(ад лац. infra = пад + гр. eikon = малюнак)

перадавальная электронна-прамянёвая трубка з намнажэннем зараду для пераўтварэння нябачных вокам вобразаў у электрычныя сігналы.


інфрамікрабіяло́гія

(ад лац. infra = пад + мікрабіялогія)

тое, што і вірусалогія.


інфраструкту́ра

(ад лац. infra = пад + структура)

сукупнасць галін і ведаў дзейнасці, якія забяспечваюць нармальнае функцыяніраванне ўсіх сфер эканомікі, як вытворчых, так і невытворчых; сюды ўваходзяць транспарт, сувязь, камунальная гаспадарка, прафесійнае навучанне і інш.


інфузо́рыі

(н.-лац. infusoria, ад лац. infusus = уліты куды-н., разліты ў чым-н.)

клас найбольш высока арганізаваных прасцейшых (аднаклетачных) жывёл; жывуць у прэсных і салёных водах і вільготнай глебе, многія вядуць паразітычны спосаб жыцця.


інці́на

(ад лац. Intus = унутры)

унутраны слой абалонкі пылковага зерня (у насенных) ці мікраспоры (у споравых раслін).


інцу́хт

(ням. inzucht, ад in = у + Zucht = развядзенне)

тое, што і інбрыдзінг (у раслінаводстве).


інцу́хт-дэпрэ́сія

(ад інцухт + дэпрэсія)

зніжэнне жыццёвасці і прадукцыйнасці раслін у выніку шматразовага блізкароднаснага скрыжоўвання.


інцыдэ́нт

(лац. incident, -ntis = які здараецца)

выпадак, здарэнне (звычайна непрыемнае), непаразуменне, сутычка.


інцы́зія

(лац. incisio)

рассяканне тканкі, якое робяць з лячэбнай мэтай (напр. ускрыццё гнайніка); пачатковы этап хірургічнай аперацыі.


інцыстава́нне

(ад ін- + цыста)

працэс утварэння шчыльнай абалонкі (цысты) у аднаклетачных арганізмаў пры неспрыяльных умовах.


інцэ́ст

(лац. incestum)

палавая сувязь паміж блізкімі сваякамі, кровазмяшэнне.


іо́л

(гал. jol)

невялікае двухмачтавае паруснае судна з косымі парусамі.


іо́ла

(ням. Jolle)

вастраносая спартыўная яхта.


іо́льдыя

(н.-лац. yoldia)

марскі малюск класа двухстворкавых; жыве на мяккіх ілістых грунтах.


іо́н

(гр. ion = які ідзе)

электрычна зараджаны атам, які ўтвараецца ў выніку страты ці набыцця аднаго ці некалькіх электронаў.


іоналюмінесцэ́нцыя

(ад іон + люмінесцэнцыя)

люмінесцэнцыя, якая ўзбуджаецца пры бамбардзіраванні люмінафора іонамі.


іонатэрапі́я

(ад іон + тэрапія)

лячэнне ўвядзеннем у арганізм іонаў пры аэраіонатэрапіі або пры дапамозе гальванічнага току (іонтафарэз).


іонтафарэ́з

(ад іон + гр. phoreo = нясу)

лячэнне ўвядзеннем у арганізм лекавых рэчываў праз скуру пры дапамозе гальванічнага току, што выклікае перамяшчэнне іонаў.


іо́х

(ням. Joch)

старая адзінка зямельнай меры, якая ў Германіі была роўная 56,03 ара, у Швейцарыі — 36, у Венгрыі — 43,16 ара.


іпадро́м

(гр. hippodromos, ад hippos = конь + dromos = месца для бегу)

спецыяльна абсталяванае месца для конных скачак і спаборніцтваў.


іпадыя́кан

(ад гр. hypo = пад + дыякан)

малодшы дыякан пры архірэі.


іпало́гія

гл. гіналогія.


іпаме́я

(н.-лац. ipomoea, ад гр. ips, ipos = чарвяк + homoios = падобны)

павойная травяністая або кустовая расліна сям. бярозкавых з буйнымі кветкамі розных колераў у выглядзе званочкаў, пашыраная ў тропіках; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


іпаста́са

(гр. hypostasis = сутнасць, замена)

літ. у антычнай метрыцы замена адной стапы другой, з аднолькавым долевым аб’ёмам.


іпаста́сь

(гр. hypostasis = сутнасць)

1) адна з асоб хрысціянскай тройцы (бог выступае ў трох іпастасях: бог-бацька, бог-сын і бог-дух святы);

2) перан. тое, што цесна далучаецца да каго-н., чаго-н. іншага.


іпатэ́ка

(гр. hypotheke = заклад)

1) заклад нерухомай маёмасці (пераважна зямлі, будынкаў) для атрымання пазыкі, а таксама пазыка пад заклад маёмасці;

2) пазыковае пасведчанне аб закладзе нерухомай маёмасці, якое выдаецца банкам пазычальніку.


іпахо́ндрыя

(гр. hypochondriа)

стан душэўнай прыгнечанасці, які характарызуецца непамерным страхам за сваё здароўе.


іпекакуа́на

(парт. ipecacuanha, з індз.)

кустовая расліна сям. марэнавых, пашыраная пераважна ў Бразіліі, корань якой выкарыстоўваецца ў медыцыне як адхарквальны сродак; ванітоўны корань.


іпры́т

(фр. ypérite, ад Ypres = назва бельгійскага горада)

арганічнае злучэнне, бясколернае масляністае рэчыва з гарчычным пахам, якое выклікае нарывы на скуры і агульнае атручэнне арганізма; выкарыстоўваецца як баявое атрутнае рэчыва; гарчычны газ.


ірадыі́раваць

(лац. irradiare = ззяць)

распаўсюджвацца за межы непасрэднай крыніцы ўзбуджэння, раздражнення (пра нервовыя працэсы).


ірадыя́цыя

(ад лац. irradiare = ззяць)

1) павелічэнне ў выніку аптычнага падману памераў светлых прадметаў на чорным фоне і, наадварот, памяншэнне памераў цёмных фігур на светлым фоне;

2) распаўсюджанне працэсу ўзбуджэння або тармажэння ў цэнтральнай нервовай сістэме;

3) мед. распаўсюджанне болю за межы пашкоджанага месца.


іранізава́ць

(фр. ironiser, ад лац. ironia = іронія)

адносіцца да каго-н., чаго-н. з іроніяй; смяяцца, кпіць.


ірацыяналі́зм

(ад лац. irrationalis = неразумны)

кірунак у філасофіі, які прызнае рэчаіснасць ірацыянальнай і адмаўляе навуковае пазнанне прыроды і грамадскага жыцця.


ірацыяна́льны

(лац. irrationalis = неразумны)

1) паводле ідэалістычнай філасофіі — пазбаўлены заканамернасці, а таму недаступны для розуму, невытлумачальны;

2) мат. несуразмерны з адзінкай, а таму не здольны быць выражаны ні цэлым, ні дробным рацыянальным лікам, напр. квадратны корань з ліку 3 (і. лік).


і́рбіс

(манг. irbis)

снежны барс; водзіцца ў гарах Цэнтр. Азіі.


ірга́

(манг. irgai)

кустовая расліна сям. ружавых са шматлікімі дробнымі белымі кветкамі і ядомымі сакаўнымі ягадамі, пашыраная ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ірмало́гій, ірмало́й

(гр. heirmologion)

зборнік ірмасаў праваслаўнага богаслужэння.


і́рмас

(гр. heirmos = спляценне, сувязь)

царкоўнае песнапенне на ўсяночную.


іро́нія

(лац. ironia, ад гр. eironeia = прытворства)

1) тонкая насмешка, выражаная ў скрытай форме;

2) стылістычны зварот, фраза, у якіх прытворна, з мэтай насмешкі сцвярджаецца супрацьлеглае таму, што думаюць-аб сабе або прадмеце.


і́рпекс

(н.-лац. ігрех)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на пнях, мёртвых ствалах дрэў.


і́рха

(польск. ircha, ад с.-в.-ням. irch, ад лац. hircus = казёл)

1) вузкая палоска скуры або аўчыны, якая закладваецца ў шво кажуха, рукавіцы і інш.;

2) палоска аўчыны, якой абшываюць край адзення або абутку для ўпрыгожання; аблямоўка;

3) гіст. двухбаковая замшa.


ірыга́тар

(лац. irrigator)

спецыяліст па ірыгацыі 1.


ірыга́цыя

(лац. irrigatio = арашэнне, абвадненне)

1) штучнае арашэнне палёў пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў;

2) арашэнне ўзбуджанай тканкі, раны лякарствам, мінеральнай вадой і інш.


ірыдафо́ры

(ад гр. iris, -idos = радуга + -фор)

тое, што і ірыдацыты.


ірыдацыклі́т

(ад гр. iris, -idos = радуга + цыкл)

запаленне радужнай абалонкі і раснічнага цела вока.


ірыдацы́ты

(ад гр. iris, -idos = радуга + -цыты)

пігментныя клеткі ў злучальнатканкавай частцы скуры ніжэйшых пазваночных, асабліва ў рыб, і стромы радужнай абалонкі вока ва ўсіх пазваночных, акрамя млекакормячых.


іры́дый

(н.-лац. iridium, ад гр. iris, -idos = радуга)

рэдкі ў прыродзе хімічны элемент, цяжкі тугаплаўкі метал шаравата-белага колеру, блізкі да плаціны.


ірыдыядыягно́стыка

(ад гр. iris, -idos = радуга, радужная абалонка + дыягностыка)

распазнаванне хвароб у чалавека па стану яго радужнай абалонкі вока, «вочная» дыягностыка.


ірыза́цыя

(ад гр. iris = радуга)

яскравая вясёлкавая афарбоўка на гранях некаторых мінералаў (напр. лабрадору) пры праходжанні святла, краёў воблакаў, што знаходзяцца перад сонечным дыскам.


іры́с

(гр. iris = радуга)

1) радужная абалонка вока;

2) сорт цукерак у выглядзе плітачак карычневага колеру, якія робяцца з малака, цукру і патакі;

3) суканыя каляровыя ніткі для вышывання, вязання.


іры́т

(гр. iris, -idos = радуга)

запаленне радужнай абалонкі вока.


ірыта́цыя

(лац. irritatio)

узбуджанасць, усхваляванасць, узрушанасць.


ірэа́льны

(лац. irrealis)

які не існуе ў рэальнасці, нерэальны.


ірэгуля́рны

(лац. irregularis)

не падпарадкаваны агульным правілам, нерэгулярны (напр. і-ае войска); проціл. рэгулярны 2.


ірэдэнты́зм

(іт. irredentismo, ад irredento = нявызвалены)

грамадска-палітычны рух у Італіі канца 19 — пач. 20 ст. за далучэнне зямель, часткова заселеных італьянцамі, якія не ўвайшлі ў склад Італіі ў час яе ўз’яднання.


ірэзі́нэ

(н.-лац. iresine)

травяністая, радзей кустовая або дрэвавая расліна сям. аксамітнікавых з зеленаватымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі, Аўстраліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ісла́м

(ар. islam = адданне сябе волі алаха)

адна з сусветных рэлігій (нараўне з хрысціянствам і будызмам), якая ўзнікла ў 7 ст. у Аравіі і пашырылася ў краінах Сярэд. і Блізкага Усходу, Паўн. Афрыкі, Паўд.-Усх. Азіі; заснавальнікам рэлігіі лічыцца Магамет (гл. магаметанства, мусульманства).


ісо́п

(н.-лац. hyssopus < гр. hyssopos, ад ст.-яўр. ’ezof)

травяністая або паўкустовая расліна сям. губакветных з духмяным эфіраносным лісцем, пашыраная ў Міжземнамор’і, Малой і Цэнтр. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая.


істэ́блшімэнт

(англ. establishment, ад establish = засноўваць)

1) прывілеяваныя групы насельніцтва ў ЗША, Англіі і іншых англамоўных краінах, а таксама высокі ўзровень іх прыбыткаў;

2) трывалае, устойлівае становішча ў грамадстве.


істэ́рык

(ад істэрыка)

чалавек, які пакутуе ад істэрыкі, схільны да істэрыкі.


істэ́рыка

(гр. hysterikos)

прыпадак істэрыі.


істэ́рыя істэры́я

(гр. hystera)

1) нервовае захворванне, якое праяўляецца ў прыпадках, павышанай зласлівасці, сутаргавым смеху са слязамі;

2) перан. нервозная ліхаманкавая дзейнасць (напр. ваенная і.).


ітабіры́т

(ад ісп. Itabira = назва горада ў Бразіліі)

назва жалезістых кварцытаў у асобных краінах Паўд. Амерыкі.


ітатсі́

(яп. itatsi)

драпежны звярок сям. куніц, пашыраны ў Японіі; жыве каля вады, жывіцца дробнымі грызунамі, рыбай і птушкамі; аб’ект пушнога промыслу; японскі каланок.


і́трый

(н.-лац. yttrium, ад Ytterby = назва мясцовасці ў Швецыі)

хімічны элемент, які належыць да групы рэдказямельных элементаў, шэры лёгкі метал; выкарыстоўваецца для легіравання сталі, чыгуну і сплаваў.


ітэраты́ў

(лац. iterativum)

лінгв. мнагакратны дзеяслоў, які выражае дзеянне, што паўтараецца.


ітэраты́ўны

(лац. iterativus)

лінгв. шматразовы, мнагакратны (напр. і. дзеяслоў).


ітэра́цыя

(лац. iteratio = паўтарэнне)

вынік прымянення якой-н. матэматычнай аперацыі, які атрымліваецца ў серыі аналагічных аперацый.


ітэ́рбій

(н.-лац. ytterbium, ад Ytterby = назва мясцовасці ў Швецыі)

хімічны элемент сям. лантаноідаў, серабрыста-шэры метал; выкарыстоўваецца як газапаглынальнік у электравакуумных прыборах.


іудаі́зм

(п.-лац. iudaismus, ад лац. iudaicus = яўрэйскі)

рэлігія, пашыраная сярод веруючых яўрэяў; узнікла ў канцы 2 тыс. да н. э.; афіцыяльная рэлігія Ізраіля.


іўры́т

(ад гр. hebraios = яўрэй)

сучасная мадыфікацыя старажытнаяўрэйскай мовы, якая сфарміравалася на аснове мовы мішнаіцкага перыяду; афіцыйная мова Ізраіля.


іхнало́гія

(ад гр. ichnos = след + -логія)

раздзел палеанталогіі, які вывучае сляды вымерлых жывёл.


іхнеўмо́н

(гр. ichneumon)

1) від мангуста, які водзіцца ў Паўн. Афрыцы і Паўд.-Зах. Еўропе;

2) перапончатакрылае насякомае сям. наезнікаў, якое выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднікамі культурных раслін.


іхтыёз

(н.-лац. ichthyosis , ад гр. ichthys = рыба)

скурная хвароба, звычайна спадчынная, пры якой скура пакрыта цвёрдымі шурпатымі лускавінкамі.


іхтыёл

(ад гр. ichthys = рыба + -ол)

густая чырвона-бурая лекавая вадкасць — прадукт перапрацоўкі сланцаў, багатых рэшткамі выкапнёвых рыб.


іхтыёлаг

(ад гр. ichthys, -thyos = рыба + -лаг)

спецыяліст у галіне іхтыялогіі.


іхтыо́рніс

(ад гр. ichthys = рыба + ornis = птушка)

вымерлая зубастая птушка, якая жыла ў мезазоі, добра лятала, плавала.


іхтыя-

(гр. ichthys, -thyos = рыба)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «рыба», «рыбін».


іхтыядарулі́ты

(ад іхтыя- + гр. dory = кап’ё + -літ)

касцявыя шыпы, якія падтрымліваюць плаўнікі або шыпы на галаве ў некаторых рыб (напр. акулавых).


іхтыяза́ўр

(ад іхтыя- + -заур)

вымерлы марскі паўзун з рыбападобным целам даўжынёй да 12 м, які жыў у мезазоі.


іхтыяло́гія

(ад іхтыя- + -логія)

раздзел заалогіі, у якім вывучаюцца рыбы.


іхтыястэ́га

(ад іхтыя- + гр. stege = страха)

вымерлае земнаводнае падкласа лабірынтадонтаў, якое захоўвала яшчэ прыметы рыб; жыло ў сярэдзіне палеазою — пачатку мезазою.


іхтыятаксіко́з

(ад іхтыя- + таксікоз)

прадуктовае атручванне ў выніку ўжывання ядавітых рыб або недабраякасных рыбных прадуктаў.


іхтыяфа́г

(ад іхтыя- + -фаг)

жывёла, якая харчуецца ў асноўным рыбай.


іхтыяфа́уна

(ад іхтыя- + фауна)

сукупнасць відаў рыб якога-н. вадаёма, геаграфічнага раёна, а таксама сукупнасць рыб, якія існавалі ў той або іншы перыяд гісторыі Зямлі.


іхтыяфтырыёз

(ад іхтыяфтырыус)

інвазійная (гл. інвазія) хвароба рыб, якая выклікаецца іхтыяфтырыусам.


іхтыяфты́рыус

(н.-лац. ichthyophthirius)

прасцейшае атрада роўнараснічных інфузорый; паразіт рыб прэсных і саланаватых водаў.


іхтыяцы́ды

(ад іхтыя- + -цыды)

хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для знішчэння засмечвальных відаў рыб у невялікіх вадаёмах.


іша́к

(рус. шпак, ад азерб. äšäk)

свойскі асёл.


ішуры́я

(ад гр. ischo = затрымліваю + -урыя)

затрымка мачы, няздольнасць звальнення мачавога пузыра ад мачы.


ішха́н

(н.-лац. ischan)

рыба сям. ласасёвых з цёмнымі плямамі на целе, якая водзіцца ў возеры Севан; аб’ект развядзення.


і́шыяс

(н.-лац. ischias, ад гр. ischias)

неўралгія сядалішчнага нерва.


ішэмі́я

(ад гр. ischo = затрымліваю + -эмія)

малакроўе органа ці асобнага яго ўчастка з-за абмежаванага прытоку крыві пры закупорцы або спазмах артэрый.


йагу́рт

(тур. jogurt)

прадукт з асобым чынам заквашанага малака з фруктовымі дабаўкамі, які па кансістэнцыі нагадвае заварны сметанковы крэм.


йаркшы́ры

(англ. Yorkshire = назва графства ў Англіі)

парода скараспелых свіней, якая вызначаецца вялікай вагой і высокай пладавітасцю.


ка-

(лац. co(n) = з, разам)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «з, разам».


Ка́аба

(ар. ka’bah, ад ka’b = куб)

мячэць у Мецы, пабудаваная ў форме куба, у сцяну якой умураваны «чорны камень», што нібыта ўпаў з неба; служыць месцам паломніцтва мусульман.


каагулапа́тыя

(ад лац. coagulum = згусанне + -патыя)

хваравіты стан, які выклікаецца парушэннямі згусання крыві.


каагуля́нт

(лац. coagulans, -ntis)

1) хімічнае рэчыва, якое выклікае каагуляцыю; 2) лекавае рэчыва, якое садзейнічае згусанню крыві (параўн. антыкаагулянт).


каагуля́т

(лац. coagulatus = зацвярдзелы, згушчаны)

асадак, які ўтвараецца ў калоідным растворы пры каагуляцыі.


каагуля́тар

(лац. coagulator)

апарат для выдзялення каагуляту ў калоідных растворах.


каагуля́цыя

(лац. coagulatio = згортванне, згушчэнне)

згусанне, асяданне часцінак рэчыва ў калоідным растворы.


каадапта́цыя

(ад ка- + адаптацыя)

узаемнае марфалагічнае і функцыянальнае прыстасаванне органаў, якое выпрацавалася ў працэсе эвалюцыі арганізмаў.


кааксія́льны

(ад ка- + лац. axis = вось)

сувосевы;

к. кабель — двухправодны кабель, у якога адзін провад ідзе строга па восі кабелю, а другі аплятае ізаляцыю цэнтральнага правадніка.


каа́ла

(аўстрал. koala)

сумчаты мядзведзь, які водзіцца ў эўкаліптавых лясах Усх. Аўстраліі.


каалесцэ́нцыя

(ад лац. соаlesco = зрастаюся, злучаюся)

зліццё кропляў вадкасці або пузыркоў газу пры іх сутыкненні.


каалі́н

(кіт. Kao-ling = назва гары)

белая вогнетрывалая гліна, якая выкарыстоўваецца ў фарфора-фаянсавай, папяровай, гумавай і іншых галінах прамысловасці.


каалініза́цыя

(ад каалін)

замяшчэнне ў горных пародах алюмасілікатаў на каалініт пад уплывам водаў, якія змяшчаюць кіслоты.


кааліні́т

(ад каалін)

мінерал класа сілікатаў белага колеру, састаўная частка большасці глін, асабліва кааліну.


каалі́цыя

(с.-лац. coalitio = аб’яднанне, саюз)

аб’яднанне дзяржаў, партый, грамадскіх груп для дасягнення якой-н. агульнай мэты.


кааперава́ць

(польск. kooperować, ад лац. co-operari = садзейнічаць)

аб’ядноўваць на прынцыпах кааперацыі (напр. к. сельскую гаспадарку).


каапера́тар

(лац. co-operator = супрацоўнік)

работнік кааперацыі, член кааператыва.


кааператы́ў

(ням. Kooperative, ад лац. cooperativus = які супрацоўнічае)

1) калектыўнае вытворчае або гандлёвае аб’яднанне, якое ствараецца на сродкі яго членаў (напр. прамысловы к., жыллёвы к.);

2) кааператыўны магазін.


каапера́цыя

(лац. cooperatio = супрацоўніцгва)

1) форма арганізацыі працы, пры якой значная колькасць людзей удзельнічае ў адным або розных, але звязаных паміж сабой працэсах працы;

2) калектыўнае вытворчае або гандлёвае аб’яднанне, якое ствараецца на сродкі яго членаў (напр. сельскагаспадарчая к., спажывецкая к.).


кааптава́ць

(лац. co-optare = выбіраць)

праводзіць кааптацыю.


каапта́цыя

(лац. cooptatio = дадатковае выбранне)

увядзенне ў склад выбарнага органа новых членаў без правядзення дадатковых выбараў.


каардынава́ць

(с.-лац. coordinare)

узгадняць, устанаўліваць каардынацыю 1 паміж чым-н. (напр. к. работу навукова-даследчых устаноў).


каардына́тар

(ад с.-лац. coordinare = узгадняць)

1) асоба, якая ажыццяўляе каардынацыю чаго-н.;

2) прыбор, які паказвае лётчыку месцазнаходжанне (каардынаты 1) самалёта;

3) устройства ва ўпраўляемай кіроўнай ракеце, тарпедзе, якое забяспечвае выяўленне цэлі і навядзенне на яе гэтых снарадаў.


каардынато́граф

(ад каардынаты + -граф)

прыбор для нанясення прамавугольных каардынат пунктаў на тапаграфічных картах з каардынатнай сеткай і для нанясення пунктаў па каардынатах на карту.


каардына́ты

(ад ка- + лац. ordinatus = упарадкаваны)

1) велічыні, пры дапамозе якіх вызначаецца месцазнаходжанне якога-н. пункта на плоскасці або ў прасторы (напр. геаграфічныя к.);

2) перан. звесткі аб месцазнаходжанні ці месцапражыванні каго-н.


каардына́цыя

(с.-лац. coordinatio)

1) узгадненне, прывядзенне ў адпаведнасць узаемасувязі паміж якімі-н. дзеяннямі, паняццямі, з'явамі;

2) адпаведнасць, узгодненасць дзеянняў, паняццяў, з’яў (напр. дасканалая к. рухаў).


каа́ты

(парт. caati, з індз.)

учэпістахвостыя малпы з вельмі доўгімі канечнасцямі, якія жывуць у трапічных лясах Паўд. Амерыкі.


кааты́нга

(парт. caatinga, ад індз. саа = лес + tinga = светлы)

трапічная расліннасць на паўночным усходзе Бразіліі, што складаецца з нізкарослых дрэў і кустоўя.


каа́ці

(ісп. coati, з індз.)

драпежнае млекакормячае сям. янотавых, якое пашырана ў лясах Цэнтр. і Паўд. Амерыкі; з’яўляецца шкоднікам зерневых культур.


каацэрва́ты

(лац. coacervatus = сабраны)

кроплі, якія ўтвараюцца ў растворы арганічных рэчываў, здольныя канцэнтраваць гэтае рэчыва і павялічвацца.


каацэрва́цыя

(лац. coacervatio = намнажэнне)

узнікненне ў растворы высокамалекулярных злучэнняў кропляў, узбагачаных раствораным рэчывам (каацэрватаў).


кабала́1

(тур. kabala, ад ар. qabālä)

1) даўгавое абавязацельства ў Вялікім княстве Літоўскім (14—17 ст.);

2) поўная залежнасць ад каго-н., заняволенне (напр. памешчыцкая к).


кабала́2

(ст.-яўр. kabbäläh = паданне, традыцыя)

сярэдневяковае містычнае вучэнне ў іудаізме, заснаванае на пошуку асновы ўсіх рэчаў у лічбах і літарах.


кабаламі́н

[ад кобаль(т) + (віт)амін]

вітамін В12, які па структуры блізкі да гемаглабіну, але замест жалеза змяшчае кобальт, прысутнічае ў многіх прадуктах жывёльнага паходжання (напр. у печані і нырках буйной рагатай жывёлы); выкарыстоўваецца пры лячэнні малакроўя, нервовых і скурных хвароб і інш.


кабалі́стыка

(ад кабала2)

1) магічныя ўяўленні і абрады ў яўрэяў, звязаныя з кабалой ;

2) перан. што-н. заблытанае, незразумелае.


кабалье́ра

(ісп. coballero)

1) тытул двараніна ў Іспаніі;

2) ветлівы зварот да мужчыны ў іспанамоўных краінах.


кабальтро́н

[ад кобаль(т) -трон]

1) прыбор, які выкарыстоўваецца ў медыцыне для глыбокага апрамянення злаякасных пухлін;

2) прыбор для выяўлення дэфектаў у металах.


кабальці́н

(ад кобальт)

мінерал класа сульфідаў белага, сталёва-шэрага колеру; руда кобальту.


каба́н

(цюрк. kaban)

1) самец свінні; парсюк;

2) дзік, вепр.


кабарга́

(рус. кабарга, ад алт. toorgo)

горная бязрогая жывёла сям. аленевых з мускуснай залозай на жываце (у самцоў); пашырана ва Усх. і Паўд.-Усх. Азіі.


кабарэ́

(фр. cabaret)

1) тэатральнае рэвю-прадстаўленне, у якім спалучаюцца музычныя нумары і сатыра; адбываюцца ў кавярні, бары;

2) рэстаран, дзе даюцца эстрадныя прадстаўленні.


каба́т

(венг. kabāt, ад перс. käbá)

цёплая жаночая кофта без рукавоў.


кабата́ж

(фр. cabotage)

прыбярэжнае суднаходства паміж партамі адной краіны.


кабатые́ла

(н.-лац. cabatiella)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на лісці чорных парэчак, канюшыне.


кабачо́к

(рус. кабачок, ад цюрк. kabak)

расліна сям. гарбузовых з пладамі пераважна прадаўгаватай формы, а таксама плод гэтай расліны.


кабашо́н

(фр. cabochon)

каштоўны камень, якому пры шліфоўцы нададзена форма выпуклай з аднаго боку лінзы.


ка́бель

(ням. Kabel, гал. kabel)

электрычны провад з асобай ізаляцыяй для перадачы на вялікую адлегласць электрычнай энергіі або электрычных сігналаў.


ка́бельтаў

(гал. kabeltouw)

1) марская мера даўжыні, роўная 185,2 м;

2) тоўсты марскі пяньковы канат.


кабе́рац

(польск. kobierzec)

дыванок пад ногі.


кабернэ́

(фр. cabernet)

1) сорт вінаграду з цёмна-сінімі ягадамі;

2) чырвонае віно з такога вінаграду.


кабеста́н

(фр. cabestan)

лябёдка з вертыкальным барабанам, якая выкарыстоўваецца для падцягвання суднаў да берага, падымання якара і інш.


кабе́я

(н.-лац. cabaea)

паўкустовая расліна сям. сінюхавых з перыста-складаным лісцем і фіялетавымі кветкамі ў выглядзе званочкаў, пашыраная ў трапічнай Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


кабі́на

(фр. cabine)

невялікае памяшканне спецыяльнага прызначэння (напр. к. для тэлефонных размоў, к. грузавіка).


кабіне́т

(фр. cabinet)

1) службовае памяшканне ва ўстанове, на прадпрыемстве для адказнага работніка;

2) рабочы пакой у кватэры;

3) памяшканне, абсталяванае для заняткаў, працэдур (у навучальных установах, паліклініках і інш.);

4) урад у некаторых краінах (к. міністраў).


каблагра́ма

(фр. câblogramme)

тэлеграма, перададзеная па падводным кабелі.


кабо́мба

(н.-лац. cabomba)

водная травяністая расліна сям. кабомбавых з бліскучым ярка-зялёным лісцем, пашыраная ў вадаёмах Амерыкі; на Беларусі культывуецца ў акварыумах.


кабрыёль

(фр. cabriole)

1) фігура парнай акрабатыкі, калі адзін акрабат выводзіць другога ў стойку на выцягнутых руках, рыўком прапусціўшы яго паміж расстаўленымі нагамі;

2) скачок каня з сагнутымі пярэднімі і выцягнутымі заднімі нагамі;

3) скачок у класічным балетным танцы.


кабры́раваць

(фр. cabrer = літар. паднімаць на дыбы)

паварочваць самалёт у палёце вакол папярочнай восі, паднімаючы нос самалёта.


кабрыяле́т

(фр. cabriolet)

1) лёгкі двухколы экіпаж 1 з адным сядзеннем без козлаў;

2) кузаў легкавога аўтамабіля з адкідным верхам.


кабу́кі

(яп. kabuku = адхіляцца)

від класічнага тэатра Японіі, які ўключае музыку, танцы, драму.


кабу́л

(афг. Kabul = назва сталіцы Афганістана)

востры соус з соі і розных спецый для прыправы страў.


кабура́

(рус. кобура, ад цюрк. kubur = калчан)

1) футляр для пісталета;

2) скураная сумка збоку кавалерыйскага сядла.


кабы́з, ко́быз

(казах. kobyz)

казахскі двухструнны смычковы музычны інструмент.


ка́ва

(польск. kawa < тур. kahve, ад ар. kahva)

парашок з зярнят кафейнага дрэва, а таксама напітак з гэтага парашка; чорная к. — моцная кава без малака.


кава́дла

(польск. kowadło)

жалезная падстаўка для коўкі металу.


кава́л

(тур. kaval)

духавы музычны інструмент тыпу флейты, распаўсюджаны ў Балгарыі, Югаславіі, Румыніі.


кава́лак

(польск. kawałek, ад с.-н.-ням. kavele)

частка чаго-н. (напр. к. хлеба).


кавале́нтны

(ад ка- + валентны);

к-ае злучэнне — тое, што і гомеапалярнае злучэнне.


кавале́р

(польск. kawaler, ад іт. cavaliere)

1) член рыцарскага ордэна ў перыяд сярэдневякоўя;

2) дваранскі тытул у Іспаніі і Італіі;

3) асоба, узнагароджаная ордэнам;

4) мужчына, які танцуе ў пары з дамай, суправаджае яе на прагулцы і г.д.;

5) нежанаты малады чалавек.


кавалерга́рд

(рус. кавалергард, ад фр. cavalier = коннік + garde = варта, ахова)

салдат або афіцэр асобага палка гвардзейскай цяжкай кавалерыі ў царскай арміі.


кавале́рыя

(фр. cavalerie)

конніца, коннае войска;

лёгкая к. — конніца з лёгкаўзброеных воінаў;

цяжкая к. — конніца з цяжкаўзброеных воінаў.


кавалье́р

(фр. cavalier)

насып уздоўж дарогі, канала або канавы.


кавалька́да

(фр. cavalcade)

група коннікаў на прагулцы.


каварда́к

(рус. кавардак, ад цюрк. kavyrdak = смажанае мяса)

сумятня, неразбярыха.


каварыя́нса

(ад ка- + лац. variare = відазмяняць)

статыстычны паказчык у біяметрыі, які характарызуе сумесную зменлівасць дзвюх прымет.


каварыя́нт

(ад ка- + варыянт)

лік, алгебраічны выраз, які пры пэўным ператварэнні велічынь, з якімі звязаны, змяняецца па строгіх правілах, пераважна па лінейных законах.


каварыя́цыя

(ад ка- + варыяцыя)

сумесная зменлівасць дзвюх прымет у біяметрыі.


каваса́кі

(яп. kavasaki)

тып далёкаўсходняга рыбалавецкага маторна-паруснага судна.


каваці́на

(іт. cavatina)

невялікая сольная вакальная п’еса лірычнага характару ў оперы і араторыі.


кавелі́н

[ад іт. W. Covelli = прозвішча іт. хіміка (1790—1825)]

мінерал класа сульфідаў сіняга колеру; медная руда.


каверко́т

(англ. covercoat)

сорт шарсцяной або паўшарсцяной тканіны для верхняга адзення.


каве́рна

(лац. caverna)

1) пустата, поласць у горнай пародзе;

2) поласць, якая ўтвараецца ў органах цела ў выніку разбурэння арганічнай тканкі хваробай, напр. у лёгкіх, печані, нырках.


кавернаме́трыя

(ад лац. саverna = поласць, пячора + -метрыя)

вымярэнні, якія даюць крывую змен дыяметра буравой свідравіны з глыбінёй.


кавернатамі́я

(ад лац. caverna = поласць, пячора + -тамія)

хірургічная аперацыя рассякання кавернознай поласці пры захворванні на туберкулёз лёгкіх.


каверно́зны

(лац. cavernosus)

які мае каверны, з кавернамі (напр. к. вапняк, к-ае лёгкае).


каве́рынг

(англ. covering)

водкуп прададзеных раней каштоўных папер, кантрактаў, тавараў для спынення абавязацельстваў па здзелках на тэрмін, заключаных біржавымі спекулянтамі.


кавіта́цыя

(ад лац. cavitas, -atis = поласць, яма)

утварэнне пузыркоў у вадкасці ў выніку змяншэння ціску пры яе хуткім руху або пад дзеяннем ультрагуку.


каву́н

(тур. kavun)

травяністая расліна сям. гарбузовых з ляжачымі сцёбламі і вялікімі салодкімі сакаўнымі пладамі, пашыраная пераважна ў цёплых зонах, а таксама плод гэтай расліны; на Беларусі вырошчваецца абмежавана.


кавя́рня

(польск. kawiarnia)

невялікі рэстаран, дзе прадаюць каву, чай, закускі, прахаладжальныя напіткі.


кага́л

(ст.-яўр. kahal = сход)

1) яўрэйская абшчына ў старажытнай Польшчы, Вялікім княстве Літоўскім, а таксама ў Расійскай імперыі ў 1772—1844 гг.;

2) перан. шумны бязладны натоўп, зборышча.


кага́н

(цюрк. kahan)

тытул кіраўніка дзяржавы ў цюркскіх народаў у сярэднія вякі.


каге́зія

(лац. cohaesus = звязаны)

зліпанне частак цвёрдага цела або вадкасці пры іх кантакце.


кагерэ́нтнасць

(ад лац. cohaerentia = сувязь)

здольнасць да інтэрферэнцыі, якую выяўляюць пры пэўных умовах хвалі, напр. светлавыя, што маюць пастаянную розніцу фаз.


кагерэ́нтны

(лац. cohaerens, -ntis)

узаемазвязаны;

к-ыя хвалі — хвалі, здольныя да інтэрферэнцыі, г. зн. такія, у якіх не змяняецца ў часе розніца фаз.


каге́рэр

(англ. coherer, ад лац. cohaerere = звязвацца)

прыбор, які ў пачатковы перыяд развіцця радыётэхнікі выкарыстоўваўся як дэтэктар радыёхваль.


кагна́ты

(лац. cognati = сваякі)

асобы ў старажытна-рымскім грамадстве, якія знаходзіліся ў кроўным сваяцтве па мужчынскай або жаночай лініі, не падначальваючыся галаве дадзенай сям’і; нараўне з агнатамі1 і маглі выступаць як спадчыннікі.


каго́р

(фр. cahor, ад Cahors = назва французскага горада)

сорт чырвонага дэсертнага вінаграднага віна.


каго́рта

(польск. kohorta, ад лац. cohors, -rtis)

1) атрад войска ў Стараж. Рыме, які складаў дзесятую частку легіёна;

2) перан. моцна згуртаваная група людзей, аб’яднаных агульнай мэтай.


кагуля́ры

(фр. cagoulards, ад cagoule = каптур з выразамі для вачэй і рота)

члены тайнай фашысцкай арганізацыі, якая дзейнічала ў Францыі ў 30-я гады 20 ст.


кадаверы́н

(ад лац. cadaver = труп)

арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць моцнага атрутнага дзеяння, якая ўзнікае ў працэсе гніення бялковых цел., напр. мяса.


кадано́псіс

(н.-лац. codonopsis)

травяністая расліна сям. званочкавых з шырокаланцэтным лісцем і адзіночнымі жаўтаватымі кветкамі, пашыраная пераважна ва Усх. і Цэнтр. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


када́нс

(фр. cadence)

гарманічны або меладычны абарот, які завяршае музычны твор, падкрэсліваючы яго кампазіцыйную цэласнасць.


када́стр

(фр. cadastre, ад с.-лац. catastrum = спіс падаткаплацельшчыкаў)

сістэматызаваны збор звестак аб чым-н., які з’яўляецца асновай для рашэння пэўных народна-гаспадарчых задач, напр. к. зямельны, к. месцанараджэнняў радовішчаў карысных выкапняў.


кадзі́раваць

(ад код)

зашыфроўваць паведамленне пэўнымі ўмоўнымі знакамі (проціл. дэкадзіраваць).


ка́дмій

(н.-лац. cadmium, ад гр. kadmeia = цынкавая руда)

1) хімічны элемент, серабрыста-белы метал, які знаходзіцца пераважна ў цынкавых рудах;

2) жоўтая фарба розных адценняў, якая прымяняецца ў алейным жывапісе, кераміцы і інш.


кадо́н

(ад код)

адзінка генетычнага кода, набор з трох нуклеатыдаў у інфармацыйнай рыбануклеінавай кіслаце, які вызначае месца дадзенай амінакіслаты ў бялковай малекуле (параўн. антыкадон).


кадр

(фр. cadre = рама)

1) асобны здымак на фота- або кінаплёнцы;

2) асобная сцэна або эпізод з кінафільма.


ка́дры

(фр. cadres)

1) пастаянны састаў войск у мірны час (служыць у кадрах);

2) састаў работнікаў якой-н. галіны дзейнасці (напр. тэхнічныя к.).


кадры́ля

(фр. quadrille, ад ісп. cuadrilla)

народны і бальны парны танец з шасці фігур, распаўсюджаны ў многіх еўрапейскіх народаў, а таксама музыка гэтага танца.


каду́к

(польск. kaduk, ад лац. caducus)

1) права на атрыманне спадчыны без завяшчання ў даўняй Беларусі (16—17 ст.);

2) чорт, д’ябал; 3)уст. тое, што і эпілепсія.


кадуцэ́й

(лац. caduceus)

1) жазло бога Меркурыя, абвітае дзвюма змеямі, як сімвал міру ў старажытнарымскай міфалогіі;

2) жазло антычных паслоў як знак недатыкальнасці.


ка́дый

(кр.-тат., тур. kadi, ад ар. qadi)

суддзя ў мусульман, які разглядае справы на аснове мусульманскага права (шарыяту) і мясцовага звычаёвага права (адатý).


кады́к

(тат. kadyk = моцны, цвёрды, які выступае)

выпнутая храстковая частка гартані ў мужчын.


кадыкало́гія

(ад лац. codex, -dicis = кніга + -логія)

дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае гісторыю падрыхтоўкі, склад і лёс рукапіснай кнігі; раздзел кнігазнаўства.


кадыфікава́ць

(с.-лац. codifiсаrе)

1) зводзіць законы краіны па асобных галінах права ў адзіную сістэму;

2) прыводзіць у пэўную сістэму якія-н. абазначэнні, правілы, палажэнні.


кадыфіка́цыя

(с.-лац. codificatio)

1) звядзенне законаў краіны па асобных галінах права ў пэўную сістэму (напр. к. законаў аб працы);

2) прывядзенне ў пэўную сістэму сукупнасці якіх-н. абазначэнняў, правіл, палажэнняў.


кадэі́н

(н.-лац. codeinum, ад гр. kodeia = макавая галоўка)

алкалоід опію фенантрэнавага рада, вытворнае марфіну, выкарыстоўваецца як болепатольны, заспакаяльны сродак і супраць кашлю.


кадэ́нцыя

(іт. cadenza)

1) тое, што і каданс;

2) віртуозны сольны эпізод у інструментальным канцэрце.


кадэ́т

(фр. cadet)

выхаванец сярэдняй ваенна-навучальнай установы (кадэцкага корпуса) у Расійскай імперыі (1732—1917 гг).


каёт

(ісп. coyote, з індз.)

млекакормячая жывёла сям. сабачых, падобная да ваўка, якая водзіцца ў Паўн. Амерыцы; лугавы воўк.


каза́к

(кр.-тат., тур. kazak = вольны чалавек)

1) вольны пасяленец з беглых прыгонных сялян на паўднёвых ускраінах Усх. Еўропы ў канцы 15 — пач. 18 ст., пазней (з 18 ст.) прадстаўнік ваеннага саслоўя (жыхар вайсковых абласцей) у Расійскай імперыі;

2) коннік асобых кавалерыйскіх часцей у войску Вялікага княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, Расіі і СССР;

3) ураджэнец былых вайсковых казацкіх абласцей;

4) перан. спрытны малады мужчына.


казакі́н

(фр. casaquin)

уст. мужчынскае верхняе адзенне на апліках, са зборкамі ззаду.


каза́н

(цюрк. kazan)

кацёл з круглым дном і шырокім верхам.


каза́рма

(іт. caserma)

будынак для размяшчэння асабовага складу воінскай часці.


казеі́н

(фр. caséine, ад лац. caseus = сыр)

бялковае рэчыва, якое здабываецца з малака, асноўная састаўная частка тварагу, сыру; выкарыстоўваецца для вырабу фарбаў, клею, лаку і інш.


казема́т

(фр. casemste)

1) абарончае збудаванне ў крэпасцях, фортах для ўкрыцця ад бомбаў і снарадаў;

2) браніраванае закрытае памяшканне на караблях для ўстаноўкі гармат і захавання боепрыпасаў;

3) адзіночная камера ў крэпасці для палітычных зняволеных.


казе́тка

(фр. causette)

двухмесная канапка.


казіне́т

(ням. Kasinett)

від жоўтай баваўнянай або паўшарсцяной тканіны для верхняга адзення.


казіно́

(фр. casino, ад іт. casino)

клуб, ігральны дом з рэстаранам і азартнымі гульнямі (карты, рулетка і інш.).


казна́

(рус. казна, ад палавецк. xazna)

1) фінансавыя рэсурсы дзяржавы, цэнтралізаваныя дзяржаўныя крыніцы фінансаў; грашовыя сродкі якой-н. установы;

2) дзяржава як суб’ект пэўных маёмасных правоў і інтарэсаў;

3) гіст. сховішча грошай і каштоўнасцей цароў, князёў, манастыроў і інш., а таксама самі гэтыя каштоўнасці.


казначэ́й

(рус. казначей, ад караім. xaznacy)

1) хавальнік грошай і каштоўнасцей якой-н. установы, прадпрыемства, арганізацыі;

2) асоба, якая загадвала казначэйствам у Расійскай імперыі.


казначэ́йства

(ад казначэй)

дзяржаўны фінансавы орган у шэрагу краін, які складае праект дзяржаўнага бюджэту, забяспечвае яго выкананне, рэгулюе дзяржаўны доўг, праводзіць эмісію (выпуск) дзяржаўных каштоўных папер.


казуа́льны

(лац. casualis, ад casus + выпадак)

выпадковы, які не паддаецца абагульненню.


казуа́р

(фр. casoar, ад малайск. kasuari)

буйная чорная птушка групы бескілявых з рагавым вырастам на галаве і доўгімі трохпальцымі нагамі, якая водзіцца ў лясах Паўн. Аўстраліі і прылеглых астравоў.


казуары́на

(н.-лац. casuarina, ад малайск. kasuari = казуар)

дрэвавая або кустовая расліна сям. казуарынавых з лісцем, якое нагадвае пер’е казуара, пашыраная ў Аўстраліі, на Малайскім архіпелагу і ў Індыі.


казуі́ст

(фр. casuiste < ісп. casuista, ад лац. casus = выпадак)

1) юрыст, вопытны ў разборы заблытаных, складаных судовых спраў;

2) перан. асоба, якая ўмее адстойваць заблытаныя або фальшывыя палажэнні.


казуі́стыка

(фр. casuistique, ад лац. casus = выпадак)

1) прымяненне агульных артыкулаў закона да розных юрыдычных выпадкаў;

2) прымяненне да асобных выпадкаў агульных дагматычных палажэнняў у сярэдневяковай схаластыцы;

3) перан. спрыт пры доказах чаго-н. непраўдзівага, фальшывага; кручкатворства.


ка́зус

(лац. casus = выпадак)

1) незвычайны, недарэчны выпадак, здарэнне;

2) складаная судовая справа.


ка́зус бе́лі

(лац. casus belli)

фармальная зачэпка для аб’яўлення вайны.


ка́зус фе́дэрыс

(лац. casus foederis = выпадак саюза)

вызначаныя міжнародным дагаворам абставіны, пры наступленні якіх дзяржавы павінны выконваць узятыя на сябе абавязацельствы.


каі́к

(тур. kayik)

лёгкая вузкая турэцкая лодка.


каімпе́рыум

(ад ка- + лац. imperium = улада)

сумеснае панаванне некалькіх дзяржаў над чужой тэрыторыяй, якая атрымлівае асобы міжнародны статус.


каіні́т

(ад гр. kainos = новы)

мінерал класа сульфатаў жаўтаватага, шаравата-белага колеру з шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вырабу калійных угнаенняў.


каітафо́бія

(ад каітус + -фобія)

назойлівая боязь палавога акта; абумоўлена псіхасацыяльнымі фактарамі.


каі́тус ко́ітус

(лац. coitus)

палавы акт.


кайданы́, кайда́ны

(тур. kajdāni, ад ар. qajdāni)

1) жалезныя кольцы, змацаваныя ланцугом, для надзявання на ногі і рукі вязням;

2) перан. тое, што звязвае чалавека, пазбаўляе яго волі (напр. к. рабства).


ка́йзер

(ням. Kaiser, ад лац. caesar = цэзар)

імператар у «Свяшчэннай Рымскай імперыі» (962—1806 гг.) і Германскай імперыі (1871—1918 гг.).


кайло́

(рус. кайло, ад ням. Keil = клін)

ручны інструмент у выглядзе востраканцовага стальнога кліна на драўляным дзяржанні для адколвання кускоў горных парод.


кайма́

(цюрк. kajma)

паласа па краі якога-н. прадмета, тканіны, якая адрозніваецца колерам, матэрыялам.


кайма́н

(ісп. caiman, ад індз. akayuman)

кракадзіл з панцырам на спіне і на жываце, які водзіцца ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы.


кайназо́й

(ад гр. kainos = новы + zoe = жыццё)

самая новая эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая распачалася 67 мільёнаў гадоў таму назад.


кайназо́йскі

(ад гр. kainos = новы + zoe = жыццё);

к-ая эра — тое, што і кайназой.


кайнафі́т

(ад гр. kainos = новы + -фіты)

этап эвалюцыі расліннага покрыва Зямлі, які змяніў мезафіт.


кайнэ́

(гр. koine)

агульнанародная мова, што ўзнікла на аснове якога-н. пашыранага дыялекту або некалькіх дыялектаў.


ка́йра

(ад эст. kaur)

марская палярная птушка сям. чысцікавых з чарнавата-бурым апярэннем зверху і белым знізу.


кайрамо́ны

(ад гр. kairos = карысць + hormaino = пабуджаю)

біялагічна актыўныя рэчывы, якія выдзяляюцца арганізмам у навакольнае асяроддзе і прыцягваюць прадстаўнікоў іншых відаў, напр. драпежнікаў або паразітаў.


ка́йстра

(польск. tajstra < ням. Tanister, ад лац. canistrum)

дарожная торба, заплечны мяшок.


ка́йтэн

(яп. kajten = нябесная змена)

японскі добраахвотнік-смяротнік, які кіраваў тарпедай; дзейнічалі ў час 2-й сусветнай вайны.


кайф, кейф

(ар. käyf)

1) стан ап’янення;

2) эфект задавальнення ад розных пачуццёвых уражанняў; прыемная бяздзейнасць і адпачынак.


кака́ва

(ісп. сасао)

1) від тэабромы, з насення якога робяць шакалад; шакаладнае дрэва;

2) парашок з насення гэтай расліны, а таксама прыгатаваны з яго пажыўны напітак.


кака́ва-але́й

(ад какава + алей)

алей з насення какавы, жаўтаватае, прыемнага паху рэчыва, выкарыстоўваецца як аснова для лекавых свечак, мазей, крэмаў, губной памады, а таксама ў кандытарскай прамысловасці.


какаду́

(ням. Kakadu, ад гал. kakatoe < малайск. kakatǔa)

папугай з доўгім чубам і моцнай дзюбай, пашыраны ў Аўстраліі, Тасманіі і на прылеглых астравах.


какаі́н

(ісп. cocaina)

алкалоід, наркатычнае рэчыва, якое здабываецца з лісця кокі, ужываецца як сродак для суцішэння болю і для ўсыплення.


какаіні́зм

(ад какаін)

хваравітая цяга да какаіну як наркатычнага сродку.


какалітафары́ды

(н.-лац. coccolithophorales)

група мікраскапічных залацістых водарасцяў, пакрытых какалітамі, якая пашырана ў морах тропікаў, субтропікаў і ўмераных шырот.


какалі́ты

(ад гр. kokkos = зерне + -літ)

выкапнёвыя дробныя вапняковыя пласцінкі са скульптурай у выглядзе рабрынак, якія складалі панцыр какалітафарыдаў.


какаміко́з

(ад какаміцэс)

хвароба раслін, якая выклікаецца паразітычным грыбам какаміцэс.


какамі́кса

(н.-лац. coccomyха)

аднаклетачная або каланіяльная водарасць сям. анкістрадэсмавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах, трапляецца ў глебе, на кары дрэў.


какамі́цэс

(н.-лац. coccomyces)

сумчаты грыб сям. эўфацыдыевых, які развіваецца на лісці вішні, чарэшні, слівы, на раслінных рэштках.


какафацы́дый

(н.-лац. соссоphacidium)

сумчаты грыб сям. псеўдафацыдыевых, які развіваецца на апалых галінках хвоі, зрэдку на жывых дрэвах.


какафо́нія

(гр. kakophonia = дрэннае гучанне)

негарманічнае спалучэнне гукаў, непрыемнае для слыху.


каке́т

(фр. coquette)

амплуа актрысы ў дарэвалюцыйным рускім тэатры, якая выконвала ролі прыгожых маладых жанчын.


каке́тка

(фр. coquette)

1) жанчына, якая сваімі паводзінамі, манерамі, туалетамі імкнецца падабацца мужчынам, звярнуць іх увагу;

2) верхняя частка сукенкі, блузкі, да якой на вышыні грудзей прышываецца астатняя частка і рукавы; гестка.


какі́ль

(фр. coquille)

металічная форма, у якой адліваюць розныя металічныя вырабы.


како́неіс

(н.-лац. cocconeis)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. ахнантавых, якая пашырана ў прэсных, марскіх і саланаватых водах.


како́с

(парт. cocos, мн. ад сосо)

1) тое, што і какосавая пальма;

2) какосавы арэх, плод какосавай пальмы.


како́савы

(ад какос)

які мае адносіны да какоса;

к-ая пальма — дрэва сям. пальмаў пашыранае ў тропіках; дае какосы.


како́тка

(фр. cocotte)

жанчына лёгкіх паводзін, якая жыве на ўтрыманні палюбоўнікаў.


каксава́ць

(ад кокс)

ператвараць у кокс.


каксі́т

(ад лац. соха = сцягно)

запаленне тазасцегнавога сустава ў чалавека.


ка́ктусы

(лац. cactus, ад гр. kaktos)

сямейства травяністых або кустападобных паўднёвых раслін класа двухдольных з бязлістымі сакавітымі зялёнымі сцёбламі, пакрытымі калючкамі, з яркімі кветкамі.


кактэ́йль

(англ. cocktail = літар. пеўнеў хвост)

1) напітак з сумесі розных спіртных вырабаў (віна, лікёру, каньяку) з цукрам і вострымі прыправамі;

2) безалкагольны напітак з сумесі малака, фруктовага соку, марожанага.


какцы́ды

(н.-лац. coccoidea, ад гр. kokkis, -idos = костачка)

падатрад раўнакрылых насякомых, які аб’ядноўвае чарвяцоў і шчытовак; шкодзяць сельскагаспадарчым культурам і лесу.


какцыдыёз

(ад какцыдыі)

хвароба жывёл, часам чалавека, якая выклікаецца какцыдыямі.


какцы́дыі

(н.-лац. coccidiida, ад гр. kokkis, -idos = костачка)

атрад прасцейшых класа спаравікоў; паразітуюць у клетках эпітэлію жывёл.


ка́ла

(н.-лац. calla)

дэкаратыўная расліна сям. ароідных з доўгачаранковым шырокім лісцем і дробнымі кветкамі ў суквецці з белым яйцападобным пакрывалам, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; выкарыстоўваецца ў кветкаводстве Беларусі.


калабарацыяні́зм

(ад фр. collaboration = супрацоўніцгва)

здрадніцкае супрацоўніцтва з ворагамі сваёй радзімы ў час акупацыі яе фашысцкімі войскамі ў перыяд 2-й сусветнай вайны.


калабарацыяні́ст

(фр. collaborationniste)

здраднік, які супрацоўнічаў з ворагамі сваёй радзімы ў час акупацыі яе фашысцкімі войскамі ў перыяд 2-й сусветнай вайны.


калабо́ма

(гр. koloboma = адрэзаны кавалачак)

дэфект тканкі павек або абалонкі вочнага яблыка.


калаге́н

(ад гр. kolla = клей + -ген)

валакністы бялок, што з’яўляецца асноўнай састаўной часткай тканкі, з якой збудаваны косці, храсткі.


калагено́зы

(ад калаген)

хваробы, якія характарызуюцца сістэмным паражэннем злучальнай тканкі, у тым ліку валокнаў, што змяшчаюць калаген.


кала́дыум

(н.-лац. caladium)

клубневая расліна сям. ароідных з доўгачаранковым буйным стракатым лісцем і непрыгляднымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


кала́ж

(фр. collage = літар. наклейванне)

прыём у вобразатворчым мастацтве, пры якім на пэўную аснову наклейваюць матэрыялы, што адрозніваюцца колерам і фактурай, а таксама твор, выкананы такім прыёмам.


калакагаты́я

(гр. kalokagathia, ад kalos = прыгожы + agathos = добры)

гармонія знешніх і ўнутраных якасцей як ідэал выхавання чалавека ў старажытнагрэчаскай філасофіі.


калакві́нт

(гр. kolokynthe = гарбуз)

павойная травяністая расліна сям. гарбузовых, пашыраная ў Міжземнамор’і, жоўтыя ядомыя плады якой маюць слабіцельнае дзеянне.


калаксілі́н

(ад гр. kolla = клей + oksys = кіслы)

няпоўны складаны эфір цэлюлозы, цвёрдае аморфнае бясколернае рэчыва; выкарыстоўваецца пры вырабе выбуховых рэчываў, лакаў і інш.


кала́м

(ар. kalam, ад гр. kalamos = трыснёг)

трысняговая палачка, якая ў народаў Усходу выкарыстоўвалася замест пяра для пісьма.


каламбі́на

(іт. colombina)

персанаж італьянскай народнай камедыі масак — каханая арлекіна.


каламбу́р

(фр. calembour)

гульня слоў, жарт, заснаваны на камічным абыгрыванні блізкіх па гучанні, але розных па значэнні слоў або словазлучэнняў.


ка́ламель

(ад гр. kalos = прыгожы + melas = чорны)

хлорыстая ртуць, белы атрутны парашок, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.


каламі́н

(с.-лац. calamina, ад ар. kadmeia = цынкавая руда)

мінерал класа сілікатаў, бясколерны або шараватага, жоўтага і іншых колераў, руда цынку.


каламі́ты

(н.-лац. calamitacea, ад гр. kalamos = трыснёг)

сямейства вымерлых дрэвападобных членістасцябловых раслін класа хвашчовых, якія існавалі ў палеазоі.


калана́да

(фр. colonnade)

архіт. рад калон пад агульным перакрыццём (аркай, аркадай) або антаблементам у якім-н. збудаванні.


калана́т

(лац. colonatus)

форма прыгоннай залежнасці сельскага насельніцтва ў Стараж. Рыме і еўрапейскіх краінах перыяду ранняга сярэдневякоўя.


кала́ндр

(фр. calandre)

прэс для надання тканіне, паперы, гуме гладкасці, глянцавітасці або нанясення на іх цісненнем малюнкаў.


калані́ды

(н.-лац. calanoida)

атрад весланогіх ракападобных; пашыраны ў планктоне марскіх і прэсных вадаёмаў.


каланізава́ць

(фр. coloniser)

1) ажыццяўляць каланізацыю 1;

2) засяляць незанятыя землі перасяленцамі, каланістамі.


каланіза́тар

(фр. colonisateur)

1) той, хто праводзіць палітыку каланізацыі 1;

2) перасяленец, каланіст.


каланіза́цыя

(фр. colonisation, ад лац. colonia = пасяленне)

1) гвалтоўнае ператварэнне якой-н. краіны ў калонію; 2) засяленне незанятых зямель перасяленцамі, каланістамі.


калані́ст

(ням. Kolonist, ад лац. colonia = пасяленне)

жыхар калоніі 2.


каланіялі́зм

(фр. colonialisme, ад лац. colonia = пасяленне)

палітыка імперыялістычных дзяржаў, накіраваная на заняволенне народаў эканамічна слабаразвітых краін.


каланія́льны

(ад калонія)

1) які мае адносіны да калоніі, звязаны з уладаннем калоніямі 5 (напр. к-ая палітыка, к-ая дзяржава);

2) які жыве калоніямі (напр. к-ыя паліпы).


каланхо́э

(н.-лац. kalanchoe)

травяністая расліна сям. таўсцянкавых з сакаўным лісцем і шматлікімі чырвонымі, белымі, ружовымі або аранжавымі кветкамі ў суквецці, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


каланча́

(рус. каланча < цюрк. kalača, ад ар. kal’a = крэпасць)

дазорная вышка пажарнай часці.


калапла́ка

(н.-лац. caloplaса)

накіпны сумчаты лішайнік сям. целасхіставых, які расце на камянях, дрэвах, драўніне, імхах.


кала́пс

(лац. collapsus = які страціў прытомнасць)

1) раптоўнае моцнае зніжэнне сардэчнай дзейнасці, якое суправаджаецца слабасцю, часам стратай прытомнасці і пагражае смерцю;

2) катастрафічнае сцісканне масіўнай зоркі пад уздзеяннем сіл прыцяжэння (гравітацыйны к.);

3) татальнае разбурэнне важных жыццядзейных сувязей і цэласці якога-н. утварэння або сістэмы, грамадства або дзяржавы; катастрофа, пагібель.


калапса́ры

(ад лац. collapsus = які страціў прытомнасць)

«чорныя дзіркі», целы невялікіх памераў са шчыльнасцю рэчыва 1014—1015 г/см3, якія ўтварыліся ў выніку гравітацыйнага (гл. гравітацыя) калапсу масіўнай зоркі.


калапсатэрапі́я

(ад калапс + тэрапія)

хірургічныя метады лячэння туберкулёзу.


каларату́ра

(іт. coloratura)

упрыгожванне вакальнай мелодыі хуткімі, тэхнічна цяжкімі пасажамі, трэлямі, руладамі; здольнасць голасу выконваць іх.


каларго́л

[ад гр. kolla = клей + лац. arg(entum) = серабро + -ол]

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры гнойных захворваннях.


каларыза́тар

(ад лац. calor = цяпло)

частка цыліндра ўнутранага згарання, у якой выпарваецца і запальваецца паліва.


каларыза́цыя

(ад лац. calor = цяпло)

пакрыццё металічных вырабаў алюмініевым слоем, каб засцерагчы іх ад карозіі.


калары́йнасць

(ад лац. calor = цяпло)

колькасць калорый у чым-н. (напр. к. паліва, к. харчовага прадукту).


калары́метр

(ад лац. calor = цяпло + -метр)

прыбор для вымярэння колькасці цеплаты (у калорыях), якая вылучаецца або паглынаецца целам.


каларыме́трыя

(ад лац. calor = цяпло + -метрыя)

раздзел фізікі, які займаецца вымярэннем цеплаёмістасці розных цел.


калары́ст

(фр. coloriste, ад лац. color = колер)

1) мастак, які ўмела выкарыстоўвае і спалучае колеры; 2) майстар па расфарбоўцы тканін.


калары́т

(іт. colorito, ад лац. color = колер)

1) гарманічнае спалучэнне фарбаў, колераў (у карціне, фрэсцы, мазаіцы), якое стварае пэўнае адзінства зместу і формы (напр. светлы к.);

2) перан. сукупнасць характэрных рыс, своеасаблівасць чаго-н. (напр. к. эпохі).


калары́фер

(фр. calorifère, ад лац. calor = цеплыня + ferre = несці)

прыбор у выглядзе сістэмы труб, па якіх праводзіцца гарачая вада, пара для абагравання памяшканняў.


каласа́льны

(фр. colossal)

надта вялікі, велізарны.


калатэра́лі

(ад ка- + лац. lateralis = бакавы)

анат. бакавыя шляхі цячэння крыві ў абход галоўнага крывяноснага ствала (артэрыі, вены).


калатэра́льны

(ад ка- + лац. lateralis = бакавы)

анат. бакавы (напр. к. кровазварот).


калафо́н

(гр. kolophon = завяршэнне)

тэкст на апошняй старонцы рукапіснай або старадрукаванай кнігі, у якім змяшчаецца назва кнігі, звесткі аб аўтары, месцы і часе перапісвання або друкавання.


кала́цыум

(н.-лац. colacium)

каланіяльная водарасць сям. калацыевых, якая пашырана пераважна ў прэсных водах.


калго́ткі

(чэш. kalhoty)

жаночыя ці дзіцячыя панчохі, вывязаныя разам са штанамі.


калеары́за

(ад гр. koleios = ножны + rhiza = корань)

плеўчатая похва, якая агортвае зародкавы корань у злакаў.


калеаспо́рый

(н.-лац. caleosporium)

базідыяльны грыб сям. мелампсоравых, які развіваецца на розных раслінах.


калеахе́тэ

(н.-лац. coleochaete)

пласціністая або ніткаватая зялёная водарасць сям. калеахетавых, якая пасяляецца на падводных раслінах, ракавінах малюскаў, камянях.


кале́га

(лац. collega)

асоба аднолькавай з кім-н. прафесіі, спецыяльнасці, таварыш па працы або занятках.


кале́гіум

(лац. collegium = таварыства, супольнасць)

закрытая сярэдняя або вышэйшая навучальная ўстанова ў 16—18 ст. у Зах. Еўропе, Польшчы, Вялікім княстве Літоўскім.


кале́гія

(лац. collegium = таварыства, супольнасць)

1) адміністрацыйны, дарадчы або распарадчы орган (напр. к. міністэрства, рэдакцыйная к.);

2) аб’яднанне асоб некаторых прафесій (напр. к. адвакатаў);

3) тое, што і калегіум;

4) назва цэнтральных урадавых устаноў у Расіі 18 ст. (напр. ваенная к.).


калегія́льнасць

(ад калегіяльны)

прынцып і метад кіравання, якое ажыццяўляецца групай упаўнаважаных асоб (калегіяй), кожны з якіх нясе персанальную адказнасць за пэўную сферу дзейнасці.


калегія́льны

(с.-лац. collegialis)

які ажыццяўляецца сумесна, групай асоб (к-ае кіраўніцтва).


кале́дж

(англ. college)

вышэйшая або сярэдняя навучальная ўстанова ў Вялікабрытаніі, ЗША і некаторых іншых краінах; на Беларусі ствараюцца з 1990 г.


кале́ж

(фр. collège)

сярэдняя школа ў Францыі, Бельгіі і некаторых іншых краінах.


калейдаско́п

(ад гр. kalos = прыгожы + eidos = выгляд + -скогі)

1) аптычная прылада-цацка, у якой можна наглядаць змену розных каляровых узораў;

2) перан. хуткая змена падзей, уражанняў.


калейдафо́н

(ад гр. kalos = прыгожы + eidos = выгляд + -фон)

прыбор для даследавання гукавых ваганняў.


кале́ка

(цюрк. kalyk)

чалавек, які страціў якую-н. частку цела або здольнасць валодаць ёю ці наогул мае які-н. фізічны недахоп.


кале́ктар

(п.-лац. collector = збіральнік)

1) установа, якая займаецца зборам і размеркаваннем чаго-н. па падведамасных арганізацыях (напр. бібліятэчны к.);

2) шырокі канал або труба для збору і адводу вадкасці або газаў, якія паступаюць з іншых каналаў або труб (каналізацыйны к);

3) вузел электрычнай машыны, дзе адбываецца ператварэнне пераменнага току ў пастаянны;

4) падземная галерэя, якая пракладваецца пад паверхняй вуліц для ўкладкі кабеляў або труб.


калектывіза́цыя

(рус. коллективизация, ад лац. collectivus = збіральны)

аграмаджванне; к. сельскай гаспадаркі — аб’яднанне дробных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі.


калектыві́зм

(рус. коллективизм, ад лац. collectivus = збіральны)

таварыскае супрацоўніцтва, заснаванае на свядомым падпарадкаванні асабістых інтарэсаў грамадскім.


калекты́ў

(лац. collectivus = збіральны)

аб’яднанне людзей, звязаных сумеснай працай, агульнымі мэтамі і інтарэсамі (напр. к. настаўнікаў, к. мастацкай самадзейнасці).


калекты́ўны

(лац. collectivus)

1) уласцівы калектыву, агульны, сумесны;

2) прызначаны для калектыву.


кале́кцыя

(лац. collectio = збіранне)

размешчаныя ў пэўнай сістэме якія-н. аднародныя прадметы, што маюць гістарычную, навуковую, мастацкую цікавасць (напр. к. мінералаў, к. манет).


калекцыяне́р

(фр. collectionneur, ад лац. collectio = збіранне)

збіральнік калекцый.


калекцыяні́раваць

(фр. collectionner, ад лац. collectio = збіранне)

збіраць калекцыю (напр. к. насякомых).


кале́ма1

(парт. calema)

моцны прыбой ля берагоў Гвінейскага заліва.


кале́ма2

(н.-лац. collema)

ліставы або накіпны сумчаты лішайнік сям. калемавых, які расце на глебе, камянях, кары лісцевых дрэў.


калемані́т

[ад англ. Coleman = прозвішча ўладальніка рудніка (1824—1893)]

мінерал, водазмяшчальны барат кальцыю, бясколерная крышталічная маса; руда для атрымання бору.


кале́ндула

(лац. calendula)

травяністая расліна сям. складанакветных з жоўтымі або аранжавымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая; наготкі.


кале́нды

(лац. calendae)

першы дзень кожнага месяца ў старажытнарымскім календары.


каленко́р

(фр. calencar)

баваўняная, моцна праклееная тканіна аднаколернай афарбоўкі (напр. пераплёт з каленкору).


каленхі́ма

(ад гр. kolla = клей + -энхіма)

тканка пераважна двухдольных раслін, якая надае трываласць іх органам.


каленцы́ты

(ад гр. kolla = клей + -цыты)

асобыя клетачныя элементы ў мезаглеі ў губак.


калео́птыль

(ад гр. koleos = ножны + ptilon = пяро)

першы верхні ліст у злакаў, які мае выгляд згорнутай трубкі з завостраным канцом, што служыць для прабівання глебы.


калео́птэр

(гр. koleopteros = цвёрдакрылы)

самалёт з кальцавым крылом, які ўзлятае вертыкальна.


калеста́нія

(н.-лац. calestania)

травяністая расліна сям. парасонавых з белымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ва ўмераных зонах Еўразіі; лекавая.


кале́т

(фр. collet)

1) шырокі адкладны каўнер у сярэдневяковай вопратцы;

2) кароткі вайсковы мундзір з белага сукна ў еўрапейскіх арміях 17 — пач. 20 ст. (у прыватнасці насілі кірасіры).


калето́трых

(н.-лац. colletotrichum)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на агурках, памідорах, бульбе, фасолі, канюшыне, сырадэлі і іншых вышэйшых раслінах.


калёквіум

(лац. colloquium = гутарка)

1) адна з форм вучэбных заняткаў, гутарка выкладчыка са студэнтамі з мэтай выяўлення іх ведаў;

2) навуковы сход, на якім заслухоўваюцца і абмяркоўваюцца даклады.


ка́лі

(ар. al-kali = паташ)

гідрат вокісу калію, цвёрдае гіграскапічнае бясколернае рэчыва, якое раз’ядае большасць матэрыялаў, калі яны сутыкаюцца з ім; выкарыстоўваецца ў вытворчасці рэдкага мыла і інш.


калі́бія

(н.-лац. collibya)

шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які расце на лясным подсціле, пнях, ламаччы, глебе; некаторыя віды ядомыя.


калі́бр

(фр. calibre, ад ар. kālib = форма, выгляд)

1) дыяметр ствала агнястрэльнай зброі;

2) дакладны размер якіх-н. прадметаў вытворчасці (напр. к. цвікоў);

3) перан. памер, велічыня, форма чаго-н.;

4) вымяральны інструмент для праверкі памераў, формы вырабаў.


калібрава́ць

(фр. calibrer)

1) вымяраць, правяраць калібр чаго-н.; надаваць патрэбны калібр (напр. к. адтуліну, к. патроны);

2) правяраць шкалу дзяленняў вымяральнага прыбора (напр. к. тэрмометр).


калібра́тар

(ад калібр)

прыбор для настройкі і праверкі сродкаў вымярэння, а таксама для вымярэння параметраў некаторых электрычных мер.


калібро́метр

(ад калібр + -метр)

інструмент для вымярэння дыяметра дроту або таўшчыні ліставога металу.


калі́бры

[ісп. colibri, ад індз. col-ib(a)n]

вельмі маленькая птушка з прыгожым яркім апярэннем; харчуецца нектарам кветак, насякомымі і павукамі; водзіцца ў Амерыцы.


калігра́ф

(ад гр. kalos = прыгожы + -граф)

чалавек, які валодае майстэрствам пісаць роўным прыгожым почыркам.


калігра́фія

(гр. kalligraphia, ад kalos = прыгожы + grapho = пішу)

майстэрства пісаць роўным прыгожым почыркам.


калідо́р

(іт. corridore)

1) праход, які злучае асобныя часткі будынка;

2) перан. вузкая, доўгая прастора, якая злучае сабой што-н., праход (напр. горны к., паветраны к.).


каліе́ла

(н.-лац. koliella)

аднаклетачная або ніткаватая зялёная водарасць сям. элакатотрыксавых, якая трапляецца ў планктоне азёр, рэк, у глебе, на снезе.


калі́за

(н.-лац. colisa)

рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў вадаёмах Паўд.-Усх. Азіі.


калі́зія

(лац. collisio)

1) вострае сутыкненне супрацьлеглых поглядаў, імкненняў, інтарэсаў (жыццёвая к.);

2) адлюстраванне жыццёвых канфліктаў у мастацкім творы (сюжэтная к.);

3) юр. разыходжанне паміж асобнымі законамі адной дзяржавы або супярэчнасць законаў, судовых рашэнняў розных дзяржаў;

4) геал. сутыкненне вялізных літасферных пліт або кантынентаў.


ка́лій

(н.-лац. kalium, ад ар. alkali = паташ)

хімічны элемент, шчолачны метал серабрыста-белага колеру; выкарыстоўваецца як матэрыял электродаў у хімічных крыніцах току, як гетэр у вакуумных радыёлямпах і інш.


калі́ма

(н.-лац. kallima)

матылёк сям. німфалідаў з яркімі плямамі на верхнім баку крылаў, пашыраны ў тропіках Азіі і Афрыкі.


каліма́тар

(ад лац. collimare, скажонага collineare = накіроўваць па прамой лініі)

1) аптычная сістэма для атрымання пучкоў паралельных прамянёў;

2) невялікая падзорная труба, у фокусе якой крыжападобна нацягнутыя ніткі.


каліма́цыя

(ад лац. collimare, скажонага collineare = накіроўваць па прамой лініі)

інструментальная памылка ў аптычных прыборах, якая ўзнікае ў выніку недакладнай перпендыкулярнасці восі абарочвання трубы прыбора да яго аптычнай восі.


калімі́ка

(н.-лац. callimico)

ігрунковая малпа з густым валасяным покрывам, пашыраная ў лясах вярхоўя Амазонкі; валодае багатай мімікай.


калінеа́рны

(ад ка- + linea = лінія)

паралельны дадзенай прамой лініі.


калінеа́цыя

(ад ка- + лац. linea = лінія)

пераўтварэнне, пры якім пункты адной прамой становяцца пунктамі іншай прамой.


каліпаге́я

(н.-лац. calypogeia)

пячоначны мох сям. каліпагеевых, які трапляецца на глебе і гнілой драўніне, у сырых месцах.


калі́пса

(ісп. calypso, ад гр. Kalypso = імя адной з німф у старажытнагрэчаскай міфалогіі)

1) народная імправізаваная песенна-танцавальная форма вострава Трынідад;

2) парны танец эратычнага характару, пашыраны на гэтым востраве.


каліптраге́н

(ад гр. kalyptra = пакрывала + -ген)

утваральная тканка раслін, якая размешчана ў конусе нарастання кораня і дае пачатак каранёваму чахольчыку.


калі́т

(н.-лац. colitis, ад гр. kolon = абадочная кішка)

запаленне слізістай абалонкі тоўстай кішкі.


каліта́

(тат. kalta)

1) вялікі кашалёк, сумка для грошай (у 14—18 ст.);

2) сумка, торба (у народных гаворках).


калі́ф

(ар. chalifa = спадчыннік, наступнік)

тое, што і халіф.


каліфары́ды

(н.-лац. calliphoridae)

сямейства насякомых атрада двухкрылых; некаторыя віды — пераносчыкі ўзбуджальнікаў інфекцыйных хвароб чалавека і дамашніх жывёл; сінія мясныя мухі.


каліфа́т

(ад каліф)

тое, што і халіфат.


каліфо́рній

(н.-лац. californium, ад англ. Califomia = назва штата ў ЗША)

штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да актыноідаў.


калі́цыум

(н.-лац. calicium)

накіпны сумчаты лішайнік сям. каліцыевых, які трапляецца ў цяністых лясах на кары хвойных і лісцевых дрэў, гнілых пнях.


каліцэ́ла

(н.-лац. calycella)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які развіваецца на ствалах паваленых дрэў.


каліэргане́ла

(н.-лац. calliergonella)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на балотах, забалочаных лугах, па берагах рэк і ручаёў, на глебе ў вільготных лясах.


каліэрго́н

(н.-лац. саШеrgon)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на балотах, у забалочаных лясах.


калка́н

(тур. kalkan)

рыба атрада камбалападобных, якая водзіцца пераважна ў Чорным і Адрыятычным морах.


калн

(латыш. kalns)

марэнны ўзгорак, града.


кало́дый

(н.-лац. collodium, ад гр. kollodes = клейкі)

густы клейкі раствор нітрацэлюлозы ў сумесі спірту і эфіру; выкарыстоўваецца ў медыцыне і фатаграфіі.


кало́ід

(ад гр. kolla = клей + -оід)

некрышталізаванае рэчыва (бялок, крухмал, клей і інш.), растворы якога не праходзяць праз жывёльныя і раслінныя перапонкі.


кало́ідны

(ад калоід)

які мае адносіны да калоіду, з уласцівасцямі калоіду (напр. к. раствор).


кало́н1

(лац. colonus = земляроб)

1) арандатар невялікага ўчастка зямлі ў буйнога землеўладальніка ў Стараж. Рыме;

2) прадстаўнік розных катэгорый сялянства (батрак, здольшчык, паўпрыгонны арандатар і інш.) у раманскіх краінах і ў Лац. Амерыцы.


кало́н2

(ісп. colon)

грашовая адзінка Коста-Рыкі, роўная 100 сентыма, і Сальвадора, роўная 100 сентава.


кало́на

(фр. colonne, ад лац. columna)

1) збудаванне ў выглядзе слупа, якое служыць апорай ці дэкаратыўна-мастацкім элементам у будынку, а таксама ўзводзіцца як манумент у памяць якой-н. падзеі;

2) воінскі строй, глыбіня якога большая за яго шырыню або роўная ёй; парадак пастраення войск, пры якім падраздзяленні стаяць або рухаюцца адно за адным на пэўнай дыстанцыі;

3) група людзей або машын, трактароў і інш., якія размешчаны або рухаюцца выцягнутай лініяй, адзін за адным (напр. к. дэманстрантаў, к. аўтамашын).


кало́неіс

(н.-лац. caloneis)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана ў прэсных і саланаватых водах.


кало́нія

(лац. colonia = пасяленне)

1) краіна, якая гвалтоўна захоплена і эксплуатуецца імперыялістычнай дзяржавай;

2) пасяленне перасяленцаў з іншай краіны, вобласці (напр. грэчаская к. на чарнаморскім узбярэжжы);

3) згуртаванне землякоў у чужым горадзе, чужой краіне;

4) месца жыхарства асоб, паселеных разам з пэўнай мэтай (лячэбнай, выхаваўчай, працоўнай);

5) сукупнасць арганізмаў, якія жывуць злучаныя адзін з адным (напр к. каралаў).


калонты́тул

(ад фр. colonne = калонка + тытул)

загаловачныя звесткі, што змяшчаюцца ў некаторых выданнях над тэкстам старонкі (прозвішча аўтара, назва кнігі або часопіса, асобнага артыкула, раздзела і інш.).


кало́рыя

(ад лац. calor, -loris = цеплыня)

пазасістэмная адзінка вымярэння колькасці цеплыні, роўная 4,1868 джоўля.


кало́с

(гр. kolossos = вялікая статуя)

1) статуя, калона велізарных памераў (напр. к. Радоскі);

2) перан. значная ў якой-н. галіне дзейнасці асоба; што-н. велічнае (напр. к. навукі);

к. на гліняных нагах — што-н. велічнае з выгляду, але слабае ўнутры, гатовае распасціся.


кало́трыкс

(н.-лац. calothrix)

ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. рывулярыевых, якая трапляецца на водных раслінах, на ракавінах малюскаў, на камянях у прыбярэжнай зоне, часам у планктоне прэсных і марскіх вадаёмаў.


кало́ты

(н.-лац. calotes)

яшчаркі сям. агамавых з кароткай галавой і доўгімі канечнасцямі і хвастом, пашыраны ў Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі, жывуць на дрэвах у лясах.


кало́цыбе

(н.-лац. calocybe)

шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які расце на ламаччы, лясным подсціле, глебе.


кало́цэра

(н.-лац. calocera)

базідыяльны грыб сям. дакрыміцэвых, які развіваецца на рэштках драўніны, пераважна хвойных парод.


калумба́рый

(лац. columbarium)

месца для захоўвання урнаў з прахам пасля крэмацыі.


калумбі́т

(ад англ. Columbia = назва акругі ў ЗША)

тое, што і ніабіт.


ка́лус

(лац. callus = тоўстая скура, мазоль)

тканка, якая развіваецца ў месцах пашкоджання органаў раслін, на прывіўках прышчэпках або ў культуры ізаляваных тканак.


калхіцы́н

(н.-лац. colchicum, ад гр. kolchikon = пазнацвет)

алкалоід, які змяшчаецца ў колхікуме; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


калчада́н

(фр. calcedoine, ад гр. Chalkedon = назва горада ў Малой Азіі)

агульная назва мінералаў, якія з’яўляюцца сярністымі, мыш’яковістымі, а таксама сурмяністымі злучэннямі металаў (жалеза, медзі і інш.).


калча́н

(тат. kalčan)

скураны або драўляны футарал для стрэл.


калы́м

(цюрк. kalym)

1) выкуп, які ўносіцца жаніхом бацькам нявесты (у народаў Усходу);

2) перан. лёгкі пабочны заробак.


кальва́рыя

(ад лац. calva = чэрап)

святое месца ў католікаў Польшчы, Беларусі і Літвы, куды сцякаліся набожныя, хворыя, калекі, старцы на пакаянне.


кальві́ль

(фр. calville, ад Calville = назва мясцовасці ў Нармандыі)

сорт паўднёвай яблыні з вялікімі ружова-жоўтымі яблыкамі, а таксама плод гэтай яблыні.


кальвіні́зм

[ад фр. J. Calvin = прозвішча фр. тэолага (1509—1564)]

адно з пратэстанцкіх веравучэнняў (гл. пратэстантызм), якое ўзнікла ў 16 ст. у Швейцарыі на аснове вучэння Ж. Кальвіна і пашырылася ў Еўропе.


кальдэ́зія

(н.-лац. Caldesia)

травяністая расліна сям. шальнікавых з акруглым лісцем у разетках і дробнымі белымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Еўразіі на берагах вадаёмаў і на балотах.


кальдэ́ра

(ісп. caldera = літар. вялікі кацёл)

вялікая авальная ўпадзіна вулканічнага паходжання.


калье́

(фр. collier, ад лац. collum = шыя)

каралі з каштоўных камянёў або іх замяняльнікаў.


ка́лька

(фр. calque = копія)

1) празрыстая папера або тканіна для зняцця копій з чарцяжоў і малюнкаў;

2) копія чарцяжа або малюнка на такім матэрыяле;

3) лінгв. слова або выраз, утвораны па ўзору слова або выразу з іншай мовы (напр. жыццеапісанне — гр. biographia, ад bios = жыццё + grapho = пішу).


калькава́ць

(фр. calquer)

1) знімаць копію пры дапамозе калькі 1;

2) лінгв. ствараць кальку 3.


калькахіміягра́фія

(ад калька + хімія + -графія)

спосаб прыгатавання без фотаапарата штрыхавых клішэ.


калькві́цыя

(н.-лац. kolkwitzia)

кустовая расліна сям. бружмелевых з апушаным знізу лісцем і ярка-ружовымі кветкамі ў выглядзе званочкаў, пашыраная ў Цэнтр. Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


калькі́ты

(ад лац. calx, -lcis = вапна)

намнажэнне вуглякіслага кальцыю ў месцах выхаду насычаных кальцыем грунтавых вод (у азёрах, балотах, каля крыніц); прэснаводныя вапнавыя адклады.


калькуля́тар

(лац. calculator)

1) спецыяліст па калькуляцыі;

2) тое, што і мікракалькулятар.


калькуля́цыя

(лац. calculatio)

вылічэнне сабекошту, пакупной і прадажнай вартасці тавару.


калькулява́ць

(лац. calculare)

складаць, рабіць калькуляцыю.


калькуло́граф

(ад лац. calculo = лічу + -граф)

прыбор для вызначэння працягласці міжгародняй тэлефоннай размовы.


кальма́р

(фр. calmar)

марскі драпежны галаваногі малюск атрада дэкаподаў мяса многіх відаў з’яўляецца каштоўным харчовым прадуктам.


кальмата́ж

(фр. cohnatage, ад лац. colmata = насып)

1) прыроднае або штучнае асяданне мулу на ўчастку зямлі, у выніку чаго ўтвараецца новы пладаносны слой;

2) прыроднае або штучнае ўмыванне гліністых або мулістых часцінак у поры грунту, што памяншае фільтрацыю вады праз сценкі каналаў, вадаёмаў.


кальмата́цыя

(ад фр. colmater = наглейваць)

тое, што і казьматаж.


кальпаскапі́я

(ад гр. kolpos = похва + -скапія)

метад даследавання жаночых палавых органаў пры дапамозе кальпаскопа.


кальпаско́п

(ад гр. kolpos = похва + -скоп)

прыбор для даследавання жаночых палавых органаў, які стварае штучнае асвятленне і павелічэнне ў 20 — 30 разоў.


кальпі́т

(ад гр. kolpos = похва)

тое, што і вагініт.


кальра́бі

(ням. Kohlrabi)

разнавіднасць агароднай капусты з патаўшчэннямі на сцябле.


кальра́ўшыя

(н.-лац. cohlrauschia)

травяністая расліна сям. гваздзіковых з вострым лісцем і ружовымі або чырвона-ліловымі кветкамі ў галоўчатых суквеццях, пашыраная ў Сярэд. Еўропе, Малой Азіі; на Беларусі заносная.


кальсо́ны

(фр. caleçons)

споднія мужчынскія штаны; споднікі.


ка́льцый

(н.-лац. calcium, ад лац. calx, -lcis = вапна)

хімічны элемент, шчолачны метал серабрыста-белага колеру, які ўваходзіць у састаў вапнякоў, мармуру і інш.


кальцы́на

(ад лац. calx, -lcis = вапна)

сплаў волава з свінцом.


кальцына́цыя

(лац. calcinatio)

праграванне мелу, вапняку, соды, солей, руд і іншых рэчываў з мэтай іх акіслення, разлажэння і інш.


кальцыно́з

(ад кальцый + -ноз)

адклады солей кальцыю ў скуры.


кальцы́т

(ад лац. calx, -lcis = вапна)

мінерал класа карбанатаў састаўная частка вапняку, мармуру і інш.; вапнавы шпат.


кальцыферо́л

(ад лац. calx, -lcis = вапна + ferre = несці)

арганічнае злучэнне, якое рэгулюе абмен кальцыю і фосфару ў арганізме (вітамін Д2).


кальцэаля́рыя

(ад лац. calceolus = чаравічак)

травяністая або кустовая расліна сям. залознікавых з жоўтымі або пурпуровымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Паўд. і Цэнтр. Амерыцы; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


ка́льцэкс

(н.-лац. calcex)

лекавы прэпарат, у склад якога ўваходзяць солі хлорыстага кальцыю і уратрапіну, выкарыстоўваецца пры прастудных хваробах.


кальцэфі́лы

(ад лац. calx, -lcis = вапна + -філ)

расліны, якія добра развіваюцца на багатых кальцыем глебах (напр. вятроўнік, лістоўніца); параўн. кальцэфобы.


кальцэфі́ты

(ад лац. calx, -lcis = вапна + -фіты)

расліны, якія растуць на багатых вапнай глебах.


кальцэфо́бы

(ад лац. calx, -lcis = вапна + -фоб)

расліны, якія адмоўна рэагуюць на наяўнасць солей кальцыю ў глебе (напр. тарфяныя імхі); параўн. кальцэфілы.


калья́н

(тур. kalyan, ад перс. kalyan)

курыльная прылада, у якой тытунёвы дым ачышчаецца, праходзячы праз ваду (распаўсюджана ў народаў Усходу).


калю́вій

(лац. colluvio = нагрувашчванне)

абломкавы матэрыял абвалаў, асыпанняў, што нагрувашчваецца на схілах і каля падножжа гор.


калю́р

(фр. colure, ад гр. koluros = бясхвосты)

вялікі круг нябеснай сферы, які праходзіць праз полюсы свету і пункты веснавога і асенняга раўнадзенстваў або праз полюсы свету і пункты летняга і зімовага сонцастаянняў.


ка́люс

(лац. callus = тоўстая скура, мазоль)

тканкавае новаўтварэнне ў раслін у месцах надрэзаў, трэшчын, якое садзейнічае зажыўленню ран.


калянда́р

(лац. calendarium)

1) даведачная табліца або кніжка, у якой пералічаны ўсе дні года з указаннем святочных і памятных дат (напр. адрыўны к.);

2) сістэма летазлічэння;

Юліянскі к. — летазлічэнне, уведзенае ў 46 г. да н.э. рымскім імператарам Юліем Цэзарам; у ім тры гады па 365 сутак чаргуюцца з высакосным, што мае 366 сутак (высакоснымі лічацца гады, лічбавае выражэнне якіх дзеліцца на 4); стары стыль;

Грыгарыянскі к. — летазлічэнне, уведзенае папай папам Грыгорыем XIII у 1582 г.; у ім лічэнне перасунута на 10 сутак наперад, каб ліквідаваць адставанне ад сонечнага календара, і выключаны з высакосных гады, лічбавае выражэнне якіх заканчваецца на 00, калі дзве першыя лічбы не дзеляцца на 4; новы стыль;

Рэспубліканскі к. — каляндар, які дзейнічаў у Францыі ў 1793—1805 гг.; у ім год пачынаўся 22 верасня і складаўся з 12 месяцаў, што насілі назвы, звязаныя са з’явамі прыроды па сезонах;

3) размеркаванне асобных відаў дзейнасці па днях, месяцах (напр. вытворчы к).


каля́ндра

(лац. coriandrum)

травяністая расліна сям. парасонавых з дробнымі белымі або ружовымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Міжземнамор’і; на Беларусі вырошчваецца як вострапрыпраўная і лекавая.


калятэра́лі

(ад ка- + лац. lateralis = бакавы)

анат. бакавыя злучэнні паміж сістэмамі дзвюх розных артэрый або вен.


камадо́р

(англ. commodore, ад іт. commodoro)

камандзір злучэння караблёў, які не мае адміральскага звання, у флотах Вялікабрытаніі, ЗША і Нідэрландаў.


кама́нда

(фр. commande)

1) кароткі вусны загад камандзіра;

2) узначальванне якой-н. воінскай часці (напр. прыняць каманду над ротай);

3) невялікае вайсковае падраздзяленне, атрад спецыяльнага прызначэння (напр. каравульная к., к. падрыўнікоў);

4) экіпаж судна;

5) спартыўны калектыў (напр. баскетбольная к.);

6) спецыяльны двайковы код (прадпісанне, указанне, інструкцыя), які запісаны на машыннай мове дадзенай ЭВМ і вызначае яе дзеянні пры пэўнай аперацыі ў вылічальным працэсе.


кама́ндаваць

(рус. командовать, ад фр. commander)

1) аддаваць каманду 1, вымаўляць словы каманды;

2) быць камандзірам якой-н. воінскай часці (напр. к. батальёнам, к. парадам);

3) перан. аддаваць распараджэнні.


кама́ндас

(англ. commandos)

1) спецыяльныя атрады ва ўзброеных сілах Вялікабрытаніі і некаторых іншых краін, якія прызначаны для разведвальна-дыверсійных дзеянняў;

2) атрады апалчэнцаў у арміі бураў у час англабурскай вайны 1899—1902 гг.


камандзі́р

(рус. командир, фр. commandeur)

1) начальнік вайсковай часці, падраздзялення, ваеннага судна і інш. ;

2) перан. старшы ў якой-н. грамадзянскай групе (напр. к. дружыны, к. будаўнічага атрада).


камандзірава́ць

(ням. kommandieren)

адпраўляць куды-н. са службовым даручэннем.


камандзіро́ўка

(рус. командировка, ад ням. Kommandierung)

1) службовае заданне, даручэнне, звязанае з паездкай куды-н.;

2) камандзіровачнае пасведчанне.


камандзі́тны

(фр. commandite = таварыства на веры)

які мае адносіны да гандлёвага таварыства, члены якога адказваюць па абавязацельствах усёй сваёй маёмасцю, а астатнія ўдзельнікі толькі сваімі ўкладамі.


камандо́р

(фр. commandeur)

1) вышэйшае званне ў сярэдневяковым рыцарскім ордэне; 2) воінскае званне афіцэраў у ваенных флотах некаторых дзяржаў, напр. у Расіі ў 18 — пач. 19 ст., у Польшчы;

3) кіраўнік спартыўнага (аўтамабільнага, матацыклетнага, коннага, лыжнага і інш.) прабегу.


камарафі́лус

(н.-лац. camarophyllus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. гіграфоравых, які расце на глебе ў лясах, на лугах; некаторыя віды ядомыя.


камары́лля

(ісп. camarilla)

група прыдворных, якая ў карыслівых мэтах уплывае сваімі інтрыгамі на дзяржаўныя справы.


камаса́цыя

(польск. komasacja, ад ням. Kommassation)

аб’яднанне некалькіх дробных зямельных надзелаў сялян у адно цэлае з мэтай ліквідацыі цераспалосіцы.


камасі́т

(ад гр. kamaks, -akos = кій)

мінерал, які змяшчаецца ў жалезных метэарытах і з’яўляецца сумессю крышталічнага жалеза з нікелем.


камато́зны

(ад гр. koma, -atos = сон, драманне)

які знаходзіцца ў санлівым, прыгнечаным стане.


кама́шы

(ням. Kamasche, ад фр. gamache)

уст. тое, што і гамашы.


камба́йн

(англ. combine)

складаная машына, якая адначасова выконвае некалькі розных аперацый (напр. збожжаўборачны к., горны к.).


камба́йнер

(англ. combiner)

механізатар, які працуе на збожжаўборачным камбайне.


ка́мбала

(рус. камбала, ад фін. kampala)

прамысловая марская рыба сям. камбалавых са сплюснутым целам і вачамі на адным баку.


камбата́нты

(фр. combattant = воін)

асобы ў міжнародным праве, якія ў час вайны ўваходзяць у склад узброеных сіл і непасрэдна прымаюць удзел у ваенных дзеяннях (параўн. нонкамбатанты).


камбі́зм

(англ. cambizm)

стратэгія валютных аперацый, сутнасць якіх заключаецца ў пошуку найбольш эфектыўных метадаў пераводу сродкаў у іншую краіну.


ка́мбій

(н.-лац. cambium)

тканка ў сцёблах і каранях голанасенных і двухдольных раслін, размешчаная паміж драўнінай і лубам, якая абумоўлівае рост у таўшчыню.


камбінава́ць

(лац. combinare = звязваць, спалучаць)

1) злучаць розныя элементы ў пэўных суадносінах, размяшчаць у пэўным парадку (напр. к. фарбы);

2) рабіць, прыдумваць камбінацыі 2, 3.


камбіна́т

(п.-лац. combinatus = злучаны)

1) аб’яднанне прамысловых прадпрыемстваў розных галін, у якім прадукцыя аднаго прадпрыемства служыць сыравінай або паўфабрыкатам для другога (напр. цэлюлозна-папяровы к.);

2) аб’яднанне некалькіх прадпрыемстваў мясцовай прамысловасці або прадпрыемстваў бытавога абслугоўвання;

3) аб’яднанне навучальных устаноў розных ступеней пры якім-н. прадпрыемстве (вучэбна-вытворчы к.).


камбіна́тар

(фр. combinateur)

спрытны дзялок, які дасягае мэты шляхам лоўкіх аперацый, хітрыкаў.


камбінато́рны

(ад лац. combinare = звязваць, спалучаць)

1) які адносіцца да камбінаторыкі (напр. к. аналіз);

2) лінгв. пазіцыйны; які залежыць ад пазіцыйнага становішча гукаў і іх артыкуляцыйнага ўзаемадзеяння (гл. алафон).


камбінато́рыка

(ад лац. combinare = звязваць, спалучаць)

раздзел матэматыкі, у якім вывучаюцца магчымыя злучэнні элементаў у зададзеным канечным мностве.


камбіна́цыя

(с.-лац. combinatio = злучэнне)

1) спалучэнне, узаемазвязанае размяшчэнне чаго-н. (напр. к. лічбаў);

2) перан. хітрыкі, загадзя абдуманы манеўр для дасягнення якой-н. мэты (спрытная к.);

3) сукупнасць аб’яднаных адной задумай прыёмаў, дзеянняў (напр. футбольная к., шахматная к.);

4) жаночая сарочка, якую надзяваюць непасрэдна пад сукенку.


камбінезо́н

(фр. combinaison)

рабочы касцюм, які складаецца з курткі і штаноў, сшытых разам.


ка́мбіо

(іт. cambio = размен)

вэксаль, пазыковы ліст (параўн. рэкамбіо).


камбі́ст

(іт. cambista = мяняла)

асоба, якая займаецца вэксальнымі аперацыямі і продажам вэксаляў і замежных манет.


камбіфо́рм

(ад камбій + форма)

элементы лубу (флаэмы) пераважна травяністых раслін, якія ўзнікаюць з клетак пракамбію ці верацёнападобных клетак камбію і захоўваюць характэрную для іх форму.


камбія́льны

(ад н.-лац. cambium = абмен, змена)

абменны, зменны;

к-ыя клеткі — клеткі, якія пастаянна абнаўляюць тканку ў чалавека і жывёл.


ка́мбрык

(англ. cambric, ад Cambrai = назва горада ў Францыі)

тонкае празрыстае палатно, падобнае да батысту.


ка́мбуз

(ням. Kambüze, гал. kombuis)

кухня на судне.


камбустыяло́гія

(ад лац combustum = апёк + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае апёкавыя хваробы.


камво́льны

(ад ням. Kammwolle = чэсаная воўна)

1) выраблены з тонкай чэсанай шэрсці (к-ыя тканіны); 2) заняты вырабам тонкіх шарсцяных тканін (к. камбінат).


каме́дзь

(гр. kommidion)

густы клейкі сок некаторых дрэў, які выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай прамысловасці, медыцыне і як канцылярскі клей.


камедыёграф

(ад камедыя + -граф)

драматург, які піша камедыі.


каме́дыя

(лац. comoedia, ад гр. komodia)

1) драматычны твор з вясёлым, гумарыстычным або сатырычным зместам;

2) перан. прытворства, крывадушнае разыгрыванне якой-н. ролі з пэўнай мэтай (ламаць камедыю);

3) перан. смешнае здарэнне, прыгода.


камедыягра́фія

(ад камедыя + -графія)

1) камедыйнае пісьменніцкае мастацтва;

2) сукупнасць камедыйных твораў народа, пэўнай эпохі, пісьменніка.


камедыя́нт

(іт. commediante)

1) даўнейшая назва акцёра;

2) перан. крывадушнік, прытворшчык.


каме́лія

(фр. camélia, ад іт. Саmelli = прозвішча іт. нагураліста 18 ст.)

вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна сям. чайных з буйнымі белымі або чырвонымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках Азіі; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


каменда́нт

(ням. Kommendant, ад лац. commendans, -ntis)

1) начальнік войск крэпасці або ўмацаванага раёна;

2) вайсковы начальнік, які наглядае за парадкам нясення службы ў гарнізоне;

3) асоба, якая наглядае за парадкам перамяшчэння войск і вайсковых грузаў на шляхах зносін (ваенны к.);

4) асоба, якая адказвае за ахову і маёмасць якога-н. грамадскага будынка (напр. к. інтэрната).


камендату́ра

(ням. Kommandantur)

установа, якую ўзначальвае камендант гарнізона, а таксама памяшканне гэтай установы.


каменда́цыя

(лац. commendatio = даручэнне)

характэрны для перыяду ранняга сярэдневякоўя акт пераходу васала ў залежнасць ад сеньёра.


камендо́р

(англ. commander)

матрос-артылерыст у рускім флоце (18 ст. — 1917 г.) і флотах некаторых іншых дзяржаў.


каменсалі́зм

(ад фр. commensal = сатрапезнік, ад лац. com = сумесна + mensa = стол)

форма сумеснага жыцця жывёл розных відаў, пры якой адзін арганізм жыве за кошт другога, не робячы яму шкоды (напр. рыба-прыліпала на целе акулы); к. больш блізкі да сімбіёзу, чым да паразітызму 1.


каменса́лы

(фр. commensal = сатрапезнік)

жывёлы, якія жывуць на целе ці ў поласці цела іншых жывёл, маючы ад гэтага карысць і не робячы шкоды гаспадару.


камента́рый

(лац. commentarius)

1) тлумачэнні, паясненні да якога-н. друкаванага тэксту (напр. к. да твораў К. Чорнага);

2) тлумачэнні і крытычныя заўвагі з выпадку якой-н. падзеі (гістарычнай, палітычнай, спартыўнай і інш.).


камента́тар

(лац. commentator)

той, хто каменціруе што-н.; аўтар каментарыя (напр. к. па знешнепалітычных пытаннях).


каменці́раваць

(лац. commentari)

1) даваць каментарый да якога-н. тэксту (напр. к. вершы М. Багдановіча);

2) абмяркоўваць што-н., рабіць свае заўвагі аб чымн. (напр. к. спектакль).


ка́мера

(лац. camera)

1) памяшканне асобага, спецыяльнага прызначэння (напр. к. для хавання багажу, турэмная к.);

2) закрытая прастора ў якой-н. машыне, прыборы, збудаванні (напр. к. фотаапарата, к. шлюза);

3) унутраная гумавая абалонка пад шынай аўтамабіля, пакрышкай мяча, якая напампоўваецца паветрам.


ка́мера-абску́ра

(лац. camera obscura = цёмны пакой)

прататып фотаапарата ў выглядзе закрытай скрынкі з невялікай адтулінай у сценцы, якая з’яўляецца аб’ектывам.


камералі́стыка

(ням. Kameralistik, ад п.-лац. camera = казна)

цыкл адміністратыўных і эканамічных дысцыплін, якія ў 17—18 ст. выкладаліся ў універсітэтах Германіі і іншых еўрапейскіх краін з мэтай падрыхтоўкі кіраўнікоў буйных гаспадарак.


камера́льны

(с.-лац. cameralis = пакаёвы)

які праводзіцца ў кабінеце, лабараторыі;

к-ыя работы — апрацоўка матэрыялаў, сабраных у выніку палявых тапаграфічных, геалагічных і іншых даследаванняў;

к-ыя навукі — тое, што і камералістыка.


камерге́р

(ням. Kammerherr)

прыдворнае званне, на ступень вышэйшае за камер-юнкера, у некаторых манархічных дзяржавах.


камерды́нер

(ням. Kammerdiener)

пакаёвы слуга, лакей у буржуазна-дваранскім побыце.


ка́мер-кале́гія

(ням. Kammerkollegium)

заснаваная Пятром і установа, якая ведала дзяржаўнымі даходамі.


ка́мер-лаке́й

(ням. Kammerlackei)

старшы прыдворны лакей.


ка́мерны

(ад лац. camera = пакой)

прызначаны для невялікага памяшкання, для абмежаванага кола слухачоў (напр. к-ая музыка, к. аркестр).


камерса́нт

(фр. commerçant, ад лац. commercium = гандаль)

той, хто займаецца камерцыяй.


камерто́н

(ням. Kammerton)

прылада ў выглядзе стальной вілкі з двума зубцамі, які пры ўдары дае гук пэўнай вышыні, умоўны тон для настройкі музычных інструментаў.


ка́мер-фрэ́йліна

(ням. Kammerfräulein)

прыдворнае званне для дачок саноўнікаў у царскай Расіі.


ка́мер-фур’е́р

(ням. Kammerfurier)

прыдворны чыноўнік шостага рангу ў царскай Расіі.


каме́рцыя

(лац. commercium = гандаль)

дзейнасць, у аснове якой ляжыць ажыццяўленне афіцыяльна дапушчальных гандлёвых аперацый, што прыносяць камерсанту прыбытак.


камеры́стка

(іт. camerista)

пакаёўка, служанка пры пані ў буржуазна-дваранскім побыце.


ка́мер-ю́нкер

(ням. Kammerjunker)

малодшае прыдворнае званне ў царскай Расіі і некаторых іншых манархічных дзяржавах.


каме́та

[лац. cometa, ад гр. kometes (aster) — хвастатая (зорка)]

нябеснае цела ў выглядзе абкружанага туманнай абалонкай яркага ядра са светлай паласой у форме хваста.


каметало́гія

(ад камета + -логія)

галіна астраноміі, якая вывучае рух, будову і развіццё камет.


камето́лаг

(ад камета + -лаг)

спецыяліст у галіне каметалогіі.


каме́я

(фр. camée, ад іт. cammeo)

разьблёны камень з выпуклым рэльефным адлюстраваннем (параўн. інталія); гл. таксама гема.


камзо́л

(фр. camisole)

кароткая мужчынская куртка без рукавоў, замененая пазней камізэлькай.


каміза́ры

(фр. camisards)

удзельнікі сялянскага антыфеадальнага паўстання на поўдні Францыі ў пач. 18 ст.


камі́зм

(ад гр. komikos = смешны)

камічнае, смешнае ў людзях, здарэннях, сітуацыях.


камізэ́лька

(польск. kamizelka, ад фр. camisole)

кароткае мужчынскае адзенне без каўняра і рукавоў, якое надзяваюць пад пінжак.


каміка́дзе

(яп. kamikaze = вецер багоў)

1) лётчык-смяротнік у японскай арміі ў перыяд другой сусветнай вайны, які ішоў на смерць разам з накіраваным на цэль самалётам;

2) перан. самаахвярны фанатык-смяротнік.


каміла́ўка

(гр. kamelaukion)

высокі цыліндрычны галаўны ўбор з аксаміту як знак адрознення ў праваслаўных свяшчэннікаў.


камільфо́

(фр. comme il faut = літар. як належыць)

адпаведнасць правілам свецкай прыстойнасці ў дваранска-буржуазным асяроддзі.


камі́н

(ням. Kamin < лац. caminus, ад гр. kaminos = печ)

1) печ у пакоях з шырокай адкрытай топкай;

2) электрычны або газавы прыбор для абагрэву пакоя.


камісава́ць

(рус. комиссовать, ад лац. commissio = камісія)

вызваляць на медыцынскай камісіі ад ваеннай службы, работы па стану здароўя.


каміса́р

(с.-лац. commissarius)

1) службовая асоба, надзеленая ўрадам якімі-н. спецыяльнымі паўнамоцтвамі (напр. ваенны к.);

2) ураднік са спецыяльнымі абавязкамі на тэрыторыі Беларусі ў 16—17 ст.


каміса́рыя

(ісп. comisaria)

адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Калумбіі.


камісарыя́т

(фр. commissariat)

установа, на чале якой стаіць камісар 1 (напр. раённы ваенны к.).


камі́сія

(польск. komisja, ад лац. commissio)

1) часовы орган з выбарных або прызначаных асоб са спецыяльнымі задачамі і даручэннямі (напр. выбарчая к., экзаменацыйная к.);

2) орган дзяржаўнага кіравання з пэўнымі функцыямі (дзяржаўная планавая к.);

3) даручэнне купіць або прадаць што-н. з пэўнай аплатай за паслугу (напр. здаць рэчы на к.).


камісіяне́р

(фр. commissionпаіrе)

асоба, якая выконвае гандлёвыя даручэнні за пэўную плату; пасрэднік у здзелцы за кошт камітэнта, але ад свайго імя.


камісу́ра

(лац. commissura)

з’яднанне, злучэнне, спайка ў анатоміі чалавека і жывёл (напр. з’яднанне губ у кутках рота).


камісурато́мія

(ад камісура + -томія)

аперацыя раз’яднання зросшыхся зрослых створак клапанаў сэрца.


каміта́т

(с.-лац. comitatus = вобласць)

найбольш буйная адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення ў Венгрыі.


камітэ́нт

(лац. committens, -ntis = які даручае)

асоба, якая даручае камісіянеру заключыць якую-н. здзелку (куплю, продаж і інш.).


камітэ́т

(фр. comité, ад лац. committere = даручаць)

1) выбарны орган, які кіруе якой-н. работай (напр. прафсаюзны к.);

2) орган дзяржаўнага кіравання з пэўнымі функцыямі (напр. Дзяржаўны камітэт Рэспублікі Беларусь па архітэктуры і будаўніцтву).


камі́цыі

(лац. comitia)

народныя сходы ў Стараж. Рыме.


камі́чны

(гр. komikos)

1) вельмі смешны, забаўны (напр. к. выгляд);

2) камедыйны (напр. к. акцёр).


камка́

(цюрк. kamka, ад перс. kämhä)

шаўковая каляровая тканіна з узорамі.


камко́рдэр

[ад англ. cam(era) + (re)corder]

тое, што і відэакамера


камло́т

(фр. camelot)

тканіна з вярблюджай або авечай воўны часта з прымессю баваўняных нітак.


камо́да

(польск. komoda, ад фр. commode)

невысокая шафа з шуфлядамі для бялізны і розных дробных рэчаў.


камо́ра

(польск. komora, ад лац. camara)

1) невялікае памяшканне пры хаце для захоўвання запасаў ежы і розных хатніх рэчаў;

2) мытня ў Вялікім княстве Літоўскім, дзе ацэньваўся тавар, які прывозілі купцы і іншыя гандляры, і спаганялася мыта;

3) кантора пры лясніцтве (у 19 — пач. 20 ст.).


камо́рнік

(польск. komornik, ад komora < лац. camara)

1)уст. спецыяліст па межаванню зямельных надзелаў;

2) гіст. прадстаўнік жыхароў Вялікага княства Літоўскага, што не мелі ўласнага двара і зямлі, а наймалі жыллё і зямлю за грошы.


камо́рра

(іт. camorra)

тайная бандыцкая арганізацыя, якая існавала на поўдні Італіі ў 18—19 ст. (аналагічная мафіі 1).


кампазі́тар

(лац. compositor = складальнік)

аўтар музычных твораў.


кампазі́тны

(ад іт. composito = змешаны);

к. ордэр — архітэктурны ордэр, у якім схема карынфскай капітэлі ўскладнена чатырма іанічнымі валютамі, што падтрымліваюць абак.


кампазі́цыя

(лац. compositio = складанне, спалучэнне)

1) будова мастацкага твора, абумоўленая яго зместам, характарам, прызначэннем (параўн. архітэктоніка 1);

2) мастацкі твор (музычны, жывапісны, скульптурны і інш.), які з’яўляецца арыгінальным спалучэннем асобных частак (напр. скульптурная к.);

3) тэорыя складання музычных твораў (займацца па класу кампазіцыі).


кампа́кт-дыск

[ад кампакт(ны) + дыск]

аптычны дыск невялікага дыяметра з інфармацыяй, закадзіраванай у лічбавай форме.


кампа́ктны

(лац. compactus)

1) сціснуты шчыльна, без прамежкаў (напр. к-ая маса);

2) які займае мала месца пры вялікай змяшчальнасці (напр. к. выклад, к. шрыфт);

3) перан. кароткі, сціслы.


кампа́ктус

(лац. compactus = шчыльны)

сістэма шаф, стэлажоў у кнігасховішчах, архівах, што свабодна можа перамяшчацца па пракладзеных на падлозе рэйках.


кампанава́ць

(лац. componerе = складаць)

складаць цэлае з асобных частак (напр. к. нумар часопіса).


кампане́ла

(іт. campanella = званочак)

музычная п'еса, якая перадае гучанне званочкаў.


кампане́нт

(лац. componens, ntis)

састаўная частка чаго-н. (напр. к. рэчыва, к. сказа).


кампані́ла

(іт. campanile)

званіца ў італьянскай архітэктуры перыяду сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння ў выглядзе чатырохграннай або круглай вежы, якая стаіць асобна ад храма.


кампа́нія

(польск. kompania, ад фр. compagnie)

1) гандлёвае або прамысловае аб’яднанне прадпрыемцаў (напр. чыгуначная к., акцыянерная к.);

2) група асоб, якія разам праводзяць вольны час.


кампа́нія2

(фр. campagne)

1) сістэма мерапрыемстваў для вырашэння якой-н. важнай грамадска-палітычнай або гаспадарчай задачы (напр. выбарчая к., пасяўная к);

2) сукупнасць ваенных дзеянняў, абмежаваных месцам, часам (напр. зімняя к.);

3) перыяд знаходжання карабля ў плаванні.


кампаньён

(фр. compagnon)

1) член гандлёвай або прамысловай кампаніі1 1;

2) той, хто разам з кім-н. удзельнічае ў чым-н.


кампаньёнка

(фр. compagnonne)

жанчына, якую наймалі ў панскі дом для ўвесялення весялення і суправаджэння дам або дзяўчат.


кампаньяна́жы

(фр. compagnonnages, ад compagnon = падмайстар)

арганізацыя ўзаемадапамогі падмайстраў у Францыі 12—18 ст.


кампара́тар

(лац. comparator)

вымяральны прыбор, які дзейнічае па прынцыпу параўнання велічыні, якая вымяраецца, з эталоннай.


кампаратыві́зм

(ад лац. comparativus = параўнальны)

параўнальна-гістарычны метад у мовазнаўстве і літаратуразнаўстве.


кампаратыві́стыка

(ад лац. comparativus = параўнальны)

раздзел мовазнаўства, які займаецца параўнальна-гістарычным вывучэннем блізкароднасных моў.


кампараты́ў

(лац. comparativus = параўнальны)

лінгв. граматычная катэгорыя прыметніка і прыслоўя, якая абазначае большую ступень праяўлення прыметы ў параўнанні з той жа прыметай, названай у звычайнай ступені (напр. лепшы, лепш).


кампартыме́нт

(фр. compartiment)

1) кампазіцыйны элемент садовай клумбы;

2) біял. аддзел (адсек) клеткі, які адасабляецца ад яе астатняй часткі пранікальнай мембранай і характарызуецца спецыфічнымі марфалагічнымі ці біяхімічнымі ўласцівасцямі.


кампартыменталіза́цыя

(ад кампартымент)

раздзяленне клеткі на кампартыменты.


кампастава́ць

(ад кампост)

ператвараць у кампост.


кампасці́раваць

(ад фр. composteur = кампосцер)

прабіваць кампосцерам які-н. дакумент з мэтай кантролю (напр. к. тралейбусны талон).


ка́мпасы

(парт. campos = раўніны)

расліннасць тыпу саваннаў у Бразіліі.


кампатрыёт

(фр. compatriote, ад лац. cum = разам + patria = айчына)

уст. суайчыннік.


кампа́ўнд

(англ. compound = састаўны)

1) паравая машына з двума цыліндрамі, у якіх пара працуе паслядоўна;

2) сумесь рэчываў, якая не з’яўляецца хімічным злучэннем;

3) ізаляцыйны матэрыял з асфальтавых і парафіністых рэчываў і масел.


кампаўндава́ць

(ад англ. compound = састаўны)

змешваць два або некалькі масел, відаў паліва, каб атрымаць спецыяльныя прадукты зададзеных якасцей.


кампе́ндыум, кампе́ндый

(лац. compendium = скарачэнне)

сціслы выклад асноўных палажэнняў якой-н. навукі, даследавання.


кампенсава́ць

(лац. compensare = ураўнаважваць, ураўноўваць)

пакрываць якія-н. выдаткі, страты.


кампенса́тар

(ад лац. compensare = ураўнаважваць, ураўноўваць)

1) усякі прыбор, прызначаны ўраўнаважваць уздзеянне знешніх фактараў (тэмпературы, ціску, скорасці і інш.) на работу механізмаў;

2) прыбор для ўраўнаважвання зруху фаз току і напружання;

3) прыбор (напр. патэнцыёметр), прынцып дзеяння якога заснаваны на параўнанні вымеранай велічыні з аднароднай узорнай велічынёй;

4) тэрмамагнітны жалеза-вугляродзісты сплаў, які выкарыстоўваецца ў электравымяральных прыборах як элемент магнітнай сістэмы для змяншэння ўплыву тэмпературы.


кампенса́цыя

(лац. compensatio)

1) аплата, узнагарода за што-н., пакрыццё якіх-н. выдаткаў, страт (напр. грашовая к. за нявыкарыстаны адпачынак);

2) мед. рэакцыя арганізма на пашкоджанне, пакрыццё функцый пашкоджанага органа або тканкі за кошт здаровых органаў і тканак (параўн. дэкампенсацыя);

3) псіх. аднаўленне парушанай раўнавагі псіхічных і псіхафізіялагічных працэсаў праз стварэнне процілегла накіраванай рэакцыі ці імпульсу.


кампе́рыя

(н.-лац. compeгіа)

травяністая расліна сям. архідных з буйнымі кветкамі, пашыраная ў Турцыі, Іраку, Зах. Іране, Крыме.


кампетэ́нтны

(лац. competens, -ntis = адпаведны, згодны)

1) які валодае кампетэнцыяй 1 (напр. к. вучоны, к-ая думка);

2) які мае пэўныя паўнамоцтвы (напр. к-ая арганізацыя).


кампетэ́нцыя

(лац. competentia = адпаведнасць, згоднасць)

1) дасведчанасць, вопытнасць у якой-н. галіне; кваліфікаванасць, аўтарытэтнасць;

2) кола паўнамоцтваў, правоў якой-н. установы, асобы (напр. к. суда).


кампе́ш

(фр. campêche, ад Campeche = назва горада ў Мексіцы)

дрэва сям. бабовых, пашыранае ў тропіках, якое дае каштоўную драўніну і фарбавальнік; кампешавае дрэва.


кампілабактэрыёз

(ад лац. compilare = набіць, адлупцаваць + бактэрыёз)

тое, што і вібрыёз.


кампілады́скус

(н.-лац. campylodiscus)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. сурырэлавых, якая трапляецца ў глеі на дне прэсных і марскіх вадаёмаў.


кампі́ліум

(н.-лац. campylium)

лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на балотах і забалочаных лугах, на глебе ў лясах.


кампілява́ць

(лац. compilaге)

займацца кампіляцыяй 2.


кампіля́тар

(лац. compilator)

той, хто займаецца кампіляцыяй 2, аўтар кампіляцыі 1.


кампіля́цыя

(лац. compilatio = крадзеж, аграбленне)

1) навуковая праца, заснаваная на выкарыстанні чужых думак, без самастойнага даследавання і вывадаў;

2) састаўленне такіх прац.


камплана́рны

(ад лац. com = разам + planum = плоскасць)

мат. к-ыя вектарывектары, паралельныя адной плоскасці.


камплексонаме́трыя

(ад камплексоны + -метрыя)

хімічны аналіз, заснаваны на ўтварэнні камплексонаў.


камплексо́ны

(ад лац. complexus = сувязь, ахоп)

група арганічных злучэнняў, амінаполікарбонавыя кіслоты і іх вытворныя (напр. двухнатрыевая соль этылендыямінтэтравоцатнай кіслаты).


кампле́кт

(лац. complectus = поўны)

1) поўны набор прадметаў, якія маюць агульнае прызначэнне і складаюць што-н. цэлае (напр. к. падручнікаў, к. музычных інструментаў);

2) пэўная колькасць асоб, устаноўленая па штату (напр. к. вучняў).


кампле́кцыя

(лац. complexio = сувязь, злучэнне)

склад цела чалавека (напр. поўная к., сярэдняя к.).


камплеме́нт

(лац. complementum = дадатак)

бялковае рэчыва з групы бактэрыялізінаў, якое змяшчаецца ў сыраватцы крыві жывёл і чалавека.


камплемента́рны

(фр. complémentaire, ад лац. complementum = дадатак)

узаемадапаўняльны;

к. гены — дзве незалежныя пары дамінантных генаў, якія выяўляюць узаемадапаўняльнае дзеянне на фарміраванне пэўнай прыметы арганізма.


кампліка́цыя

(лац. complicatio)

ускладненне, заблытанасць.


кампліме́нт

(фр. compliment)

пахвала каму-н., сказаная з мэтай зрабіць прыемнае.


кампло́т

(фр. complot)

уст. змова супраць каго-н.


камплю́вій

(лац. compluvium)

прамавугольная адтуліна ў страсе атрыя старажытнарымскага жылога дома для сцёку дажджавой вады ў басейн (імплювій).


кампо́ст

(англ. compost, ад лац. compositus = складзены)

арганічнае ўгнаенне з сумесі адкідаў расліннага і жывёльнага паходжання з зямлёй і торфам.


кампо́сцер

(фр. composteur)

прылада для прабівання ўмоўных знакаў кантролю на пасажырскіх білетах і іншых дакументах.


кампо́т

(фр. compote)

пітво з садавіны і ягад (часцей сушаных), згатаваных у вадзе з цукрам.


кампрадо́р

(ісп. comprador = пакупнік)

туземны купец, пасрэднік паміж іншаземным капіталам і ўнутраным рынкам у некаторых залежных краінах Усходу.


кампраметава́ць

(фр. compromettre)

знеслаўляць каго-н. чым-н., наводзіць цень на яго рэпутацыю.


кампрамета́цыя

(ад фр. compromettre = падрываць рэпутацыю)

распаўсюджванне звестак, якія знеслаўляюць каго-н., наводзяць цень на яго рэпутацыю.


кампрамі́с

(лац. compromissum)

пагадненне на падставе ўзаемных уступак; уступка камун. у чым-н.


кампрачыко́сы

(ісп. comprachicos, ад comprar = купляць + chico = дзіця)

злачынцы ў Іспаніі, Англіі і іншых краінах — 17 ст., якія выкрадалі або куплялі дзяцей, ператваралі іх у фізічных пачвар і прадавалі ў якасці блазнаў і камедыянтаў у багатыя дамы, цыркавыя балаганы.


кампрыма́рые́

(іт. comprimariо)

оперны артыст, які выконвае другарадныя партыі.


кампрымі́раваць

(лац. comprimere = сціскаць)

падвяргаць газ сцісканню кампрэсарам для яго звадкавання з мэтай атрымаць з яго якія-н. рэчывы.


кампрэ́с

(фр. compresse, ад лац. compressus = сціснуты)

лячэбная павязка на хворае месца з марлі або палатна, змочанага вадой або лекавым растворам (напр. сагравальны к.).


кампрэ́сар

(лац. compressor = які сціскае)

машына для сціскання паветра, газу, пары.


кампрэ́сія

(лац. compressio = сцісканне)

сцісканне паветра, газу або гаручай сумесі ў цыліндры рухавіка, паветра ў кампрэсары.


камптазо́і

(н.-лац. kamptozoa)

тып скалецыдаў, сядзячыя адзіночныя або каланіяльныя арганізмы з чашападобным целам даўжынёй ад 1 мм да 1 см, пашыраныя пераважна ў марскіх водах.


камптатэ́цыум

(н.-лац. comptothecium)

лістасцябловы мох сям. брахітэцыевых, які трапляецца на гліністай глебе па сухіх травяністых адхонах.


кампто́метр

(ад фр. compter = лічыць + -метр)

лічыльная машына для арыфметычных дзеянняў над лікамі.


камп’ю́тэр

(англ. computer, ад лац. computare = лічыць, вылічаць)

электронная вылічальная машына.


камп’ютэрыза́цыя

(ад камп'ютэр)

аснашчэнне народнай гаспадаркі электроннымі вылічальнымі машынамі.


каму́на

(фр. commune, ад лац. communis = агульны)

1) тып гарадскога самакіравання ў сярэдневяковай Еўропе;

2) калектыў людзей, якія аб’ядналіся для сумеснага жыцця і працы пры агульных сродках вытворчасці (напр. сельскагаспадарчая к.);

Парыжская К. — рэвалюцыйны ўрад парыжскіх працоўных у 1871 г.;

2) ніжэйшая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Францыі, Італіі.


камуналі́зм

(ад англ. communal = агульны, ад лац. communis = агульны)

рэакцыйная палітыка правых колаў у Індыі і некаторых іншых азіяцкіх краінах, накіраваная на распальванне варожасці паміж рознымі рэлігійнымі групамі, кастамі і народнасцямі.


камуна́льны

(фр. communal, ад лац. communis = агульны)

які адносіцца да гарадской гаспадаркі (напр. к-ая кватэра, к-ыя паслугі).


камуна́р

(фр. communard)

член камуны 2.


камуне́рас

(ісп. comuneros, ад лац. communis = агульны)

1) паўстанне сярэдневяковых гарадоў Кастыліі ў 16 ст. супраць каралеўскага абсалютызму;

2) удзельнікі антыіспанскага паўстання ў Новай Грэнадзе ў 18 ст.;

3) левая плынь у Іспанскай рэвалюцыі 1820—1823 гг.


камуні́зм

(фр. communisme, ад лац. communis = агульны)

паводле вучэння марксізму-ленінізму, грамадска-эканамічная фармацыя, заснаваная на грамадскай уласнасці на сродкі вытворчасці, а таксама, у больш вузкім сэнсе, — другая, вышэйшая ў параўнанні з сацыялізмам, бяскласавая ступень гэтай фармацыі, пры якой будзе ажыццяўляцца прынцып «ад кожнага па яго здольнасцях, кожнаму — па яго патрэбнасцях».


камуніка́бельны

(фр. communicable = які аб’ядноўваецца, ад лац. communicare = аб’ядноўваць)

здольны да наладжвання кантактаў і сувязей.


камунікаты́ўны

(лац. communicativus)

які мае адносіны да перадачы інфармацыі пры дапамозе мовы.


камуніка́цыя

(лац. communicatio)

1) шлях транспартных зносін (напр. паветраная к., водная к.);

2) лінія сувязі (напр. тэлеграф, тэлефон, радыёў;

3) лінія энерга-, газа- або водазабеспячэння;

4) абмен думкамі, перадача інфармацыі пры дапамозе мовы.


каму́нія

(польск. komunia, ад лац. communio = супольнасць)

1) прычасце, прыняцце асвячонага хлеба і віна;

2) трэцяя частка імшы ў касцёле.


камута́тар

(рус. коммутатор, ад лац. commutare = мяняць, перамяняць)

1) прыбор для замыкання электрычнага ланцуга або для змянення напрамку току;

2) прыстасаванне для ручнога злучэння тэлефонных ліній.


камутаты́ўны

(лац. commutatus = пераменны)

перамяшчальны, звязаны з перамяшчэннямі; мат. к. закон — закон, які выражае нязменнасць сумы або выніку пры перастаноўцы складаемых або сумножнікаў.


камута́цыя

(лац. commutatio = змена)

1) працэс пераключэння электрычных злучэнняў у канструкцыях аўтаматыкі, электраэнергетыкі, электрасувязі і інш.;

2) лінгв. метад даследавання, які абапіраецца на тое, што пры зменах у адным плане мовы (напр. у плане выражэння) адбываюцца некаторыя змены ў другім плане (напр. у плане зместу);

3) працэс замены паншчыны і аброку грашовай рэнтай у перыяд феадалізму.


камуфле́т

(фр. camouflet)

1) ваен. падземны разрыў артылерыйскага снарада, міны, авіябомбы;

2) падземны ўзрыў, які спецыяльна робяць для разбурэння падземных пабудоў праціўніка;

3) перан. нечаканая непрыемнасць, няўдача.


камуфля́ж

(фр. camouflage)

1) спосаб маскіроўкі, пры якім прадметы, будынкі, ваенная тэхніка фарбуюцца ў плямы рознага колеру;

2) здольнасць некаторых жывёл прымаць афарбоўку прадметаў навакольнага асяроддзя.


камфара́, ка́мфара, камфо́ра

(с.-лац. camphora < гр. kamphora, ад ар. kāfūr)

бясколернае крышталічнае рэчыва з моцным характэрным пахам, якое здабываюць з камфараносных раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне і тэхніцы.


камфаро́сма

(ад камфара + гр. osme = пах)

травяністая расліна сям. лебядовых, пашыраная ў Паўд. Еўропе і Азіі; дае эфірны алей.


камфарта́бельны

(англ. comfortable)

утульны, з камфортам (напр. к-ая гасцініца).


камфе́н

(ад камфара)

вуглевадарод з групы тэрпенаў, бясколернае крышталічнае рэчыва з пахам камфары, якое змяшчаецца ў эфірных алеях, шкіпінары; выкарыстоўваецца для атрымання камфары.


камфо́ра

гл. камфара.


камфо́рт

(англ. comfort)

добраўпарадкаванасць і ўтульнасць жылля, грамадскіх устаноў, сродкаў зносін (у аўтамабілях, самалётах і інш.).


ка́мы

(ням. Kamm = літар. грэбень)

узгоркі, складзеныя сартаванымі слаістымі пяскамі, галечнікам і гравіем, якія сустракаюцца ў месцах, дзе некалі праходзіў край мацерыковых леднікоў.


камюніке́

(фр. communiqué)

афіцыйнае паведамленне, пераважна па пытаннях міжнароднага значэння.


камялі́на

(н.-лац. commelina)

травяністая расліна сям. камялінавых з сінімі кветкамі ў суквеццях, пашыраная на Далёкім Усходзе; на Беларусі вырошчваецца ў пакоях.


ка́на

(афр. kanna)

самая буйная жывёла з групы антылоп, якая пашырана ў Паўд. і Усх. Афрыцы.


канава́лія

(н.-лац. canavalia)

расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі і Афрыкі; дае ядомыя бабы.


канадо́нты

(н.-лац. conodonti, ад гр. konos = конус + odus, odontos = зуб)

рэшткі вымерлых жывёл у выглядзе дробных зубападобных утварэнняў з фосфарна-кіслага кальцыю, якія сустракаюцца ў адкладах палеазою.


кана́к

(тур. konak)

урадавы будынак, дзяржаўная ўстанова ў мусульман.


кана́л

(іт. canale, ад лац. canalis = труба)

1) напоўненае вадой штучнае рэчышча для суднаходнай сувязі паміж вадаёмамі, а таксама для водазабеспячэння, арашэння і інш. (напр. Панамскі к., абвадняльны к.);

2) вузкая пустая прастора ўнутры чаго-н. у выглядзе трубы, трубкі (напр. к. ствала гарматы);

3) перан. шлях, сродак для дасягнення чаго-н. (напр. дыпламатычны к.).


каналіза́цыя

(ад лац. canalis = труба)

1) сістэма падземных трубаправодаў для выдалення нечыстот (напр. гарадская к.);

2) размеркаванне электрычнай энергіі паміж асобнымі спажыўцамі;

кабельная к. — сістэма падземных кабельных ліній сувязі (тэлефон, тэлеграф і інш.).


канана́да

(фр. canonnade)

моцная бесперапынная стральба з многіх гармат.


канане́рка

(фр. canonnière)

невялікі ваенны карабель з артылерыйскім узбраеннем, прызначаны для дзеянняў у прыбярэжных раёнах мора і ў рэках.


кананіза́цыя

(с.-лац. canoliizatio, ад гр. kanonizo = падпарадкоўваю правілу)

1) залічэнне каго-н. царквою ў святыя;

2) перан. узаконьванне, ператварэнне якога-н. правіла ў абавязковае.


канані́р

(ням. Kanonier, ад фр. canon = гармата)

радавы салдат артылерыст ва ўзброеных сілах некаторых дзяржаў, напр. у Расіі (18 — пач. 20 ст.), у ФРГ.


канані́чны

(лац. canonicus, ад гр. kanon = норма, правіла)

1) які з’яўляецца канонам; прызнаны царквой у якасці свяшчэннага пісання;

2) перан. цвёрда ўстаноўлены, прыняты за ўзор.


кана́па

(польск. kanapa, ад фр. canapé)

від мяккай мэблі для сядзення і ляжання (са спінкай і падлакотнікамі).


канарэ́йка

(рус. канарейка, ад фр. canari)

пеўчая птушка атрада вераб’іных з ярка-жоўтым апярэннем, якая водзіцца на Канарскіх астравах, а ў Еўропе больш вядомая як пакаёвая.


канасаме́нт

(фр. connaissement)

дакумент аб прыняцці грузаў, які выдаецца адпраўшчыку пры перавозцы грузу марскім шляхам (параўн. рэцэпіса).


кана́т

(рус. канат, ад н.-гр. kanati)

тоўстая моцная вяроўка з валакна або дроту.


каната́цыя

(п.-лац. cormotatio)

лінгв. дадатковае значэнне моўнай адзінкі або катэгорыі.


кана́ус

(перс. kanaus)

шаўковая тканіна з палатняным перапляценнем.


канацэфа́лум

(н.-лац. conocephalum)

пячоначны мох сям. канацэфалавых, які трапляецца па берагах ручаёў, у зацененых месцах, лагчынах.


канва́

(фр. canevas)

1) рэдкая сятчатая баваўняная або льняная тканіна, якая служыць асновай пры вышыванні;

2) перан. аснова чаго-н. (напр. сюжэтная к. рамана).


канваі́р

(фр. convoyeur = які суправаджае)

1) узброены чалавек, які суправаджае каго-н. для аховы або прадухілення ўцёкаў;

2) ваенны карабель або самалёт, які суправаджае для аховы асобнае судна ці групу суднаў.


канваі́раваць

(фр. convoyег)

суправаджаць канвоем.


канвака́цыя

(польск. konwokacja, ад лац. convocatio)

сейм, які склікаўся ў Польшчы 16—18 ст. напярэдадні выбараў караля.


канвалю́т

(лац. convolutus = сплецены)

зборнік, складзены з раней самастойных друкаваных твораў ці рукапісаў, пераплеценых у адзін том.


канве́ер

(англ. conveyer)

устройства для бесперапыннага перамяшчэння вырабаў пры іх апрацоўцы ад адной аперацыі да другой або для транспарціроўкі грузаў;

па канвееры — ад аднаго да другога.


канвеерыза́цыя

(ад канвеер)

механізацыя вытворчых працэсаў пры дапамозе транспарціровачных устройстваў.


канве́ктар

(ад лац. convectio = прывоз, прынясенне)

награвальны прыбор у сістэме цэнтральнага ацяплення, у якім цяпло перадаецца па прынцыпу канвекцыі.


канве́кцыя

(лац. convectio = прывоз, прынясенне)

1) перанос цяпла або электрычных зарадаў струменямі паветра, пары або вадкасці;

2) водаабмен паміж верхнімі і ніжнімі слаямі ў морах і азёрах, выкліканы змяненнем шчыльнасці вады, рознасцю тэмператур і салёнасці.


канве́нт

(лац. conventus = сход)

выбарны орган з асобымі заканадаўчымі паўнамоцтвамі ў некаторых краінах;

нацыянальны к. — вышэйшы заканадаўчы і выканаўчы орган у Францыі ў час Французскай рэвалюцыі 1789—1799 гг.


канве́нцыя

(лац. conventio = дагавор)

міжнародны дагавор па якім-н. спецыяльным пытанні (напр. к. аб аўтарскім праве, чыгуначная к.).


канвенцыяналі́зм

(ад лац. conventionalis = які грунтуецца на ўмове)

суб’ектыўна-ідэалістычны кірунак у філасофскім тлумачэнні навукі, паводле якога навуковыя тэорыі і паняцці з’яўляюцца не адлюстраваннем аб’ектыўнага свету, а вынікам дамоўленасці паміж вучонымі, умоўнымі правіламі.


канвенцыяна́льны

(лац. conventionalis = які грунтуецца на ўмове)

умоўны, прыняты.


канверге́нты

(лац. convergens, -ntis = які збліжаецца)

элементы адной або некалькіх моў, якія збліжаюцца ў працэсе іх гістарычнага развіцця; мовы, якія збліжаюцца ў выніку непасрэднага ўзаемадзеяння.


канверге́нцыя

(с.-лац. convergentio)

1) біял. супадзенне якіх-н. уласцівасцей у няроднасных арганізмаў у выніку іх прыстасавання да аднолькавых умоў існавання (параўн. дывергенцыя 1);

2) анат. сыходжанне зрокавых восей вачэй на блізкім прадмеце пры яго разгляданні (параўн. дывергенцыя 2);

3) лінгв. прыпадабненне элементаў адной або некалькіх моў (параўн. дывергенцыя 3);

4) узнікненне ў розных месцах незалежна адна ад другой падобных або аднолькавых культурных з’яў пад уздзеяннем агульных законаў грамадскага развіцця.


канверсава́ць

(фр. converser, ад лац. conversio = змяненне)

падвяргаць канверсіі.


канве́рсія

(лац. conversio = ператварэнне, змяненне)

1) перавод прамысловасці і іншых галін эканомікі з вытворчасці ваеннай прадукцыі на вытворчасць грамадзянскай і наадварот;

2) абмен адной валюты1 3 на другую па пэўнаму валютнаму курсу;

3) змяненне ўмоў выпушчанай раней дзяржаўнай пазыкі, напр. тэрміну яе пагашэння;

4) фіз. вылет электрона з атама пры перадачы яму лішняй энергіі атамнага ядра;

5) лінгв. утаарэнне новага слова ў выніку пераходу дадзенай асновы ў іншую парадыгму скланення.


канве́рт

(рус. конверт, ад фр. couvert)

1) пакет з паперы для перасылкі пісьма па пошце;

2) коўдра для грудных дзяцей, пашытая ў форме пакета.


канве́ртар

(англ. converter, ад лац. convertere = змяняць, ператвараць)

апарат для атрымання сталі (бесемеру) з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам або кіслародам, а таксама чарнавой медзі прадзіманнем паветра праз штэйн.


канверці́н

(ад лац. convertere = змяняць, ператвараць)

фермент, які прымае ўдзел ва ўтварэнні актыўнага тромбапласціну, неабходнага для згусання крыві.


канверціпла́н

(ад лац. convertere = змяняць, ператаараць + -план)

самалёт, які ў палёце ператвараецца з апарата вертыкальнага ўзлёту і пасадкі ў апарат гарызантальнага палёту, аб’ядноўваючы ўласцівасці верталёта і самалёта.


канверці́раваць

(лац. convertere = змяняць, ператвараць)

1) ажыццяўляць канверсію;

2) прадзімаць у канвертары чыгун або штэйн.


канвіса́рства

(ад польск. konwisarz < ням. Kannengiesser = ліцейшчык)

адліўка з волава ліхтароў, падсвечнікаў, пасуды і інш.


канво́й

(фр. convoi = абоз, суправаджэнне)

1) група ўзброеных людзей, якая суправаджае каго-н. з мэтай аховы або для прадухілення ўцёкаў;

2) група ваенных караблёў, якія ахоўваюць транспартныя і гандлёвыя судны ў час марскіх пераходаў ад нападу ворага.


канвульсі́ўны

(лац. convulsus)

сутаргавы.


канву́льсія

(лац. convulsio)

рэзкае неадвольнае скарачэнне мышцаў, якое суправаджаецца вострым болем; сутарга.


кангенія́льны

(ад лац. con = разам + genius = дух)

які супадае па духу, складу думак, таленавітасці.


кангілі́дум

(н.-лац. congylidum)

павук сям. павукоў-пігмеяў, які жыве на пустках і ў траве па берагах вадаёмаў.


кангламера́т

(лац. conglomeratus = сабраны)

1) бессістэмнае, механічнае злучэнне чаго-н. разнароднага (напр. к. плямён і народаў, к. поглядаў);

2) форма манапалістычнага аб’яднання фірм, кампаній і прадпрыемстваў розных галін з адзіным фінансавым і арганізацыйным кантролем;

3) асадачная горная парода, якая складаецца з разнародных сцэментаваных часцінак.


кангламера́цыя

(лац. conglomeratio = збіранне)

1) працэс утварэння кангламерату 2;

2) буйны горад разам з прыгарадамі са шматмільённым насельніцтвам, напр. Токіо, Нью-Йорк, Масква.


кангруэ́нтны

(лац. congruens, -ntis = згодны, адпаведны)

які супадае пры накладанні (пра геаметрычныя фігуры).


кангруэ́нцыя

(лац. congruentia = адпаведнасць)

1) згоднасць, адпаведнасць;

2) супадзенне геаметрычных фігур пры накладанні адной на другую.


кангрэга́цыя

(лац. congregatio)

1) сход, арганізацыя;

2) аб’яднанне манаскіх абшчын аднаго ордэна 2 у рымска-каталіцкай царкве;

3) адміністрацыйны орган пры рымскім папе, які займаецца пэўным колам пытанняў.


кангрэгацыяналі́сты

(ад лац. congregatio = аб’яднанне, саюз)

1) прадстаўнікі плыні ў кальвінізме, якая ўзнікла ў 16 ст. у Англіі; выступалі за самастойную і незалежную царкоўную абшчыну;

2) члены духоўных кангрэгацый 1.


кангрэ́с

(лац. congressus = сустрэча, сход)

1) з’езд, нарада звычайна міжнароднага характару;

2) заканадаўчы орган (парламент) у ЗША і некаторых іншых краінах.


кангрэсме́н

(англ. congressman)

член кангрэса 2.


кангрэ́ў

(англ. Kongreve = прозвішча англ. канструктара 19 ст.)

рэльефнае цісненне на пераплёце кніг, радзей на шчыльнай паперы.


канда́к

(гр. kontakion)

кароткая хвалебная песня ў гонар Хрыста, божай маці, святога або царкоўнага свята.


кандамі́ніум

(с.-лац. condominium)

дзяржаўнае кіраванне якой-н. тэрыторыяй сумесна дзвюма або некалькімі краінамі.


кандацье́р

(іт. condottiere)

1) кіраўнік наёмнага вайсковага атрада ў сярэдневяковай Італіі;

2) наёмны ваяка, які служыць таму, хто больш плаціць;

3) перан. чалавек, які дзеля выгады гатовы абараняць любую справу.


кандуі́т

(фр. conduite = паводзіны)

журнал для запісаў звестак аб паводзінах вучняў у навучальных установах царскай Расіі.


кандуктаме́трыя

[ад англ conducti(vity) = электраправоднасць + -метрыя]

электрахімічны метад аналізу, які грунтуецца на вымярэнні электраправоднасці раствораў.


канду́ктар

(фр. conducteur, ад лац. conductor = праваднік)

1) работнік на чыгунцы (радзей у іншым транспарце), які суправаджае цягнік і наглядае за парадкам у ім;

2) прыстасаванне да свідравальных станкоў, якое забяспечвае ўзаемна правільнае размяшчэнне інструмента і вырабу;

3) горн. першы рад труб, якія апускаюцца ў свідравіну на пэўную глыбіню.


кандукто́метр

[ад англ conducti(vity) = электраправоднасць + -метр]

прыбор для вымярэння электраправоднасці вадкасці або пары.


канды́да

(н.-лац. candida, ад лац. candidus = белы)

сумчаты грыб падкласа геміаскаміцэтаў, які развіваецца ў глебе, вадаёмах, на раслінах, харчовых прадуктах.


кандыдаміко́з

(ад кандыда + мікозы)

хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца дрожджападобнымі грыбкамі роду кандыда.


кандыда́т

(лац. candidatus = адзеты ў белае)

1) той, каго намячаюць выбраць, прызначыць, прыняць куды-н. (напр. к. у дэпутаты);

2) першая вучоная ступень, якая прысуджаецца на падставе абароны дысертацыі (напр. к. філалагічных навук).


кандыдату́ра

(ад кандыдат)

асоба, якую намячаюць для прызначэння на пасаду, абрання ў выбарны орган або для прыёму ў якую-н. арганізацыю.


кандыло́ма

(гр. kondyloma = пухліна)

мясцовае вузлападобнае разрастанне скуры або слізістых абалонак чалавека, якое мае запаленчы характар.


канды́ль

(гр. kandelon = лампада)

сорт сакаўных крымскіх яблыкаў.


кандыля́ртры

(н.-лац. condylarthra, ад гр. kondylos = мышчалка + arthron = сустаў)

атрад вымерлых капытных, знешне падобных на драпежных (напр. фенакод), якія жылі ў палеагене.


кандылярые́ла

(н.-лац. candelariella)

накіпны сумчаты лішайнік сям. леканоравых, які трапляецца на кары лісцевых дрэў, гнілой драўніне, валунах, цэментаваных падмурках.


канды́тар

(лац. conditor)

спецыяліст па прыгатаванні салодкіх мучных вырабаў, цукерак і іншых ласункаў.


канды́цыя

(лац. condicio = умова, патрабаванне)

норма, якасць, якім павінен адпавядаць той ці іншы тавар, матэрыял (напр. пасяўная к. насення).


кандыцыяналі́зм

(ад лац. condicio = умова)

плынь у фізіялогіі і медыцыне, прадстаўнікі якой адмаўляюць паняцце прычыны, зводзяць яе да комплексу ўмоў, што выклікаюць хваробу.


кандыцыяне́р

(фр. conditionneur, ад лац. condicio = умова, патрабаванне)

1) спецыяльная ўстаноўка для забеспячэння патрэбнай тэмпературы, чысціні і вільготнасці паветра ў памяшканні;

2) апарат для гідратэрмальнай апрацоўкі збожжа, якая павышае яго мукамольныя ўласцівасці і паляпшае якасць мукі.


кандыцыяні́раваць

(фр. conditionner, ад лац. condicere = патрабаваць паводле ўмовы)

прыводзіць у адпаведнасць з пэўнымі нормамі, патрабаваннямі (напр. к. збожжа, к. паветра).


кандэ́ла

(лац. candela = свяча)

асноўная адзінка сілы святла ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная сіле святла выпраменьвальніка, што мае тэмпературу зацвердзявання плаціны пры нармальным ціску.


кандэля́бр

(фр. candelabre)

падсвечнік з разгалінаваннямі для некалькіх свечак або электрычных лямп у выглядзе свечак.


кандэнсава́ць

(лац. condensare = згушчаць)

1) ператвараць пару, газ у вадкі стан;

2) згушчаць што-н. (напр. к. малако);

3) назапашваць што-н. (напр. к. энергію).


кандэ́нсар

(лац. condensare = згушчаць)

кароткафокусная лінза або сістэма лінз, якая выкарыстоўваецца ў аптычным прыборы для канцэнтрацыі светлавога струменя і раўнамернага асвятлення прадмета, што разглядаецца.


кандэнса́т

(лац. condensatus = згушчаны)

прадукт, які атрымліваецца ў выніку кандэнсавання (гл. кандэнсаваць 1) газу або пары.


кандэнса́тар

(ад лац. condensare = згушчаць)

1) апарат, у якім адпрацаваная пара ахалоджваецца і ператвараецца ў ваду;

2) прыбор для назапашвання электрычнасці.


кандэнса́цыя

(лац. condensatio)

1) ператварэнне пары, газу ў вадкі стан;

2) згушчэнне, ушчыльненне чаго-н. (напр. к. малака);

3) назапашванне чаго-н. (напр. к. энергіі).


кан’екту́ра

(лац. coniectura)

1) меркаванне, здагадка;

2) выпраўленне або аднаўленне на аснове здагадак сапсаванага, цяжкага для чытання тэксту.


канелю́ры

(фр. cannelure = паз, жалабок)

архіт. вертыкальныя жалабкі на ствале калоны або пілястры і гарызантальныя на базе калоны іанічнага ордэра.


канета́бль

(фр. connétable, ад лац. comes stabuli = загадчык стайні)

галоўнакамандуючы французскай арміяй з 12 ст. да 1627 г.


каніба́л

(фр. cannibale < ісп. canibal, ад karibal = караіб)

1) людаед-дзікун;

2) перан. надта люты, жорсткі чалавек.


канібалі́зм

(фр. cannibalisme, ад cannibale = канібал)

1) людаедства;

2) паяданне жывёламі асобін свайго віду;

3) перан. лютасць, жорсткасць, варварства (напр. к. нораваў).


кані́дыі

(ад гр. konia = пыл + eidos = выгляд)

споры бясполага размнажэння ў многіх грыбоў.


каніко́нхіі

(н.-лац. coniconchia)

група вымерлых арганізмаў, якія ўмоўна адносяць да малюскаў рэшткі вядомы ў палеазойскіх адкладах.


кані́кулы

(польск. kanikuły, ад лац. caniculares = самая гарачая пара года)

перапынак у занятках навучэнцаў, студэнтаў на працяглы час для адпачынку;

парламенцкія к. — перапынак у рабоце парламента.


кані́стра

(англ. canister = бляшанка)

невялікі плоскі бак для бензіну, змазачнага масла.


каніфа́с

(гал. kannefas)

лёгкая баваўняная тканіна з рэльефным малюнкам, даўней паласатая.


каніфо́ль

[ад лац. calophonia (resina) = калафанійская смала]

шклопадобнае рэчыва са смалы хваёвых дрэў; выкарыстоўваецца ў прамысловасці, а таксама для націрання смыкоў струнных музычных інструментаў.


каніце́ль

(фр. cannetille)

1) вельмі тонкая залатая або сярэбраная нітка для вышывання;

2) перан. нудная, зацяжная справа, валакіта (разводзіць к.).


кані́чны

(гр. konikos)

1) які мае адносіны да конуса (напр. к-ая паверхня);

2) які мае форму конуса (напр. к-ая колба).


каніяфо́ра

(н.-лац. coniophora)

базідыяльны грыб сям. каніяфоравых, які расце на кары, пнях, ламаччы і драўніне лісцевых і хвойных парод дрэў, разбурае драўляныя пабудовы.


каніяцы́бе

(н.-лац. coniocybe)

накіпны сумчаты лішайнік сям. каліцыевых, які расце ў вільготных лясах на аголеных каранях, трэшчынах кары дрэў, імхах, гнілых раслінных рэштках.


канка́н

(фр. cancan)

французскі эстрадны танец з непрыстойнымі рухамі цела.


канкарда́нс

(фр. concordance, ад лац. concordare = згаджацца)

поўны паказальнік слоў з ілюстрацыямі пэўнага літаратурнага тэксту.


канкарда́нтны

(лац. concordans, -ntis = які згаджаецца)

сходны па якой-н. генетычнай прымеце (напр. к-ыя блізняты); параўн. дыскардантны.


канкарда́нцыя

(лац. concordantia = узгодненасць)

рэестр слоў да тэксту з паказам месца кожнага з іх у гэтым тэксце.


канкарда́т

(лац. concordatum = дагавор)

дагавор паміж рымскім папам і ўрадам пэўнай дзяржавы аб становішчы і прывілеях каталіцкай царквы ў гэтай дзяржаве.


канкі́ста, канкві́ста

(ісп., парт. conquista = заваяванне)

перыяд заваявання іспанцамі і партугальцамі Паўд. і Цэнтр. Амерыкі (канец 15 — першая пал. 16 ст.).


канкістадо́р, канквістадо́р

(ісп. conquistodor = заваёўнік)

1) удзельнік іспанскіх заваёўніцкіх паходаў у Паўд. і Цэнтр. Амерыку ў 15—16 ст.;

2) перан. заваёўнік, грабежнік.


канкла́ў

(лац. conclave = зачынены пакой)

савет кардыналаў, які выбірае рымскага папу.


канклюдэ́нтны

(ад лац concludere = заключаць)

юр. накіраваны на заключэнне дагавора;

к-ае дзеянне — дзеянне, якое сведчыць аб маўклівай згодзе асобы заключыць дагавор.


канко́рс

(англ. concourse)

размеркавальная зала для пасажыраў на вакзалах, станцыях метрапалітэна.


канкро́ід

(ад лац. cancer, cancri = рак + -оід)

рак скуры, які развіваецца з паверхневых слаёў эпітэлію.


канкрэме́нты

(лац. concrementum = зрастанне)

шчыльныя ўтварэнні ў арганізме з солей і калоідных рэчываў у выніку парушэння абмену рэчываў.


канкрэ́тны

(лац. concretus = згушчаны, ушчыльнены)

які рэальна існуе, дакладны, пэўны ў адрозненне ад абстрактнага, адцягненага (напр. к. прадмет, к-ая прапанова).


канкрэтызава́ць

(фр. concrétiser, ад лац. concretus = згушчаны, ушчыльнены)

даваць канкрэтнае выражэнне чаму-н.; удакладняць што-н. (напр. к. план).


канкрэтыза́цыя

(фр. concrétisation)

1) выражэнне ў дакладнай, канкрэтнай форме;

2) удакладненне чаго-н.;

3) прывядзенне канкрэтнага прыкладу.


канкрэ́цыя

(лац. concretio = згушчэнне)

мінеральнае ўтварэнне акруглай формы ў тоўшчы асадачных горных парод.


канкубіна́т

(лац. concubinatus)

1) не аформлены юрыдычна шлюб у старажытнарымскай дзяржаве;

2) перан. пазашлюбнае сужыццё.


канку́р

(фр. concours, ад лац. concurrare = збягацца, сустракацца)

пераадольванне перашкод у конных спаборніцтвах.


канкурса́нт

(лац. concursans, -ntis = які сустракаецца)

удзельнік конкурсу.


канкуры́раваць

(лац. concurrere = бегчы разам)

1) сапернічаць, змагацца з кім-н. за дасягненне найлепшых вынікаў, пераваг;

2) удзельнічаць у канкурэнцыі за найбольшыя прыбыткі.


канкурэ́нт

(лац. concurrens, -ntis = які бяжыць разам)

той, хто канкурыруе з кім-н.


канкурэ́нцыя

(с.-лац. concurrentia)

1) спаборніцтва, барацьба за дасягненне найлепшых вынікаў, пераваг;

2) эканамічная барацьба, саперніцтва паміж разрозненымі вытворцамі прадукцыі за атрыманне найбольшых прыбыткаў.


ка́нна

(н.-лац. canna, ад гр. kanna)

травяністая расліна сям. каннавых з вялікімі чырвонымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; выкарыстоўваецца ў кветкаводстве Беларусі.


каннекты́вы

(ад лац. con = з, разам + nectere = вязаць)

анат. падоўжныя нервовыя цяжы, якія злучаюць аднайменныя нервовыя вузлы (гангліі).


кано́ід

(гр. konoeides)

мат. паверхня, складзеная з паралельных да дадзенай плоскасці прамых, якія перасякаюць дадзеную прамую і дадзеную лінію.


кано́н

(гр. kanon = норма, правіла)

1) асноўнае правіла, палажэнне якога-н. кірунку, вучэння (напр. царкоўныя каноны, каноны класіцызму);

2) тое, што з’яўляецца традыцыйнай, абавязковай нормай (напр. тэхнічныя каноны).


кано́нік

(лац. canonicus, ад гр. kanon = норма, правіла)

член капітула ў каталіцкай і англіканскай цэрквах.


кано́па

(ад гр. Kanobos = назва старажытнаегшецкага горада)

сасуд для захавання вантробаў бальзамаванага нябожчыка (у Стараж. Егіпце) або попелу пасля крэмацыі (у Этрурыі).


кано́цыбе

(н.-лац. conocybe)

шапкавы базідыяльны грыб сям. бальбітыевых, які расце на абочынах дарог, сярод травы на апалых галінках.


кано́э

(англ. canoe, ад ісп. canoa, з індз.)

1) выдзеўбаны човен паўночнаамерыканскіх індзейцаў;

2) лёгкая спартыўная лодка для аднаго або двух чалавек, у якой грабуць адналопасцевым вяслом, стоячы на адным калене.


канры́нгія

(н.-лац. conringia)

травяністая расліна сям. крыжакветных з падоўжаным лісцем і бледна-жоўтымі кветкамі з доўгімі ногцікамі, пашыраная ў Еўразіі; на Беларусі заносная.


кансалідава́ць

(лац. consolidare = умацоўваць)

1) з’ядноўваць, згуртоўваць каго-н., што-н.;

2) ажыццяўляць кансалідацыю 2.


кансаліда́цыя

(лац. consolidatio)

1) аб’яднанне асобных людзей, груп, арганізацый, грамадскіх сіл для барацьбы за агульныя мэты;

2) ператварэнне кароткатэрміновых даўгавых абавязацельстваў у доўгатэрміновыя (напр. к. пазык).


канса́лцінг канса́лтынг

(англ. consalting = кансультаванне)

1) парады спецыялістаў, кансультаванне;

2) экан. работа спецыяльных кампаній па кансультаванню вытворцаў, гандляроў, пакупнікоў у галіне экспертнай, тэхнічнай і эканамічнай дзейнасці.


кансаме́

(фр. consommé)

від булёну.


кансана́нс

(фр. consonance, ад лац. consonare = згодна гучаць)

1) муз. адначасовае спалучэнне тонаў стройнага, згоднага гучання (проціл. дысананс 1);

2) літ. від няпоўнай рыфмы, у якой сугучныя зычныя гукі пры частковай або поўнай разбежцы галосных.


кансана́нт

(лац. consonans, -ntis)

лінгв. зычны гук.


кансананты́зм

(ад лац. conconans, -ntis = зычны гук)

сістэма зычных гукаў якой-н. мовы (параўн. вакалізм).


кансекве́нтны

(лац. consequens, -ntis)

паслядоўны.


кансепты́зм

(ісп. conceptismo, ад concepto = паняцце, думка)

адна з дзвюх асноўных школ іспанскага барока (разам з гангарызмам), паслядоўнікі якой займаліся пошукамі глыбінных і нечаканых сувязей паміж далёкімі прадметамі, з’явамі, паняццямі, імкнуліся да выяўлення парадаксальных заканамернасцей быцця, максімальнай выразнасці і сэнсавай насычанасці выказвання.


кансервава́ць

(лац. conservare = захоўваць)

1) гатаваць кансервы з чаго-н. (напр. к. мяса);

2) захоўваць ад псавання спецыяльнай апрацоўкай або стварэннем адпаведных умоў захавання (напр. к. кроў, к. драўніну);

3) часова прыпыняць развіццё, дзейнасць чаго-н. (напр. к. будаўніцтва).


кансерва́нт

(лац. conservans, -ntis = які зберагае)

хімічнае рэчыва, якое забяспечвае кансервацыю харчовых прадуктаў.


кансерва́тар

(лац. conservator = ахавальнік)

1) чалавек старых, аджыўшых поглядаў, праціўнік новага, прагрэсіўнага;

2) член кансерватыўнай партыі.


кансервато́рыя

(іт. conservatorio)

вышэйшая музычная навучальная ўстанова, якая рыхтуе выканаўцаў, кампазітараў, музыказнаўцаў.


кансерваты́зм

(фр. conservatisme, ад лац. conservare = ахоўваць, захоўваць)

схільнасць да ўсяго старога, аджыўшага і варожасць да новага, прагрэсіўнага.


кансерваты́ўны

(лац. conservativus = ахавальны)

прыхільны да старога, аджыўшага, варожы ўсяму новаму, прагрэсіўнаму (напр. к-ыя погляды);

к-ая партыя — палітычная партыя, заснаваная на прынцыпах кансерватызму, якая прадстаўляе пераважна інтарэсы буйных уласнікаў (напр. у Вялікабрытаніі).


кансерва́цыя

(лац. conservatio)

1) спецыяльная апрацоўка або стварэнне спецыяльных умоў для засцярогі чаго-н. ад псавання (напр. к. крыві, к. берасцяных грамат);

2) часовае спыненне дзейнасці, развіцця чаго-н. (напр. к. прадпрыемства).


кансе́рвы

(фр. conserves, ад лац. conservare = ахоўваць, захоўваць)

спецыяльна апрацаваныя харчовыя прадукты, змешчаныя ў наглуха закрытыя бляшанкі або слоікі для засцярогі ад псавання.


кансігна́нт

(лац. consignans, -ntis = які засведчвае)

уладальнік тавару, які прадае яго за мяжу праз пасрэдніцтва кансігнатара.


кансігна́тар

(ад лац. consignare = прыкладваць пячатку)

пасрэднік пры экспарце тавараў.


кансігна́цыя

(лац. consignatio = пісьмовы доказ)

форма камісійнага продажу тавараў за мяжу, калі ўладальнік перадае тавар кансігнатару з даручэннем прадаць яго на пэўных умовах.


кансі́ліум

(лац. consilium)

нарада ўрачоў для вызначэння характару захворвання і спосабаў яго лячэння.


кансісто́метр

[ад кансіст(энцыя) + -метр]

прыбор для вызначэння кансістэнцыі розных рэчываў.


кансісто́рыя

(лац. consistorium = месца збораў)

1) падначалены архірэю калегіяльны епархіяльны орган з царкоўна-адміністрацыйнымі і судовымі функцыямі;

2) нарада кардыналаў з удзелам рымскага папы.


кансістэ́нцыя

(лац. consistentia = састаў)

ступень шчыльнасці, цвёрдасці рэчыва; густата чаго-н. (напр. цвёрдая к., вадкая к.).


канскры́пцыя

(лац. conscriptio = запіс)

спосаб камплектавання арміі ў шэрагу еўрапейскіх дзяржаў на аснове воінскай павіннасці з правам выкупіцца або паставіць на сваё месца іншага.


кансо́лі

(англ. consols, ад consolidated annuities = кансалідаваная рэнта)

аблігацыі доўгатэрміновых або бестэрміновых дзяржаўных пазык, выпушчаных у Англіі.


кансо́ль

(фр. console)

1) выступ у сцяне для падтрымкі некаторых частак будынка (карніза, балкона і інш.) або для ўстаноўкі на ім скульптур;

2) падстаўка ў выглядзе калонкі для кветак, лямпы, статуэткі і інш.


кансо́рт

(англ. consort, ад лац. consors, -rtis = суправіцель)

муж англійскай каралевы, які не з’яўляецца манархам.


кансо́рцыум

(лац. consortium = саўдзел)

часовае пагадненне паміж прамысловымі фірмамі або банкамі для сумеснага правядзення фінансавых аперацый.


кансо́рцыя

(лац. consortio = супольнасць)

група відаў жывёл і раслін, больш-менш звязаных з адным з індывідуумаў або з цэлай папуляцыяй якога-н. віду жывёл ці раслін.


канспе́кт

(лац. conspectus = агляд)

кароткі запіс, сціслы выклад зместу кнігі, лекцыі, даклада.


канспірава́ць

(лац. conspirare)

прымяняць канспірацыю, захоўваць у тайне што-н. (напр. к. дзейнасць).


канспіра́тар

(с.-лац. conspirator)

той, хто прымяняе канспірацыю, захоўвае ў тайне што-н.


канспіраты́ўны

(лац. conspiratus = тайны)

звязаны з канспірацыяй, тайны, падпольны.


канспіра́цыя

(лац. conspiratio)

1) тайныя метады дзейнасці падпольнай арганізацыі і яе членаў;

2) перан. захоўванне тайны.


канста́нта

(лац. constan, -ntis = нязменны, пастаянны)

1) пастаянная велічыня (у матэматыцы, фізіцы, хіміі); 2)літ. асноўны рытмастваральны кампанент, які вызначае рытмічную прыроду верша.


канстанта́н

(ад лац. constans, -ntis = нязменны, пастаянны)

сплаў медзі з нікелем і прымесямі некаторых іншых элементаў.


канста́нтнасць

(ад канстантны)

псіх. адноснае пастаянства ўспрымальных характарыстык аб’екта (яго велічыні, формы, колеру) пры параўнальна шырокім дыяпазоне змены ўмоў успрымання (аддаленасці, ракурсу, асветленасці і інш.).


канста́нтны

(лац. constans, -ntis)

пастаянны, нязменны, устойлівы.


канстатава́ць

(фр. constater)

адзначаць, пацвярджаць наяўнасць чаго-н. (напр. к. факт).


канстата́цыя

(фр. constatation)

адзначэнне, пацвярджэнне наяўнасці чаго-н. (напр. к. факта).


канстру́ктар

(с.-лац. constructor, ад лац. construere = будаваць)

1) спецыяліст, які стварае канструкцыі машын, збудаванняў, мастоў і іншых аб’ектаў;

2) набор дэталей і матэрыялаў для дзіцячай гульні (складвання розных прадметаў, машын, збудаванняў).


канструктыві́зм

(ад п.-лац. constmctivus = які складае аснову)

фармалістычны кірунак у мастацтве і архітэктуры 20 ст., які адмаўляе ідэйны змест і падмяняе мастацкі вобраз абстракцыяй 1.


канструктыві́ст

(ад канструктывізм)

паслядоўшк канструктывізму.


канструкты́ўны

(п.-лац. constructivus)

які можна ўзяць за аснову пры выпрацоўцы рашэнняў, вывадаў (напр. к-ая прапанова).


канстру́кцыя

(лац. constructio)

1) будова, узаемнае размяшчэнне частак, дэталей якога-н. збудавання, механізма (напр. к. маста, к. самалёта);

2) збудаванне, механізм складанай будовы (напр. жалезабетонная к.); 3)лінгв. спалучэнне слоў у мове (напр. к. сказа).


канструява́ць

(лац. construere = будаваць)

1) ствараць канструкцыю чаго-н., будаваць механізмы, машыны, збудаванні з выкананнем іх праектаў і разлікаў (напр. к. аўтамабілі);

2) ствараць у пэўным саставе (напр. к. прэзідыум з’езда).


канстры́ктар

(ад лац. constrictio = сцяжэнне, звужэнне)

мускул, які звужае які-н. прыродны канал у арганізме чалавека і жывёл.


канстытуа́нта

[фр. (assemblée) constituante = устаноўчы сход]

устаноўчы сход у Францыі з мэтай распрацоўкі або змены канстытуцыі 1.


канстытуі́раваць

(лац. constituere = устанаўліваць)

устанаўліваць, вызначаць склад, змест чаго-н. (напр. к. органы канферэнцыі).


канстытуты́ўны

(фр. constitutif, ад лац. constitutus = вызначаны)

які складае аснову чаго-н. (напр. к-ыя ферменты).


канстыту́цыя

(лац. constitutio = будова; устанаўленне)

1) асноўны закон дзяржавы;

2) будова арганізма, склад цела (напр. к. чалавека).


канстытуцыяналі́зм

(фр. constitutionnalisme, ад лац. constitutio = будова; устанаўленне)

плынь у палітыцы і юрыдычнай навуцы, якая прызнае найлепшай сістэмай кіравання канстытуцыйную манархію.


канстытуцыяна́льны

(ад лац. constitutio = будова)

які датычыць канстытуцыі 2.


канстэ́бль

(англ. constable, ад фр. connetable = канетабль)

ніжэйшы паліцэйскі чын у Англіі і ЗША, а таксама камендант крэпасці або палаца ў Англіі.


канстэля́цыя

(лац. constellatio)

1) узаемнае размяшчэнне нябесных свяціл, якое служыць падставай для астралагічных прароцтваў;

2) збег абставін.


кансула́т

(лац. consulatus)

тое, што і консульства 2.


кансультава́ць

(лац. consultare)

даваць кансультацыю 2.


кансульта́нт

(лац. consultans, -ntis = які радзіць)

асоба, якая дае кансультацыі па пытаннях сваёй спецыяльнасці.


кансультаты́ўны

(фр. consultatif, ад лац. consultare = радзіць)

дарадчы, з дарадчымі правамі (напр. к. орган).


кансульта́цыя

(лац. consultatio)

1) нарада спецыялістаў па якому-н. пытанню (напр. двухбаковыя кансультацыі па міжнародных пытаннях);

2) парада спецыяліста, а таксама дадатковае тлумачэнне навучэнцам праграмнага матэрыялу (напр. к. урача, к. па матэматыцы);

3) установа, якая дапамагае насельніцтву парадамі па якіх-н. пытаннях (напр. юрыдычная к., дзіцячая к.).


кансуме́нты

(ад лац. consumo = спажываю)

арганізмы, якія харчуюцца жывым арганічным рэчывам (напр. драпежныя жывёлы, паразітычныя арганізмы, насякомаедныя расліны).


кансье́рж

(фр. concierge)

швейцар, брамнік.


кансьюмеры́зм

(фр. consumerisme)

арганізаваны рух грамадзян і дзяржаўных органаў за расшырэнне правоў і ўплыву пакупнікоў у адносінах да прадаўцоў.


кансьяне́ра

(ісп. cancionero)

зборнікі любоўнай і сатырычнай паэзіі ў Іспаніі ў 12—14 ст.


кансэ́нсус

(лац. consensus = згода, аднастайнасць)

1) збег думак; агульная згода па спрэчных пытаннях удзельнікаў канферэнцый, перагавораў, пасяджэнняў і г.д.;

2) форма калегіяльнага прыняцця рашэння, якое ўступае ў сілу толькі тады, калі за яго выказаліся ўсе без выключэння ўдзельнікі галасавання.


кант

(польск. kant, ад ням. Kante)

1) рабро, край у чым-н.;

2) аблямоўка па краях або па швах у адзенні ў выглядзе каляровага шнурка.


канта́біле

(іт. cantabile = пявуча)

пявучы характар выканання музычнага твора або яго часткі.


кантагіёзны

(лац. contagiosus)

заразлівы (напр. к-ае захворванне).


канта́гій

(лац. contagium = зараза)

узбуджальнік інфекцыйнай хваробы.


кантаджэ́н

(ад лац. kontego = укрываю)

1) хаатычная канцэнтрацыя ці групоўка арганізмаў, што склалася ў выніку стыхійнага працэсу масавага высялення жывёл у неўласцівыя для іх мясцовасці (напр. у час стыхійных бедстваў);

2) метад вывучэння распаўсюджанасці віду, заснаваны на атрыманні проб па квадратах і складанні рада градацый шчыльнасці відавога насельніцтва.


кантакарэ́нт

(іт. conto corrente)

бягучы рахунак, які адкрываецца асобамі, фірмамі, банкамі сваім пастаянным кліентам для ўзаемнага разліку паміж імі.


канта́кт

(лац. contactus)

1) сутыкненне, непасрэдная блізкасць па месцы знаходжання;

2) злучэнне двух праваднікоў у электрычным ланцугу, а таксама месца гэтага злучэння;

3) перан. блізкія адносіны, цесная сувязь (напр. літаратурныя кантакты).


канта́ктар

(ад лац. contactus = сутыкненне)

электрамагнітны апарат, прызначаны для дыстанцыйнага ўключэння, выключэння і пераключэння электрычных ланцугоў.


кантаміна́цыя

(лац. contaminatio = сутыкненне, змешванне)

1) змешванне дзвюх або некалькіх з’яў, падзей пры іх апісанні;

2) утварэнне новага слова або словазлучэння шляхам аб’яднання двух блізкіх па значэнні ці гучанні слоў або выразаў.


кантана́льны

(фр. cantonal)

які мае адносіны да кантона, звязаны з пэўным кантонам.


канта́нга

(англ. contango)

суадносіны цэн, пры якіх цэны па здзелках на тэрмін перавышаюць цэны на наяўны тавар, а цэны на тавар з аддаленымі тэрмінамі пастаўкі вышэйшыя, чым з бліжэйшымі (проціл. бэквардэйшн).


кантані́ст

(ням. Kantonist = навабранец, ад фр. canton = акруга)

1) рэкрут у Прусіі ў 18—19 ст.;

2) салдацкі сын, які з дня нараджэння лічыўся за ваенным ведамствам і рыхтаваўся да ваеннай службы ў ніжэйшай ваеннай школе (у Расіі першай пал. 19 ст.).


ка́нтар1

(польск. kantar, ад венг. kantár)

аброць без цугляў для прывязвання каня.


ка́нтар2

(лац. cantor)

1) пеўчы хору ў каталіцкай царкве;

2) галоўны спявак у сінагозе;

3) настаўнік і дырыжор хору, а таксама арганіст у пратэстанцкай царкве.


ка́нтар3

(тур. kantar, ад ар. qintar)

1) адзінка масы ў многіх краінах Блізкага Усходу і Міжземнамор’я (ад 45 да 320 кг);

2) уст. разнавіднасць бязмена.


кантарафілі́я

(ад гр. kantharos = жук + -філія)

перакрыжаванае апыленне раслін пры дапамозе жукоў.


кантары́да

(гр. kantharis, -idos)

жук сям. нарыўнікаў, пашыраны ў Еўразіі; шкоднік лісцевых дрэў і кустоў; шпанская мушка.


кантарыдзі́н

(ад кантарыда)

атрутная субстанцыя, якая змяшчаецца ў крыві і палавых залозах кантарыды; выкарыстоўваецца для вырабу лекавай мазі.


кантарэлю́ля

(н.-лац. cantharellula)

шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які расце ў імшыстых хваёвых лясах; ядомы; лісічка шэрая пукатая.


канта́та

(іт. cantata)

1) буйны музычны твор урачыстага, лірыка-эпічнага зместу для хору, саліста і аркестра;

2) урачысты лірычны верш, ода.


канто́н

(фр. canton)

1) адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў некаторых краінах, напр. у Францыі, Бельгіі, Швейцарыі;

2) выбарчая акруга ў Францыі.


канто́ра

(ням. Kontor)

установа або аддзел прадпрыемства з адміністрацыйна-канцылярскімі функцыямі, а таксама памяшканне такой установы або аддзела.


кантраба́нда

(іт. contrabbando)

1) тайны правоз або перанос цераз дзяржаўную граніцу тавараў, валюты, каштоўнасцей, а таксама прадметы, перамешчаныя такім спосабам;

2) перан. усё забароннае, што робіцца, прывозіцца або прыносіцца тайна.


кантрабанды́ст

(ісп. contrabandista)

той, хто займаецца кантрабандай.


кантраба́с

(іт. contrabbasso)

самы вялікі па памеры і нізкі па гучанні смычковы музычны інструмент.


кантраве́рза

(фр. controverse, ад лац. controversia = спрэчка)

спрэчка, супярэчнасць; спрэчнае пытанне.


кантрага́лс

(ад лац. contra = супраць + галс)

галс, процілеглы таму, якім ідзе сустрэчнае судна.


кантрадыкто́рны

(лац. contradictorius = які супярэчыць)

супярэчлівы (напр. к-ыя меркаванні).


кантрады́кцыя

(лац. contradictio = супярэчнасць)

лагічна супярэчлівае суджэнне.


кантра́кт

(лац. contractus = здзелка)

пісьмовы дагавор, пагадненне, заключанае двума бакамі з узаемнымі абавязацельствамі.


кантрактава́ць

(ад кантракт)

заключаць кантракт на атрыманне, выкарыстоўванне каго-н., чаго-н.


кантракта́нт

(фр. contractant, ад лац. contractus = здзелка)

асоба або арганізацыя, якія бяруць на сябе якія-н. абавязацельствы па кантракту.


кантракта́цыя

(ад кантрактаваць)

спосаб нарыхтоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі на аснове дагавораў, якія заключаюцца паміж нарыхтоўчымі арганізацыямі і гаспадарчымі прадпрыемствамі.


кантракту́ра

(лац. contractura = звужэнне, скарачэнне)

значнае абмежаванне рухомасці ў суставе ў выніку паталагічных працэсаў, якія адбываюцца ў суставе і ў мяккіх тканках, што яго акружаюць.


кантра́кцыя

(лац. contractio)

сцісканне (напр. тэктанічная к.).


кантралёр

(фр. controleur)

службовая асоба, якая правярае каго-н., што-н., кантралюе чьпо-н. дзейнасць (напр. аўтобусны к.).


кантра́льта

(іт. contralto)

1) самы нізкі жаночы голас;

2) спявак з такім голасам.


кантралява́ць

(фр. controler)

праводзіць кантроль, правяраць, сачыць за правільнасцю дзеянняў каго-н., чаго-н.


кантрама́рка

(фр. contremarque)

талон узамен білета на права ўваходу ў тэатр, цырк і інш.


кантрапо́ст

(іт. contraposto)

малюнак фігуры чалавека, у якім становішча адной часткі цела кантрастна проціпастаўлена становішчу іншай (напр. верхняя частка тулава паказана ў павароце, а ніжняя франтальна).


кантрапу́нкт

(іт. contrappunto)

1) тое, што і поліфанія;

2) мелодыя, якая гучыць адначасова з асноўнай мелодыяй;

3) аддзел тэорыі музыкі пра разнавіднасці і правілы поліфаніі.


кантра́рны

(лац. contrarius)

процілеглы, супраціўны;

к-ыя суджэнні — процілеглыя суджэнні, якія выключаюць адно другога.


кантра́ст

(фр. contraste)

1) рэзка выражаная процілегласць;

2) рэзкая розніца ў яркасці або колеры прадметаў (у фатаграфіі і жывапісе).


кантрафа́кцыя

(лац. contrafactio = падробка)

1) перавыданне чужога твора без згоды аўтара; 2)уст. падробка твораў літаратуры, мастацтва;

3) выкарыстанне чужых знакаў на сваіх таварах з мэтай увесці ў зман пакупнікоў і атрымаць даход.


кантрацэ́пцыя

[ад контра + лац. (con)ceptio = зачацце]

метады і сродкі пазбягання цяжарнасці.


кантрда́нс

(фр. contredance, ад англ. country-dance = літар. сялянскі танец)

даўнейшы танец, які выконваўся чатырма, шасцю або васьмю парамі, а таксама музыка да гэтага танца.


кантро́лер

(англ. controller = літар. кіраўнік)

прыбор для рэгулявання работы электрарухавіка (у трамваях, тралейбусах, электравозах і інш.).


кантро́лінг

(англ. controlling)

улік і кантроль на прадпрыемстве.


кантро́ль

(фр. controle)

1) праверка дзейнасці каго-н., чаго-н.; назіранне з мэтай праверкі;

2) установа, якая займаецца такой праверкай (напр. дзяржаўны к.).


кантрыбу́цыя

(лац. contributio)

1) грашовая сума, якая спаганяецца дзяржавай-пераможцай з пераможанай дзяржавы;

2) грашовыя або натуральныя паборы, якія збіраюцца чужаземным войскам з насельніцтва захопленай ім тэрыторыі.


кантрэ́йлер

[ад кан(тэйнер) + англ. trailer = які цягне]

кантэйнер на колах для перавозкі грузаў на чыгуначных платформах і па шасэ.


канту́зія

(лац. contusio = удар)

агульнае пашкоджанне арганізма без парушэння цэласці скуры, напр. пры разрыве бомбы, снарада.


ка́нты

(лац. cantus = спяванне)

пахвальнае песнапенне ўрачыстага свецкага або царкоўнага зместу.


кантыле́на

(лац. cantilena = спеў)

1) старадаўняя французская лірыка-эпічная народная песня;

2) плаўная, напеўная мелодыя.


кантынге́нт

(лац. contingens, -ntis = які дастаецца на долю)

1) сукупнасць людзей аднароднай у якіх-н. адносінах групы, катэгорыі (напр. к. вучняў, к. слухачоў музычнага лекторыя);

2) найбольшая колькасць, норма чаго-н., якая ўстанаўліваецца для пэўнай мэты (напр. экспартны к. тавараў).


кантыне́нт

(лац. continens, -ntis)

буйны ўчастак сушы, акружаны акіянам; мацярык (напр. Афрыканскі к.).


кантыненталі́зм

(ад кантынентальны)

палітыка эканамічнага і палітычнага падначалення якіх-н. краін дзяржавай, што пануе на кантыненце.


кантынента́льны

(ад лац. continens, -ntis = кантынент)

які адносіцца да кантынента, мацерыковы;

к. клімат — клімат, які характарызуецца значнымі ваганнямі тэмпературы паветра, невялікай колькасцю ападкаў.


кантынуітэ́т

(ад лац. continuitas = бесперапыннасць)

1) пераемнасць у развіцці права;

2) бесперапыннасць пасяджэнняў парламента.


канты́нуум

(лац. continuum)

1) бесперапыннасць, непарыўнасць з’яў, працэсаў;

2) мат. непарыўная сукупнасць, напр. сукупнасць усіх пунктаў адрэзка прамой;

3) фіз. суцэльнае матэрыяльнае асяроддзе, уласцівасці якога змяняюцца ў прасторы бесперапынна.


канты́чка

(польск. kantyczka, ад лац. canticum = песня)

зборнік каталіцкіх царкоўных песень.


кантыя́нства

[ад ням. I. Kant = прозвішча ням. філосафа (1724 — -1804)]

ідэалістычны філасофскі кірунак, які сваім вытокам мае вучэнне нямецкага філосафа І. Канта; адмаўляе магчымасць пазнання навакольнага свету (гл. агнастыцызм), лічыць прастору, час, прычыннасць, заканамернасць спрадвечнымі формамі нашай свядомасці.


кантэ́йнер

(англ. container)

спецыяльная скрыня для перавозкі грузаў без дадатковай упакоўкі, для навуковай апаратуры, напр. на касмічным караблі.


кантэ́кст

(лац. contextus = злучэнне, сувязь)

закончаная ў сэнсавых адносінах частка тэксту, якая дазваляе ўдакладніць значэнне кожнага слова, што ў яго ўваходзіць.


ка́нтэле

(фін. kantele)

фінскі і карэльскі струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны на гуслі.


кантэ́нт-ана́ліз

(ад англ. content = змест, сутнасць + аналіз)

метад выяўлення і ацэнкі спецыфічных характарыстык тэкстаў і іншых носьбітаў інфармацыі.


кантэста́тар

(ад лац. contestor = клічу ў сведкі)

свяшчэннаслужыцель або веруючы ў каталіцкай царкве, які не згодны з пунктам погляду рэлігійных вярхоў на сацыяльна-палітычныя пытанні.


кантэста́цыя

(ад фр. contester = пярэчыць; сумнявацца)

1) дыскусія, спрэчка па грамадскіх і мастацкіх праблемах;

2) выражэнне пратэсту, асабліва ў палітычным руху, творчасці, рэлігіі;

3) саперніцгва, конкурс.


кануля́рыі

(ад гр. konus = конус + laros = прыемны)

клас вымерлых кішачнаполасцевых жывёл тыпу кнідарый з ракавінай у выглядзе чатырохграннай піраміды, рэшткі якіх трапляюцца ў адкладах палеазою.


канурба́цыя

(ад лац. con = з, разам + urbs = горад)

група блізка размешчаных і цесна звязаных паміж сабой гарадоў; разнавіднасць агламерацыі 3.


кану́фер

(ад перс. käränfi)

травяністая расліна сям. складанакветных, пашыраная пераважна на Каўказе, у Малой Азіі; выкарыстоўваецца ў кулінарыі і для барацьбы са шкоднымі насякомымі.


канфабуля́цыя

(лац. confabulatio = размова)

парушэнне памяці (разнавіднасць парамнезіі), пры якім яе прагалы запаўняюцца фантастычнымі выдумкамі.


канфака́льны

(ад лац. con = з, разам + фокус)

які мае агульны фокус (напр. арбіты планет з’яўляюцца канфакальнымі крывымі).


ка́нфар

(гр. kantharos)

старажытнагрэчаскі кубак для віна з дзвюма вертыкальнымі ручкамі.


канфарма́цыя

(лац. conformatio)

геаметрычныя формы, якія прымаюць малекулы арганічных злучэнняў пры свабодным вярчэнні асобных фрагментаў малекул вакол простых вугляродных сувязей.


канфармі́зм

(ад лац. conformis = падобны)

прыстасавальніцтва, пасіўнае прыняцце існуючага парадку і пануючых поглядаў, беспрынцыповае прытрымліванне таго, што насаджаецца насаджваецца сілай аўтарытэту.


канфармі́ст

(англ. conformist, ад лац. conformis = падобны)

прыхільнік англіканскай царквы.


канфедэра́т

(лац. confoederatus = які ўваходзіць у аб’яднанне)

1) арганізацыя або дзяржава, якія ўваходзяць у склад канфедэрацыі 1;

2) удзельнік канфедэрацыі ў феадальнай Польшчы.


канфедэра́тка

(польск. konfederatka, ад лац. confoederatus = які ўваходзіць у аб’яднанне)

1) польскі галаўны ўбор у выглядзе чатырохвугольнай шапкі без казырка, якую насілі некалі канфедэраты, 2) польская вайсковая шапка з чатырохвугольным верхам.


канфедэра́цыя

(лац. confoederatio)

1) аб’яднанне, саюз якіх-н. грамадскіх арганізацый або дзяржаў (напр. Усеагульная к. прафсаюзаў у Францыі);

2) часовы саюз шляхты ў Польшчы 16—18 ст., які ствараўся для дасягнення пэўных палітычных мэт.


канфекцыён

(ням. Konfektion, ад лац. confectiu = выраб)

гандаль гатовым адзеннем, а таксама майстэрня, дзе шыюць адзенне для продажу.


канфера́нс

(фр. conférence)

выступленне на сцэне, звязанае з аб’яўленнем нумароў праграмы эстраднага прадстаўлення, а таксама тэкст такога выступлення.


канферансье́

(фр. conférencier = дакладчык, лектар)

артыст, які вядзе канцэртна-эстраднае прадстаўленне, аб’яўляючы нумары праграмы і займаючы гледачоў у перапынках паміж нумарамі.


канферы́раваць

(фр. conférer, ад лац. conferre = групаваць)

выконваць абавязкі канферансье.


канферэ́нц-за́ла

(ням. Konferenzsaal)

зала для ўрачыстых сходаў, канферэнцый.


канферэ́нцыя

(лац. conferentia)

нарада прадстаўнікоў урадаў, грамадскіх, навуковых і іншых арганізацый для абмеркавання пэўных пытанняў.


канфе́сія

(лац. confessio)

разнавіднасць якога-н. веравучэння ў спалучэнні з уласцівай яму абраднасцю; веравызнанне.


канфесіяна́льны

(лац. confessionalis)

звязаны з веравызнаннем.


канфеці́

(іт. confetti)

рознакаляровыя папяровыя кружочкі, якімі абсыпаюць адзін аднаго на балях, маскарадах, карнавалах.


канфігура́цыя

(лац. configuratio)

1) абрысы, форма чаго-н. (напр. к. воблакаў);

2) узаемнае размяшчэнне прадметаў або іх частак;

3) астр. бачнае становішча планеты на нябеснай сферы адносна Сонца (злучэнне, элангацыя, квадратура 3 і апазіцыя1 3).


канфідэ́нт

(лац. confidens, -ntis)

тайны агент, агент разведкі.


канфідэ́нцыя

(лац. confidentia)

прыязныя, даверныя адносіны; давер.


канфідэнцыя́льны

(ад канфідэнцыя)

які не падлягае агалашэнню, даверны, сакрэтны (напр. к-ая размова, к. тон).


канфірмава́ць

(лац. confirmare)

1) зацвярджаць пастанову, судовы прыгавор;

2) спраўляць абрад канфірмацыі 3.


канфірма́цыя

(лац. confirmatio = зацвярджэнне)

1) зацвярджэнне судовага прыгавору вышэйшай уладай у некаторых краінах;

2) права рымскага папы зацвярджаць епіскапаў;

3) абрад мірапамазання ў католікаў.


канфіскава́ць

(лац. confiscare)

забіраць маёмасць, грошы ў карысць дзяржавы.


канфіска́т

(лац. confiscatum)

канфіскаваная рэч.


канфіска́цыя

(лац. confiscatio)

1) прымусовае бязвыплатнае адабранне маёмасці, грошай у карысць дзяржавы;

2) забарона карыстацца творамі друку.


канфіцю́р

(фр. confiture)

разнавіднасць джэму, жэле з фруктаў або ягад, звараных з цукрам і жэлейнымі рэчывамі.


канфлі́кт

(лац. conflictus = сутыкненне, барацьба)

1) рэзкае сутыкненне процілеглых поглядаў, імкненняў, сіл (у прыродзе і грамадстве) (напр. міжнародны к.);

2) супярэчнасць, сутычка супрацьлеглых сіл, пакладзеная ў аснову сюжэта мастацкага твора (напр. к. рамана).


канфлюэ́нцыя

(п.-лац. confluentia = з’яднанне, зліццё)

1) сумесны рух двух або некалькіх леднікоў;

2) зліццё рэк, злучэнне некалькіх струменяў у адзін.


канфо́рка

(рус. конфорка, ад гал. komfoor = прыстасаванне для раскладвання агню)

круглая адтуліна на кухоннай пліце для каструль, скавародак, а таксама кружок, якім закрываюць гэту адтуліну.


канфо́рмны

(лац. conformis)

падобны, адпаведны;

к-ае адлюстраванне — адлюстраванне адной паверхні на другую, пры якім зберагаюцца вуглы паміж усімі напрамкамі (напр. адлюстраванне зямной паверхні на карце).


канфранта́цыя

(фр. confrontation, англ. confrontation, ад с.-лац. confrontatio)

проціборства, супрацьпастаўленне палітычных прынцыпаў, сацыяльных сістэм.


канфу́з

(лац. confusus)

няёмкае становішча; стан няёмкасці, збянтэжанасці, сораму.


канфуцыя́нства

[ад кіт. Kon-fu-tsy = імя старажытнакітайскага філосафа (6 ст. да н.э.)]

сістэма маральна-філасофскіх поглядаў, заснаваная на вучэнні Канфуцыя, якая вызначае ўзаемаадносіны паміж людзьмі і патрабуе пакоры малодшых старэйшым.


канхастра́кі

(н.-лац. conchostraca)

падатрад жабраногіх ракападобных; дробныя ракі, якія трапляюцца ў вадаёмах, што перасыхаюць.


канхіяло́гія, канхіліяло́гія

(ад гр. konche, -chylion = ракавіна + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае ракавіны сучасных і вымерлых малюскаў, плечаногіх і іншых жывёл.


канхо́іда

(ад гр. konche = ракавіна + -оід)

мат. плоская крывая, якая атрымліваецца пры павелічэнні або памяншэнні радыус-вектара кожнага пункта дадзенай крывой на адзін і той жа адрэзак.


канцане́та

(іт. canzonetta = песенька)

невялікая канцона 3.


ка́нцлер

(ням. Kanzler, ад с.лац. cancellarius)

1) кіраўнік дзяржаўнай канцылярыі ў Вялікім княстве Літоўскім, хавальнік вялікай дзяржаўнай пячаткі, член паноў-рады;

2) вышэйшая службовая асоба ў некаторых краінах;

3) прэм’ер-міністр у Аўстрыі і Германіі.


канцо́на

(іт. cancone)

1) род лірычнага верша ў італьянскай і старафранцузскай паэзіі сярэдніх вякоў;

2) свецкая шматгалосая песня эпохі Адраджэння, блізкая простым складам да народнай;

3) вакальная або інструментальная п’еса з напеўнай мелодыяй.


канцыля́рыя

(с.-лац. cancellaгіа)

аддзел установы, які займаецца справаводствам, а таксама памяшканне гэтага аддзела.


канцыні́зм

(ад лац. concinnere = правільна аб’ядноўваць)

кірунак у традыцыйнай логіцы, прадстаўнікі якога намагаліся зліць логіку з псіхалогіяй.


канцыяна́л

(с.-лац. cantionale, ад лац. cantio = спяванне)

зборнік шматгалосых рэлігійных песнапенняў евангелісцкай царквы для сумеснага выканання царкоўным хорам і абшчынай.


ка́нцэлінг

(англ. cancelling = скасаванне)

крайні тэрмін прыбыцця зафрахтаванага судна ў порт для пагрузкі, пасля якога фрахтавальнік мае права скасаваць кантракт.


канцэнтрава́ць

(ад лац. con = з + centrum = сярэдзіна)

1) збіраць, сцягваць, групаваць у адным месцы (напр. к. войскі);

2) перан. накіроўваць на што-н. увагу, думкі;

3) насычаць раствор якім-н. рэчывам.


канцэнтра́т

(н.-лац. concentratus = засяроджаны, сабраны)

1) гатовы харчовы прадукт у сухім прасаваным выглядзе (напр. к. кашы);

2) корм высокай пажыўнасці для жывёлы;

3) горн. прадукт абагачэння карысных выкапняў, прызначаны для далейшай перапрацоўкі.


канцэнтра́цыя

(лац. concentratio)

1) збіранне, засяроджанне ў адным месцы (напр. к. рабочай сілы);

2) ступень насычанасці раствору якім-н. рэчывам (раствор высокай канцэнтрацыі).


канцэ́нтры

(ад лац. con = з, разам + цэнтр)

1) кругі рознай велічыні, але з агульным цэнтрам;

2) паслядоўныя ступені ў навучанні, якія звязаны адзінствам зместу, але адрозніваюцца па складанасці і аб’ёме.


канцэнтры́зм

(ад канцэнтры)

паўтаральнасць вучэбнага матэрыялу праграм ніжэйшай ступені навучання ў праграмах наступных яго ступеней.


канцэнтры́чны

(ад лац. con = з, разам + цэнтр)

1) які мае агульны цэнтр (напр. к-ыя кругі);

2) заснаваны на канцэнтрызме (напр. к-ая сістэма навучання).


канцэ́пт

(лац. conceptus = думка, паняцце)

галоўная думка, фармуліроўка.


канцэптуалі́зм

(ад с.-лац. conceptualis = паняційны)

кірунак у сярэдневяковым наміналізме, які адмаўляў існаванне агульных паняццяў незалежна ад адзінкавых рэчаў, але прызнаваў іх існаванне ў розуме суб’екта.


канцэптуа́льны

(с.-лац. conceptualis)

які датычыць паняццяў, паняційны.


канцэ́пцыя

(лац. conceptio)

1) сістэма поглядаў, спосаб разумення якіх-н. з’яў (напр. к. вучонага);

2) асноўная думка чаго-н. (напр. к. твора).


ка́нцэр

(лац. cancer)

злаякасная пухліна, рак.


канцэрагене́з

(ад канцэр + -генез)

працэс узнікнення і развіцця злаякасных пухлін.


канцэраге́нны

(ад канцэр + -генны)

здольны выклікаць злаякасныя пухліны (напр. к-ае рэчыва).


канцэраге́ны

(ад канцэр + -ген)

рэчывы, якія садзейнічаюць узнікненню злаякасных пухлін.


канцэрафо́бія

(ад канцэр + -фобія)

назойлівы страх захварэць ракам.


канцэ́рн

(англ. concem)

адна з складаных формаў манапалістычных аб’яднанняў, якая ўключае прадпрыемствы прамысловасці, транспарту, гандлю і банкаўскай сферы.


канцэ́рт

(польск. koncert, ад іт. concerto)

1) публічнае выкананне музычных і іншых твораў па загадзя складзенай праграме;

2) буйны музычны твор для аднаго інструмента ў суправаджэнні аркестра (напр. к. для скрыпкі).


канцэрта́нт

(ням. Konzertant, ад іт. concertante)

артыст, які дае канцэрт або ўдзельнічае ў канцэрце.


канцэртма́йстар

(ням. Konzertmeister)

1) кіраўнік адной з струнных груп у аркестры (скрыпак, альтоў, віяланчэлей);

2) скрыпач-саліст сімфанічнага або опернага аркестра;

3) піяніст, які развучвае партыі са спевакамі і акампаніруе ім (параўн. коррэпетытар).


канцэрці́на

(іт. concertina)

1) музычны твор меншых памераў, чым канцэрт 2, для саліста з аркестрам;

2) група музычных інструментаў, якая выконвае сола ў канцэрце;

3) музычны інструмент, які мае выгляд шасціграннага гармоніка.


канцэ́сія

(лац. concessio = дазвол, уступка)

1) дагавор аб перадачы замежнай фірме ў эксплуатацыю на пэўны тэрмін прыродных багаццяў, прадпрыемстваў і іншых гаспадарчых аб’ектаў, якія належаць дзяржаве;

2) прадпрыемства, якое арганізавана на аснове такога дагавору.


канцэсіяне́р

(фр. concessionnаіrе)

уладальнік канцэсіі 2.


канчу́к

(укр. канчук, ад кр.-тат. kamčyk)

раменны бізун.


каньён

(ісп. canon = літар. труба)

вузкая глыбокая рачная даліна, дно якой цалкам занята рэчышчам.


канья́к

(фр. cognac, ад Cognac = назва фр. горада)

моцны алкагольны напітак са спірту, атрыманага перагонкай вінаградных він і вытрыманага ў дубовых бочках.


кан’юга́ты

(н.-лац. conjugatophyceae, ад coniugatio = злучэнне)

клас зялёных водарасцяў; пераважна аднаклетачныя арганізмы з ніткаватай будовай слаявішча, для якіх характэрны палавы працэс кан’югацыя; жывуць у прэсных вадаёмах, на паверхні глебы ў сырых месцах, на ледніках і высакагор’ях.


кан’юга́цыя

(лац. coniugatio = злучэнне)

палавы працэс у інфузорый, водарасцяў;

2) папарнае часовае збліжэнне гамалагічных храмасом, у час якога паміж імі можа адбывацца абмен гамалагічнымі ўчасткамі.


каню́ля

(фр. canula)

полая трубка для ўвядзення ў арганізм лекавых рэчываў і вывядзення з поласцей органаў і крывяносных сасудаў крыві і сакрэтаў.


кан’юнкту́ра

(с.-лац. coniunctura)

1) сукупнасць умоў, становішча, абставіны, якія склаліся ў той ці іншай галіне дзейнасці, напр. у палітыцы, эканоміцы, гандлі і інш., уплываюць на ход якіхн. падзей, спраў (напр. спрыяльная к.);

2) сукупнасць прымет, якія характарызуюць стан эканомікі сусветнай гаспадаркі, эканомікі асобных краін ці якой-н. галіны гаспадаркі за пэўны перыяд (месяц, квартал, год).


кан’юнкты́ва

(лац. coniunctivus = злучальны)

слізістая абалонка вока, якая пакрывае ўнутраную паверхню павек і пярэднюю частку вочнага яблыка.


кан’юнктыві́т

(ад лац. coniunctivus = злучальны)

запаленне кан’юнктывы.


кан’юнкты́ў

(лац. coniunctivus = злучальны)

лінгв. умоўны лад дзеяслова.


кан’ю́нкцыя

(лац. coniunctio = сувязь, аб’яднанне)

аперацыя матэматычнай логікі, якая аб’ядноўвае два ці больш выказванняў з дапамогай лагічнай звязкі «і».


ка́па

(польск. kapa, ад с.-лац. сарра)

узорыстае пікейнае пакрывала на ложак.


капа́л

(ісп. copal)

цвёрдая выкапнёвая смала расліннага паходжання, якая выкарыстоўваецца для прыгатавання лакаў, лінолеуму і інш.


капані́р

(фр. caponnière)

фартыфікацыйнае збудаванне, з якога можна весці флангавы фланговы або косапрыцэльны агонь у двух процілеглых напрамках.


ка́пар

(ст.-польск. kapar, kafar, ад ням. Keffer)

1) металічная або драўляная канструкцыя для забівання паляў;

2) тое, што і капёр;

3) прыстасаванне для драбнення металічнага лому і адходаў вытворчасці на металургічных заводах.


капатава́ць

(фр. capoter)

1) пакрываць капотам частку самалёта, аўтамабіля і інш.;

2) перакульвацца праз насавую (маторную) частку пры аварыі (пра самалёт, аўтамабіль).


капата́ж

(фр. capotage)

від аварыі, калі самалёт пры руху па зямлі або аўтамабіль перакульваецца цераз насавую (маторную) частку.


капацыта́цыя

(ад лац. саpacitas = здольнасць)

набыццё сперматазоідамі млекакормячых здольнасці да пранікнення праз яйцавую абалонку ў яйцо.


капеі́на

(н.-лац. copeina)

рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў вадаёмах Паўд. Амерыкі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.


капела́н

(польск. kapelan, ад с.лац. capellanus)

каталіцкі свяшчэннік пры капліцы або ў арміі.


капелі́раваць

(фр. coupeller, ням. kapellieren)

аддзяляць золата і серабро ад прымесі іншых металаў шляхам прагравання са свінцом у капелі.


капе́ль

(ням. Kapelle)

пасудзіна з порыстых матэрыялаў, у якой капеліруюць.


капельды́нер

(ням. Kapelldiener)

работнік у тэатры, які правярае ўваходныя білеты і сочыць за парадкам.


капельма́йстар

(ням. Kapelmeister)

кіраўнік хору, аркестра; дырыжор.


капепо́ды

(н.-лац. сорероda)

падклас ракападобных, якія насяляюць марскія і прэсныя вадаёмы; служаць ежай для многіх рыб; весланогія ракападобныя.


ка́пер

(гал. kaper)

1) прыватнаўласніцкае судна, якое з ведама свайго ўрада займалася ў ваенны час захопам гандлёвых суднаў праціўніка (да 19 ст.);

2) уладальнік такога судна.


ка́перс

(н.-лац. capparis, ад гр. kapparis)

1) кустовая расліна сям. каперсавых з паўзучымі галінамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках;

2) мн. пупышкі гэтай расліны, якія ў марынаваным выглядзе выкарыстоўваюцца як прыправа.


капёр

(рус. копёр, ад ням. Käpfer = галава бруса)

збудаванне над шахтай для ўстаноўкі пад’ёмніка.


капіго́льд

(англ. copyhold, ад сору = копія + hold = валоданне)

асноўная форма феадальна-залежнага сялянскага валодання ў Англіі ў 15—17 ст., на права якога селяніну выдавалі копію з судовага пратакола.


капіго́льдэры

(англ. соруholders)

феадальна-залежныя арандатары памешчыцкай зямлі ў Англіі ў 15—17 ст. (параўн. лізгольдэры, фрыгольдэры).


капілі́цый

(лац. capillitium = валоссе)

сукупнасць ніткападобных валаконцаў у пладовых целах многіх міксаміцэтаў і некаторых грыбоў гастэраміцэтаў.


капілярагра́фія

(ад капіляры + -графія)

графічнае выражэнне капіляраскапічнага (гл. капіляраскапія) малюнка.


капіляраскапі́я

(ад капіляры + -скапія)

метад даследавання капіляраў скуры, слізістых абалонак, абалонак мозга з мэтай удакладнення дыягназу хваробы.


капіля́рны

(лац. capillaris = валасяны)

1) які мае адносіны да капіляраў 1;

2) тонкі (у адносінах да пор, каналаў, сасудаў).


капіля́ры

(лац. capillaris = валасяны)

1) трубкі з вузкім унутраным каналам;

2) усякія невялікія вузкія каналы (напр. поры глебы, дрэва);

3) найдрабнейшыя крывяносныя і лімфатычныя сасуды, якія пранізваюць органы і тканкі ў большасці жывёл і чалавека.


капілярыме́тр

(ад капіляры + -метр)

прыбор для вызначэння паверхневага напору вадкасці шляхам вымярэння вышыні яе паднімання ў капілярных трубках.


капі́ніі

(ад лац. соріа = мноства)

утварэнні ў калоніі некаторых гідразояў, аналагічныя карзінцы.


капі́р

[ням. Kopier(schablone)]

дэталь капіравальнага станка, якая перадае рух інструменту, што выконвае пэўную аперацыю.


капіра́йт

(ад англ. сору = капіраваць + right = права)

аўтарскае права, прававая норма, якая рэгулюе ўзаемаадносіны, звязаныя са стварэннем і выкарыстаннем твораў літаратуры, навукі і мастацтва; для абароны выдавецкіх правоў публікацыя суправаджаецца спецыяльным знакам ©.


капіта́л

(ням. Kapital, фр. capital, ад лац. capitalis = галоўны)

1) вартасць, якая з’яўляецца пры капіталізме сродкам атрымання прыбавачнай вартасці;

2) буйная сума грошай, а таксама наогул багацце, каштоўнасць, скарб.


капіталізава́ць

(фр. capitaliser, ад лац. capitalis = галоўны)

праводзіць капіталізацыю 1.


капіталіза́цыя

(фр. capitalisation, ад лац. capitalis = галоўны)

1) пераход на капіталістычны шлях развіцця; укараненне форм капіталістычнай гаспадаркі;

2) ператварэнне прыбавачнай вартасці ў капітал.


капіталі́зм

(ад лац. capitalis = галоўны)

грамадскі лад, пры якім асноўныя сродкі вытворчасці належаць класу капіталістаў.


капіталі́ст

(фр. capitaliste, ад лац. capitalis = галоўны)

прадстаўнік пануючага класа капіталістычнага грамадства, які валодае капіталам.


капіта́ль

[ад лац. (scriptura) capitalis]

лацінскае пісьмо вялікімі літарамі, якія характарызуюцца простымі лініямі.


капіта́льны

(лац. capitalis = галоўны)

1) асноўны, галоўны; істотны, карэнны (напр. к-ае будаўніцтва, к. рамонт);

2) грунтоўны, значны, важны (напр. к. твор).


капіта́н

(с.-лац. capitaneus, іт. capitano)

1) самае высокае званне малодшага афіцэра;

2) камандзір судна;

3) кіраўнік спартыўнай каманды (напр. к. футбольнай каманды).


капітанава́ць

(фр. capitonner)

абіваць мяккую мэблю скурай, тканінай такім чынам, каб абіўка ўтварала чатырохвугольнік з гузікамі.


капіта́н-лейтэна́нт

(ад капітан + лейтэнант)

афіцэрскае званне ў ваенна-марскім флоце, якое ідзе за званнем старшага лейтэнанта.


капі́тул

(лац. capitulum)

1) калегія духоўных асоб пры епіскапе ў каталіцкай і англіканскай царкве;

2) калегія кіруючых асоб манаскага ордэна;

3) установа, якая займалася ўзнагароджваннем ордэнамі ў царскай Расіі.


капітулява́ць

(лац. capitulare = дамаўляцца)

1) аб’яўляць капітуляцыю 1;

2) перан. адмаўляцца ад працягу барацьбы, адступаць перад цяжкасцямі (напр. к. у спрэчцы).


капітуля́нт

(с.-лац. capitulans, -ntis)

той, хто адступае перад цяжкасцямі, адмаўляецца ад цвёрдай лініі ў чым-н.


капітуля́рыі

(лац. capitulaгіа)

законы і распараджэнні франкскіх каралёў з дынастыі Каралінгаў.


капітуля́цыя

(н.-лац. capitulatio)

1) спыненне ваенных дзеянняў і здача пераможцу на прадыктаваных ім умовах;

2) перан. адмаўленне ад працягу барацьбы, ад прынцыповай абароны сваіх поглядаў, прызнанне свайго бяссілля ў чым-н. (к. перад цяжкасцямі);

3) нераўнапраўны дагавор, на аснове якога іншаземцам прадастаўляецца надаецца рад прывілегій у параўнанні з карэнным насельніцтвам.


капітэ́ль

(лац. capitellum = галоўка)

верхняя частка калоны, або пілястры, размешчаная паміж ствалом апоры і гарызантальным перакрыццём (антаблементам).


капка́н

(цюрк. kapkan)

паляўнічая звералоўная пастка, якая складаецца з дзвюх жалезных дуг і спружыны.


каплі́ца

(польск. kaplica < ст.чэш. kaplicé, ад с.-лац. capella)

невялікае хрысціянскае культавае збудаванне без алтара.


каплу́н

(ст.-польск. kapłun, ад чэш. kapün с.-в.-ням. kappūn)

пакладаны певень, якога адкормліваюць на мяса.


капно́дый

(н.-лац. capnodium)

сумчаты грыб сям. капнодыевых, які развіваецца на лісці дуба, ліпы, яблыні, слівы, вішні.


капо́к

(малайск. kapok)

валакно, якое здабываюць з пладоў так званага баваўнянага дрэва і выкарыстоўваюць для набівання матрацаў, выратавальных кругоў, для гукаізаляцыі і інш.


капо́т1

(фр. capot)

адкідная металічная накрыўка для аховы розных механізмаў ад пылу, вільгаці (напр. к. аўтамабіля).


капо́т2

(польск. kapota, ад фр. capote)

жаночае хатняе адзенне прасторнага пакрою.


капра́л

(фр. caporal, ад іт. caporale)

воінскае званне малодшага каманднага саставу ў арміях некаторых краін.


капралакта́м

[ад капро(н) + лац. lac, lactis = малако + ам(іны)]

арганічнае азотазмяшчальнае злучэнне гетэрацыклічнага рада; цвёрды крышталічны прадукт, служыць сыравінай для вытворчасці капрону.


капралі́т

(ад гр. kopros = кал + -літ)

акамянелы памёт выкапнёвых пазваночных.


капраста́з

(ад гр. kopros = кал + -стаз)

затрымка калавых мас у кішэчніку.


капрафа́гі

(ад гр. kopros = кал + фагі)

арганізмы, якія харчуюцца экскрэментамі (напр. жук-гнаявік, лічынкі некаторых насякомых).


капрафі́лы

(ад гр. kopros = кал + -філ)

грыбы, якія развіваюцца на гною.


капро́н

(рус. капрон, ад лац. capra = каза)

штучнае валакно высокай трываласці з сінтэтычнай поліаміднай смалы, а таксама тканіна з гэтага валакна.


капрыёль

(іт. capriole)

скачок манежнага каня на месцы.


капры́з

(фр. саргісе, ад лац. capra = каза)

1) беспадстаўнае, але настойлівае патрабаванне, недарэчнае жаданне;

2) перан. што-н. нечаканае, выпадковае (напр. к. моды, к. надвор’я).


капры́с

(фр. саргісе)

тое, што і капрычыо.


капрыфіка́цыя

(лац. caprificatio, ад caprificus = фігавае дрэва)

метад, які забяспечвае апыленне і плоданашэнне культурнага інжыру.


капрыфо́лій, капрыфо́ль

(лац. caprifolium)

павойная кустовая расліна сям. бружмелевых з пахучымі ружовымі або жоўтымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Еўропе і Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


капры́чыо

(іт. саргіссіо = літар. капрыз, прыхамаць)

муз. інструментальная п’еса свабоднай будовы ў віртуозным стылі.


капсаме́р

(ад лац. capsa = каробачка + -мер)

структурная адзінка капсіда, якая складаецца з адной або некалькіх бялковых малекул.


ка́псель

(ням. Kapsel)

вогнетрывалая каробка, прызначаная для абпальвання паліваных керамічных вырабаў з фарфору і фаянсу.


капсі́д

(ад лац. capsa = каробачка)

бялковая абалонка віруса, якая ахоўвае нуклеінавую кіслату ад знешніх уздзеянняў.


ка́псула

(лац. capsula = каробачка)

1) аддзяляльная частка касмічнага лятальнага апарата, якая дасягае паверхні нябеснага цела;

2) абалонка для вадкіх або парашкападобных лякарстваў, якая прыгатаўляецца прыгатоўваецца з крухмалу, жэлаціну і лёгка раствараецца ў арганізме;

3) анат. тонкая абалонка або сумка, якая абвалаквае розныя органы, а таксама і паталагічныя ўтварэнні ў арганізме.


капсулатамі́я

(ад капсула + -тамія)

тое, што і артратамія.


ка́псуль

(фр. capsule, ад лац. capsula = каробачка)

тонкі металічны каўпачок з выбуховым рэчывам, якое загараецца ад удару і запальвае зарад у патронах, снарадах.


каптава́ць

(фр. capter, ад лац. captare = хапаць, лавіць)

рабіць каптаж.


капта́ж

(фр. captage, ад лац. captare = хапаць, лавіць)

заключэнне ў трубу, калодзеж або іншае збудаванне падземнай крыніцы вадкасці або газу з мэтай іх найбольш поўнага выкарыстання.


капта́л

(ням. Kaptal, ад Kaptalband)

баваўняная або шаўковая стужка з патоўшчаным краем, якая служыць для змацавання кніжных аркушаў.


капту́р1

(польск. kaptur, ад чэш. kaptour)

1) дзіцячы або жаночы галаўны ўбор у выглядзе шапачкі з вушкамі;

2) невялікі дах, навес конусападобнай формы над чым-н.;

з коптурам — вышэй краёў, з верхам.


капту́р2

(ст.-польск. kaptur, ад лац. captura)

часовая надзвычайная ўстанова ў сярэдневяковых феадальных дзяржавах, якая дзейнічала ў час бескаралеўя, каб здзяйсняць правасуддзе па найбольш важных пытаннях; на Беларусі вядомы з 1587 г.; каптуровы суд.


каптэна́рмус

(рус. каптенармус, ад фр. capitaine d’armes)

службовая асоба малодшага каманднага саставу ў арміях некаторых краін, якая адказвае за ўлік і выдачу харчавання, абмундзіравання, зброі.


капулі́раваць

(лац. copulare = злучаць)

рабіць прышчэпку чаранком.


капуля́цыя

(лац. copulatio)

палавы працэс у ніжэйшых арганізмаў (грыбоў, водарасцяў).


капуцы́н

(с.-лац. cappucinus)

1) член каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага ў 1528 г. як адгалінаванне ордэна францысканцаў (носіць плашч з капюшонам);

2) малпа з доўгімі валасамі, якая водзіцца ў трапічных лясах Цэнтр. і Паўд. Амерыкі;

3) голуб з пер’ем на шыі накшталт капюшона.


капшу́к

(тур. kapčuk)

мяшочак для тытуню, які зацягваецца шнурком.


капэ́ла

(польск. kapela, ад с.лац. capella = капліца)

1) хор, а таксама ансамбль, інструментальны ці змешаны (са спевакоў і музыкантаў);

2) хор пеўчых;

3) каталіцкая ці англіканская капліца ў выглядзе асобнага збудавання, прыбудоўкі да касцёла або ў самім касцёле.


капюшо́н

(фр. capuchon)

адкідны галаўны ўбор, прымацаваны да каўняра верхняга адзення.


капялю́ш

(польск. kapelusz, ад с.-лац. cappellus)

галаўны ўбор з палямі і высокім верхам.


кар

(ням. Kar)

чашападобнае паглыбленне каля вяршыні гары, што ўтвараецца пад уплывам марознага выветрывання.


карабі́н

(фр. carabine)

1) баявая вінтоўка з кароткім ствалом;

2) паляўнічая вінтоўка, з якой палююць на буйнога звера;

3) спружыновая зашчапка ў ланцужках, лейцах і інш.


карабіне́р

(фр. carabinier, іт. carabiniere)

1) салдат, узброены карабінам 1, у арміях Зах. Еўропы ў 17—19 ст.;

2) жандар у Італіі.


карава́н

(кр.-тат., тур. karwan, ад перс. kärvān)

1) група ўючных жывёл, якія перавозяць грузы, людзей у пустынях, стэпах (напр. к. вярблюдаў);

2) перан. доўгая чарада аднародных істот, прадметаў, якія рухаюцца ў адным напрамку (напр. к. воблакаў);

3) група суднаў, якія ідуць адно за другім або выконваюць агульную задачу.


карава́нінг

(англ. caravaning, ад caravan = прычэп, фургон)

перасоўны будыначак для аўтатурыстаў.


карава́н-сара́й

(ад перс. kärvān = караван + särai = палац)

пастаялы заезны і гандлёвы двор для караванаў у краінах Усходу.


караве́ла

(іт. caravella, ад ісп. carabela)

старадаўняе марское паруснае судна са складанай сістэмай парусоў.


караву́л

(цюрк. karaul)

1) узброеная варта (паставіць к.);

2) нясенне варты (быць у каравуле).


карага́на

(н.-лац. caragana, ад цюрк. karagana)

кустовая расліна сям. бабовых з парнаперыстаскладаным лісцем і жоўтымі кветкамі, пашыраная ва Усх. Еўропе і Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


карага́ч

(цюрк. kara agač = чорнае дрэва)

лісцевае дрэва сям. вязавых з шатрападобнай кронай, пашыранае ў Сярэд. Азіі і Закаўказзі.


караге́н

(англ. carrageen)

прамысловая назва некалькіх відаў марскіх чырвоных водарасцяў выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай, папяровай, харчовай прамысловасці.


карагёз

(тур. karagöz = чарнавокі)

персанаж турэцкага народнага тэатра лялек, а таксама назва лялечнага тэатра ў Турцыі.


кара́зія

(лац. corrasio = абточванне)

працэс механічнага ўздзеяння на горныя пароды рухомых мас абломачнага матэрыялу, які перамяшчаецца ветрам, вадой, лёдам.


каразо́л

[ад лац. cor = сэрца + ac(idus) = востры + -ол]

лекавы прэпарат, які стымулюе сардэчнасасудзістую сістэму і дыханне.


карака́л

(фр. caracal, ад тур. karakulah = чорнавухі)

драпежная млекакормячая жывёла сям. кашэчых, пашыраная ў пустынях Афрыкі і Азіі.


карако́ід

(ад гр. koraks = воран + -оід)

косць плечавога пояса пазваночных.


кара́куль

(цюрк. karakul, ад узб. Karakul = назва аазіса ва Узбекістане)

каштоўнае футра з кучаравай шэрсцю, вырабленае са шкурак ягнят асобай пароды авечак.


караку́рт

(цюрк. karakurt)

ядавіты павук, пашыраны ў Паўн. Афрыцы, Паўд. Еўропе і Сярэд. Азіі.


кара́л

(лац. corallium, ад гр. karallion)

1) марская жывёла (паліп 1), якая жыве нерухомымі калоніямі на скалах;

2) чырвоны, ружовы або белы камень з вапнавага адкладання гэтай жывёлы.


кара́лі

(польск. korale < лац. corallium, ад гр. korallion)

пацеркі з каралавых або іншых камянёў.


карамбалі́на

(ад фр. carambole = карамболь)

1) більярдная гульня ў пяць шароў;

2) жоўты шар у більярднай гульні.


карамбо́ль

(фр. carambole)

1) більярдная гульня ў тры шары;

2) рыкашэтны ўдар більярднага шара, які адскочыў ад другога шара, па трэцяму;

3) чырвоны шар у більярднай гульні.


караме́ль

(фр. caramel)

сорт цвёрдых цукерак, ледзянцовых ці з начынкай, прыгатаваных з цукру і патакі.


Кара́н

(тур. koran, ад ар. qur’ān = чытанне, кніга)

свяшчэнная кніга ісламу, у якой змяшчаюцца догматы і палажэнні мусульманскай рэлігіі.


каранава́ць

(польск. koronować, ад лац. coronare)

праводзіць цырымонію каранацыі.


каранара-

(лац. coronarius = вяночны)

першая састаўная частка складаных слоў, што выражае паняцце «які мае адносіны да вянечных артэрый сэрца».


каранарасклеро́з

(ад каранара- + склероз)

паражэнне артэрый сэрца, выкліканае часцей за ўсё атэрасклерозам.


каранараспа́зма

(ад каранара- + спазма)

часовае звужэнне вянечных артэрый сэрца.


каранаратрамбо́з

(ад каранара- + трамбоз)

сардэчна-сасудзістае захворванне, якое характарызуецца ўтварэннем інфаркту ў мышцы сэрца ў выніку парушэння каранарнага кровазвароту; інфаркт міякарда.


карана́рны

(лац. coronarius = вянечны);

анат. к-ыя сасуды — вянечныя сасуды сэрца.


каранары́т

(ад лац. coronarius = вянечны)

запаленне вянечных артэрый сэрца пры калагенозах і некаторых іншых хваробах.


карана́цыя

(польск. koronacja, ад лац. coronatio)

урачыстая цырымонія ўскладання кароны на манарха, які ўступіў на трон.


каранда́ш

(рус. карандаш, ад цюрк. kara = чорны + tas = камень)

прылада для пісьма, чарчэння, малявання ў выглядзе тонкай палачкі з графітавым або іншым сардэчнікам.


карано́граф

(ад карона + -граф)

тэлескоп для фатаграфавання сонечнай кароны.


каранці́н

(фр. quarantaine)

1) часовая ізаляцыя хворых і асоб, якія мелі з імі зносіны, каб папярэдзіць распаўсюджанне інфекцыі; а таксама сукупнасць мерапрыемстваў, накіраваных на яе ліквідацыю;

2) санітарны пункт для агляду людзей, і грузаў, што прыбылі з мясцовасці, дзе ёсць эпідэмія.


карапа́кс

(фр. carapace, ад ісп. karapacho)

выпуклы верх, шчыт панцыра чарапах.


кара́т

(іт. carato, ад ар. kirāt)

мера вагі каштоўных камянёў, роўная 0,2 г.


карата́ж

(фр. carottage)

геафізічнае даследаванне буравых свідравін з мэтай выяўлення карысных выкапняў і вывучэння геалагічнай будовы мясцовасці.


каратэ́

(яп. karate = літар. голымі рукамі)

1) японская сістэма самаабароны без зброі;

2) від спартыўнай барацьбы, які выкарыстоўвае прыёмы гэтай сістэмы.


каратэ́ль

(ад лац. carota = морква)

сорт скараспелай морквы з кароткім акруглым коранем.


караці́н

(рус. каротин, ад лац. carota = морква)

жоўта-аранжавы пігмент з групы караціноідаў, які знаходзіцца ў моркве, гарбузах, яечным жаўтку і інш. і служыць для ўтварэння вітаміну А.


караціно́іды

(ад карацін + -оід)

прыродныя фарбавальныя рэчывы (пігменты), якія ёсць у тканках вышэйшых раслін, водарасцях, грыбах, бактэрыях і прымаюць удзел у фотасінтэзе; да іх належаць карацін і ксантафіл.


карба-

(лац. carbo = вугаль)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «злучэнне вугляроду».


карбаангідра́за

(ад карба- + ангідрыд)

фермент, які паскарае ў арганізмах расшчапленне вугальнай кіслаты на ваду і вуглякіслы газ.


карбава́ць

(польск. karbować, ад с.-в.-ням. kërbe = зарубка)

1) рабіць на чым-н. зарубкі (напр. к. бярвенні);

2) рабіць складкі, гафрыраваць (напр. к. паперу).


карбагемаглабі́н

(ад карба + гемагчабін)

нястойкае злучэнне гемаглабіну з вуглякіслым газам у крыві; пераносіць вугальную кіслату, што ўтвараецца ў арганізме, да лёгкіх.


карбаге́н

[ад карба- + аксі(ген)]

сумесь вуглякіслага газу з кіслародам; выкарыстоўваецца для ўдыхання пры атручванні як сродак, які ўзмацняе вентыляцыю лёгкіх.


карбазо́л

[ад карба- + аз(от) + -ол]

арганічнае злучэнне, якое ўключае азот, змяшчаецца ў каменнавугальнай смале; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, лекавых сродкаў.


карбаксігемаглабі́н

[ад карба- + аксі(ген) + гемаглабін]

маластойкае злучэнне гемаглабіну крыві з чадным газам, не здольнае далучаць кісларод і пераносіць яго ад лёгкіх да тканак, у выніку чаго чалавек атручваецца.


карбаксі́л

[ад карба- + аксі(ген)]

аднавалентная група атамаў, характэрная для карбонавых кіслот, напр. воцатнай.


карбаксілія́зы

[ад карба + аксі(ген) + ліязы]

тое, што і дэкарбаксілазы.


карбаксіпептыда́зы

[ад карба- + аксі(ген) + пептыдазы]

група ферментаў, якая абумоўлівае ступеньчаты гідроліз бялкоў і поліпептыдаў.


карбале́н

(ад лац. carbo = вугаль)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак, які садзейнічае адсорбцыі, пры метэарызме і дыспепсіі.


карбаліне́ум

(ад карба- + лац. oleum = алей)

прэпарат, створаны на аснове сланцавай, тарфянай або каменнавугальнай смалы, які выкарыстоўваецца ў выглядзе воднай эмульсіі для барацьбы са шкоднікамі садовых культур.


карбалі́т

(ад карба- + -літ)

пластмаса, якая атрымліваецца з фармаліну і карболавай кіслаты; выкарыстоўваецца для вырабу электраізалятараў, гузікаў і інш.


карбамі́д

(ад карба- + амід)

азоцістае арганічнае рэчыва, якое атрымліваюць з двухвокісу вугляроду і аміяку; выкарыстоўваецца для вырабу смол, лекавых прэпаратаў і штучных угнаенняў; мачавіна.


карбана́д

(фр. carbonnade < іт. carbonata, ад лац. carbo = вугаль)

філе маладой свініны, запечанае з часнаком і мускатным арэхам.


карбана́да

(ісп. carbonado = абвуглены, ад лац. carbo = вугаль)

тонказярністая, часам порыстая разнавіднасць алмазу, шырока выкарыстоўваецца ў тэхніцы.


карбана́рый

(іт. carbonaro = літар. вугальшчык, ад лац. carbo = вугаль)

член тайнай палітычнай арганізацыі, заснаванай у Італіі ў пачатку 19 ст. для барацьбы супраць чужаземнага прыгнёту, за ўз’яднанне Італіі.


карбана́ты

(фр. carbonate, ад лац. carbo, -onis = вугаль)

1) солі вугальнай кіслаты (напр. сода, паташ);

2) мінералы, якія з’яўляюцца вуглякіслымі солямі розных металаў (напр. кальцыт, даламіт).


карбанатыза́цыя

(ад карбанаты)

працэс змены горных парод, які выклікае ўтварэнне карбанатаў кальцыю, магнію, жалеза і іншых металаў.


карбанаты́ты

(ад карбанаты)

горныя пароды, што складаюцца пераважна з карбанатаў.


карбаніза́цыя

(ад лац. carbo, -onis = вугаль)

насычэнне якога-н. раствору вуглякіслым газам (напр. к. піва).


карбані́л

(ад лац. carbo, -onis = вугаль)

злучэнне металу з вокісам вугляроду, атрутнае рэчыва.


карбані́лавы

(ад лац. carbo, -onis = вугаль)

які належыць да вугляроду;

к-ая група — двухвалентная група, якая складаецца з аднаго атама вугляроду і аднаго атама кіслароду і з’яўляецца састаўной часткай альдэгідаў і кетонаў.


карбані́т

(ад лац. carbo, -onis = вугаль)

выбуховае рэчыва, якое складаецца з нітрагліцэрыны, аржаной мукі і салетры, слабы дынаміт.


карбару́нд

[ад карба- + (ка)рунд]

злучэнне крэмнію з вугляродам, цвёрдае крышталічнае рэчыва, якое выкарыстоўваецца для шліфоўкі сталі, вырабу вогнетрывалых матэрыялаў і інш.


карба́с

(рус. карбас, ад вепскага karbaz)

вялікая паморская лодка з высокімі бартамі, прызначаная для перавозкі грузаў.


карбатэрмі́я

(ад карба- + -тэрмія)

атрыманне металаў з іх злучэнняў з вугляродам або вугляродазмяшчальнымі матэрыяламі пры павышаных тэмпературах.


карбафо́с

[ад карба- + фос(фар)]

фосфарарганічны прэпарат для барацьбы са шкоднымі насякомымі.


карбацыклі́чны

(ад карба- + гр. kyklos = кольца);

к-ыя злучэнні — арганічныя рэчывы, малекулы якіх маюць цыклы (кольцы), пабудаваныя з атамаў вугляроду.


карбі́ды

(ад карба- + гр. eidos = выгляд)

злучэнні металаў і некаторых металоідаў з вугляродам (напр. к. жалеза — цэментыт, к. крэмнію — карбарунд).


карбо́лавы

[ад карба- + лац. ol(eum) = алей]

які змяшчае ў сабе раствор фенолу;

к-ая кіслата — арганічнае злучэнне араматычнага рада, ядавітая вадкасць класа фенолаў, выкарыстоўваецца для дэзінфекцыі.


карбо́н

(ад лац. carbo, -onis = вугаль)

пяты перыяд палеазою, які пачаўся каля 350 млн. гадоў таму назад і працягваўся каля 70 млн. гадоў.


карбо́навы

(ад лац. carbo, -onis = вугаль);

к-ыя кіслоты — арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць карбаксільную групу (напр. бензойная кіслата).


карбу́нкул

(лац. carbunculus = вугольчык)

1) уст. каштоўны камень чырвонага колеру, чырвоны гранат; 2) гнойнае запаленне глыбокіх слаёў скуры і падскурнай клятчаткі.


карбюрава́ць

(фр. carburer)

праводзіць карбюрацыю.


карбюра́тар

(фр. carburateur)

1) прыбор у рухавіку ўнутранага згарання для ўтварэння гаручай сумесі;

2) тое, што і карбюрызатар.


карбюра́цыя

(фр. carburation)

прыгатаванне гаручай сумесі з вадкага паліва і паветра ў карбюратары.


карбюрыза́тар

(ад лац. carbo = вугаль + urare = паліць)

матэрыял, які служыць для цэментавання (узбагачэння вугляродам) паверхні вырабаў са сталі.


карвала́нт

(фр. corps volant = лятучы корпус)

гіст. рухомае вайсковае злучэнне з конніцы, пяхоты, якая перавозілася на конях, і лёгкай артылерыі для нападу на варожыя тылы і камунікацыі.


карве́т

(фр. corvette)

1) ваеннае судна ў парусным флоце 18—19 ст., прызначанае для разведкі;

2) ахоўнае і разведвальнае судна ў англійскім і амерыканскім флотах у час 2-й сусветнай вайны.


ка́рга

(ісп. cargo = цяжар, пагрузка)

1) назва карабельнага грузу пры знешнегандлёвых аперацыях;

2) страхаванне грузаў, якія транспартуюцца на суднах.


ка́рда

(фр. carde = воўначасалка)

скураная або з прагумаванай тканіны паласа, усаджаная стальнымі іголкамі для машыннага часання воўны, бавоўны, лёну або для ўтварэння ворсу.


кардадро́м

(ад корда- + -дром)

пляцоўка для правядзення спаборніцтваў і выпрабаванняў авіямадэляў пры дапамозе корды.


кардаі́ты

(н.-лац. cordaitales, ад Corda = прозвішча аўстр. батаніка)

вымерлыя дрэвавыя голанасенныя расліны з тоўстым ствалом і ланцэтападобным лісцем, якія існавалі ў палеазоі.


кардаміно́псіс

(н.-лац. cardaminopsis)

травяністая расліна сям. крыжакветных з апушаным лісцем і белаватымі або светла-ліловымі кветкамі; расце на сухіх схілах, пустках, у хваёвых лясах і інш.


кардамо́н

(гр. kardamomon)

травяністая расліна сям. імбірных, пашыраная ў тропіках, а таксама насенне гэтай расліны, якое ўжываюць як вострую прыправу.


карда́н

[іт. cardano, ад G. Cardano = прозвішча іт. матэматыка (1501—1576)]

1) прыстасаванне для захавання нязменным становішча якога-н. падвешанага цела пры хістанні апор;

2) механізм, які забяспечвае павароты двух валоў пад зменным вуглом (у аўтамабілях, трактарах і інш.).


кардана́ж

(фр. cartonnage)

невялікія вырабы з кардону і паперы (каробкі, футляры, цацкі і інш.).


карда́рыя

(н.-лац. cardaria)

травяністая расліна сям. крыжакветных з дробнымі белымі пахучымі кветкамі ў густых шчытках на верхавінцы сцябла, пашыраная ў Міжземнамор’і і Сярэд. Азіі; на Беларусі заносная.


кардо́н1

(фр. carton, ад іт. cartone)

спецыяльная тоўстая цвёрдая папера (напр. паліграфічны к., абутковы к.).


кардо́н2

(фр. cordon)

1) дзяржаўная граніца;

2) пагранічны або загараджальны атрад, а таксама месца яго знаходжання;

3) пост аховы лесу, запаведніка (лясны к.).


кардулегастэры́ды

(н.-лац. cordulegasteridae)

сямейства насякомых атрада стракоз; жывуць каля берагоў рэк і ручаёў.


кардыеры́т

[ад фр. P. Cordier = прозвішча фр. геолага (1777—1861)]

мінерал класа сілікатаў, бясколерны або сіняга колеру, каштоўны камень.


кардыё-

гл. кардыя-.


кардыёграф

(ад кардыё- + -граф)

прыбор для рэгістрацыі работы сэрца.


кардыёіда

(ад кардыё- + eidos = выгляд)

мат. крывая, апісаная пунктам акружнасці, якая са знешняга боку дакранаецца да нерухомай акружнасці, калі дыяметры абедзвюх акружнасцей роўныя (па форме нагадвае контур сэрца).


кардыёлаг

(ад кардыё- + -лаг)

спецыяліст па кардыялогіі.


кардылье́ра

(ісп. cordillera = хрыбет, горны ланцуг)

выцягнутая ў адным напрамку горная краіна, якая складаецца з хрыбтоў, размешчаных адзін за другім або кулісападобна.


кардына́л

(польск. kardynał, ад лац. cardinalis = галоўны)

1) вышэйшы пасля рымскага папы духоўны сан у каталіцкай царкве;

2) пеўчая птушка сям. аўсянкавых з ярка-чырвоным пер’ем, якая водзіцца ў Амерыцы;

3) рыба сям. карпавых, якая водзіцца на поўдні Кітая; на Беларусі вядома як акварыумная.


кардына́льны

(лац. cardinalis = галоўны)

самы важны, асноўны, істотны (напр. к-ыя змены);

к. лік — матэматычны эквівалент паняцця колькасці (параўн. ардынальны).


карды́т1

(ад гр. kardia = сэрца)

агульная назва сардэчных хвароб.


карды́т2

(англ. cordite)

порах на аснове нітрацэлюлозы, выкарыстоўваецца для вырабу боепрыпасаў.


кардыя-, кардыё-, -кардыя

(гр. kardia = сэрца)

першая або другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «сэрца».


кардыягра́ма

(ад кардыя- + -грама)

графічны паказ (крывая) на паперы работы сэрца, зарэгістраваны кардыёграфам.


кардыягра́фія

(ад кардыя- + -графія)

графічная рэгістрацыя работы сэрца з дапамогай кардыёграфа.


кардыякры́нум

(н.-лац. cardiocrinum)

цыбульная травяністая расліна сям. лілейных з шырокім лісцем і трубчастымі белымі пахучымі кветкамі, якая расце ў вільготных лясах Гімалаяў і ва Усх. Азіі.


кардыялгі́я

(ад кардыя- + гр. algos = боль)

боль у вобласці сэрца, якая з’яўляецца праяўленнем міякардыту, неўрозу і іншых хвароб.


кардыяло́гія

(ад кардыя- + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае будову, функцыі, хваробы сардэчна-сасудзістай сістэмы і распрацоўвае метады іх лячэння.


кардыя́льны

(лац. cardialis)

уваходны;

к-ыя залозы — трубчастыя залозы пазваночных, размешчаныя ў слізістай абалонцы ўваходнага аддзела страўніка;

к-ыя целы — эндакрынныя і нейрагемальныя органы насякомых, якія накапляюць нейрасакрэты мозгу і выводзяць іх у гемалімфу.


кардыяманіто́р

(ад кардыя + лац. monitor = наглядчык)

прыбор, які выкарыстоўваецца пры аперацыях на сэрцы для кантролю за дзейнасцю сэрца і рэгулявання яго работы.


кардыямі́н

(ад кардыя- + аміны)

лекавы прэпарат, які стымулюе кровазварот і дыханне.


кардыяміяцы́ты

(ад кардыя- + міяцыт)

клеткі сардэчнай мышцы (міякарда) пазваночных.


кардыяпа́тыя

(ад кардыя- + -патыя)

хвароба сэрца, звязаная з незапаленчым парушэннем міякарда.


кардыярэўматало́гія

(ад кардыя- + рэўматалогія)

раздзел медыцыны, які вывучае захворванні сэрца пры рэўматызме.


кардыясігналіза́тар

(ад кардыя- + сігнал)

прыбор, пры дапамозе якога прасочваюць на экране асцылографа змены электракардыяграмы хворага чалавека.


кардыясклеро́з

(ад кардыя + склероз)

захворванне, звязанае з разрастаннем у міякардзе злучальнай тканкі.


кардыяско́п

(ад кардыя- + -скоп)

прыбор для візуальнага назірання за дзейнасцю сэрца.


кардыяспа́зма

(ад гр. kardia = уваход у страўнік + спазма)

стойкае функцыянальнае парушэнне праходнасці ніжняга аддзела стрававода.


кардыятахо́метр

(ад кардыя- + тахаметр)

прыбор для вымярэння частаты пульсавання і работы сэрца.


кардыяфо́бія

(ад кардыя- + -фобія)

назойлівы страх хваробы сэрца.


кардыяхіру́рг

(ад кардыя- + хірург)

спецыяліст у галіне кардыяхірургіі.


кардыяхірургі́я

(ад кардыя + хірургія)

лячэнне сэрца пры дапамозе хірургічных аперацый.


кардыяцыкло́граф

(ад кардыя- + цыкл + -граф)

прыбор для кардыялагічнага абследавання хворых.


кардэбале́т

(ад фр. corps de ballet)

калектыў артыстаў балета, які выконвае групавыя танцы.


кардэга́рдыя

(фр. coips de garde)

тое, што і гаўптвахта 2.


кардэлье́ры

(фр. cordeliers)

1) адгалінаванне каталіцкага манаскага ордэна францысканцаў;

2) члены аднаго з палітычных клубаў часоў Французскай рэвалюцыі 1789—1799 гг., якія збіраліся ў будынку колішняга манастыра францысканцаў-кардэльераў у Парыжы.


кардэналі́ды

(ад гр. cardia = сэрца + эналіды)

група кардыятанічных стэроідных гліказідаў, якія змяшчаюць пяцічленнае лактоннае кольца з адной двайной сувяззю.


кар’е́р1

(фр. carrière, ад іт. camere = бег)

самы хуткі бег каня, паскораны галоп;

з месца ў к. — адразу, без замаруджання, без падрыхтоўкі.


кар’е́р2

(фр. carrière = каменяломня)

месца адкрытай распрацоўкі карысных выкапняў, пяску, гліны і інш.


кар’е́ра

(іт. саrrіеrа = бег, жыццёвы шлях)

1) паспяховае прасоўванне наперад у службовай, навуковай або якой-н. іншай дзейнасці;

2) род заняткаў, прафесія (напр. ваенная к.).


кар’еры́зм

(ад кар'ера)

імкненне дасягнуць асабістага поспеху, дабрабыту, выкарыстоўваючы ў карыслівых мэтах грамадскую справу.


кар’еры́ст

(ад кар'ерызм)

чалавек, які думае пра асабісты поспех, жадае стварыць сабе кар’еру, не зважаючы на інтарэсы іншых.


карка́с

(фр. carcasse = шкілет)

1) касцяк якога-н. збудавання, канструкцыі, які складаецца з асобных змацаваных паміж сабой элементаў (напр. к. карабля);

2) дрэва сям. ільмавых, пашыранае на Каўказе, у Крыме і Сярэд. Азіі; цвёрдая драўніна гэтага дрэва ідзе на выраб духавых інструментаў; каменнае дрэва.


ка́рлік

(польск. karlik, ад ням. Kerl = хлопец)

чалавек ненармальна малога росту;

2) перан. што-н. вельмі малога памеру (напр. дрэва-к ).


ка́рлінг

(ням. Karling)

горная вяршыня пірамідальнай, пераважна трохграннай формы.


карлі́сты

(ісп. carlista, ад Carlos = Карлас)

прадстаўнікі клерыкальна-абсалютысцкай плыні ў Іспаніі пач. 19 ст., прыхільнікі прэтэндэнта на іспанскі трон дона Карласа Старшага.


ка́рма

(санскр. karma)

адно з асноўных паняццяў індыйскай рэлігіі і філасофіі, якое абазначае суму ўчынкаў усякай жывой істоты, што вызначае характар яе новага нараджэння, пераўвасаблення.


кармазі́н

(польск. karmazyn < іт. carmesino, ад перс. kermez = барвовы)

сукно цёмна-чырвонага колеру, якое мела пашырэнне ў даўняй Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім.


карманьёла

(фр. carmagnole, ад Carmagnole = назва італьянскага горада)

1) французская народная песня-танец;

2) французская рэвалюцыйная песня, складзеная народам у Парыжы ў 1792 г. у сувязі з падзеннем каралеўскай улады;

3) куртка з вузкімі фалдамі, якую насілі якабінцы.


кармафі́ты

(ад гр. kormos = пень + -фіты)

расліны, якія маюць сцябло і лісты (большасць імхоў, папаратнікавыя і насенныя расліны); параўн. талафіты.


кармелі́ты

(лац. carmeliti, ад Carmel = назва гары ў Палесціне)

члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага ў 12 ст. ў Палесціне.


кармі́н

(фр. carmin, ад ар. kirmiz = барвовы + лац. minium = кінавар)

ярка-чырвоная фарба, якая здабываецца з насякомага кашанілі.


карнава́л

(фр. carnaval, ад іт. camevale)

масавае народнае гулянне з вулічнымі шэсцямі, тэатралізаванымі гульнямі, танцамі, маскарадамі (напр. навагодні к.).


карназа́ўры

(ад лац. caro, carnis = мяса + -заўр)

драпежныя дыназаўры з моцнымі кінжалападобнымі зубамі, якія жылі ў мезазоі.


карналі́т

[ням. Karnallit, ад R. Carnall = прозвішча ням. геолага (1804—1874) + гр. lithos = камень]

мінерал класа хларыдаў, пераважна белага колеру або бясколерны, з якога атрымліваюць калійныя солі, магній.


карнаты́т

[ад фр. A. Carnot = прозвішча фр. хіміка (1893—1920)]

мінерал класа фасфатаў ярка-жоўтага колеру; руда урану, ванадыю.


карна́цыя

(фр. carnation)

жывапісныя прыёмы пры маляванні твару і голага цела чалавека.


карне́гія

(н.-лац. carnegiea)

дрэвападобная расліна сям. кактусавых, пашыраная ў пустынях Мексікі, ЗША.


карнемю́з

(фр. cornemuse, ад come = рог + ст.-фр. muse = дудка)

французскі духавы музычны інструмент тыпу валынкі.


карнео́л

(с.-лац. carneolus)

мінерал, ружовая або чырвоная разнавіднасць халцэдону.


карне́т1

(фр. cornette = сцяг)

першы афіцэрскі чын у кавалерыі дарэвалюцыйнай рускай арміі; адпавядаў падпаручніку ў пяхоце.


карне́т2

(фр. cornet, ад іт. cometto)

духавы медны музычны інструмент у выглядзе ражка.


карне́т-а-пісто́н

(фр. cornet à pistons)

карнет2 з поршневым вентыльным механізмам.


карнеты́ст

(фр. cornettiste)

музыкант, які іграе на карнеце2.


карні́з

(ням. Karnies)

1) гарызантальны выступ, які завяршае сцяну будынка або робіцца над вокнамі, дзвярамі;

2) папярочка над акном, дзвярамі для штор, парцьер;

3) вузкі ўступ уздоўж абрывістага схілу гор.


карнікуля́рыя

(н.-лац. cornicularia)

кусцісты сумчаты лішайнік сям. усніевых, які трапляецца на неўрадлівых глебах, пясках.


карнішо́н

(фр. cornichon)

маленькі, зняты хутка пасля ўтварэння завязі агурок, прызначаны для марынавання.


каро́зія

(п.-лац. corrosio = раз’яданне)

1) разбурэнне металаў пад уздзеяннем асяроддзя (напр. к. жалеза);

2) разбурэнне горных парод пад уздзеяннем вады (напр. к. глебы).


каро́на

(польск. korona, ад лац. corona)

1) каштоўны галаўны ўбор — сімвал улады манарха;

2) перан. улада манарха (прыняць карону);

3) светлы арэол вакол Сонца, бачны ў час зацьмення.


каро́нны

(ад карона)

1)уст. дзяржаўны, урадавы (у манархічных краінах);

2) які найлепш удаецца выканаўцу (напр. к. нумар канцэрта).


каро́тус

(н.-лац. carrhotus)

павук сям. скакуноў, які жыве на адкрытых сонечных месцах, на высокай траве, кустах, пад камянямі.


карпаго́н

(ад гр. karpos = плод + -гон)

жаночы палавы орган чырвоных водарасцяў у выглядзе колбападобнай клеткі, у расшыранай частцы якой развіваецца яйцаклетка.


карпаідэ́і

(н.-лац. carpoidea, ад гр. karpos = плод)

вымерлыя прымітыўныя ігласкурыя з двухбаковасіметрычным панцырам; існавалі ў палеазоі.


карпало́гія

(ад гр. karpos = плод + -логія)

раздзел марфалогіі 1 раслін, які вывучае плады і насенне.


карпара́нт

(ням. Korporant)

член студэнцкага аб’яднання ў нямецкіх універсітэтах.


карпараты́ўны

(ад карпарацыя)

вузкагрупавы, замкнуты ў межах карпарацыі.


карпара́цыя

(англ. corporation, ад с.-лац. corporatio = аб’яднанне)

1) група асоб, аб’яднаных агульнымі прафесіянальнымі або саслоўнымі інтарэсамі (напр. радыёвяшчальная к.);

2) форма акцыянернага таварыства.


карпе́ла

(ад гр. karpos = плод)

відазменены лісток у кветках пакрытанасенных раслін, на якім развіваюцца насенныя зачаткі.


карпуле́нтны

(лац. corpulentus)

уст. які мае прыметы карпуленцыі.


карпуле́нцыя

(лац. corpulentia)

уст. буйны целасклад; паўната, сытасць, тлустасць.


карпу́скула

(лац. corpusculum = маленькае цела)

дробная часціца матэрыі (электрон, фатон і інш.).


карпускуля́рны

(ад карпускула)

які мае адносіны да карпускулы або складаецца з карпускул;

к-ая тэорыя святла — тэорыя, паводле якой святло ўяўляе сабой струмень дробных часцінак рэчыва.


карса́ж, гарса́ж

(фр. corsage)

1) частка жаночага адзення, якая аблягае грудзі, спіну і бакі;

2) пругкі пояс спадніцы і тасьма да яго.


карса́к

(цюрк. karsak)

драпежная млекакормячая жывёла сям. сабачых, якая пашырана ў стэпах і паўпустынях Паўд.-Усх. Еўропы і Азіі; дробная ліса.


карса́р

(іт. corsaro)

уст. марскі разбойнік, пірат.


карст

(ням. Karst, ад серб. Kras = назва плато ў Сербіі)

комплекс з’яў, якія ўзнікаюць у выніку растварэння горных парод прыроднымі водамі (пячоры, варонкі, катлавіны, яры і інш.); карставыя з’явы.


карт

(англ. cart)

гоначны мікралітражны аўтамабіль з матацыклетным рухавіком і без кузава.


ка́рта

(польск. karta < лац charta, ад гр. chartes)

1) чарцёж зямной паверхні або зорнага неба (напр. геаграфічная к.);

2) ліст паперы, бланк, які трэба запоўніць спецыяльнымі звесткамі (напр. санаторная к.);

3) цвёрды папяровы лісток з умоўнай фігурай, які ў сукупнасці з іншымі лісткамі складае калоду для гульні.


картагра́ма

(ад карта + -грама)

схематычная карта, на якой графічна паказаны статыстычныя дадзеныя адносна якой-н. з’явы.


картагра́фія

(ад карта + -графія)

навука аб складанні геаграфічных карт, а таксама само складанне іх.


картадыягра́ма

(ад карта + -дыяграма)

схематычная карта, на якой пры дапамозе слупкоў, кругоў, квадратаў паказана сумарная велічыня пэўнай з’явы ў межах тэрытарыяльнай, пераважна адміністрацыйнай адзінкі.


картадэ́рыя

(н.-лац. cortaderiа)

травяністая расліна сям. злакавых з шорсткім лісцем і многакветкавымі каласкамі ў густых мяцёлках, пашыраная ў Паўд. Амерыцы і Новай Зеландыі; вырошчваецца як дэкаратыўная ў субтропіках.


картаме́трыя

(ад карта + -метрыя)

раздзел картаграфіі, які вывучае спосабы вымярэння на картах розных геаграфічных аб’ектаў для вызначэння іх плошчы, даўжыні, аб’ёму.


картасхе́ма

(ад карта + схема)

- спрошчаная, без маштабу і геаграфічнай сеткі карта для ілюстрацыі істотных рыс якой-н. з’явы.


картатэ́ка

(ад карта + -тэка)

збор картак з якімі-н. даведачнымі матэрыяламі, размешчаных у пэўным парадку, напр. па алфавіту, тэмах, тэрмінах.


карт-бла́нш

(фр. carte blanche = белы аркуш)

1) чысты бланк, падпісаны асобай, якая дае іншай асобе права запоўніць яго;

2) перан. неабмежаванае паўнамоцтва.


карто́граф

(ад карта + -граф)

спецыяліст у галіне картаграфіі.


карту́з

(с.-н.-ням. kartuse, ад фр. cartouche)

1) мужчынская шапка з аколышкам і казырком;

2) мяшочак для парахавога снараднага зарада.


картузія́нцы

(лац. carthusiani, ад Carthusia = лацінская назва даліны Шартрэз у Францыі)

члены манаскага ордэна, заснаванага ў 11 ст. у Францыі.


картуля́рыі

(с.-лац. chartularia, ад лац. charta = грамата)

зборнікі копій грамат, якімі ў перыяд сярэдневякоўя ў Зах. Еўропе юрыдычна афармляліся пераважна зямельныя падараванні на карысць царквы.


карту́на

(польск. kartun, ад ням. Kattun = бавоўна)

уст. баваўняная тканіна.


карту́ш

(фр. cartouche, ад іт. cartoccio = скрутак)

скульптурнае або графічнае ўпрыгожанне ў выглядзе дэкаратыўна акаймаванага шчыта або не да канца разгорнутага скрутка з эмблемай, гербам, надпісам і інш.


картызо́н

(ад лац. cortex = кара)

гармоны кары наднырачнікаў з групы кортыкастэроідаў, прадукт ператварэння ў арганізме другога гармону — гідракартызону; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


картыка́льны

(ад лац. cortex, -icis = кара);

к-ая рэакцыя — змены ў паверхневым слоі яйца ў адказ на ўздзеянне сперматазоіда.


ка́ртынг

(англ. carting)

спартыўная гонка на аўтамабілях тыпу карт, а таксама пляц для такіх гонак.


карты́цыум

(н.-лац. carticium)

губавы базідыяльны грыб сям. картыцыевых, які пасяляецца на драўніне, на пабудовах з сырога лесаматэрыялу.


картэ́ж

(фр. cortège)

урачыстае шэсце, выезд (напр. вясельны к.).


картэзія́нства

(ад картэзіянцы)

філасофскае вучэнне Р. Дэкарта, прадстаўніка дуалізму, якое характарызавалася механістычным дэтэрмінізмам, рацыяналізмам і скептыцызмам.


картэзія́нцы

[ад лац. Cartesius = лацінізаваная форма прозвішча фр. філосафа R. Descartes (1596—1650)]

паслядоўнікі картэзіянства.


картэ́ль

(фр. cartel, ад іт. cartello)

1) аб’яднанне прадпрыемстваў якой-н. галіны прамысловасці з мэтай забяспечыць панаванне на рынках збыту;

2) уст. пісьмовы выклік на дуэль.


ка́ртэр

(англ. carter)

металічная каробка, якая засцерагае рухавік унутранага згарання ад пашкоджання і забруджвання.


картэ́рыя

(н.-лац. carteria)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. хламідаманадавых, якая трапляецца ў неглыбокіх прэсных вадаёмах, азёрах.


картэ́сы

(ісп. cortes)

парламент у Іспаніі, а таксама ў Партугаліі да 1911 г.


карумпі́раваны

(ад карумпіраваць)

прасякнуты карупцыяй.


карумпі́раваць

(лац. conrumpere)

падкупляць каго-н. грашыма або іншымі матэрыяльнымі дабротамі (гл. карупцыя).


кару́нд

(ням. Korund, ад санскр. kuruvinda = рубін)

вельмі цвёрды мінерал, разнавіднасцямі якога з’яўляюцца рубін, сапфір, тапаз.


кару́нкі

(ст.-польск. koronki, korunki)

тэкстыльныя ажурнасеткавыя вырабы, у якіх узор утвараецца перапляценнем нітак (ільняных, шаўковых і інш.); выкарыстоўваюцца для аздобы 'бялізны, адзення.


кару́пцыя

(лац. corruptio)

подкуп, прадажнасць службовых асоб, палітычных дзеячаў і чыноўнікаў дзяржаўнага апарату.


карусе́ль

(фр. carrousel, ад іт. carosello)

1) апарат з сядзеннямі ў форме конікаў, экіпажаў, лодак, які верціцца вакол сваёй восі і служыць для катання ў парках, на народных гуляннях;

2) від коннага спаборніцтва.


карце́ч

(польск. kartacz, ад ням. Kartätsche)

1) начынены круглымі кулямі артылерыйскі снарад для паражэння жывой сілы праціўніка, а таксама кулі такога снарада;

2) буйны шрот для паляўнічай стрэльбы.


карцынало́гія

(ад гр. karkinos = рак + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае ракападобных.


карцыно́ма

(ад гр. karkinos = рак + -ома)

злаякасная пухліна (рак), якая развіваецца з эпітэліяльнай тканкі ў чалавека і жывёл.


ка́рцэр

(лац. carcer)

цёмнае і цеснае памяшканне для часовага адзіночнага зняволення (у турмах і інш.).


каршыкавіе́ла

(н.-лац. korschikoviella)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. харацыевых, якая трапляецца ў планктоне азёр, рэк, вадасховішчаў.


ка́ры

(цюрк. kara)

1) карычневы (пра колер вачэй); 2)уст. буры, вараны (пра масць каня).


карыба́нты

(гр. korybantes)

1) фрыгійскія жрацы багіні Кібелы, якія суправаджалі рэлігійную службу спевамі і танцамі;

2) камедыйныя акцёры.


кары́бу

(індз. karibu)

паўночнаамерыканскі дзікі алень.


карыгі́раваць

(лац. corrigere)

уносіць папраўкі, выпраўляць.


кары́да1

(ісп. corrida)

масавае відовішча, пашыранае ў Іспаніі і некаторых іншых краінах — бой тарэадора з быком.


кары́да2

(ісп. corrido)

народная балада на надзённыя тэмы ў краінах Лац. Амерыкі.


карыёз, ка́рыес

(лац. caries = гніенне)

запаленчы працэс у цвёрдай тканцы касцей, які суправаджаецца гніеннем (напр. к. зубоў); кастаеда.


карыёзны, ка́рыесны

(лац. cariosus = гнілы)

пашкоджаны карыёзам.


карыёл

(н.-лац. coriolus)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які пасяляецца на мёртвай драўніне, на ламаччы, лесаматэрыялах, выклікае белую гніль драўніны.


карыёлел

(н.-лац. coriolellus)

губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на пнях, адмерлых ствалах, апрацаванай драўніне ў пабудовах, на агароджах, мастах.


карыён

(фр. carillon = літар. перазвон)

1) музычная п’еса, якая імітуе перазвон;

2) ударны музычны інструмент, які ўяўляе сабой набор настроеных званоў.


карыёта

(н.-лац. caiyota)

расліна сям. пальмавых, пашыраная ў тропіках Азіі і Аўстраліі; дае будаўнічы матэрыял, крухмал, з соку суквеццяў вырабляюць віно.


карыкату́ра

(іт. caricatura, ад лац. caricare = перагружаць, перабольшваць)

1) сатырычны паказ з’яў рэчаіснасці ў мастацкай літаратуры, кіно, тэатры, на эстрадзе, а таксама малюнак каго-н., чаго-н. у падкрэслена смешным выглядзе;

2) перан. смешнае, недасканалае падабенства да каго-н., чаго-н.


карынебактэрыёз

(ад карынебакатэрыі)

інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца карынебактэрыямі.


карынебактэ́рыі

(ад гр. koryne = булава + бактэрыі)

група палачкападобных бактэрый, якія ўтвараюць булавападобныя, кокавыя або слабагалінастыя формы.


карыне́й

(н.-лац. coryneum)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на адмерлых галінках дрэвавых парод, на лісці яблыні, грушы, вішні, слівы, дуба, клёна і іншых дрэў.


кары́нка

(фр. corinthe, ад лац. Corinthus < гр. Korinthos = Карынф)

чорны дробны вінаград без костачак.


кары́нфскі

(гр. korinthos);

к. ордэр — архітэктурны ордэр, які склаўся ў старажытнагрэчаскім горадзе Карынфе; вызначаецца высокай капітэллю, упрыгожанай стылізаванымі лістамі аканта і завіткамі, што падтрымліваюць вуглы абака.


карыфе́й

(гр. coryphée, ад гр. koryphaios = правадыр)

выдатны дзеяч у якой-н. галіне дзейнасці (напр. к. навукі, к. сусветнай літаратуры).


карыфе́на

(н.-лац. coryphaena)

рыба атрада акунепадобных даўжынёй 0,7—2 м, якая пашырана ў верхніх слаях трапічных водаў усіх акіянаў, аб’ект промыслу.


ка́рыя

(н.-лац. carya, ад гр. karyon = арэх)

дрэва сям. арэхавых, пашыранае ў Паўн. Амерыцы, Цэнтр. і Усх. Азіі; плады некаторых відаў выкарыстоўваюцца ў кандытарскай прамысловасці; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


карыя-

(гр. karyon = арэх, ядро арэха)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да клетачнага ядра».


карыяга́мія

(ад карыя- + -гамія)

зліццё ядзер мужчынскіх і жаночых палавых клетак (гамет) у ядро зіготы ў працэсе апладнення.


карыягра́ма

(ад карыя- + -грама)

графічнае выражэнне карыятыпу.


карыякіне́з

(ад карыя- + -кінез)

тое, што і мітоз.


карыялі́зіс

(ад карыя- + гр. lysis = распад)

1) растварэнне клетачнага ядра; апошні этап некрабіёзу, які папярэднічае смерці клеткі;

2) знікненне структуры клетачнага ядра ў перыяд паміж дзвюма фазамі яго падзелу.


карыялі́мфа

(ад карыя- + лімфа)

тое, што і карыяплазма.


карыяло́гія

(ад карыя- + -логія)

раздзел цыталогіі, які вывучае клетачнае ядро і яго састаўныя элементы (храмасомы, ядзерную абалонку і інш.).


карыяпла́зма

(ад карыя- + плазма)

змесціва (пратаплазма) ядра жывёльнай або расліннай клеткі (параўн. цытаплазма).


карыяра́хна

(н.-лац. coriarachne)

павук сям. бакаходаў, які жыве пад карой дрэў, часам пад камянямі на ўскрайку лесу.


карыярэ́ксіс

(ад карыя- + гр. reksis = разрыў)

распад клетачнага ядра на часткі; адзін з прамежкавых этапаў некрабіёзу, які папярэднічае гібелі клетак.


карыясістэма́тыка

(ад карыя- + сістэматыка)

раздзел сістэматыкі, які вывучае структуры клетачнага ядра ў розных груп арганізмаў.


карыятаксано́мія

(ад карыя- + таксаномія)

тое, што і карыясістэматыка.


карыяты́да

(гр. karyatis, -idos = карыйская дзяўчына, жрыца храма Артэміды ў Карыі)

архіт. скульптурная выява жанчыны, якая служыць апорай перакрыцця ў будынку.


карыяты́п

(ад карыя- + тып)

сукупнасць храмасом дыплоіднага набору, характэрнага для клетак дадзенага віду раслінных або жывёльных арганізмаў.


карэ́

(фр. carré = літар. квадрат)

1) баявое пастраенне пяхоты ў выглядзе чатырохвугольніка, якое прымянялася ў еўрапейскіх арміях 17—19 ст. для адбіцця атак кавалерыі;

2) перан. што-н. у форме чатырохвугольніка (напр. гарлавіна жаночай кашулі).


карэа́льны

(ад лац. correus = саўдзельнік)

які датычыць абавязацельства, што ўскладае адказнасць за выкананне яго на ўсіх даўжнікоў разам і на кожнага з іх паасобку.


карэ́ктар

(лац. corrector = папраўшчык)

работнік выдавецтва, які займаецца чытаннем і праўкай карэктуры.


карэ́ктны

(ад лац. correctus = папраўлены)

ветлівы, тактоўны (напр. к-ая заўвага, к-ыя паводзіны).


карэкту́ра

(лац. correctura)

1) выпраўленне памылак у друкарскім наборы;

2) адбітак з друкарскага набору, прызначаны для выпраўлення памылак.


карэкты́ў

(фр. correctif, ад лац. correctus = папраўлены)

частковае змяненне чаго-н., папраўка (напр. унесці карэктывы ў план).


карэкці́раваць

(рус. корректнровать, ад лац. correctus = папраўлены)

1) уносіць папраўкі ў што-н. (напр. к. стральбу);

2) выпраўляць памылкі ў друкарскім наборы (карэктуры).


карэ́кцыя

(лац. correctio)

выпраўленне, частковае змяненне чаго-н. (напр. к. зроку).


карэло́метр

[ад карэл(яцыя) + -метр]

прыбор для вымярэння (вылічэння) карэляцыйных функцый выпадковых працэсаў.


карэля́т

(ад лац. con- = разам + relatus = аднесены)

адзін з суадносных, узаемна звязаных паміж сабой членаў карэляцыі.


карэля́тар

(ад с.-лац. correlatio = карэляцыя)

прыбор для аўтаматычнага вылічэння ўзаемнай сувязі незалежных працэсаў.


карэляты́ўны

(н.-лац. correlativus)

які знаходзіцца ў карэляцыі з чым-н., суадносны (напр. к-ыя пары слоў).


карэля́цыя

(с.-лац. correlatio)

узаемная сувязь, суадноснасць прадметаў, паняццяў або з’яў.


карэо́псіс

(н.-лац. coreopsis, ад гр. kore = зрэнка + opsis = выгляд)

травяністая расліна сям. складанакветных з жоўтымі, цёмна-пурпуровымі або карычневымі кветкамі ў кошыках, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


карэспандава́ць

(польск. korespondować, ад с.-лац. correspondere = адпавядаць)

1) адпавядаць чаму-н., суадносіцца з чым-н.;

2) перапісвацца з кім-н.


карэспандэ́нт

(с.-лац. correspondens, -ntis = які адпавядае)

1) супрацоўнік газеты, часопіса, радыё, тэлебачання, які дасылае ім звесткі пра бягучыя падзеі;

2) асоба, якая вядзе з кім-н. перапіску;

3) асоба або ўстанова (фірма, банк), якая выконвае фінансавыя, камерцыйныя даручэнні для другой асобы або ўстановы (за кошт апошніх).


карэспандэ́нцыя

(с.-лац. correspondentia)

1) паведамленне, допіс, дасланыя ў газету, часопіс;

2) пісьмы, паштова-тэлеграфныя адпраўленні;

3) перапіска паміж асобамі, установамі.


карэ́та

(польск. kareta, ад іт. carretta)

закрыты чатырохколы чатырохколавы конны экіпаж на рысорах.


карэ́тка

(ад іт. carretta = каляска)

рухомая частка некаторых механізмаў, машын, апаратаў (напр. к. пішучай машынкі).


карэ́тта

(н.-лац. caretta)

паўзун атрада марскіх чарапах, які водзіцца ў тропіках і субтропіках.


карэхідо́р

(ісп. corregidor, ад corregir = выпраўляць)

каралеўскі чыноўнік у Іспаніі часоў феадалізму, які выконваў функцыі адміністратара і суддзі ў гарадах і правінцыях.


ка́са

(іт. cassa)

1) установа або аддзяленне ва ўстанове, на прадпрыемстве для прыёму і выдачы грошай (напр. ашчадная к., білетная к.);

2) скрынка, шафа для захоўвання грошай;

3) наяўныя грошы ўстановы, прадпрыемства, арганізацыі;

4) раздзеленая на ячэйкі скрынка са шрыфтам для набору.


касава́ць

(польск. kasować, ад лац. cassare)

1) закрэсліваць, выкрэсліваць што-н.;

2) перан. адмяняць што-н. (напр. к. кантракт).


каса́ндра

(гр. Kassandra = імя прарочыцы, дачкі траянскага цара Прыяма ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

вечназялёная кустовая расліна сям. верасовых, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах Еўразіі і Паўн. Амерыкі; балотны верас.


каса́цыя

(с.-лац. cassatio = адмена, знішчэнне)

1) заява, хадайніцтва аб пераглядзе прыгавору, а таксама перагляд, адмена вышэйшай судовай інстанцыяй прыгавору ніжэйшай (параўн. апеляцыя 1);

2) прызнанне выбараў несапраўднымі і адмена іх.


касе́канс

(н.-лац. cosecans, ад complementi secans = секанс дапаўнення)

мат. адна з трыганаметрычных функцый, секанс дадатковага вугла.


касе́та

(англ. cassette, фр. cassette, ад іт. cassetta)

1) святлонепранікальны футляр для захавання святлоадчувальных матэрыялаў (фота- і кінастужак);

2) плоская каробка для магнітафоннай ленты;

3) прыстасаванне, якое забяспечвае аптымальныя ўмовы для захавання і транспарціроўкі розных прыбораў і матэрыялаў.


касі́да

(ар. kasida)

верш панегірычнага, а таксама элегічнага або рэлігійна-павучальнага характару ў арабскай паэзіі.


касінусо́іда

(ад косінус + -оід)

графік трыганаметрычнай функцыі у = cos х.


касі́р

(іт. cassiere)

службовая асоба, якая загадвае касай, прымае і выдае грошы, прадае білеты і інш.


касітэры́т

(ад гр. kassiteros = волава)

мінерал класа вокісаў і гідравокісаў цёмна-бурага, чырвонага, чорнага або жоўтага колеру; алавяная руда.


ка́сія

(лац. cassia, ад гр. kasia)

травяністая расліна сям. бабовых з жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў тропіках і субтропіках, лісце і плады якой выкарыстоўваюцца як слабіцельны сродак.


ка́ска1

(фр. casque, ад ісп. casсо)

металічны шлем для засцярогі галавы (у ваенных, пажарнікаў, будаўнікоў, шахцёраў і інш.).


ка́ска2

(іт. casco = шлем)

страхаванне перавозачных сродкаў (суднаў, самалётаў, аўтамабіляў, вагонаў, цыстэрн і інш.).


каска́д

(фр. cascade, ад іт. cascata)

1) вадаспад, які падае ўступамі;

2) асобы цыркавы прыём падзення з каня;

3) перан. імклівы паток чаго-н. (напр. к. слоў).


каскадзёр

(фр. cascadeur)

1) выканаўца цыркавога прыёму падзення з каня (каскаду 2);

2) дублёр артыста кіно, які выконвае тэхнічна цяжкія і небяспечныя трукі (бег па стрэхах вагонаў, саскокванне на хаду з каня і г.д.).


каске́тка

(фр. casquette)

лёгкі мужчынскі галаўны ўбор з казырком і аколышкам.


касмаго́нія

(гр. kosmogonia = паходжанне свету)

раздзел астраноміі, які вывучае паходжанне і развіццё нябесных цел і іх сістэм.


касмагра́фія

(гр. kosmographia = апісанне свету)

уст. апісанне Сусвету ў кнігах; сукупнасць кароткіх звестак з астраноміі, метэаралогіі, геаграфіі і геалогіі.


касмадро́м

(ад космас + -дром)

спецыяльна абсталяваная пляцоўка для запуску касмічных караблёў.


касмакла́дыум

(н.-лац. cosmokladium)

каланіяльная зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая трапляецца ў сфагнавых балотах і дыстрофных вадаёмах.


касмало́гія

(ад космас + -логія)

вучэнне пра будову і развіццё Сусвету, а таксама раздзел астраноміі, прысвечаны гэтаму вучэнню.


касмана́ўт

(ад космас + -наўт)

удзельнік палёту ў космас.


касмана́ўтыка

(ад космас + -наўтыка)

1) сукупнасць галін навукі і тэхнікі, якія забяспечваюць асваенне космасу;

2) палёты ў касмічнай прасторы.


касмапалі́т

(гр. kosmopolites = грамадзянін свету)

1) прыхільнік касмапалітызму, асоба, якая адмаўляе сваю прыналежнасць да якой-н. нацыянальнасці;

2) расліна або жывёла, якая жыве па ўсім зямным шары.


касмапаліты́зм

(ад гр. kosmopolites = грамадзянін свету)

ідэалогія, якая прапагандуе адмаўленне ад нацыянальнага суверэнітэту, абыякавыя адносіны да радзімы і нацыянальнай культуры.


касма́рыум

(н.-лац. cosmarium)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах.


касматро́н

(ад космас + -трон)

прыбор для паскарэння руху іонаў (пратонаў).


касмафі́зіка

(ад космас + фізіка)

тое, што і астрафізіка.


касмахі́мія

(ад космас + хімія)

навука, якая вывучае хімічны састаў касмічных цел і акаляючай іх прасторы, а таксама хімічныя працэсы, што працякаюць у космасе.


касмацэ́нтр

(ад космас + цэнтр)

цэнтр падрыхтоўкі і правядзення касмічных палётаў.


касметало́гія

[ад касметы(ка) + -логія]

раздзел медыцыны, які вывучае ўрачэбную і дэкаратыўную касметыку.


касме́тыка

[фр. cosmétique, ад гр. kosmetike (techne) = (майстэрства) упрыгожвання]

1) вучэнне аб сродках і метадах падтрымання здаровага стану і прыгожага выгляду скуры і валасоў чалавека (напр. лячэбная к., дэкаратыўная к.);

2) сродкі для надання свежасці і прыгажосці твару, целу (пудра, крэм, масаж і інш.).


касмі́чны

(гр. kosmikos = сусветны)

1) які адносіцца да космасу, звязаны з яго асваеннем (напр. к-ая прастора, к-ая ракета);

2) перан. велізарны, грандыёзны (к. маштаб).


касо́не

(іт. cassone)

драўляны сундук у сярэдневяковай Італіі, сценкі якога ўпрыгожваліся разьбой, жывапісам.


ка́ста

(парт. casta = род, пакаленне, ад лац. castus = чысты)

1) грамадская група людзей у некаторых краінах Усходу, адасобленая паходжаннем, родам заняткаў і прававым становішчам сваіх членаў (напр. к. жрацоў);

2) перан. замкнутая грамадская групоўка, якая ахоўвае свае інтарэсы і адасобленасць (напр. акцёрская к.).


кастанье́ты

(ісп. castanetas, ад лац. castanea = каштан)

музычны інструмент з дзвюх драўляных пласцінак, якімі рытмічна пастукваюць у час танца, надзеўшы на пальцы.


кастне́рыя

(н.-лац. kaestneriа)

павук сям. лініфіідаў, які жыве ва ўвільготненых лясах.


касто́р

(гр. kastor = бабёр)

суконная тканіна з густым ворсам.


кастра́т

(лац. castratus)

асобіна мужчынскага полу, якой зрабілі кастрацыю.


кастра́цыя

(лац. castratio)

выразанне палавых залоз у жывёл і чалавека; лягчанне.


кастру́ля

(рус. кастрюля, ад ням. Kasserolle)

металічная пасудзіна для прыгатавання ежы.


кастры́раваць

(лац. castrare)

рабіць кастрацыю, лягчаць.


кастумбры́зм

(ісп. costumbrisme, ад costumbre = звычай)

кірунак у літаратуры і выяўленчым мастацтве Іспаніі і Лац. Амерыкі 19 ст., заснаваны на паказе народнага быту.


кастэ́ла

(н.-лац. hemigrammus costelo)

рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў вадаёмах Паўд. Амерыкі; вядома як акварыумная.


кастэля́н

(лац. castellanus = які жыве ў крэпасці)

гіст. 1) саноўнік высокага рангу ў сярэдневяковай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім;

2) камендант замка.


кастэ́т

(фр. casse-tête, ад casser = разбіваць + tête = галава)

халодная зброя ў выглядзе металічнай пласціны з адтулінамі; надзяваецца на пальцы і заціскаецца ў кулак, каб узмацніць удар.


касхалва́

(ад тур. koz + ар. helvasa)

сорт халвы з грэцкіх арэхаў на мёдзе.


касцёл

(польск. kościół < чэш. kostel < ст.-в.-ням. kàstel, ад лац. castellum)

каталіцкі храм.


касцю́м

(фр. costume)

1) камплект мужчынскага адзення, які складаецца з пінжака, штаноў і часам камізэлькі, або жаночага — з жакета і спадніцы;

2) адзенне спецыяльнага прызначэння (напр. купальны к.).


касцюме́р

(фр. costumier)

работнік тэатра, які рыхтуе касцюмы да спектакля і дапамагае акцёру апранацца.


касцюмі́раваць

(фр. costumier)

апранаць у тэатральны або маскарадны касцюм.


кат1

(польск. kat)

1) асоба, якая прыводзіць у выкананне смяротны прыгавор, мучыць на допыце;

2) перан. жорсткі мучыцель, прыгнятальнік.


кат2

(гал. kat)

1) разнавіднасць судна ў Даніі;

2) снасць для падымання якара на палубу пасля выцягвання яго з вады.


ката-

(гр. kata = зверху ўніз)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сыходны рух», «паніжэнне».


катабалі́зм

(ад гр. katabole = скіданне)

сукупнасць рэакцый абмену рэчываў у арганізме (метабалізму), якія суправаджаюцца распадам (дысіміляцыяй) складаных арганічных злучэнняў (проціл. анабалізм).


катава́сія

(гр. katabasion = сыходжанне)

1) заключная песня ў царкоўным каноне, у час якой абодва клірасы сыходзяцца разам на сярэдзіну царквы;

2) перан. беспарадак, мітусня, неразбярыха.


катава́ць

(польск. katować)

1) моцна біць, мучыць на допыце;

2) перан. дакараць, прымушаць пакутаваць.


катагене́з

(ад ката- + -генез)

1) кірунак эвалюцыйнага працэсу ў бок спрашчэння будовы і функцыі арганізмаў;

2) змена асадачных горных парод пасля з’яўлення іх у выніку дыягенезу да ператварэння ў метамарфічныя пароды.


катагляцыя́л

(ад ката- + гляцыял)

перыяд дэградацыі і знікнення ледніка на пэўнай тэрыторыі.


катадро́мны

(ад ката- + гр. dromos = бег);

к-ыя міграцыі — рух рыб з рэк у мора для нераставання (напр. міграцыі рачнога вугра).


катадыяптры́чны

(ад ката- + дыяптрычны);

к-ая сістэма — аптычная сістэма, якая складаецца з люстэркаў і лінз.


катакла́з

(гр. kataklasis = пераламленне, рассейванне)

дэфармацыя і раздрабленне мінералаў унутры горнай пароды, выкліканыя тэктанічнымі рухамі.


катаклі́зм

(гр. kataklysmos = паводка, патоп)

раптоўны разбуральны пераварот у прыродзе або грамадстве (напр. вулканічныя катаклізмы, рэвалюцыйны к.).


катако́мбы

(іт. catacombe, ад лац. catacumba = падземная грабніца)

падзямеллі з вузкімі, доўгімі заблытанымі хадамі, калідорамі; закінутыя каменяломні.


катала́за

(гр. katallasso = змяняю)

фермент, які расшчапляе перакіс вадароду на ваду і малекулярны кісларод; абараняе арганізм ад атрутнага ўздзеяння перакісу вадароду, што ўтрымліваецца ў ім.


катале́ктыка

(гр. katalektikos = усечаны, скарочаны)

раздзел паэтыкі, які вывучае канцоўкі верша.


каталекты́чны

(гр. katalektikos)

які датычыць каталектыкі, звязаны з ёю, к. верш — верш з усечанай канцоўкай, без аднаго або двух ненаціскных складоў у апошняй стапе.


катале́псія

(гр. katalepsis = схватванне, авалоданне)

стан поўнай нерухомасці, які ўзнікае ў чалавека пры моцным хваляванні, пад уздзеяннем гіпнозу, пры некаторых нервовых і псіхічных хваробах.


ката́ліз

(гр. katalysis = разбурэнне)

узбуджэнне хімічнай рэакцыі або змяненне яе хуткасці пад уздзеяннем каталізатараў.


каталіза́тар

(ад гр. katalysis = разбурэнне)

рэчыва, якое паскарае або запавольвае ход хімічнай рэакцыі, але само застаецца нязменным.


каталіко́с

(гр. katholikos = галоўны, усеагульны)

тытул патрыярхаў армяна-грыгарыянскай і грузінскай праваслаўных цэркваў.


каталіты́чны

(гр. katalytikos = які садзейнічае разлажэнню)

які мае адносіны да каталізу.


каталіцы́зм

(с.-лац. catholicismus, ад гр. katholikos = галоўны, усеагульны)

адзін з найбольш пашыраных кірункаў у хрысціянстве (побач з праваслаўем і пратэстантызмам), які ўзначальвае рымскі папа.


катало́г

(лац. catalogus, ад гр. katalogos = спіс, пералік)

спіс якіх-н. прадметаў (кніг, карцін, музейных экспанатаў і інш.), складзены ў пэўным парадку (напр. бібліятэчны к.).


ката́льпа

(англ. catalpa, ад індз. kutulpa = акрыленая галава)

лістападнае дрэва сям. бігноніевых з буйным лісцем, пашыранае ў Японіі, Кітаі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


катамара́н

(англ. catamaran, ад тамільск. kattumaran = звязаныя калоды)

1) паруснае або маторнае судна з двух карпусоў, звязаных агульнай палубай, ці з аднаго корпуса з паплаўкамі-балансірамі за бортам;

2) невялікае спартыўнае судна, катэр такой жа формы.


катамарфо́з

(ад ката- + -марфоз)

кірунак эвалюцыйнага працэсу, звязаны са зменай умоў асяроддзя і спрашчэннем агульнай будовы арганізма.


ката́мнез

(гр. katamnemoneuo = запамінаю)

інфармацыя аб хворым, якая збіраецца пасля заканчэння папярэдняга назірання.


ката́нгенс

(н.-лац. cotangens, ад лац. со = разам + tangens = датычны)

мат. адна з трыганаметрычных функцый, тангенс дадатковага вугла.


катаніза́цыя

(ад фр. coton = бавоўна)

перапрацоўка лубянога валакна (ільну, канапель і інш.) у катанін.


катані́н

(фр. cotonnine, ад coton = бавоўна)

бавоўнападобная маса, атрыманая з валокнаў ільну, канапель і інш.


катаптры́чны

(гр. katoptrikos = адбіты ў люстэрку);

к. тэлескоп — адлюстравальны тэлескоп, у якім замест лінз выкарыстоўваюцца металічныя люстэркі.


катапу́льта

(лац. catapulta, ад гр. katapultes)

1) тое, што і баліста 1;

2) механізм для ўзлёту самалётаў з палубы авіяносца і іншых невялікіх пляцовак;

3) прыстасаванне для аўтаматычнага выкідвання з лятальнага апарата лётчыка з далейшым спускам на парашуце.


ка́тар

(польск. katar, ад гр. katarrhoos = сцяканне)

запаленне слізістай абалонкі якога-н. органа (напр. к. дыхальных шляхоў).


катарабіёнты

(ад гр. katharos = чысты + біёнты)

жывёльныя арганізмы, якія жывуць у чыстых халодных водах з вялікай колькасцю растворанага кіслароду.


катара́кт

(гр. katarrhaktes = вадаспад)

1) вадаспад вялікай шырыні пры невялікай вышыні падзення;

2) прыстасаванне для гашэння ваганняў і аслаблення ўдараў, якія ўзнікаюць у машынах, вагонах і інш.


катара́кта

(гр. katarrhaktes = вадаспад)

памутненне крышталіка вока, якое выклікае аслабленне і страту зроку.


катара́льны

(фр. catarrhal, ад гр. katarrhoos = сцяканне)

які мае адносіны да катару, звязаны з катарам (напр. к. кашаль).


катара́нтус

(н.-лац. catharanthus, ад гр. catharos = чысты + anthos = кветка)

вечназялёная паўкустовая расліна сям. кутравых, пашыраная ў тропіках; лекавая.


ка́тарга

(гр. katergon = галера)

1) від пакарання за крымінальнае злачынства або палітычную дзейнасць — зняволенне з цяжкай прымусовай працай, а таксама месца такой працы;

2) перан. цяжкая праца, невыноснае жыццё.


катаро́бы

(ад гр. katharos = чысты + bius, biontos = які жыве)

тое, што і катарабіёнты.


ка́тарсіс

(гр. katharsis = ачышчэнне)

1) паняцце антычнай эстэтыкі, ачышчэнне эмоцый мастацтвам;

2) адзін з метадаў псіхатэрапіі ў псіхааналізе З. Фрэйда.


ката́ры

(гр. kataros = чысты)

паслядоўнікі пашыранай у Зах. Еўропе 11—13 ст. ерасі, якія прапаведавалі аскетызм, не прызнавалі царкоўнай іерархіі, выступалі супраць феадальнага прыгнёту.


катаско́піум

(н.-лац. catoscopium)

лістасцябловы мох сям. катаскопіевых, які трапляецца на нізінных балотах.


ката́страфа

(гр. katastrophe = паварот, пераварот)

сітуацыя, якая разгортвае і завяршае кульмінацыю дзеяння ў літаратурным творы.


катастрафі́зм

(фр. catastrophisme, ад гр. katastrophe = пераварот, знішчэнне)

вучэнне, паводле якога развіццё зямной кары і арганічнага свету адбываецца ў выніку перыядычных сусветных геалагічных катастроф і патопаў, што наступаюць пасля трывалага перыяду спакою; тэорыя катастроф.


катастро́фа

(гр. katastrophe = пераварот, знішчэнне)

раптоўнае бедства, стыхійная падзея з трагічнымі вынікамі (для чалавека, грамадства, прыроды).


катато́нія

(ад гр. katatonos = нацягнуты)

нервова-псіхічны разлад, які характарызуецца рухальнымі парушэннямі або ўзбуджанасцю, нечаканымі ўчынкамі і інш.


кататэрмаме́трыя

(ад ката- + тэрмаметрыя)

сумарная ацэнка вільготнасці і хуткасці руху паветра па паказаннях кататэрмометра.


кататэрмо́метр

(ад ката- + тэрмометр)

спіртавы тэрмометр для вымярэння ахаладжэння, якое выклікаецца паветрам.


катафа́лк

(іт. catafalco)

1) пахавальная павозка;

2) узвышэнне, падстаўка для труны.


катафарэ́з

(н.-лац. cataphoresis, ад гр. kataphora = скіданне)

рух дадаткова нагружаных калоідных часцінак у напрамку катода пад уздзеяннем электрычнага поля (параўн. анафарэз, электрафарэз).


катафаты́чны

(гр. kataphatikos = сцвярджальны);

к-ая тэалогіятэалогія, якая апісвае бога пры дапамозе пазітыўных атрыбутаў і абазначэнняў (у адрозненне ад апафатычнай тэалогіі).


катафілаксі́я

(ад ката- + гр. phylaksis = ахова)

паніжаная стойкасць пашкоджаных тканак чалавека і жывёл да дзеяння хваробатворных мікробаў.


катафро́нт

(ад ката- + фронт)

атмасферны фронт, які характарызуецца сыходным рухам цёплага паветра (проціл. анафронт).


катахрэ́за

(гр. katachresis = злоўжыванне)

стылістычны прыём спалучэння супярэчлівых, лагічна несумяшчальных паняццяў, што стварае своеасаблівае сэнсавае адзінства (напр. «чырвонае чарніла», «чорнае золата»).


катле́та

(фр. côtelette)

страва з мяснога або рыбнага фаршу (часам з агародніны, кашы), запечанага ў форме прадаўгаватага піражка.


катле́я

[н.-лац. cattleva, ад англ. W. Cattley = прозвішча англ. натураліста (памёр у 1832 г.)]

расліна сям. архідных, якая расце на дрэвах і скалах у тропіках Амерыкі; вырошчваецца ў аранжарэях.


като́д

(гр. kathodos = шлях уніз)

фіз. электрод з адмоўным зарадам (проціл. анод).


катодалюмінесцэ́нцыя

(ад катод + люмінесцэнцыя)

свячэнне рэчыва (люмінафораў) пад дзеяннем катодных прамянёў (струменю электронаў ад катода); выкарыстоўваецца ў асцылографах, тэлевізійных трубках і інш.


като́лік

(лац. catholicus, ад гр. katholikos = усеагульны, галоўны)

той, хто прыняў каталіцызм і прытрымліваецца абрадаў каталіцкай царквы.


като́птрыка

(гр. katoptrikos = адбіты ў люстэрку)

раздзел оптыкі, які вывучае будову адлюстраванняў адлюстраных люстраных паверхняў.


катрэ́н

(фр. quatrain, ад quatre = чатыры)

страфа з чатырох вершаваных радкоў чатырохрадкоўе.


кату́рны

(лац. cothurni, ад гр. kothornoi)

1) абутак з высокай падэшвай, які надзявалі антычныя акцёры, каб надаць паставе велічнасць;

2) перан. пыхлівасць, надзьмутасць.


катые́н

(гр. kation = які ідзе ўніз)

дадатна зараджаны іон, які ў час электролізу рухаецца да адмоўнага электрода (катода).


катылаза́ўры

(н.-лац. catylosauria, ад гр. kotyle = чашка + sauros = яшчарка)

атрад прымітыўных вымерлых паўзуноў, якія існавалі ў пермскі перыяд палеазою і трыясавы перыяд мезазою.


катыльён

(фр. cotillon)

даўнейшы бальны танец, у якім чаргуюцца элементы кадрылі, вальса, мазуркі, полькі, а таксама музыка да гэтага танца.


катыля́рыя

(н.-лац. catillaria)

накіпны сумчаты лішайнік сям. лецыдзеевых, які пасяляецца на драўняных і камяністых субстратах.


каты́нгі

(н.-лац. catingidae, з індз.)

сямейства птушак атрада вераб’іных, якія пашыраны ў Паўд. і Цэнтр. Амерыцы.


катыяні́т

(ад катыён)

іаніт, здольны абменьваць свае дадатна зараджаныя іоны на іоны знешняга асяроддзя.


катэгары́чны

(лац. categoricus, ад гр. kategorikos = які сцвярджае)

рашучы, безагаворачны (напр. к-ае патрабаванне);

к-ае суджэнне — лагічнае суджэнне тыпу «А ёсць Б», у якім адносіны паміж суб’ектам і прэдыкатам не абмяжоўваюцца якімі-н. умовамі (параўн. дыз’юнктыўны).


катэго́рыя

(лац. categoria, ад гр. kategoria = выказванне, суджэнне)

1) навуковае паняцце, якое выражае найбольш агульныя і істотныя сувязі з’яў рэчаіснасці (напр. к. прычыннасці);

2) група з’яў, прадметаў або асоб, аб’яднаных агульнымі прыкметамі (напр. узроставая к.).


катэ́дж

(англ. cottage)

невялікі жылы дом у прыгарадзе, звычайна з мансардай і зямельным участкам.


катэ́дэр-сацыялі́зм

(ням. Katheder-socializmus, ад Katheder = кафедра + Socializmus = сацыялізм)

кірунак у нямецкай палітычнай эканоміі 2-й пал. 19 ст., прадстаўнікі якой прапаведавалі з універсітэцкіх кафедр буржуазны рэфармізм.


катэна́ны

(ад лац. catena = ланцуг)

хімічнае злучэнне з дзвюх або болын цыклічных малекул, звязаных паміж сабой як звёны ланцуга.


катэна́рыя

(н.-лац. catenaгіа)

ніжэйшы грыб сям. бластакладыевых, які развіваецца на раслінных і жывёльных рэштках, паразітуе на беспазваночных жывёлах, водарасцях.


катэно́ід

(ад лац. catena = ланцуг + -оід)

мат. паверхня, якая ўтвараецца вярчэннем ланцуговай лініі вакол прамой, што з’яўляецца воссю гэтай лініі.


катэпсі́ны

(ад гр. kathepso = пераварваю)

ферменты, якія каталізуюць расшчапленне пептыдаў і бялкоў у клетках і тканках жывых арганізмаў.


ка́тэр

(англ. cutter)

1) невялікае самаходнае судна для розных мэт (спартыўных, прамысловых, ваенных і інш.);

2) ваенна-марская парусна-грабная парусна-вяслярная шлюпка.


катэры́я

(фр. coterie = гурток)

1) узброены атрад наёмнікаў у сярэдневяковай Еўропе;

2) уст. група асоб, якая ставіла перад сабой якія-н. своекарыслівыя мэты.


ка́тэт

(гр. kathetos = адвес)

мат. старана прамавугольнага трохвугольніка, што прылягае да прамога вугла.


катэто́метр

(ад гр. kathetos = адвес + -метр)

фіз. прыбор для вымярэння вертыкальнай адлегласці паміж двума пунктамі.


катэ́тэр

(гр. katheter = зонд)

мед. спецыяльная трубка, якая ўводзіцца ў каналы і поласці цела для іх апаражнення, прамывання або з дыягнастычнай мэтай.


катэхі́зіс

(гр. katechesis = вуснае настаўленне)

рэлігійная кніга, якая змяшчае кароткі выклад хрысціянскага веравучэння ў пытаннях і адказах.


катэхі́ны

(ад катэху)

біялагічна актыўныя рэчывы расліннага паходжання, якія змяшчаюцца пераважна ў чаі, вінаградзе, бабах какавы і рэгулююць пранікальнасць крывяносных капіляраў.


катэ́ху

(н.-лац. catechu, ад малайск. katju)

экстракт, які атрымліваюць з акацыі катэху, што расце ў Індыі і Шры Ланка; выкарыстоўваецца як дубільнае рэчыва і тэкстыльны фарбавальнік.


катээлектрато́н

[ад кат(од) + электратон]

стан павышанай узбуджанасці на ўчастку, дзе прыкладаюць катод пры прапусканні пастаяннага току па нерву або іншай узбуджальнай тканцы.


кауда́льны

(ад лац. cauda = хвост)

анат. размешчаны на падоўжнай восі цела чалавека або жывёлы бліжэй да хваста (пра якін. орган; проціл. краніяльны).


кауды́льё

(ісп. caudillo = правадыр)

1) афіцыяльны тытул Ф. Франка ў Іспаніі 1939—1975 гг.;

2) дыктатар у некаторых краінах Лац. Амерыкі.


каузалгі́я

(ад гр. kausis = смыленне + algos = боль)

хваравіты стан чалавека, пры якім адчуваецца нясцерпны боль у месцах паражэння нерваў.


кауза́льны

(лац. causalis)

прычынны, абумоўлены прычыннай сувяззю.


кауле́рпа

(н.-лац. caulerpa, ад гр. kaulos = сцябло + herpo = паўзу)

зялёная водарасць класа сіфонавых, якая пашырана ў трапічных і субтрапічных морах.


кауліфло́рыя

(ад лац. caulis сцябло + flos, floris = кветка)

утварэнне кветак непасрэдна на ствале або на старых галінках раслін; уласціва для абляпіхі, какавы, хурмы і інш.


каўбо́й

[англ. cowboy, ад cow = карова + boy = юнак]

конны пастух у стэпах Паўн. Амерыкі.


каўлі́нія

(н.-лац. caulinia)

падводная травяністая расліна сям. наядавых з ніткападобным гнуткім сцяблом і вузкім лісцем, пашыраная пераважна ў цёплых і ўмерана цёплых зонах; на Беларусі трапляецца рэдка.


каўне́р

(польск. kołnierz < с.-в.-ням. kolner, ад ст.-фр. collier)

верхняя частка адзення, якая аблягае шыю.


каўпа́к

(тур., кр.-тат. kalpak)

1) галаўны ўбор конусападобнай, авальнай або іншай формы (напр. к. клоуна, кухарскі к.);

2) накрыўка над чым-н. конусападобнай або акруглай формы (напр. шкляны к.).


ка́ўпер

[англ. E. Cowper = прозвішча англ. інжынера і вынаходцы (1819—1893)]

апарат для нагрэву паветра, што падаецца ў доменную печ.


каўстабіялі́ты

(ад гр. kaustos = гаручы + біяліты)

гаручыя выкапнёвыя горныя пароды арганічнага паходжання (вугаль, гаручыя сланцы, нафта, торф).


ка́ўстык

(гр. kaustikos = пякучы)

тэхнічная назва едкіх шчолачаў.


ка́ўстыка

(гр. kaustikos = пякучы)

лінія, якая агінае месца сходжання сыходжання прамянёў пасля пераламлення іх у лінзе або адбіцця ад люстэрка.


каўсты́чны

(гр. kaustikos)

едкі, пякучы;

к-ая сода — тэхнічная назва едкага натрыю.


ка́ўтэр

(гр. kauter = распаленае жалеза)

медыцынскі інструмент для прыпякання тканак арганізма.


каўтэрыза́цыя

(ад гр. kauter = распаленае жалеза)

метад лячэбнага разбурэння тканак; прыпяканне.


каўчу́к

(англ. caoutchouc, ад індз. kahuczuc)

рэчыва з соку некаторых раслін або штучнага паходжання, якое ўжываюць для вырабу гумы (напр. натуральны к., сінтэтычны к.).


каф

(англ. caf, ад cost and freight = вартасць і фрахт)

від знешнегандлёвага дагавору, калі ў цану тавару ўключаюцца яго вартасць і вартасць марскіх перавозак (фрахту) да порта прызначэння.


ка́федра

(гр. kathedra = сядзенне)

1) аб’яднанне выкладчыкаў аднаго або некалькіх навуковых прадметаў у вышэйшай навучальнай установе;

2) спецыяльнае ўзвышанае месца для прамоўцы, лектара, выкладчыка;

3) узвышэнне, з якога гаворацца пропаведзі ў хрысціянскай царкве.


кафеі́н

(ням. Koffein, ад англ. coffee = кава)

рэчыва, якое змяшчаецца ў зярнятах кофе, чайным лісці; выкарыстоўваецца ў медыцыне як стымулятар дзейнасці цэнтральнай нервовай сістэмы.


каферда́м

(англ. coffer-dam)

адсек на гандлёвых суднах паміж танкамі і іншымі карабельнымі памяшканнямі.


каферме́нты

(ад ка- + ферменты)

небялковая група малекул некаторых ферментаў, якая прымае ўдзел у ферментатыўных рэакцыях, што адбываюцца ў арганізмах (параўн. апаферменты).


кафі́зма

(гр. kaphisma)

назва кожнага з дваццаці раздзелаў, на якія падзелены псалтыр.


ка́фля

(польск. kafel, kafla, ад ням. Kachel)

керамічны выраб у выглядзе пліткі для абліцоўкі сцен, печаў і інш.


кафта́н

(тур., кр.-тат. kaftan, ад перс. kaftan)

даўнейшая верхняя мужчынская і жаночая вопратка з доўгімі поламі.


кафэ́

(фр. café)

тое, што і кавярня.


кафэтэ́рый

(фр. cafeterie)

кавярня з самаабслугоўваннем.


кафэшанта́н

(фр. cafe chantant = літар. кафэ са спевамі)

кавярня з эстрадай, дзе выступаюць артысты з песнямі і танцамі лёгкага, часам непрыстойнага характару.


кахе́ксія

(гр. kacheksia)

стан агульнага знясілення арганізму, які развіваецца пры галаданні або цяжкіх парушэннях абмену рэчываў, хранічных захворваннях.


кахінхі́ны

(фр. Cochinchine = еўрапейская назва Паўд. В’етнама)

парода курэй мяснога напрамку, выведзеная ў Паўд. В’етнаме.


каці́равацца

(фр. se coter)

1) быць у абароце на біржы, мець тую або іншую цану (аб каштоўных паперах, таварах, валюце);

2) перан. мець тую або іншую ацэнку ў вачах грамадства.


каці́раваць

(ням. kotieren, ад фр. coter)

вызначаць біржавую цану (курс) каштоўных папер, тавараў, замежнай валюты.


ка́цык

(ісп. cacique, з індз.)

1) індзейскі правадыр у Цэнтр. Амерыцы да яе заваявання іспанцамі;

2) уплывовы палітык мясцовага маштабу ў некаторых краінах Лац. Амерыкі і ў Іспаніі.


ка́ча

(іт. сассіа = літар. паляванне, пагоня)

паэтычны і музычны твор, які ўзнік у Італіі ў 14 ст. і звязаны з адлюстраваннем сцэн палявання.


качава́ць

(цюрк. köč, köčmek)

весці неаселы спосаб жыцця, пераязджаць з месца на месца.


качу́ча

(ісп. cachucha)

іспанскі народны танец.


кашало́т

(фр. cachalot, ад парт. cachalote)

буйное марское млекакормячае атрада кітоў.


кашамі́р

гл. кашмір.


кашані́ль

(фр. cochenille, ад ісп. cochinilla)

агульная назва некалькіх відаў насякомых падатрада какцыдаў, з якіх здабываюць чырвоную фарбу кармін.


каша́ра

(рум. caşara)

загон, агароджанае месца на полі, дзе летам трымаюць авечак, кароў.


кашма́

(цюрк. košma)

посцілка з лямцу, зробленага з авечай воўны (пераважна ў качавых народаў).


кашма́р

(фр. cauchemar)

1) цяжкі, жудасны сон;

2) перан. што-н. жахлівае, цяжкае, агіднае.


кашмі́р, кашамі́р

(фр. саchemire, ад Cachemire = назва штата ў Індыі)

лёгкая ваўняная, напаўваўняная або баваўняная тканіна.


кашнэ́

(фр. cache-nez, ад cacher = хаваць + nez = нос)

шыйная хустка або шалік.


кашпо́

(фр. cache-pot, ад cacher = хаваць + pot = гаршчок)

дэкаратыўная ваза, звычайна керамічная, у якую ставяць кветкавы гаршчок.


каштава́ць

(польск. kosztować, ад с.-в.-ням. kosten)

l) мець тую або іншую грашовую вартасць, цану; абыходзіцца ў якую-н. суму;

2) перан. патрабаваць вялікіх намаганняў;

3) спрабаваць на смак;

4) перан. зведваць, зазнаваць (напр. к. гора).


кашта́н

(польск. kasztan < с.-в.-ням. kastāne < лац. castanea, ад гр. kastanon)

дрэва сям. букавых, пашыранае ў субтропіках, якое дае плады ў выглядзе буйнога арэха, а таксама плод гэтага дрэва.


каштары́с

(польск. kosztorys, ад koszt)

фінансавы дакумент, дзе вызначаецца план прыбыткаў і выдаткаў.


кашто́ўнасць

(ад каштоўны)

1) каштоўная рэч;

2) важнасць, значнасць чаго-н.


кашто́ўны

(ад кошт)

1) які дорага каштуе, мае вялікую цану (напр. к-ыя камяні);

2) які мае важнае, істотнае значэнне (напр. к-ая прапанова).


кашырава́ць

(фр. cacher = затуляць)

апрацоўваць механічна кніжны блок.


кашэ́рны

(ад ідыш košer < ст.яўр. kāšēr = чысты)

дазволены рэлігійнымі законамі для ўжывання ў ежу (у веруючых яўрэяў).


каэвалю́цыя

(ад ка- + эвалюцыя)

сумесная эвалюцыя розных, але біялагічна цесна звязаных відаў (напр. паразіты і іх гаспадары, драпежнікі і здабыча, апыляльнікі і апыляемыя расліны).


каэнзі́мы

(ад ка- + энзімы)

тое, што і каферменты.


каэрцыты́метр

(ад лац. coercitio = стрымліванне + -метр)

прыбор для вымярэння каэрцытыўнай сілы (гл. каэрцытыўны).


каэрцытыме́трыя

(ад лац. coercitio = стрымліванне + -метрыя)

адзін са спосабаў магнітнага кантролю паўфабрыкатаў і вырабаў з ферамагнітных сплаваў, у аснову якога пакладзена вымярэнне іх каэрцытыўнай сілы (гл. каэрцытыўны).


каэрцыты́ўны

(ад лац. coercitio = стрымліванне);

к-ая сіла — напружанасць магнітнага поля, якая памяншае магнетызм ферамагнетыку да нуля.


каэсі́т

(ад англ. Coes = прозвішча амер. хіміка)

мінерал з групы кварцу, адна з найбольш шчыльных паліморфных мадыфікацый крэменязёму.


каэфіцые́нт

(лац. coefficiens, -ntis = які ўтварае)

1) лікавы множнік у алгебраічным выразе;

2) велічыня, якая колькасна вызначае якую-н. уласцівасць фізічнага цела (напр. к. цеплаправоднасці).


каю́к

(тур. kayik)

рачное вёслава-паруснае грузавое судна.


каю́р

(ненец. kaoti)

паганяты запрэжаных у нарты сабак або аленяў.


каю́та

(рус. каюта, ад гал. kajuit)

жылое памяшканне для пасажыраў або для каманды на судне.


каю́т-кампа́нія

(ад каюта + кампанія)

агульнае памяшканне для каманды судна, якое служыць сталовай, месцам сходаў і адпачынку.


кая́к

(эскім. kajak)

лёгкая скураная аднамесная лодка з двухлопасцевым вяслом у эскімосаў і іншых народаў Поўначы.


ква́га

(н.-лац. quagga, з мовы гатэнтотаў)

жывёла сям. конепадобных, якая жыве ў Афрыцы.


квадр

(іт. quagro = квадратны)

камень для кладкі сцен, абчэсаны ў выглядзе паралелепіпеда.


ква́дра

(польск. kwadra, ад лац. quadra = чатырохвугольнік)

1) кожная з чатырох фаз Месяца (маладзік, сход, поўня, ветах);

2) перан. стадыя, фаза, перыяд (напр. к. жыцця).


квадра́нт

(лац. quadrans, -ntis = чвэрць)

1) плоскі сектар з цэнтральным вуглом у 90°, чацвёртая частка круга;

2) старадаўні вугламерны астранамічны прыбор для вызначэння вышыні нябесных цел;

3) ваен. прылада для вертыкальнай наводкі гарматы паводле зададзенага вугла ўзвышэння.


квадра́т

(ням. Quadrat, ад лац. quadratus = чатырохвугольны)

1) роўнастаронні прамавугольнік, а таксама ўсё, што мае такую форму;

2) здабытак ад памнажэння якога-н. ліку на самога сябе.


квадра́тны

(ад квадрат)

1) які мае форму квадрата;

2) які мае адносіны да квадрата (напр. к. корань).


квадратры́са

(лац. quadratrix, -icis = якая дзеліць на чатыры часткі)

геаметрычнае месца пунктаў перасячэння прамой, што паварочваецца вакол фіксаванага пункта, і прамой, якая раўнамерна перамяшчаецца паралельна да самой сябе.


квадрату́ра

(лац. quadratura)

1) велічыня плошчы, якая вылічваецца ў квадратных адзінках (напр. к. пакоя);

2) пабудова квадрата, роўнавялікага дадзенай фігуры;

3) астр. адна з канфігурацый 3, такое становішча Сонца, Зямлі і знешняй планеты або Месяца, калі лінія, якая злучае цэнтры Зямлі і Сонца, складае прамы вугал з лініяй цэнтраў Зямлі і планеты або Месяца.


квадрупо́ль

(ад лац. quadrum = чатырохвугольнік + полюс)

сістэма чатырох электрычных зарадаў, якая складаецца з двух дыполяў, электрычныя моманты якіх роўныя па велічыні і процілеглыя па кірунку.


квадры́віум, квадры́вій

(лац. quadrivium = літар. перасячэніе чатырох дарог)

павышаны курс адукацыі ў сярэдневяковай школе, які ішоў услед за трывіумам і ўключаў чатыры прадметы — музыку, арыфметыку, геаметрыю, астраномію.


квадры́га

(лац. quadriga)

двухколая антычная калясніца, запрэжаная чацвёркай коней у адзін рад.


квадрыльён

(фр. quadrillion)

лік, які запісваецца ў выглядзе адзінкі з 15 нулямі, а ў некаторых краінах (напр. у Англіі, Германіі) з 24 нулямі.


квадрырэ́ма

(лац. quadriremis, ад quattuor = чатыры + remus = вясло)

баявы карабель у Стараж. Рыме з чатырма радамі вёсел з кожнага борта.


кваза́р

(англ. quasar, ад quasistellar radiosource = квазізоркавая радыекрыніца)

зоркападобная крыніца касмічнага выпрамянення, якая сілай святла ў многа разоў пераўзыходзіць Сонца.


квазі-

(лац. quasi = нібы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «несапраўдны», «уяўны».


квазіізатрапі́я

(ад квазі + ізатрапія)

ізатрапія, якая выяўляецца толькі ў галінах горных парод, што змяшчаюць дастатковую колькасць структурных элементаў, арыентаваных ва ўсіх напрамках.


квазіі́мпульс

(ад квазі- + імпульс)

вектарная велічыня, аналагічная імпульсу, якая характарызуе стан квазічасцінкі ў перыядычных сістэмах.


квазімо́да

(фр. Quasimodo = персанаж рамана В. Гюго «Сабор Парыжскай Богамацеры»)

перан. пачварны чалавек.


квазіо́птыка

(ад квазі- + оптыка)

галіна фізікі, якая вывучае пашырэнне электрамагнітных хваль з даўжынёй хвалі, меншай за 1—2 мм, ва ўмовах, калі пашырэнне хваляў падначальваецца законам геаметрычнай оптыкі, але дыфракцыйныя з’явы таксама маюць істотнае значэнне.


квазіры́нак

(ад квазі- + рынак)

сфера таварнага абмену, якая не базіруецца на сапраўдных рыначных адносінах і законах; ілжывы рынак.


квазістаты́чны

(ад квазі- + статычны);

к. працэс — працэс у фізічнай або хімічнай сістэме, які працякае настолькі марудна, што стан сістэмы ў любы момант часу можна лічыць раўнаважным.


ква́кер

(англ. quaker = літар. той, хто трасецца)

член хрысціянскай рэлігійнай секты, пашыранай у Англіі і ЗША, якая адмаўляе свяшчэннікаў, прапаведуе пацыфізм.


кваліме́трыя

(ад лац. qualis = які па якасці + -метрыя)

галіна навукі, якая вывучае і рэалізуе метады колькаснай ацэнкі якасці прадукцыі.


квалітаты́ўны

(лац. qualitativus)

якасны (напр. к-ыя змены).


кваліфікава́ць

(с.-лац. qualificare = акрэсліваць уласцівасці)

1) вызначаць ступень падрыхтаванасці да працы (напр. к. рабочага);

2) характарызаваць прадмет, дзеянне, адносячы яго да якой-н. катэгорыі (напр. к. тавары, к. паводзіны).


кваліфіка́цыя

(с.-лац. qualificatio)

1) ступень падрыхтаванасці чалавека да якой-н. працы (напр. спецыяліст высокай к-ыі);

2) рабочая прафесія, спецыяльнасць (напр. к. механіка);

3) характарыстыка прадмета, дзеяння, аднясенне яго да якой-н. катэгорыі (напр. к. тавараў масавага ўжытку).


квант

(ням. Quant, ад лац. quantum = колькі)

найменшая колькасць, на якую можа змяняцца дыскрэтная па сваёй прыродзе фізічная велічыня (дзеянне, энергія і інш.).


квантава́ць

(ад лац. quantum = колькі)

праводзіць дыскрэтызацыю.


квантаме́тр

(ад квант + -метр)

прыбор, які аналізуе хімічны састаў рэчыва па яго выпрамяненню.


ква́нтар

(ад лац. quantum = колькі)

лог. аператар, які пераводзіць адну слоўную форму ў другую.


квантытаты́ўны

(с.-лац. quantitativus)

кніжн. колькасны;

к-ае вершаскладанне — сістэма вершаскладання, заснаваная на колькасных суадносінах метрычных паказчыкаў у вершы.


квантыфіка́цыя

(ад лац. quantum = колысі + -фікацыя)

колькаснае выражэнне якасных прымет (напр. ацэнка ў балах майстэрства спартсменаў).


кварк

(англ. quark = нешта няпэўнае, містычнае — неалагізм ірландскага пісьменніка Дж.Джойса)

гіпатэтычная часціца, з якіх, як мяркуецца, складаюцца элементарныя часціцы (адроны).


ква́рта

[польск. kwarta, ад лац. quarta (pars) = чацвёртая частка]

1) невялікі металічны кубак для піцця;

2) даўнейшая мера вадкіх і сыпкіх рэчываў, роўная чацвёртай частцы гарца (0,70577 л);

3) муз. чацвёртая ступень дыятанічнай гамы; інтэрвал, які ахоплівае 4 ступені.


кварта́л

(польск. kwartał, ад с.лац. quartalis)

1) частка тэрыторыі горада- абмежаваная з чатырох бакоў вуліцамі;

2) чацвёртая частка года (3 месяцы);

3) адзін з квадратных участкаў, на якія разбіваецца лес.


квартэрдэ́к

(англ. quarterdeck)

прыўзнятая частка верхняй палубы ў кармавой частцы судна.


квартэро́н

(ісп. cuarterón, ад лац. quartus = чацвёрты)

назва асобы ў Амерыцы, адзін з продкаў якой у трэцім пакаленні быў неграм.


квартэ́т

(іт. quartetto)

1) музычны твор для чатырох інструментаў або галасоў;

2) ансамбль з чатырох выканаўцаў (музыкантаў або спевакоў).


кварц

(ням. Quarz)

1) найбольш распаўсюджаны мінерал, які сустракаецца ў выглядзе крышталёў і суцэльнай зярністай масы; двухвокіс крэмнію;

2) апрамяненне кварцавай лямпай з лячэбнай мэтай (назначыць к.).


кварцы́т

(ад кварц)

метамарфічная горная парода, якая складаецца пераважна з кварцу.


кватар’е́р

(ням. Quartierherr)

службовая асоба ў вайсковых часцях, якая пры перамяшчэнні войска пасылаецца ўперад для падрыхтоўкі кватэр або выбару бівакоў.


кватарма́йстар

(ням. Quartiermeister)

службовая асоба ў арміях некаторых краін, якая займаецца размяшчэннем войск па кватэрах і забеспячэннем іх харчамі і фуражом.


кватрачэ́нта

(іт. quattrocento = чатырыста)

італьянская назва 15 ст., перыяду ранняга Адраджэння ў італьянскай культуры.


кватэ́ра

(польск. kwatera, ад ням. Quartier)

1) частка жылога дома, якая складаецца звычайна з некалькіх пакояў і мае асобны выхад;

2) памяшканне, якое часова наймаецца ў каго-н. для жылля;

3) мн. месца размяшчэння войск у населеным пункце.


кватэ́рка

(польск. kwaterka)

даўнейшая мера вадкіх і сыпкіх рэчываў, роўная чацвёртай частцы кварты (0,17644 л).


кватэрніе́ны

(фр. quaternion, ад лац. quaterni = па чатыры)

сістэма лікаў, што мае чатыры адзінкі, для якой справядлівыя ўсе асноўныя законы дзеянняў, акрамя камутатыўнага закона множання.


квебра́ха

(ісп. quebracho, ад quebrar = ламаць + hacha = сякера)

дрэва сям. анакардыевых, пашыранае ў Паўд. Амерыцы; дае цвёрдую, цяжкую драўніну і дубільны экстракт.


квеза́ль

(ісп. quetzal, ад індз. quetsalli)

птушка атрада трагонаў з доўгімі верхнімі пёрамі, што цалкам закрываюць хвост, якая водзіцца ў горных лясах Цэнтр. Амерыкі.


кверуля́нт

(ад лац. querulus = які скардзіцца)

суцяжнік, зводнік.


квершла́г

(ням. Querschlag)

1) гарызантальная або нахільная падземная горная вырабатка, якая праходзіць па пустых пародах пад вуглом да месца залягання карысных выкапняў.


кве́стар

(лац. quaestor)

1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла розныя функцыі (адміністратыўныя, судовыя, фінансавыя);

2) службовая асоба, якая загадвае адміністрацыйна-гаспадарчай часткай у парламентах некаторых заходнееўрапейскіх краін;

3) паліцэйскі чын у Італіі.


квесту́ра

(лац. quaestura)

1) пасада і абавязкі квестара;

2) мясцовае паліцэйскае ўпраўленне ў Італіі.


квіеты́зм

(фр. quietisme, ад лац. quietis = спакойны, бестурботны)

1) містычнае вучэнне ў каталіцызме, якое прапаведуе пакорлівасць, пасіўна-сузіральныя адносіны да жыцця;

2) непраціўленне, пасіўныя адносіны да жыцця.


квіз

(англ. quiz)

радыё- або тэлевізійная гульня ў пытанні і адказы на розныя тэмы з прызамі для пераможцаў; літаратурная, музычная ці якая-н. іншая віктарына.


квікстэ́п

(англ. quickstep = літар. хуткі крок)

разнавіднасць хуткага факстроту, парны англійскі танец свабоднай кампазіцыі.


квіна́рый

(лац. quinarius = пяціскладовы)

рымская сярэбраная манета, якую чаканілі з перапынкамі ад 269 г. да н.э. да 3 ст. н.э.


кві́нта

(лац. quinta = пятая)

1) муз. пятая ступень дыятанічнай гамы; інтэрвал, які ахоплівае 5 ступеней;

2) самая высокая па тону струна скрыпкі.


квінта́л

(ісп. quintal, ад ар. qintar)

мера вагі ў многіх краінах Лац. Амерыкі, роўная 100 фунтам (лібрам).


квінто́ль

(ад лац. quintus = пяты)

муз. пяцідольная рытмічная фігура.


квінтыльён

(фр. quintillion)

лік, які запісваецца ў выглядзе адзінкі з 18 нулямі, а ў некаторых краінах (напр. у Англіі, Германіі) з 30 нулямі.


квінтэсе́нцыя

(с.-лац. quinta essentia = пятая сутнасць)

аснова, самая сутнасць чаго-н.


квінтэ́т

(іт. quintetto)

1) музычны твор для пяці інструментаў або галасоў;

2) ансамбль з пяці выканаўцаў (музыкантаў або спевакоў).


квінці́ла

(ісп. quintillo, ад лац. quintus = пяты)

страфа з пяці вершаваных радкоў, злучаных дзвюма рыфмамі або клаўзуламі, пяцірадкоўе.


квіпракво́

(лац. qui рго quo = літар. хто замест каго)

непаразуменне, што ўзнікла ў выніку таго, што адна асоба, паняцце, рэч прынята за другую;

2) перан. блытаніна, неверагодная прыгода.


квірына́л

(лац. Quirinalis = назва аднаго з сямі пагоркаў, на якіх узнік Рым)

урад у манархічнай Італіі.


квіры́ты

(лац. quirites)

афіцыйная назва паўнапраўных грамадзян у Стараж. Рыме.


кві́слінг

(нарв. W. Quisling = прозвішча лідэра фашысцкай партыі ў Нарвегіі ў 1933—1945 гг.)

перан. здраднік радзімы.


квіт

(польск. kwit < с.-в.-ням. quit, ад с.-лац. quitus = вольны)

тое, што і квітанцыя.


квіта́нцыя

(ст.-польск. kwitancyja, ад с.-лац. quietantia)

афіцыйная распіска ў атрыманні ад каго-н. грошай, каштоўнасцей, дакументаў (напр. паштовая к.).


кво́рум

[лац. quorum (praesentia sufficit) = якіх (прысутнасць дастатковая)]

колькасць прысутных на якім-н. сходзе, пасяджэнні, неабходная для прызнання яго рашэнняў сапраўднымі.


кво́та

(польск. kwota, ад с.-лац. quota)

1) частка, пай, норма;

2) доля ўдзелу ў вытворчасці і збыце прадукцыі для кожнага з удзельнікаў якога-н. эканамічнага аб’яднання (напр. падатковая к.);

3) мінімум галасоў, неабходны для атрымання на выбарах аднаго дэпутацкага мандата.


кеб

(англ. cab)

аднаконны экіпаж у Англіі.


ке́гель

(ням. Kegel)

памер друкарскай літары (у вышыню), вызначаны ў друкарскіх пунктах.


кегельба́н

(ням. Kegelbahn)

1) памост для пастаноўкі кегляў і катання шароў;

2) памяшканне для гульні ў кеглі.


ке́глі

(ням. Kegel)

1) гульня, якая заключаецца ў збіванні шаром драўляных або пластмасавых слупкоў (кегляў), расстаўленых на спецыяльным памосце;

2) драўляныя або пластмасавыя слупкі для гэтай гульні.


кедр

(гр. kedros)

вечназялёнае хвойнае дрэва сям. сасновых, пашыранае ў Міжземнамор’і, гарах Малой Азіі, Гімалаях; культывуецца як дэкаратыўнае.


ке́ды

(рус. кеды, ад англ. Kads = уласнае імя)

лёгкі спартыўны абутак з прарызіненай тканіны на мяккіх рабрыстых гумавых падэшвах.


кейнсія́нства

[ад англ. J. Keynes = прозвішча англ. эканаміста (1883—1946)]

эканамічная тэорыя, якая абгрунтоўвае неабходнасць актыўнага ўмяшальніцтва ўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць для забеспячэння бесперапыннага працэсу грамадскай вытворчасці.


ке́йпер

(ням. Keuper)

тоўшча страката-каляровых кантынентальных і лагунных адкладанняў верхняга трыясу на тэрыторыі Цэнтр. Еўропы.


кейф

гл. кайф.


кек

(англ. cake = зацвердзяваць)

слой цвёрдых часцінак, які застаецца пасля фільтрацыі суспензій, або нерастваральныя рэшткі пасля вышчалачвання вышчалочвання каштоўных кампанентаў з руды.


кекенме́дынгі

(дацк. kokkenmodding = кухонныя адыходы)

скапленні скопішчы ракавін і касцей з вугальнымі праслойкамі, каменнымі прыладамі і іншымі рэчамі, якія знаходзяцца ў адкладах часоў неаліту на месцы стаянак старажытных рыбакоў і паляўнічых.


кекс

(англ. cakes = пірожныя)

кандытарскі выраб са здобнага цеста з разынкамі або карынкай.


кекуо́к

(англ. cakewalk)

танец амерыканскіх неграў, які ўвайшоў у моду ў пач. 20 ст. у Амерыцы і Еўропе.


ке́лар

(лац. cellarius)

манах, які загадвае манастырскай гаспадаркай, эканом.


ке́ліх

(польск. kielich, ад с.-в.-ням. kelch)

вялікая чарка, чаша.


ке́лля

(с.-гр. kella, ад гр. kellion)

1) пакой манаха (манашкі) у манастыры;

2) перан. невялікі пакой адзінокага чалавека.


кело́ід

(ад гр. kele = пухліна + -оід)

пухлінападобнае разрастанне злучальнай тканкі скуры, якое развіваецца пасля траўмы або вынікае мімавольна на непашкоджанай паверхні скуры.


ке́львін

[англ. W. Kelvin = прозвішча англ. фізіка (1824—1907)]

адзінка тэмпературы па тэрмадынамічнай шкале ў Міжнароднай сістэме адзінак (СI), роўная 1/273,16 частцы тэрмадынамічнай тэмпературы трайнога пункта вады.


ке́льма

гл. кельня.


ке́льнер

(ням. Kellner)

афіцыянт рэстарана, піўной, кавярні і інш. у заходнееўрапейскіх краінах.


ке́льня, ке́льма

(польск. kielnia, ад с.-в.-ням. kelle)

прылада муляра, тынкоўшчыка ў выглядзе трохвугольнай лапаткі для нанясення раствору на мур.


кельт

(п.-лац. celtus = долата)

старажытны полы ўнутры бронзавы тапор з каленчатым дзяржаннем, які быў распаўсюджаны ў 2—1 тысячагоддзях да н.э.


кемалі́зм

[ад тур. A. Qemal = імя тур. палітычнага дзеяча (1881—1938)]

турэцкі буржуазна-нацыянальны рух, які ўзнік у 1919 г. і прывёў да перамогі рэвалюцыі ў 1923 г.


ке́мбрый

(англ. Cambria = даўняя назва правінцыі Уэльс у Англіі)

першы перыяд палеазойскай эры геалагічнай гісторыі Зямлі, які распачаўся каля 570 млн. гадоў таму назад і працягваўся 70 млн. гадоў, а таксама пласты горных парод, якія ўтварыліся ў той час.


кембры́йскі

(ад англ. Cambria = даўняя назва правінцыі Уэльс у Англіі);

к. перыяд — тое, што і кембрый.


ке́мінг

(англ. camping)

спецыяльна абсталяваны лагер для аўтатурыстаў.


кен

(яп. ken)

1) мера даўжыні ў Японіі, роўная 1,8 м;

2) асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Японіі.


кената́ф

(гр. kenotaphion, ад kenos = пусты + taphos = магіла)

надмагільны помнік, пастаўлены не на месцы пахавання нябожчыка (напр. калі чалавек загінуў на чужыне).


кенатро́н

(ад гр. kenos = пусты + -трон)

двухэлектродная электронная вакуумная лямпа, прызначаная для выпрамлення пераменнага току.


кена́ф

(цюрк. kenaf, ад перс. kanap)

травяністая расліна сям. мальвавых, пашыраная ў Індыі, Кітаі, Бразіліі, ЗША, з валакна якой вырабляюць шпагат, канаты, мешкавіну, а таксама валакно гэтай расліны.


кенгуру́

(англ. kangaroo, ад аўстрал. Kangaroo = назва вострава)

сумчатае аўстралійскае млекакормячае з доўгімі заднімі і кароткімі пярэднімі нагамі, якое перамяшчаецца скачкамі.


кенды́р

(тур. kendir = каноплі)

травяністая расліна сям. барвенкавых, пашыраная пераважна ў субтропіках, валакно якой выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай прамысловасці.


кеніяпітэ́к

(н.-лац. kenyapithecus)

вымерлая чалавекападобная малпа, блізкая да рамапітэка, якая жыла ў верхнім міяцэне.


кента́ўр

(гр. kentauros)

міфічная істота з конскім тулавам і чалавечымі галавой і торсам у старажытнагрэчаскай міфалогіі.


кентра́нтус

(н.-лац. kentranthus)

травяністая расліна сям. валяр’янавых з дробнымі ярка-чырвонымі або белымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Цэнтр. Еўропе і Міжземнамор’і; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ке́нэль

[англ. cennel (coal)]

разнавіднасць сапрапеліту, якая змяшчае вялікую колькасць мікраспор.


ке́пі

(фр. képi)

1) фуражка з невялікім цвёрдым донцам і прамым казырком (у арміях некаторых краін і ў рускіх гімназістаў 19 ст.);

2) мужчынскі летні мяккі галаўны ўбор з казырком без аколыша.


керага́з

[рус. керогаз, ад керо(синовый) газ]

бясшумны прымус, у якім згарае газа.


керамзі́т

(ад гр. keramos = гліна)

порысты будаўнічы матэрыял у выглядзе гравію, шчэбню або пяску, які вырабляецца паскораным абпальваннем легкаплаўкіх глін.


керамзітабето́н

(ад керамзіт + бетон)

лёгкі бетон, атрыманы з керамзіту і цэменту.


кера́міка

[гр. keramike (techne) = ганчарнае майстэрства]

1) агульная назва розных вырабаў з абпаленай гліны (маёліка, тэракота, фарфор, фаянс і інш.);

2) маса, з якой атрымліваюць такія вырабы;

3) ганчарная вытворчасць.


керамі́т

(ад гр. keramis = чаратца)

выпаленая цэгла-брусчатка.


керамі́чны

(гр. keramikos)

які мае адносіны да керамікі; зроблены з керамікі.


кераргіры́т

(ад гр. keras = рог + argyros = серабро)

мінерал класа самародных металаў бурага, жаўтаватага, зеленаватага колеру; руда серабра.


кератако́кус

(н.-лац. keratococcus)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. анкістрадэсмавых, якая трапляецца ў сырых месцах, каля асновы дрэў, у вадаёмах.


кератапла́стыка

(ад гр. keras, -atos = рог + пластыка)

перасадка рагавіцы вока пры бельмах з мэтай вяртання зроку.


кератафі́р

[ад гр. keras, -atos = рог + (пар)фір]

магматычная горная парода, якая складаецца з дробназярністай масы і ўкрапаных крышталёў, пераважна альбіту.


керато́з

(ад гр. keras, -atos = рог)

патаўшчэнне рагавога слоя скуры, характэрнае для шэрагу незапаленчых захворванняў яе.


кератынатро́фы

(ад гр. keras, -atos = рог + -трофы)

група грыбоў, якія пасяляюцца на поўсці, рагах і капытах жывёл, пер’і птушак, рагавых тканках чалавека (напр. трыхафітон, ктэнаміцэс, мікраспорыум, эпідэрмафітон); узбуджальнікі мікозаў.


кераты́т

(ад гр. keras, -atos = рог)

запаленне рагавой абалонкі вока.


кераці́н

(ад гр. keras, -atos = рог)

бялковае рэчыва, састаўная частка рагавога слоя валасоў, ногцяў, капытоў, рагоў і інш.


ке́рвель, ке́рбель

(гал. kervel, ням. Kerbel)

травяністая расліна сям. парасонавых з зубчастым лісцем і дробнымі белымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Еўразіі; лекавая, вострапрыпраўная і меданосная.


ке́рлінг

(англ. curling)

спартыўная гульня, мэта якой трапіць пушчанай па лёдзе бітой у намаляваную на ім мішэнь.


керме́ты

[ад кер(аміка) + мет(ал)]

матэрыялы, у якіх аб’яднаны ўласцівасці керамічных рэчываў (высокая цвёрдасць, тугаплаўкасць і інш.) і металаў (напр. значная цеплаправоднасць, пластычнасць).


керн

(ням. Kem)

1) парода, грунт, якія бяруць для пробы пустацелым інструментам, напр. бурам пры бурэнні свідравін;

2) пункт, які наносіцца кернерам пры разметцы загатовак для далейшай апрацоўкі.


ке́рнер

(ням. Körner)

слясарны інструмент у выглядзе завостранага стальнога стрыжня, які прымяняецца пры разметцы загатовак для далейшай апрацоўкі.


ке́сар

(гр. kaisar, ад лац. Caesar = прозвішча Юлія Цэзара)

тое, што і цэзар.


кесо́н

(фр. caisson)

1) воданепранікальная камера, якую апускаюць на дно мора ці ракі пры падводных работах;

2) стальная каробка ў металургічных печах, у якой цыркулюе вада для ахаладжэння;

3) архіт. паглыбленне ў форме геаметрычнай фігуры на столі або на ўнутранай паверхні аркі.


ке́та

(рус. кета, ад эвенк. keta)

марская прамысловая рыба сям. ласасёвых.


кетгу́т

(англ. catgut)

ніці з кішак дробнай рагатай жывёлы, якія выкарыстоўваюць пры хірургічных аперацыях для ўнутраных швоў і перавязкі сасудаў.


кетме́нь

(цюрк. ketmen)

сельскагаспадарчая прылада тыпу матыкі, якой у Сярэд. Азіі акучваюць пасевы, капаюць і чысцяць арыкі.


кето́зы

(ням. Ketosen)

монацукрыды, у малекулах якіх прысутнічае кетонавая група.


кето́н

[ад к(альцый) + (ац)этон]

арганічнае злучэнне, якое змяшчае карбанільную групу, звязаную з двума вуглевадароднымі радыкаламі1.


кетса́ль

(ісп. quetzal, ад індз. quetsalli = назва гпушкі)

1) грашовая адзінка Гватэмалы, роўная 100 сентава;

2) тое, што і квезаль.


кетч

(англ. catch = лавіць)

разнавіднасць прафесійнай спартыўнай барацьбы, якая дазваляе любыя сілавыя прыёмы.


ке́тчуп

(англ. ketchup)

востры таматны соус са спецыямі.


кефаламе́трыя

(ад гр. kephale = галава + -метрыя)

сістэма вымярэння галавы чалавека пры дапамозе антрапаметрычных інструментаў.


кефа́ль

(гр. kephale = галава)

марская прамысловая рыба атрада кефалепадобных са сплюснутым з бакоў целам.


кефі́р

(рус. кефир, ад асец. k’aepy)

густы кіславаты напітак, які вырабляецца з каровінага малака шляхам спіртавога і малочнакіслага браджэння.


кефі́рыян

(н.-лац. kephyrion)

аднаклетачная залацістая водарасць сям. эўхрамулінавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах.


кеч

(англ. ketch)

невялікае двухмачтавае паруснае судна.


к’ёкенме́дынгі

(дацк. kokkenmodding = кухонныя рэшткі)

скапленне скопішча ракавін, касцей рыб і жывёл па берагах мораў і рэк, дзе былі стаянкі першабытных людзей эпохі мезаліту і неаліту.


кі́барг

[ад кіб(ернетыка) + арг(анізм)]

прыстасаванне, у якім у пэўнай меры здзейснены сімбіёз фізічных і інтэлектуальных здольнасцей чалавека і тэхнічных сродкаў аўтаматыкі.


кіберне́тыка

(гр. kybernetike = майстэрства кіраваць)

навука аб агульных заканамернасцях працэсаў атрымання, зберажэння, перадачы і пераўтварэння інфармацыі ў машынах, жывых арганізмах і грамадстве.


кібі́тка

(рус. кибитка, ад тат. kibit = лаўка, магазін)

1) крытая павозка;

2) лёгкае пераноснае жыллё ў качавых народаў.


кі́вер

(рус. кивер, з усх. моў)

высокі галаўны ўбор, які насілі ў еўрапейскіх арміях у 18—19 ст.


кі́ві

(палінез. kivi)

птушка групы бескілявых з кароткімі моцнымі нагамі, доўгай гібкай дзюбай і неразвітымі крыламі; пашырана ў Новай Зеландыі; жыве ў густых зарасніках.


ківо́рый

(гр. kiborion)

даразахавальніца, пазней алтарны балдахін, які падтрымліваецца калонамі, у хрысціянскіх храмах.


ківо́т

(гр. kibotos)

зашклёная створкавая рама або шафка для абразоў.


кіднэ́пінг

(англ. kidnapping, ад kidnap = красці)

выкраданне людзей (часцей дзяцей), каб атрымаць выкуп.


кіёск

(фр. kiosque, ад перс. kuszk = павільён)

невялікі лёгкі будынак для дробнага гандлю (напр. газетны к.).


кізельгу́р

(ням. Kieselgur)

інфузорная зямля, рыхлая, лёгкая і порыстая горная парода, якая выкарыстоўваецца ў шкляной, керамічнай і іншых галінах прамысловасці.


кізеры́т

(ад ням. D. Kieser = прозвішча ням. натураліста)

мінерал класа сульфатаў, бясколерны або шаравата-белага, жаўтаватага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для атрымання магнію і эпсаміту.


кізі́л

(цюрк. kizil = чырвоны)

невялікае дрэва або куст сям. кізілавых, пашыраныя на поўдні Еўропы, у гарах Азіі, Паўн. Амерыцы, а таксама цёмна-чырвоны кіслы і даўкі плод гэтай расліны.


кізя́к

(цюрк. tizek)

гной з дамешкай саломы, які ў Сярэд. Азіі высушваецца ў выглядзе цаглін і выкарыстоўваецца як паліва.


кікбо́ксінг

(ад англ. kick = удараць нагой + box = біць кулаком)

від спорту, які аб’ядноўвае тэхніку і правілы бокса з прыёмамі ўсходніх адзінаборстваў — каратэ і тэквандо; бокс у спалучэнні з ударамі нагамі.


кікс

(англ. kicks)

няўдалы ўдар кіем па шары ў більярднай гульні.


кікста́ртэр

(ад англ. kick = штуршок + стартэр)

прыстасаванне для запуску матацыклетнага рухавіка падштурхоўваннем педалі нагой.


кіл

(тур. kil)

гліністая горная парода зялёна-жоўтага або светла-жоўтага колеру, якая змяшчае вялікую колькасць шчолачаў; выкарыстоўваецца для ачысткі нафтапрадуктаў, мыцця бялізны ў марской вадзе і інш.


кіла-

(фр. kilo, ад гр. chilioi = тысяча)

. першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «тысяча».


кілава́т

(ад кіла- + ват)

адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току, роўная 1000 ват.


кілаво́льт

(ад кіла- + вольт)

адзінка розніцы электрычных патэнцыялаў, электрычнага напружання і электрарухальнай сілы, роўная 1000 вольт.


кілаво́льт-ампе́р

(ад кілаволып + ампер)

адзінка вымярэння сілы электрычнага току (здабытку з ліку кілавольт на лік ампераў).


кілаге́рц

(ад кіла- + герц)

адзінка частаты ваганняў, роўная 1000 герц.


кілагра́м

(ад кіла- + грам)

асноўная адзінка масы ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная масе міжнароднага прататыпу кілаграма (плацінавай цыліндрычнай гіры, якая захоўваецца ў Нацыянальным архіве Францыі).


кілаграмаме́тр

(ад кілаграм + метр)

адзінка вымярэння энергіі (работы), роўная рабоце, што затрачваецца для падняцця масы ў 1 кілаграм на вышыню 1 метр.


кілагра́м-кало́рыя

(ад кілаграм + калорыя)

тое, што і кілакалорыя.


кілагра́м-ма́са

(ад кілаграм + маса)

адзінка масы ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная 1000 г.


кіладжо́уль

(ад кіла- + джоуль)

кратная адзінка энергіі ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная 1000 джоуляў.


кілакало́рыя

(ад кіла- + калорыя)

адзінка колькасці цяпла, роўная 1000 калорый.


кілалі́тр

(ад кіла- + літр)

мера ёмістасці, роўная 1000 літраў.


кіламе́тр

(ад кіла- + метр)

адзінка даўжыні ў метрычнай сістэме мер, роўная 1000 метраў.


кіламетра́ж

(фр. kilométrage)

працягласць у кіламетрах.


кілапарсе́к

(ад кіла- + парсек)

адзінка вымярэння астранамічных адлегласцей, роўная 1000 парсекаў.


кілапо́нд

(ад кіла- + лац. pondus = цяжар)

назва кілаграм-сілы, якую ўжываюць у Германіі і іншых краінах.


кілато́на

(ад кіла- + тона)

умоўная адзінка вымярэння магутнасці ядзернага зарада (або выбуху), якая адпавядае магутнасці ўзрыву тысячы тон трынітраталуолу.


кіле́ктар

(гал. kiellichter)

судна з магутнымі грузапад’ёмнымі сродкамі для пад’ёму затануўшых затанулых якараў і выканання іншых партовых работ.


кі́лік

(гр. kyliks)

старажытнагрэчаскі гліняны сасуд для піцця віна.


кілі́м

(тур., кр.-тат. kilim)

шарсцяны бязворсавы дыван ручной работы.


кіль

(гал. kiel)

1) брус, які праходзіць уздоўж судна пасярэдзіне яго дна;

2) нерухомая вертыкальная частка хваставога апярэння самалёта, дырыжабля;

3) прадаўгаваты выраст на грудной косці, да якога прымацаваны грудныя мышцы ў птушак і некаторых млекакормячых (напр. у кажаноў, крата).


кільбло́к

(англ. keelblock)

падпора ў выглядзе брусоў, накладзеных адзін на адзін, на якую ставіцца судна ў доку ў час будавання.


кільва́тэр

(гал. kielwater)

струмень вады, які застаецца ў час руху ззаду судна; ісці ў кільватэры — рухацца ў адну лінію.


кі́лька

(рус. килька, ад эст. kilu)

невялікая марская прамысловая рыба сям. селядцовых.


кі́льсан

(англ. keelson)

падоўжная бэлька на судне, якая размешчана зверху шпангоутаў паралельна кілю.


кімагра́фія

(ад гр. kyma = хваля + -графія)

метад даследавання дзейнасці пэўных органаў (напр. сэрца, вен, мышцаў) пры дапамозе кімографа.


кімано́

(яп. kimono)

1) традыцыйнае мужчынскае і жаночае адзенне ў японцаў — халат з поясам і шырокімі рукавамі;

2) асобы крой рукава ў жаночым адзенні.


кімберлі́т

(ад англ. Kimberley = назва горада ў Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы)

магматычная горная парода чорнага колеру з сінім або зялёным адценнямі, алмазаносная.


кімва́л

(гр. kymbalon)

старадаўні ўдарны музычны інструмент, які складаецца з дзвюх медных талерак.


кімо́граф

(ад гр. kyma = хваля + -граф)

прыбор для графічнай рэгістрацыі ціску крыві, скарачэння мышцы і інш.


кін

(яп. kin)

мера вагі ў Японіі, роўная 600 г.


кіна-

(гр. kineo = рухаю)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «кіно», «кінематаграфія».


кінаакцёр

(ад кіна- + акцёр)

акцёр, які знімаецца ў кінафільмах.


кінаальмана́х

(ад кіна- + альманах)

кінафільм, які складаецца з некалькіх самастойных фільмаў, аб’яднаных агульнай тэмай, адным жанрам і інш.


кінаапера́тар

(ад кіна- + аператар)

спецыяліст, які знімае кінафільм.


кінаарты́ст

(ад кіна- + артыст)

тое, што і кінаакцёр.


кінаархі́ў

(ад кіна- + архіў)

установа, у якой захоўваюцца кінафільмы і кінаматэрыялы.


кінаатэлье́

(ад кіна- + атэлье)

спецыяльна абсталяванае памяшканне для здымкі кінафільмаў.


кінааўтама́т

(ад кіна- + аўтамат)

электронна-вылічальная ўстаноўка, якая дазваляе паказваць адзін з фільмаў па выбару большасці гледачоў.


кінава́р

(гр. kinnabari)

мінерал чырвонага колеру класа сульфідаў, а таксама фарба з яго.


кінагра́ма

(ад кіна- + -грама)

зарэгістраваны на кінаплёнцы паслядоўны шэраг якіх-н. дзеянняў, рухаў і інш.


кінадакуме́нт

(ад кіна- + дакумент)

дакументальны кінафільм, дакументальныя кінакадры.


кінадраматургі́я

(ад кіна- + драматургія)

сукупнасць кінасцэнарыяў, тэорыя пабудовы кінасцэнарыяў.


кінадыло́гія

(ад кіна- + дылогія)

два кампазіцыйна самастойныя кінафільмы, звязаныя агульнасцю сюжэту, дзеючых асоб.


кінадэтэкты́ў

(ад кіна- + дэтэктыў)

кінафільм, тэмай якога з’яўляецца раскрыццё злачынства, работа разведчыкаў і інш.


кіна́зы

(ад гр. kineo = рухаю)

1) ферменты класа трансферазаў, якія каталізуюць перанос фасфатных лішкаў з адэназінтрыфосфарнай кіслаты на розныя субстраты (бялкі, вугляводы і інш.) у клетках і тканках арганізма;

2) ферменты, якія садзейнічаюць ператварэнню неактыўнай формы ферменту на актыўную.


кінаінфарма́цыя

(ад кіна- + інфармацыя)

інфармацыя пра бягучыя падзеі сродкамі кіно.


кінака́др

(ад кіна- + кадр)

асобная сцэна або эпізод з кінафільма.


кінакаме́дыя

(ад кіна- + камедыя)

кінафільм камедыйнага зместу.


кінака́мера

(ад кіна- + камера)

апарат, прызначаны для здымкі кінафільмаў.


кінакампа́нія

(ад кіна- + кампанія)

аб’яднанне па вытворчасці кінафільмаў.


кінаканцэ́рт

(ад кіна- + канцэрт)

канцэрт песень і музычных твораў з кінафільмаў.


кінакла́сіка

(ад кіна- + класіка)

выдатныя творы кінамастацтва, якія на доўга захоўваюць сваё мастацкае значэнне.


кінакры́тыка

(ад кіна- + крытыка)

аналіз і крытычная ацэнка кінафільмаў.


кіналабарато́рыя

(ад кіна + лабараторыя)

спецыяльнае памяшканне па тэхнічнай апрацоўцы кінафільма.


кіналекто́рый

(ад кіна- + лекторый)

цыкл лекцый з дэманстрацыяй кінафільмаў.


кінало́гія

(ад гр. kyon, kynos = сабака + -логія)

раздзел заалогіі, якія вывучае сабак.


кінаманапо́лія

(ад кіна- + манаполія)

аб’яднанне па вытворчасці кінафільмаў.


кінаманта́ж

(ад кіна- + мантаж)

злучэнне асобна знятых частак кінафільма ў цэласны кінатвор.


кінаму́зыка

(ад кіна- + музыка)

інструментальная і вакальная музыка, якая выконваецца ў кінафільме.


кінанаве́ла

(ад кіна- + навела)

невялікі кінафільм з апавядальным сюжэтам.


кінао́птыка

(ад кіна- + оптыка)

аптычная кінаапаратура.


кінапавільён

(ад кіна- + павільён)

пастаянная або часовая пабудова, прызначаная для кіназдымак.


кінапанара́ма

(ад кіна- + панарама)

1) панарамны кінафільм, пры дэманстрацыі якога ствараецца эфект прысутнасці гледача на месцы дзеяння;

2) кінатэатр для дэманстрацыі панарамных фільмаў;

3) кінафільм з шырокім і шматгранным паказам якіх-н. падзей.


кінапрае́ктар

(ад кіна- + праектар)

апарат, прызначаны праектаваць кінафільмы на экран.


кінапрае́кцыя

(ад кіна- + праекцыя)

праектаванне кінафільмаў на экран пры дапамозе кінапраектара.


кінарама́н

(ад кіна- + раман)

мастацкі кінафільм, які ахоплівае шырокае кола жыццёвых з’яў і падзей.


кінары́нхі

(н.-лац. kinorhyncha)

клас нематгельмінтаў, чэрві з пляскатым целам даўжынёй да 1 мм, расчлененым на ўчасткі, з венчыкам шыпоў або кручкоў і хабатком, якія жывуць у марскім грунце.


кінарэжысе́р

(ад кіна- + рэжысёр)

пастаноўшчык, рэжысёр кінафільма.


кінарэпарцёр

(ад кіна- + рэпарцёр)

кінааператар, які працуе ў галіне кінарэпартажу.


кінасеа́нс

(ад кіна- + сеанс)

час, на працягу якога дэманструецца фільм, а таксама сама дэманстрацыя яго.


кінасту́дыя

(ад кіна- + студыя)

прадпрыемства па вытворчасці кінафільмаў, дзе спалучаюцца мастацка-творчыя і вытворча-тэхнічныя працэсы.


кінасцэна́рый

(ад кіна- + сцэнарый)

літаратурны твор, на аснове якога ствараецца кінафільм.


кінатрыло́гія

(ад кіна- + трылогія)

тры кампазіцыйна самастойныя кінафільмы, звязаныя агульнасцю сюжэту.


кінатэадалі́т

(ад кіна- + тэадаліт)

прыбор для кіназдымкі лятальнага апарата, каб дакладна вызначыць траекторыю палёту.


кінатэа́тр

(ад кіна- + тэатр)

памяшканне для публічнай дэманстрацыі кінафільмаў.


кінатэ́ка

(ад кіна- + -тэка)

збор, архіў кінафільмаў і іншых кінаматэрыялаў.


кінатэ́хніка

(ад кіна- + тэхніка)

галіна тэхнікі, звязаная з вытворчасцю і дэманстрацыяй кінафільмаў.


кінафа́брыка

(ад кіна- + фабрыка)

прадпрыемства, якое займаецца вытворчасцю кінафільмаў.


кінафестыва́ль

(ад кіна- + фестываль)

агляд твораў кінамастацтва, прысвечаных агульнай тэме або пэўнай падзеі.


кінафіка́цыя

(ад кіна- + -фікацыя)

разгортванне сеткі кінатэатраў для абслугоўвання насельніцтва пэўнай тэрыторыі.


кінафі́льм

(ад кіна- + фільм)

твор кінамастацтва, кінакарціна.


кінахро́ніка

(ад кіна- + хроніка)

кінафільм або кіначасопіс пра падзеі бягучага грамадскага жыцця.


кінаэпапе́я

(ад кіна- + эпапея)

кінафільм, які апавядае пра вялікія гістарычныя падзеі, стварае шырокую шматпланавую карціну грамадскага жыцця.


кінгсто́н

(англ. kingston)

клапан у падводнай частцы судна для набірання або вылівання вады.


кінда́рк

(алб. kindark)

разменная манета Албаніі, роўная 1/100 лека.


-кінез, -кінезія

(гр. kinesis = рух)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух, перамяшчэнне.


кіне́ма

(гр. kinema = рух)

1) лінгв. артыкуляцыйная прымета фанемы; 2) структурная адзінка мімічнай (жэстыкуляцыйнай) мовы.


кінематагра́фія

(ад гр. kinema, -atos = рух + -графія)

галіна культуры і прамысловасці, якая выпускае кінафільмы і паказвае гледачам.


кінемато́граф

(ад гр. kinema, -atos = рух + -граф)

1) комплекс апаратаў і метадаў, якія забяспечваюць здымку і паказ на экране кінафільмаў;

2) відовішча, якое з’явілася на аснове тэхнікі кінематаграфіі.


кінема́тыка

(ад гр. kinema, -atos = рух)

раздзел механікі, які вывучае геаметрычныя асаблівасці руху цел без уліку іх масы і ўздзеяння на іх пабочных сіл.


кіне́сіка

(ад гр. kinesis = рух)

сукупнасць рухаў цела (жэстаў, мімікі), якія выкарыстоўваюцца ў працэсе чалавечых зносін, а таксама навука, якая вывучае гэтыя сродкі зносін.


кінеско́п

(ад гр. kinesis = рух + -скогі)

прыёмная трубка тэлевізара, якая ператварае электрычныя сігналы ў адлюстраванне.


кінетабла́ст

(ад гр. kinetos = рухомы + -бласты)

арганоід, размешчаны ля асновы жгуціка або раснічкі.


кінетадэ́смы

(ад гр. kinetos = рухомы + desmos = звязка, сувязь)

вельмі тонкія фібрылы, якія бяруць пачатак ад базальнага цельца і выконваюць у прасцейшых апорную функцыю.


кінетакардыягра́фія

(ад гр. kinetos = рухомы + кардыяграфія)

метад электрычнай рэгістрацыі нізкачастотных ваганняў грудной сценкі, абумоўленых скарачэннямі сэрца.


кінетаско́п

(ад гр. kinetos = рухомы + -скогі)

апарат для разглядання фотаздымкаў, якія хутка змяняюцца і ствараецца ўражанне, што зняты аб’ект рухаецца; адзін з папярэднікаў кінематографа.


кінетасо́ма

(ад гр. kinetos = рухомы + сома)

асобае ўтварэнне ў плазме клеткі, ад якога ў прасцейшых адыходзіць жгуцік або раснічка.


кінетаста́тыка

(ад гр. kinetos = рухомы + статыка)

раздзел механікі, у якім разглядаюць спосабы рашэння дынамічных задач пры дапамозе аналітычных або графічных метадаў статыкі.


кінетатэрапі́я

(ад гр. kinetos = рухомы + тэрапія)

лячэнне фізічнымі практыкаваннямі, масажам і пры дапамозе спецыяльных апаратаў і прыстасаванняў.


кінеты́зм

(ад гр. kinetikos = рухомы)

мастацтва, якое стварае складаныя рухомыя канструкцыі, дзе спалучаюцца і выкарыстоўваюцца ўласцівасці і якасці архітэктуры, скульптуры, жывапісу, часам кіно, а таксама гук і пераменнае святло.


кіне́тыка

(гр. kinetikos = рухальны)

раздзел тэарэтычнай механікі, які ўключае дынаміку і статыку.


кінеты́чны

(гр. kinetikos)

1) які мае адносіны да кінетыкі;

2) звязаны з рухам;

к-ая энергія — энергія цела, якое рухаецца, энергія механічнага руху.


кінжа́л

(рус. кинжал, ад тур., кр.-тат. chandžar < ар. chandžar)

халодная зброя ў выглядзе вострага з двух бакоў клінка.


кі́нікі

(гр. kynikoi)

старажытнагрэчаская філасофская школа, якая мела пэўныя матэрыялістычныя тэндэнцыі, зняважліва адносілася да ўсякіх сацыяльных сувязей, звычаяў і набыткаў культуры.


кінка́н

(яп. kinkan)

пладовае дрэва або куст сям. рутавых, пашыраныя ва Усх. Азіі.


кіно́

(ням. Kino, ад гр. kineo = рухаю)

1) род мастацтва, творы якога ствараюцца з дапамогай кіназдымкі падзей рэчаіснасці; кінамастацтва;

2) тое, што і кінафільм;

3) тое, што і кінатэатр.


кіно́лаг

(ад кіналогія)

спецыяліст у галіне кіналогіі.


кіп

(лаоск. kip)

грашовая адзінка Лаоса, роўная 100 атам.


кі́па

(польск. kipa, ад ням. Кіере)

1) стос якіх-н. прадметаў (напр. к. газет);

2) упаковачная мера сыравіны (напр. к. пянькі).


кіпары́с

(гр. kyparissos)

вечназялёнае хвойнае дрэва сям. кіпарысавых, пашыранае ва ўмерана цёплых зонах Еўразіі, Паўн. Амерыкі, Паўн. Афрыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


кіпрэ́гель

(ням. Kippregel, ад kippen = перакідаць + Regel = лінейка)

геадэзічны вугламерны інструмент, які прымяняецца разам з мензулай для тапаграфічных здымкаў на мясцовасці.


кі́пу

(кечуа kipu = вузел)

вузельчыкавае пісьмо старажытных народаў Паўд. Амерыкі; уяўляла сабой вяроўку з прывязанымі каляровымі матузамі (колькасць і форма вузельчыкаў на іх мелі пэўны ўмоўны сэнс).


кірава́ць

(польск. kierować, ад ням. kehren)

1) рэгуляваць рух, работу чаго-н. з дапамогай прыбораў, рычагоў і інш.;

2) рабіць уплыў на ход якога-н. працэсу;

3) быць на чале, накіроўваць дзейнасць каго-н., чаго-н.


кіра́са

(фр. cuirasse)

металічныя латы, якія даўней надзявалі кавалерысты на грудзі і спіну для засцярогі ад халоднай і агнястрэльнай зброі.


кірасі́р

(фр. cuirassier)

коннік цяжкай кавалерыі ў еўрапейскіх арміях 17 — пач. 20 ст. (насіў кірасу і каску).


кі́рза

(ням. Kirsei, ад англ. kersey)

шматслойная баваўняная тканіна, насычаная асобым саставам для засцярогі ад вільгаці; выкарыстоўваецца як заменнік скуры.


кірма́ш

(польск. kiermasz, ад ням. Kirchmesse)

1) святочны базар, які даўней рабіўся звычайна ў пэўную пару года і суправаджаўся народным гуляннем, забавамі;

2) перыядычны масавы продаж тaвараў, звычайна ў пэўным месцы (напр. пераднавагодні к.); 3) перан. шумнае зборышча (напр. птушыны к.).


кіру́нак

(польск. kierunek, ад с.в.ням. kêrunge)

1) лінія руху; бок, у які накіраваны рух, дзеянне; напрамак;

2) перан. шлях развіцця, накіраванасць якога-н. дзеяння, з’явы;

3) грамадская, навуковая, літаратурная або іншая плынь, групоўка.


кі́рха

(ням. Kirche = царква)

лютэранскі храм.


кірхнерые́ла

(н.-лац. Kirchneriеllа)

каланіяльная зялёная водарасць сям. сцэнадэсмавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах.


кірэна́ікі

(гр. kyrenaikoi, ад Kyrena = назва горада ў Стараж. Грэцыі)

старажытнагрэчаская філасофская школа, заснаваная ў 4 ст. да н.э. Арыстыпам з Кірэны; развівала прынцыпы вучэння Сакрата ў напрамку паслядоўнага геданізму.


кісе́т

(рус. кисет, ад перс. kisä = кашалёк)

тое, што і капшук.


кіста́

(гр. kystis = пузыр)

полая пухліна ў органах і тканках чалавека і жывёл, напоўненая вадкай масай.


кісце́нь

(тат. kistän = кій)

даўнейшая зброя ў выглядзе кароткай палкі з металічнай гірай на адным канцы і пятлёй на другім.


кісяя́

(рус. кісея, ад тур. käsi = раскроеная матэрыя)

тонкая празрыстая баваўняная тканіна.


кіт1

(гр. ketos)

1) вялікая марская млекакормячая жывёліна; 2) перан. адна з галоўных асоб у якой-н. справе (напр. кіты сучаснай фізікі).


кіт2

(польск. kit, ад ням. Kitt)

вязкае рэчыва для замазвання шчылін паміж шыбамі і рамай у вокнах.


кіта́б

(ар. kitab)

рэлігійная кніга, напісаная на беларускай мове арабскім пісьмом; ствараліся татарамі, якія пасяляліся на Беларусі з 14 ст.


кітайбе́лія

(н.-лац. kitaibelia)

травяністая расліна сям. мальвавых з зубчастым лісцем і буйнымі белымі кветкамі, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


кіта́йка

(ад тат. Kytai = Кітай)

гладкая шаўковая тканіна, якую прывозілі з Кітая, а пазней і баваўняная тканіна мясцовых вырабаў.


кіфа́ра

(гр. kithara)

струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны да ліры.


кіфо́з

(гр. kyphos = згорблены)

мед. скрыўленне хрыбта, пераважна груднога аддзелу, выпукласць назад пры некаторых захворваннях касцявой, мышачнай і нервовай сістэмы.


кі́цель

(ням. Kittel)

форменная куртка са стаячым каўняром.


кіч

(ням. Kitsch = халтура)

халтурная карціна, безгустоўны фільм або літаратурны твор.


кішла́к

(цюрк. kyšlak = зімоўе)

паселішча ў Сярэд. Азіі.


кішмі́ш

(цюрк. kišmiš, ад перс. kišmiš)

сорт вінаграду без костачак, а таксама разынкі з гэтага вінаграду.


кіяні́т

(гр. kyanite = блакітны)

мінерал класа сілікатаў пераважна блакітнага, сіняга колераў; на Беларусі трапляецца ў крышталічных сланцах і кварцытах; выкарыстоўваецца для атрымання сілуміну.


клаа́ка

(лац. cloaca)

1) падземны канал для сцёку нечыстот;

2) вывадная адтуліна, агульная для кішэчніка і мочапалавых органаў у земнаводных, паўзуноў, птушак, некаторых рыб і аднапраходных млекакормячых;

3) перан. што-н. брыдкае, агіднае (напр. засмечанае месца, амаральнае асяроддзе і інш.).


клабу́к

(ад цюрк. kalpak = шапка)

манаскі галаўны ўбор у выглядзе высокай цыліндрычнай шапкі з пакрывалам.


клаварыядэ́льфус

(н.-лац. clavariadelphus)

базідыяльны грыб сям. рагацікавых, які расце на глебе ці апалай ігліцы, лісці, галінках пераважна ў хвойных лясах; ядомы.


клавесі́н

(фр. clavecin, ад лац. clavis = ключ)

струнны шчыпковы клавішны музычны інструмент 16—18 ст., папярэднік фартэпіяна.


клавіко́рды

(фр. clavicorde, ад лац. clavis = ключ + гр. chorde = струна)

струнны ўдарны клавішны музычны інструмент 15—18 ст.


клаві́р

(ням. Klavier, ад лац. clavis = ключ)

1) агульная назва струнных клавішных музычных інструментаў (клавікордаў, клавесіна, фартэпіяна і інш.);

2) тое, што і клавіраусцуг.


клавіра́усцуг

(ням. Klavierauszug)

пералажэнне партытур вакальна-сімфанічнага твора (оперы, араторыі, кантаты і інш.) для спявання і фартэпіяна або толькі для фартэпіяна.


клавіцымба́л

(с.-лац. clavicymbalum)

першапачатковая назва клавесіна.


клавіцытэ́рыюм

(ад лац. clavis = ключ + гр. kithara = кіфара)

клавесін з размешчаным вертыкальна корпусам.


кла́віш, кла́віша

(польск. klawisz, ад лац. clavis = ключ)

1) пласцінка ў некаторых музычных інструментах (фартэпіяна, баяне, трубе і інш.), пры націсканні пальцам на якую атрымліваецца гук;

2) наканечнік рычажка ў пішучай машынцы, тэлефонным апараце і іншых механізмах, які прыводзіцца ў рух пальцамі.


клавіяту́ра

(ням. Klaviatur, ад лац. clavis = ключ)

сістэма клавішаў у музычных інструментах або якіх-н. механізмах (напр. к. аргана, к. пішучай машынкі).


клавулі́на

(н.-лац. clavulina)

базідыяльны грыб сям. рагацікавых, які трапляецца ў лясах на глебе, зрэдку на гнілой драўніне; ядомы.


кладагене́з

(ад гр. klados = парастак + -генез)

шлях эвалюцыі жывёльных арганізмаў, які прыводзіць да ўзнікнення ў выніку дывергенцыі вялікай колькасці відаў, родаў, сямействаў і г.д.


кладападые́ла

(н.-лац. cladopodiella)

пячоначны мох сям. адантасхізмавых, які трапляецца на вярховых сфагнавых балотах і ў азёрах, якія зарастаюць.


кладархі́ды

(н.-лац. cladorchidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, кішачныя паразіты млекакормячых.


кладаспарыёзы

(ад кладаспорый)

хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі кладаспорыямі.


кладаспо́рый

(н.-лац. cladosporium)

недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які жыве на раслінных і жывёльных субстратах, у глебе.


кладзі́на

(н.-лац. cladina)

кусцісты сумчаты лішайнік сям. кладоніевых, які расце на пясчанай глебе ў лясах, на гнілой драўніне, купінах балот.


кладо́дый

(ад гр. klados = парастак + eidos = выгляд)

лістападобнае сцябло раслін, якое выконвае функцыі ліста (напр. у спаржы).


кладо́нія

(н.-лац. cladonia)

кусцісты сумчаты лішайнік сям. кладоніевых, які расце на пясчанай глебе ў лясах, на пнях, гнілой драўніне, купінах балот.


кладо́фара

(н.-лац. cladophora, ад гр. klados = парастак + phoros = які нясе)

ніткаватая зялёная водарасць сям. кладофаравых, якая пашырана ў морах і прэсных вадаёмах.


кладра́сціс

(н.-лац. cladrastis)

дрэва сям. бабовых з буйным лісцем і белымі духмянымі кветкамі ў доўгіх суквеццях, пашыранае ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўнае.


клазе́т

(англ. closet)

прыбіральня з вадаправодным прыстасаваннем для прамывання унітаза.


кла́ка

(фр. claque)

група гледачоў, нанятая для таго, каб гучна апладзіраваць або свістаць і тым самым ствараць уражанне поспеху або правалу артыста, спектакля.


клакёр

(фр. claqueur)

асоба, якая ўваходзіць у састаў клакі.


кла́ксан

(англ. klaxon)

механічны сігнальны гудок аўтамабіля, трактара.


клан

(англ. clan, ад кельц. clann)

1) радавая абшчына, род (першапачаткова ў кельцкіх народаў);

2) перан. замкнутая група людзей, звязаных якімі-н. агульным інтарэсамі (эканамічнымі, дзелавымі і інш.).


кла́пан

(рус. клапан, ад ням. Klappe = крышка, засланка)

1) прыстасаванне ў механізмах для прыкрыцця адтуліны, праз якую выходзіць пара, газ, вадкасць;

2) анат. частка полага органа, якая перашкаджае адваротнаму руху змесціва (напр. лімфатычны к.);

3) нашыўка з тканіны, якая прыкрывае кішэнь або шво на адзенні.


клап-ка́мера

(ад ням. Klappe = засланка + камера)

складаны фотаапарат з высоўнай пярэдняй сценкай, куды ўстаўлены аб’ектыў.


кларк

[англ. F. Clarke = прозвішча амер. геахіміка (1847—1931)];

кларкі элементаў — колькасныя паказчыкі змяшчэння хімічных элементаў у зямной кары, гідрасферы, атмасферы, горных пародах, касмічных аб’ектах і інш.


кла́ркія

(н.-лац. clarkia, ад W. Clark = прозвішча амер. падарожніка)

травяністая расліна сям. скрыпнёвых з падоўжана-авальным лісцем і чырвонымі, ружовымі, белымі, фіялетавымі кветкамі, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; выкарыстоўваецца для групавых пасадак.


кларне́т

(фр. clarinette, ад іт. clarinetto)

драўляны духавы язычковы музычны інструмент, які мае форму трубкі з клапанамі і раструбам на канцы.


кларэ́н

(ад лац. clarus = бліскучы)

напаўбліскучая крохкая састаўная частка выкапнёвага вугалю, якая залягае палосамі ў пластах.


клас

(лац. classis = разрад)

1) вялікая група людзей з пэўным становішчам у гістарычна складзенай сістэме грамадскай вытворчасці і з пэўнай, звычайна заканадаўча замацаванай роллю ў грамадскай арганізацыі працы, аб’яднаная аднолькавымі адносінамі да сродкаў вытворчасці, да размеркавання грамадскага багацця і агульнасцю інтарэсаў;

2) група вучняў аднаго і таго ж года навучання або група, якая навучаецца ў пэўнага выкладчыка, вывучае пэўны прадмет (у мастацкіх школах) (напр. к. жывапісу);

3) пакой для заняткаў у школе;

4) разрад, падраздзяленне па якой-н. класіфікацыі (напр. к. земнаводных, каюта першага класа);

5) ступень, узровень чаго-н. або ступень падрыхтаванасці, кваліфікацыі каго-н. (напр. шафёр першага класа).


кла́сік

(лац. classicus = першакласны)

1) выдатны пісьменнік, дзеяч мастацтва, навукі;

2) прадстаўнік класіцызму ў літаратуры і мастацтве;

3) спецыяліст па класічнай філалогіі (грэчаскай і лацінскай мовах і літаратурах).


кла́сіка

(лац. classicus = першакласны)

творы літаратуры і мастацтва, якія маюць сусветнае прызнанне, вякамі зберагаюць сваё значэнне.


класіфікава́ць

(ад лац. classis = клас + facere = рабіць)

рабіць класіфікацыю.


класіфіка́тар

(ад класіфікацыя)

1) спецыяліст у галіне класіфікацыі;

2) апарат для механічнай класіфікацыі вугалю, руды па велічыні, форме, шчыльнасці.


класіфіка́цыя

(фр. classification, ад лац. classis = разрад + facere = рабіць)

размеркаванне якіх-н. прадметаў, з’яў, паняццяў па класах, групах, разрадах на падставе пэўных агульных прыкмет (напр. к. моў, к. раслін).


класіцы́зм

(ням. Klassizismus, ад лац. classicus = першакласны, узорны)

стыль і кірунак у літаратуры і мастацгве 17 — пач. 19 ст., заснаваны на перайманні антычных узораў.


класі́чны

(лац. classicus = першакласны)

1) які датычыць старажытных грэкаў і рымлян, антычны;

2) які мае адносіны да класіцызму, уласцівы паслядоўнікам гэтага напрамку;

3) створаны класікам, узорны, дасканалы;

4) звязаны з вывучэннем антычных моў і літаратур (напр. к-ая філалогія).


кластаге́нны

(ад гр. klastos = зламаны + -генны)

утвораны з абломкаў горных парод.


кластрыдёзы

(ад кластрыдыі)

інфекцыйныя хваробы жывёл і чалавека (напр. батулізм, слупняк і інш.), якія выклікаюцца кластрыдыямі.


кластры́дыі

(н.-лац. clostridium, ад гр. kloster = верацяно)

спараносныя бактэрыі; пашыраны ў глебе, вадзе, рэштках жывёл і раслін.


кла́стэр

(англ. cluster)

1) хім. група малекул, якія вылучаюцца сярод іншых падобных малекул і аб’ядноўваюцца ва ўстойлівыя ўтварэнні;

2) лінгв. паслядоўнасць, ланцужок моўных элементаў, напр. гукаў, часцін мовы.


кластэ́рыум

(н.-лац. closterium)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. кластэрыевых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах, на сырых скалах, імхах.


клато́іда

(ад гр. klotho = праду + -оід)

плоская спіралепадобная крывая, якая складаецца з дзвюх частак, размешчаных сіметрычна адносна пачатку каардынат.


клатра́ты

(лац. clathratus = ахаваны кратамі)

крышталічныя злучэнні ўключэння, у якіх малекулы асноўнага рэчыва ўтвараюць каркас, а малекулы іншых элементаў размяшчаюцца ў поласцях каркаса.


клаузіліі́ды

(н.-лац. clausiliidae)

сямейства сцяблініставокіх малюскаў, пашыранае ў Еўразіі і Паўд. Амерыцы; жывуць у лясах, на скалах.


клауна́да

(ад клоун)

1) жанр цыркавога мастацтва, заснаваны на выкарыстанні прыёмаў эксцэнтрыкі 2, буфанады 1, гратэску 1;

2) цыркавое прадстаўленне з удзелам клоунаў (гл. антрэ 1).


кла́ўзула

(лац. clausula = заключэнне)

1) спецыяльная ўмова, агаворка ў завяшчанні, дагаворы і інш. (у юрыспрудэнцыі);

2) заключная частка прамовы (у рыторыцы);

3) заключныя склады вершаванага радка пасля апошняга націскнога склада.


кла́фтэр

(ням. Klafter = сaжань)

адзінка даўжыні ў Аўстрыі і Венгрыі, роўная 1,896 м.


клаша́р

(фр. clochard = жабрак)

бадзяга, валацуга, бяздомнік.


клебсіе́лы

(н.-лац. klebsiella)

капсульныя бактэрыі сям. энтэрабактэрый; паразіты жывёл і чалавека, пашыраны і ў знешнім асяроддзі.


клебсіялёзы

(ад клебсіелы)

інфекцыйныя хваробы жывёл і чалавека, якія выклікаюцца клебсіеламі.


клеёма

(н.-лац. cleome)

кустовая расліна сям. каперсавых, з ружовымі або белымі кветкамі ў коласападобных суквеццях, пашыраная ў Паўн. Афрыцы і тропіках Амерыкі; культывуецца як дэкаратыўная.


клейафа́н

(ад гр. kleos = слова + phanos = светлы)

мінерал класа сульфідаў, светлая або бясколерная разнавіднасць сфалерыту.


клейдэсда́лы

(англ. Clydesdale = назва даліны ракі Клайд у Шатландыі)

парода коней-цяжкавозаў, выведзеная ў Шатландыі.


клеймс

(англ. claims)

прэтэнзіі, патрабаванні пакупніка да прадаўца ў сувязі з дрэннай якасцю або станам пастаўленага тавару.


клейстага́мія

(ад гр. kleistos = замкнёны + -гамія)

самаапыленне і самаапладненне раслін з нераскрывальнымі кветкамі (напр. у арахісу, ячменю).


клейстака́рпій

(ад гр. kleistos = замкнуты + karpos = плод)

тое, што і клейстатэцый.


кле́йстар

(ням. Kleister)

клей, прыгатаваны з мукі або крухмалу.


клейстатэ́цый

(ад гр. kleistos = замкнуты + thekion = каробачка)

замкнутае пладовае цела некаторых сумчатых грыбоў з абалонкай без адтулін.


кле́ма

(ням. Klemme)

прыстасаванне для далучэння правадоў да машыны, прыбора, апарата.


клепсі́дра

(гр. klepsydra, ад klepto = краду + hydor = вада)

вадзяны гадзіннік у старажытных Індыі, Кітаі, Егіпце, Грэцыі і Рыме.


клептама́н

(ад гр. klepto = краду + -ман)

хворы на клептаманію.


клептама́нія

(ад гр. klepto = краду + -манія)

неадольнае хваравітае імкненне да крадзяжу, якое выклікаецца некаторымі псіхічнымі захворваннямі.


клептапаразіты́зм

(ад гр. klepto = краду + parasitos = нахлебнік)

прымусовае прысваенне корму, здабытага іншай асобінай; найбольш распаўсюджана сярод птушак, млекакормячых і рыб, радзей сярод насякомых.


клерава́ць

(ням. klären)

рабіць светлым, празрыстым; ачышчаць (цукар, алей і інш.).


клерадэ́ндрум

(н.-лац. clerodendrum, ад гр. kleros = лёс + dendron = дрэва)

кустовая расліна сям. вербенавых, пашыраная ў тропіках Азіі і Афрыкі; некаторыя віды выкарыстоўваюцца ў кветкаводстве пад назвай валькамерыя.


клерк

(фр. clerc, англ. clerc, ад п.-лац. clericus = духоўная асоба)

1) духоўная асоба ў сярэдневяковай Францыі і Англіі;

2) канторскі служачы ў некаторых краінах.


клеру́хіі

(гр. kleruchiai, ад kleros = надзел + echo = валодаю)

старажытнагрэчаскія вайскова-земляробчыя пасяленні на тэрыторыі падначаленых дзяржаў, якія ўтвараліся для ажыццяўлення ваенна-палітычнага кантролю над імі.


клерыка́л

(с.-лац. clericalis = царкоўны)

прыхільнік клерыкалізму, а таксама член клерыкальнай партыі.


клерыкалі́зм

(ад клерыкал)

палітычны кірунак, які імкнецца ўзмацніць уплыў царквы на грамадска-палітычнае і культурнае жыццё краіны.


кле́тра

(н.-лац. clethra)

дрэвавая або кустовая расліна сям. клетравых парадку верасовых, пашыраная ў Амерыцы і Паўд.-Усх. Азіі; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


клеўрэ́т

(ст.-слав. клеврет, ад лац. collibertus = вольнаадпушчаны)

прыслужнік, паслугач.


кле́фты

(н.-гр. klephtes, ад гр. klepto = таямніча захопліваю)

грэчаскія сяляне-партызаны, якія змагаліся ў 17 — пач. 19 ст. супраць турэцкага панавання ў Грэцыі.


клёцкі

(польск. kluski, kloski, ад с.-в.-ням. kloz)

страва з мучнога цеста або дранай бульбы ў выглядзе галачак, звараных у супе, малацэ, вадзе.


клёш

(фр. cloche)

асаблівы крой адзення з расшырэннем унізе, а таксама штаны, спадніца такога крою.


кліва́ж

(фр. clivage)

здольнасць горных парод расшчапляцца пад уплывам ціску на тонкія пласціны незалежна ад слаістасці.


клі́вер

(гал. kluiver)

косы трохвугольны парус у пярэдняй частцы судна наперадзе фок-мачты.


клі́вія

(н.-лац. clivia)

травяністая расліна сям. амарылісавых з раменепадобным лісцем і аранжавымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


кліе́нт

(лац. cliens, -ntis)

1) асоба ў Стараж. Рыме, якая знаходзілася пад апякунствам патрона2 1 і выконвала ў яго карысць розныя павіннасці;

2) асоба, якая карыстаецца паслугамі адваката, натарыуса і г.д.;

3) пастаянны наведвальнік, пакупнік, заказчык.


кліенту́ра

(лац. clientura)

сукупнасць кліентаў.


кліентэ́ла

(лац. clientela)

форма сацыяльна-эканамічнай залежнасці паміж патронам2 1 і кліентам 1 у Стараж. Рыме.


кліёна

(н.-лац. clione)

марскі крылаты малюск; служыць ежай рыбам, некаторым бяззубым кітам.


клі́зма

(гр. klysma = прамыванне)

1) увядзенне ў прамую кішку вадкасці з мэтай лячэння або прамывання;

2) прыбор для ўвядзення вадкасці ў прамую кішку.


клі́ка

(фр. clique = банда)

група людзей, якія імкнуцца любымі сродкамі дасягнуць якіх-н. карыслівых мэт (напр. прыдворная к.).


клі́макс

(гр. klimaks = лесвіца)

1) перыяд у жыцці чалавека, які з’яўляецца пераходным ад палавой спеласці да поўнага спынення функцый палавых залоз;

2) стылістычная фігура, размяшчэнне слоў ці выразаў у парадку ўзмацнення эмацыянальнага і сэнсавага зместу; від градацыі 2 (параўн. антыклімакс).


клімактэ́рый

(гр. klimakter = прыступка ў лесвіцы)

тое, што і клімакс 1.


клі́мат

(гр. klima, -atos)

шматгадовы рэжым надвор’я, уласцівы пэўнай мясцовасці ў залежнасці ад геаграфічных абставін (напр. вільготны к., цёплы к., умераны к.).


кліматагра́фія

(ад клімат + -графія)

раздзел кліматалогіі, які апісвае кліматычныя ўмовы розных частак зямнога шара.


кліматало́гія

(ад клімат + -логія)

навука, якая вывучае клімат.


кліматапатало́гія

(ад кпімат + паталогія)

узнікненне або абвастрэнне захворванняў пад уплывам неспрыяльных кліматычных уздзеянняў у выніку парушэння працэсаў прыстасавання арганізма да змененых метэаралагічных умоў.


клімататэрапі́я

(ад клімат + тэрапія)

выкарыстанне з лячэбна-прафілактычнай мэтай кліматычных фактараў (тэмпературы, атмасфернага ціску і інш.).


кліматро́н

(ад клімат + гр. thronos = месцапрабыванне)

аранжарэя са штучным кліматам для вырошчвання раслінных згуртаванняў розных геаграфічных зон (параўн. фітатрон).


кліма́цыум

(н.-лац. climacium)

лістасцябловы мох сям. клімацыевых, які расце на сырой і балоцістай глебе на лугах, у лясах, па берагах вадаёмаў.


кліме́ніі

(н.-лац. clymenia = німфа, дачка Акіяна)

атрад вымерлых малюскаў класа галаваногіх; жылі ў познім дэвоне — раннім карбоне.


клі́на

(гр. klino = нахіляю)

бесперапынная змена ў адным напрамку характарыстык абіятычных фактараў і расліннасці.


клінаста́т

(ад гр. klino = нахіляю + -стат)

прыбор, які выкарыстоўваецца ў доследах па фізіялогіі раслін для пазбаўлення ад аднабаковага ўплыву на іх некаторых фактараў знешняга асяроддзя (у асноўным сілы прыцяжэння, святла).


клінацэфа́лія

(ад гр. kline = ложа + -цэфалія)

форма галавы з седлападобным паглыбленнем у вобласці цемені.


клі́ніка

(гр. klinike = лячэнне)

лячэбная ўстанова, дзе акрамя лячэння хворых праводзіцца навукова-даследчая і вучэбна-выкладчыцкая работа.


клініцы́ст

(ад клініка)

урач, які працуе ў клініцы.


клі́нкер1

(ням. Klinker)

надта моцная цэгла, у якую не пранікае вільгаць; выкарыстоўваецца для машчэння дарог, падлогі ў прамысловых будынках і інш.;

2) абпаленая да спякання цэментная сыравіна ў выглядзе цвёрдых кускоў.


клі́нкер2

(англ. clinker)

вузкі доўгі човен для акадэмічнага спартыўнага веславання.


клінке́т

(гал. klinket = засланка)

клінавы кран для трубаправодаў на судне.


кліно́метр

(ад гр. klino = нахіляю + -метр)

прыбор для вымярэння нахілу адхонаў насыпу, крэну судна.


клінч

(англ. clinch = заціск)

узаемнае захопліванне баксёраў у працэсе бою, што з’яўляецца парушэннем правіл.


кліп

(англ. clip = стрыгчы, рабіць выразкі)

кароткі музычны нумар, зняты на відэаплёнку часта на фоне дэкарацыі, ландшафту, вуліцы.


клі́па

(шв. klippa = абразаць нажніцамі)

манета, чаканеная круглым штэмпелем на металічных чатырох-, шасці- і васьмівугольных пласцінах.


клі́пер

(гал. klipper, англ. clipper)

1) быстраходнае марское паруснае судна з трыма мачтамі (існавала да 19 ст.);

2) быстраходнае парусна-маторнае прамысловае судна.


клі́псы

(англ. clips)

заціскныя завушніцы.


клір

(гр. kleros = жэрабя)

сукупнасць служыцеляў культу хрысціянскай царквы, а таксама царкоўны хор.


клі́рас

(гр. kleros = жэрабя)

месца для пеўчых у хрысціянскім храме на ўзвышэнні па баках алтара.


клі́рык

(гр. klerikos)

член кліру, царкоўнаслужыцель.


клі́рынг

(англ. clearing, ад clear = ачышчаць, уносіць яснасць)

сістэма безнаяўных разлікаў за прададзены тавар або выкананую работу, якая ажыццяўляецца праз банк.


клі́рэнс

(англ. clearance)

адлегласць паміж ніжэйшымі пунктамі канструкцыі аўтамабіля (за выключэннем колаў) і дарогай.


клістро́н

(ад гр. klyzo = б’ю + -трон)

звышвысокачастотная электронная лямпа; выкарыстоўваецца для ўзмацнення, генерыравання, павелічэння частаты ваганняў і інш.


клісці́р

(гр. klyster)

тое, што і клізма.


кліто́піл

(н.-лац. clitopilus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. ружовапласціннікавых, які расце на палянах, узлесках; адзін з відаў — падвішань.


клі́трыс

(н.-лац. clithris)

сумчаты грыб сям. псеўдафацыдыевых, які развіваецца на галінках дуба.


кліф

(англ. cliff)

абрыў марскога берага, які ўтвараецца пад уздзеяннем прыбою.


клішо́граф

(ад фр. cliche = адбітак + -граф)

разнавіднасць электроннага гравіравальнага аўтамата.


клішэ́

(фр. cliché)

рэльефны малюнак, чарцёж, зроблены на металічнай, драўлянай або лінолеумавай пласцінцы для ўзнаўлення яго пры друкаванні, друкарская форма.


кло́бмены

(англ. clubmen, ад club = друк, кій)

удзельнікі сялянскага руху ў Англіі ў перыяд Англійскай буржуазнай рэвалюцыі 17 ст.


клон

(гр. klon = парастак)

генетычна аднароднае патомства расліннага або жывёльнага арганізма, якое ўтвараецца ў выніку вегетатыўнага размнажэння або непалавога дзялення клетак.


кло́нус

(гр. klonos = сумятня)

міжвольныя хуткія рытмічныя скарачэнні асобных мышцаў або іх груп, што з’яўляецца прыкметай паражэння цэнтральнай нервовай сістэмы.


кло́пфер

(ням. Klopfer)

тэлеграфны апарат для прыёму сігналаў азбукі Морзе на слых.


кло́ун

(англ. clown)

1) камічны персанаж у п’есах англійскіх драматургаў 16 ст.;

2) цыркавы артыст-комік.


кло́цік

(ад гал. kloot = шар)

металічны або драўляны круг з выступаючымі краямі на верхнім канцы мачты або флагштока.


клуазанне́

(ад фр. cloison = перагародка)

перагародачная эмаль.


клуа́тр

(фр. cloître, ад лац. claustrum = закрытае месца, манастыр)

крытая галерэя, якая акружае прамавугольны двор манастыра або вялікай царквы ў раманскай і гатычнай архітэктуры.


клуб

(англ. club)

грамадская арганізацыя, якая праводзіць культурна-асветную, спартыўную і інш. работу ў населеным пункце, на прадпрыемстве, а таксама памяшканне такой арганізацыі.


клубіе́на

(н.-лац. clubiona)

павук сям. клубіянідаў, які жыве на адкрытых месцах, на нізкіх раслінах, паверхні глебы.


клубіяні́ды

(н.-лац. clubionidae)

сямейства павукоў бледна-жаўтаватай, жоўта-зялёнай ці светла-карычневай афарбоўкі, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 1,5 тысяч відаў; жывуць у скручаным лісці, у траве, пад карой, у імху, лясным подсціле або пад камянямі.


клу́мба

(ад англ. clump = група дрэў)

невялікая фігурная града для кветак, прыўзнятая над узроўнем дарожак і газонаў.


клумпако́іс

(літ. klumpakojis, ад klumpe = драўляны абутак + kója = нага)

старадаўні літоўскі народны парны танец.


клу́нак

(польск. tłumok)

рэчы, звязаныя ў кавалак матэрыі, посцілку, хустку.


клу́ня

(літ. klúonas)

гаспадарчы будынак для захоўвання і малацьбы збажыны; гумно.


клуп

(ням. Kluppe)

інструмент для ручной нарэзкі разьбы на металічных вырабах.


клюз

(гал. kluis)

адтуліна ў корпусе карабля для прапускання якарнага ланцуга або троса (швартова).


клюйвераміцэ́ты

(н.-лац. kluyveromyces)

аскаспоравыя дрожджы, пашыраныя ў глебе, марской вадзе, малочнакіслых прадуктах.


клюфт

(ням. Kluft = расколіна)

геал. пустата паміж жылай і прылеглай да яе пародай.


кляймо́

(с.-н.-ням. kleinôe)

1) знак (пячатка), які ставяць на вырабах, таварах, а таксама прылада, якой гэта робяць;

2) перан. знак, сведчанне чаго-н. (напр. ганебнае к).


кля́мар

(ст.-польск. klamra, klamer, ад с.-в.-ням. klamer)

жалезны прут або паласа з загнутымі канцамі для мацавання драўляных частак будынка.


кля́мка

(польск. klamka, ад с.в.-ням. klam)

прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць дзверы.


кля́сер

(фр. classeur)

папка з кішэнькамі або альбом для марак.


кля́ўза

(ст.-польск. klauza, ад с.-лац. clausa)

ілжывая дробязная скарга, нагавор, паклёп.


кля́штар

(польск. klasztor < чэш. klàšter < с.-в.-ням. kloster, ад с.-лац. clostrum)

каталіцкі манастыр.


кмен, кмін

(польск. kmin < ст.-в.-ням. kumin < лац cuminum, ад гр. kyminon)

1) травяністая расліна сям. парасонавых з прамым, разгалінаваным уверсе сцяблом і белымі або ружовымі кветкамі;

2) пахучае насенне гэтай расліны, якое выкарыстоўваецца як прыправа.


кнемі́ды

(гр. knemides)

металічныя даспехі старажытнагрэчаскага воіна, якія закрывалі галёнкі.


кне́хт

(ням. Knecht)

1) пехацінец у даўнім нямецкім войску;

2) батрак у Германіі.


кне́хты

(гал. knecht)

парныя тумбы на палубе судна або на прыстані для замацавання швартовых або буксірных канатаў.


кніда́рыі

(н.-лац. cnidaria)

тып кішачнаполасцевых; водныя, пераважна марскія, адзіночныя або каланіяльныя арганізмы, для якіх характэрны дзве жыццёвыя формы — прымацаваны паліп і свабодна-плаваючая медуза; падзяляюцца на класы гідразояў, сцыфоідных, каралавых паліпаў і выкапнёвых канулярый.


кнідаспары́дыі

(н.-лац. cnidosporidia)

клас аднаклетачных жывёл тыпу прасцейшых; паразітуюць у клетках рыб, чарвей.


кні́ксэн

(ням. knicksen = рабіць рэверанс, прысядаць)

спрошчаная форма жаночага паклону ў выглядзе кароткага неглыбокага прысядання, якая замяніла рэверанс.


кніфо́фія

(н.-лац. kniphofia)

травяністая расліна сям. лілейных з доўгім лісцем і аранжава-чырвонымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Цэнтр. і Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


кноп

(гал. knoop)

мар. плецены вузел у выглядзе патаўшчэння на канцы троса або снасцей.


кно́пка

(рус. кнопка, ад гал. knoop = гузік)

1) цвічок з круглай шырокай плешкай для прымацавання паперы, тканіны да чаго-н. цвёрдага;

2) рухомы гузічак для замыкання электрычнага ланцуга або прывядзення ў дзеянне розных механізмаў націсканнем на яе (напр. к. электрычнага званка);

3) металічная засцежка, якая складаецца з дзвюх частак, што ўваходзяць адна ў другую.


кнот

(польск. knot, ад с.-в.-ням. knote)

спецыяльная стужка для гарэння ў газавай лямпе, газніцы, свечцы.


кнэ́лі

(фр. quenelle)

клёцкі з мяснога або рыбнага фаршу.


ко́бальт

(с.-лац. cobaltum, ад ням. Kobold = дамавік, гном)

1) серабрыста-белы метал з чырванаватым адлівам, цвярдзейшы за жалеза;

2) цёмна-сіняя фарба, у склад якой уваходзіць кобальт.


ко́бза

(укр. кобза, ад тур. kopuz = аднаструнная гітара)

старадаўні ўкраінскі струнна-шчыпковы музычны інструмент.


ко́бра

(парт. cobra)

ядавітая змяя сям. аспідаў, якая ў раздражнёным стане расшырае шыю ў выглядзе дыска; пашырана ў Афрыцы і Азіі.


ко́быз

гл. кабыз.


ко́гія

(н.-лац. kogia)

млекакормячае падатрада зубастых кітоў, пашыранае ў цёплых і ўмерана цёплых водах Сусветнага акіяна.


код

(фр. code, ад лац. codex = спіс)

сістэма ўмоўных абазначэнняў або сігналаў для перадачы, апрацоўкі або захавання якой-н. інфармацыі (напр. тэлеграфны к.).


ко́да

(іт. coda = хвост)

1) дадатковая заключная частка музычнага твора;

2) звышсхемныя дадатковыя словы або радкі ў цвёрдых формах верша (санеце, актаве і інш.).


ко́дэкс

(лац. codex = кніга)

1) звод законаў якой-н. галіны права (напр. крымінальны к., грамадзянскі к.);

2) перан. сукупнасць правіл паводзін, поглядаў (напр. маральны к.).


койр

(тамільск. kojr)

валакно з пладоў некаторых разнавіднасцей какосавых пальмаў, якое ўжываецца для вырабу шчотак, цыновак, лёгкіх канатаў у Паўд. Азіі.


кок

(англ. cook, гал. kok)

кухар на судне.


ко́ка

(ісп. соса, з індз.)

кустовая расліна сям. какаінавых, пашыраная ў тропіках Паўд. Амерыкі і Азіі; дае какаін і іншыя алкалоіды.


ко́ка-ко́ла

(англ. Соса-Cola)

безалкагольны газіраваны напітак з дабаўкай экстракту з лісця какавы і гарошын колы.


кокаміко́з

(ад гр. kokkos = зерне + мікозы)

хвароба пладовых дрэў, што выклікаецца сумчатым грыбам Coccomyces.


ко́кан

(фр. cocon)

абалонка, якую будуе вакол сябе вусень перад ператварэннем у кукалку.


ко́кі

(гр. kokkos = зерне)

шарападобныя бактэрыі, якія маюць шырокае распаўсюджанне ў прыродзе.


ко́кле

(латыш. kokle)

латышскі струнны шчыпковы музычны інструмент.


ко́клюш

(фр. coqueluche)

інфекцыйная хвароба, пераважна ў дзяцей, якая выражаецца ў частых прыступах сутаргавага кашлю.


ко́кні

(англ. cockney)

1) зняважліва-насмешлівая мянушка прадстаўніка лонданскіх сярэдніх і ніжэйшых слаёў насельніцтва;

2) назва дыялекту, на якім гавораць прадстаўнікі ніжэйшых сацыяльных слаёў насельніцтва Лондана.


ко́кпіт

(англ. cockpit)

адкрытае памяшканне для рулявога і пасажыраў на катэры або паруснай яхце.


кокс

(ням. Koks, ад англ. coke)

цвёрдае паліва, якое атрымліваецца з каменнага вугалю або торфу ў выніку награвання іх без доступу паветра да 950—1050 °С.


кок-сагы́з

(рус. кок-сагыз, ад казах. kok sagiz)

травяністая расліна сям. складанакветных, якая паходзіць з Цянь-Шаня; шырока культывуецца як каўчуканосная.


коксахі́мія

(ад кокс + хімія)

вытворчасць, звязаная з перапрацоўкай каменнага вугалю шляхам каксавання.


ко́ла

(лац. cola, ад афр. kola)

вечназялёная дрэва сям. стэркуліевых, пашыранае ў трапічнай Афрыцы; выкарыстоўваецца ў медыцыне і харчовай прамысловасці, напр. для вырабу кока-колы.


ко́лан

(гр. kolon = частка сказа, элемент перыяду)

1) група стоп у антычнай метрыцы, дзе рытмічны націск адной станы падпарадкоўвае сабе націскі астатніх;

2) адзінка маўлення, аб’яднанае лагічным націскам словазлучэнне, якое вымаўляецца адным выдыхам.


ко́лар-і́ндэкс

(ад лац. color = колер + індэкс)

астр. паказальнік колеру, розніца паміж фатаграфічнай і візуальнай зорнымі велічынямі якога-н. нябеснага свяціла.


ко́лба

(ням. Kolben)

шкляная шарападобная або канічная пасудзіна з доўгім рыльцам для лабараторных работ.


колеаптэрало́гія

(ад гр koleopteros = жук + -логія)

раздзел энтамалогіі, які вывучае жукоў.


ко́лер

(лац. color)

1) афарбоўка (напр. сіні к., к. вясёлкі);

2) адценне фарбы, густата, ступень яркасці яе;

3) падрыхтаваны для афарбоўкі чаго-н. састаў фарбы.


колеракарэ́ктар

(ад колер + карэктар)

электронны апарат для колерападзельнай карэктуры.


колераме́тр

(ад колер + -метр)

аптычная прылада для вызначэння колеру і канцэнтрацыі афарбаваных раствораў, эмульсій.


колераме́трыя

(ад колер + -метрыя)

метад колькаснага вызначэння колеру (яго тону, яркасці).


ко́леус

(н.-лац. coleus, ад гр. koleos = ножны)

травяністая расліна сям. ясноткавых з цёмна-чырвоным лісцем і блакітнымі або ліловымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


ко́лі

(англ. collie)

парода службовых сабак; шатландская аўчарка.


ко́лібактэрыёз

(ад гр. kolon = тоўстая кішка + бактэрыёз)

інфекцыйнае захворванне нованароджанага маладняку сельскагаспадарчых жывёл і пушных звяроў, якое выклікаецца патагеннымі сератыпамі кішэчнай палачкі.


ко́лікі

(гр. kolike = кішачная хвароба)

рэзкі, востры боль, што ўзнікае пераважна пры захворваннях органаў стрававальнай сістэмы.


ко́лхікум

(н.-лац. colchicum, ад гр. kolchikon)

травяністая расліна сям. лілейных з падоўжаным лісцем і буйнымі лілова-ружовымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных і субтрапічных зонах; змяшчае алкалоід калхіцын, што выкарыстоўваецца ў медыцыне; пазнацвет.


кольт

[англ. colt, ад S. Colt = прозвішча амер. збройніка (1814—1862)]

рэвальвер або пісталет асобай сістэмы.


ко́ма1

(н.-лац. coma, ад гр. koma = глыбокі сон)

мед. выключна цяжкі паталагічны стан арганізма са стратай прытомнасці, парушэннем кровазвароту, дыхання, працэсу абмену.


ко́ма2

(гр. kome = валасы)

1) фіз. адно са скажэнняў адлюстраванняў, якое ўтвараецца аптычнымі сістэмамі ў выглядзе плямы;

2) астр. газавая туманная абалонка ядра каметы, якая разам з ім утварае галаву каметы.


ко́ма3

(гр. komma = адрэзак)

муз. невялікі (меншы за 1/8 тона) інтэрвал паміж двума гукамі.


ко́манер

(англ. commoner)

член англійскай палаты абшчын.


коміваяжо́р

(фр. commis voyageur)

прадстаўнік фірмы, які раз’язджае з узорамі тавараў (або іх каталогамі) і збірае заказы, заключае гандлёвыя пагадненні.


ко́мік

(гр. komikos)

1) акцёр, які іграе камічныя ролі;

2) перан. той, хто ўмее смяшыць, весяліць іншых.


ко́мікс

(англ. comics)

серыя малюнкаў з кароткімі суправаджальнымі тэкстамі, што ўтвараюць закончанае апавяданне.


ко́мін

(польск. komin < с.-в.-ням. kámin, ад лац. caminus < гр. kaminos)

труба для адводу дыму з печы; дымаход.


ко́мінгс

(англ. coamings)

дашчанае або металічнае абрамленне люкаў у палубе судна.


ко́мпас

(іт. compasso)

прыбор для вызначэння напрамку свету пры дапамозе намагнічанай стрэлкі, якая заўсёды накіравана на поўнач.


ко́мплекс

(лац. complexus = сувязь, ахоп)

сукупнасць паняццяў, з’яў, прадметаў, дзеянняў, якая ўспрымаецца як адно цэлае (напр. архітэктурны к., к. гімнастычных практыкаванняў).


комплексаме́трыя

(ад комплекс + -метрыя)

спосаб хімічнага аналізу, у аснове якога ляжыць утварэнне комплексных злучэнняў.


ко́мплексны

(ад комплекс)

які ахоплівае цэлую групу прадметаў, з’яў, працэсаў, з’яўляецца комплексам чаго-н. (напр. к-ая вытворчасць, к. лік).


ко́ндар

(ісп. cóndor, з мовы кечуа kuntur)

1) драпежная птушка падатрада амерыканскіх ірыфаў, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы;

2) залатая і сярэбраная манеты ў некаторых паўднёваамерыканскіх краінах (Чылі, Калумбіі, Эквадоры)у 1851—1933 гг.


ко́нкурс

(лац. concursus = сутыкненне)

спаборніцтва з мэтай выявіць лепшых яго ўдзельнікаў.


ко́нсул

(лац. consul)

1) адна з дзвюх вышэйшых службовых асоб у Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла ваенную і грамадзянскую ўладу;

2) тытул кожнай з трох асоб, надзеленых неабмежаванай выканаўчай уладай у Францыі з часу перавароту Напалеона Банапарта (9 лістапада 1799 г.) да абвяшчэння яго імператарам (1804 г.);

3) службовая асоба, прызначаная ў якасці пастаяннага прадстаўніка ў якім-н. горадзе іншай дзяржавы для абароны інтарэсаў сваёй дзяржавы і грамадзян.


ко́нсульства

(ад консул)

1) час кіравання консулаў у Стараж. Рыме ў перыяд рэспублікі і ў Францыі (1709—1804);

2) прадстаўніцтва адной дзяржавы на тэрыторыі другой дзяржавы на чале з консулам, а таксама памяшканне, якое яно займае.


ко́нта

(іт. conto)

фін. рахунак.


контр-, контра-

(лац. contra = супраць)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «супраць».


ко́нтра

(лац. contra = супраць)

нацягнутыя адносіны паміж кім-н.; узаемная незадаволенасць, раздражнёнасць.


контраге́нт

(лац. contrahens, -ntis = які дамаўляецца)

асоба або ўстанова, якія ўзялі на сябе пэўныя абавязкі па дагавору.


контр-адміра́л

(фр. contreamiral)

ніжэйшае адміральскае званне.


контражу́р

(фр. á contrejour = супраць святла)

фота- або кіназдымка, калі крыніца святла знаходзіцца ззаду аб’екта здымкі.


контр-апро́шы

(фр. contreapproches, ад contre = супраць + approche = набліжэнне)

ходы злучэння, якія асаджаныя ў крэпасці войскі пракладвалі насустрач апрошам праціўніка з мэтай контратакі.


контрапункты́сты

(іт. contrappuntisti)

кампазітары 14—18 ст., якія развівалі ў сваіх творах прынцып шматгалосся.


контрасігнава́ць

(ад контра- + лац. signare = падпісваць)

пацвярджаць другім афіцыйным подпісам важнасць дакумента.


контрасігнату́ра

(лац. contrasignatura = міністэрскі подпіс)

знак, які выбіваўся даўней на манетах для надання ім новай вартасці.


контрасігна́цыя

(ад контра- + лац. signare = падпісваць)

подпіс міністра на дакуменце, выдадзеным кіраўніком дзяржавы, якім міністр бярэ на сябе юрыдычную і палітычную адказнасць за гэты дакумент.


контрата́ка

(фр. contreattaque, ад contre = супраць + attaque = нападзенне)

сустрэчная атака, якую арганізоўваюць з мэтай адбіць наступленне праціўніка або самім перайсці ў наступленне.


контраты́п

(ад контра- + -тыгі)

копія з арыгінальнага негатыва, якая выкарыстоўваецца ў кінавытворчасці для масавага вырабу фільмакопій.


контрафаго́т

(іт. contrafagotto)

драўляны духавы музычны інструмент, які гучыць на актаву ніжэй фагота.


контрбала́нс

(ад контр- + баланс)

табліца бухгалтарскіх дадзеных, складзеная з мэтай праверкі і аналізу ўсяго балансу або часткі яго.


контрвалюцы́йны

(ад контр - + лац. vallum = вал);

к-ая лінія — земляны вал і роў вакол крэпасці, якія рабілі войскі, што яе асаджвалі, каб акружаныя не маглі вырвацца.


контргрэ́йфер

(ад контр- + грэйфер)

прыстасаванне для дакладнага ўстанаўлення кінаплёнкі ў кадравым акне кіназдымачнага апарата пасля яе перамяшчэння на крок кадра.


контрмане́ўр

(фр. contremanoevre)

сустрэчны манеўр, манеўр у адказ.


контрма́рш

(фр. contremarche)

марш. з мэтай ліквідацыі марша праціўніка, каб потым нанесці яму паражэнне.


контрмі́на

(фр. contremine)

міна 1 для знішчэння мінных галерэй праціўніка пры абароне бліжэйшых подступаў да абарончых збудаванняў.


контрпрае́кт

(ад контр- + праект)

праект у адказ на іншы праект.


контрпрапага́нда

(ад контр- + прапаганда)

сістэма ідэалагічных мер аператыўнага і доўгачасовага характару, накіраваная на прадухіленне і нейтралізацыю непажаданай прапаганды.


контррэвалю́цыя

(фр. contre-révolution)

барацьба скінутага сацыяльнай рэвалюцыяй класа за аднаўленне ранейшых парадкаў.


контррэвалюцыяне́р

(фр. contre-révolutionnaire)

удзельнік контррэвалюцыі.


контррэлье́ф

(ад контр- + рэльеф)

заглыбленая ў плоскасць выява; від рэльефу.


контррэфарма́цыя

(ад контр- + рэфармацыя)

рэлігійна-палітычны рух у Еўропе 16—17 ст. на чале з папствам, накіраваны супраць Рэфармацыі, за захаванне феадалізму і ўзмацненне каталіцызму.


контрты́тул

(ад контр- + тытул)

дадатковы тытул на левай старонцы развароту кнігі, што змяшчае выхадныя дадзеныя пераважна ў шматтомных або серыйных выданнях.


контрфо́рс

(фр. contre-forсе)

вертыкальны выступ, рабро ў сцяне, плаціне для павышэння яе ўстойлівасці.


контрша́нсы

(ад контр- + шансы)

сустрэчныя шансы на атрыманне перавагі ў шахматнай гульні.


ко́нтры

(фр. contre = супраць, ад лац. contra = супраць)

напружаныя адносіны, варожасць (напр. быць у контрах).


контрэска́рп

(фр. contresсаrре)

1) пярэдні (бліжэйшы да праціўніка) схіл знешняга рова ўмацавання (параўн. эскарп 1);

2) супрацьтанкавая перашкода ў выглядзе крутога зрэзу ўзгорка (берага ракі), звернутага ў бок тых, хто абараняецца (параўн. эскарп 2).


ко́нтур

(фр. contour)

знешні абрыс чаго-н. (напр. контуры дрэў, к. рукі).


ко́нунг

(ст.-сканд. konungr)

вайсковы кіраўнік, а пасля кароль у скандынаўскіх народаў.


ко́нус

(лац. conus, ад гр. konos)

геаметрычнае цела, якое ўтвараецца вярчэннем прамавугольнага трохвугольніка вакол аднаго з яго катэтаў, а таксама прадмет, які мае форму такога геаметрычнага цела (напр. к. вулкана).


ко́нха

(гр. konche = ракавіна)

паўкупал для перакрыцця паўцыліндрычных частак збудавання (апсідаў, нішаў).


ко́пія

(лац. соріа = мноства)

1) дакладнае ўзнаўленне, паўтарэнне чаго-н. (напр. к. дыплома, к. карціны);

2) перан. знешняе падабенства з кім-н., чым-н.


ко́пра

(парт. copra, ад малайск. koppara)

высушаная мякаць какосавага арэха.


ко́пула

(лац. copula = звязка)

лінгв. службовы дзеяслоў.


ко́ра

(гр. kore = дзяўчына)

статуя прама стаячай дзяўчыны ў доўгім адзенні ў старажытнагрэчаскім мастацтве.


ко́рак

(польск. korek, ад ням. Kork)

1) вонкавы адмерлы слой кары некаторых драўняных раслін;

2) затычка для бутэлек.


ко́ранер

(англ. coroner)

судовы следчы ў Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах, які праводзіць расследаванне ў выпадках смерці, што здарылася пры нявысветленых абставінах або раптоўна.


ко́рба

(польск. korba, ад ням. Kurbe)

ручка ў выглядзе загнутага прута, пры дапамозе якой прыводзіцца ў рух які-н. механізм; крывашып.


корд1

(польск. kord, ад венг. kard < тур. kard < перс. kārd)

гіст. кароткі меч.


корд2

(фр. corde = вяроўка)

1) моцныя кручаныя ніткі з баваўнянага або хімічнага валакна, з якіх вырабляюць тканіну для авія- і аўтапакрышак;

2) сорт шарсцяной тканіны ў рубчык.


ко́рда

(фр. corde = вяроўка)

1) доўгая вяроўка, на якой ганяюць па крузе коней пры абучэнні;

2) нітка для кіравання лятаючымі мадэлямі.


ко́рдаба

(ісп. córdoba)

грашовая адзінка Нікарагуа, роўная 100 сентава.


ко́рдыцэпс

(н.-лац. cordyceps)

сумчаты грыб сям. спарыннёвых, які з’яўляецца паразітам насякомых, радзей павукоў, грыбоў.


корн

(ням. Korn = зерне)

1) вага высакароднага металу ў манеце;

2) зярністая шурпатая паверхня каменя ў літаграфіі, металічнай пласцінкі ў афсетным спосабе друку або спецыяльнай паперы (корнпапір).


ко́рнер1

(англ. corner = скупляць тавар са спекулятыўнай мэтай)

кароткатэрміновы дагавор з мэтай авалодаць рынкам шляхам скупкі акцый, тавараў, кантрактаў на біржах і перапрадажы перапродажы іх па манапольных цэнах.


ко́рнер2

(англ. corner = вугал)

штрафны вуглавы ўдар у футболе.


корнпапі́р

(ням. Kornpapier, ад Korn = зерне + Papier = папера)

папера з зярністай будовай паверхні, пакрытая спецыяльным клеявым слоем; выкарыстоўваецца ў літаграфіі.


ко́рнцанг

(ням. Kornzange)

1) шчыпцы накшталт нажніцаў з зазубрынамі зазубінамі на рэжучым баку, якія выкарыстоўваюцца ў хірургіі;

2) невялікія шчыпчыкі (пінцэт) у гадзіннікавай і ювелірнай справе.


ко́рпія

(с.-лац. corpia)

перавязачны матэрыял у выглядзе нітак, нашчыпаных з рыззя (выйшаў з ужытку).


ко́рпус

(лац. corpus = цела)

1) тулава чалавека або жывёлы;

2) аснова прыбора, апарата, механізма (напр. к. гадзінніка);

3) асобны будынак на агульнай пляцоўцы (напр. галоўны к.);

4) вайсковае злучэнне з некалькіх дывізій;

5) сукупнасць асоб адной спецыяльнасці, аднаго службовага становішча (напр. дыпламатычны к.);

6) друкарскі шрыфт, кегель якога роўны 10 пунктам (3,76 мм).


коррэпеты́тар

(ад con = з, разам + рэпетытар)

піяніст, памочнік дырыжора, які развучвае з выканаўцамі оперы ці балета сольныя партыі (параўн. канцэртмайстар 3).


корт1

(англ. court)

пляцоўка для гульні ў тэніс.


корт2

(польск. kort, ад англ. cord)

баваўняная тканіна атласнага перапляцення для рабочага і спартыўнага адзення.


кортыкаліза́цыя

(ад лац. cortex, -icis = кара);

к. функцый — узрастанне ў працэсе гістарычнага развіцця жывёл значэння вышэйшых аддзелаў цэнтральнай нервовай сістэмы ў рэгуляцыі функцый арганізма.


кортыкастэро́іды

(ад лац. cortex, -icis = кара + стэроіды)

група стэроідаў, якія маюць уласцівасці гармонаў кары наднырачнікаў.


кортыкастэро́н

(ад лац. cortex, -icis = кара + гр. stereos = цвёрды)

гармон кары наднырачных залоз, больш слабы па дзеянню, чым гідракартызон.


кортыкатрапі́н

(ад лац. cortex, -icis = кара + гр. trope = змена)

тое, што і адрэнакортыкатропны гармон.


ко́рцік

(рус. коршк, ад перс. kard = нож)

халодная зброя ў форме кароткага кінжала як прыналежнасць параднай формы марскіх афіцэраў розных дзяржаў.


ко́рыне

(н.-лац. coryne)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які трапляецца на пнях і гнілых ствалах дуба, таполі.


ко́рыум

(лац. corium = скура, ад гр. chorion = абалонка)

тое, што і дэрма.


ко́сінус

(н.-лац. cosinus)

мат. адна з трыганаметрычных функцый, адносіны прылеглага катэта да гіпатэнузы (параўн. сінус).


ко́смас

(гр. kosmos)

сусветная прастора, Сусвет, а таксама бліжэйшая прастора за межамі зямной атмасферы.


ко́тэры

(англ. cotters)

слой феадальна-залежнага сялянства ў сярэдневяковай Англіі.


ко́ўдра

(польск. kołdra, ад іт. coltra)

пасцельная прыналежнасць, якой накрываюцца.


коўш

(літ. káušas)

1) драўляная або металічная пасудзіна з ручкай для чэрпання вады, квасу і інш.;

2) вялікае механічнае прыстасаванне для зачэрпвання і пераносу да месца разгрузкі грунту, разлівання расплаўленага металу і інш. (напр. к. экскаватара).


ко́фе

(гал. koffie, ад ар. kachva)

1) вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна сям. марэнавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках, насенне якой выкарыстоўваецца для прыгатавання асобага напітку; кафейнае дрэва;

2) тое, што і кава.


кофр

(фр. coffie)

скрыня з некалькімі аддзяленнямі.


ко́фта

(польск. kofta)

верхняе кароткае жаночае адзенне.


ко́хія

(н.-лац. kochia, ад ням. W. Koch = прозвішча ням. батаніка)

расліна сям. лебядовых з вузкім лісцем і дробнымі кветкамі ў коласападобных суквеццях, пашыраная ў камяністых стэпах, паўпустынях і на засоленых глебах; на Беларусі трапляецца на пясках, уздоўж дарог, платоў; прутняк.


ко́шар

(ст.-яўр. kaser = чысты)

дазволеная іудзейскай рэлігіяй страва ў веруючых яўрэяў.


кошт

(польск. koszt < чэш. košt, ад с.-в.-ням. kost, koste)

выражаная ў грашах вартасць чаго-н. (напр. к. працы, к. тавараў).


кра́аль

(афрыкаанс kraal, ад парт. curral = загон для скаціны)

пасяленне ў народаў Паўд.-Усх. Афрыкі, у якім будынкі размешчаны па крузе, а ўнутры загон для скаціны.


краб

(гал. krab)

рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў), пераважна марскі; многія віды з’яўляюцца аб’ектам промыслу.


кра́гі

(рус. краги, ад шв. krag = каўнер)

1) накладныя скураныя халявы з зашпількамі;

2) раструбы ў пальчатках.


кракавя́к

(польск. krakowiak)

польскі народны танец, а таксама музыка да яго.


кракадзі́л

(лац. crocodilus, ад гр. krokodeilos)

буйны паўзун з тоўстай панцырнай скурай, які водзіцца ў вадаёмах трапічных краін.


кракаі́т

(ад гр. krokoeis = шафранавы)

мінерал класа храматаў чырвонага колеру, які змяшчае сульфіды свінцу.


крака́ны

(фр. croquants)

удзельнікі сялянскіх паўстанняў 16—17 ст. у Францыі.


кракелю́р

(фр. craquelure)

растрэскванне грунту, слоя фарбы або лаку карціны.


краке́т

(англ. croquet, фр. croquet)

гульня спартыўнага тыпу, у якой шар ударамі драўлянага малатка праводзіцца праз размешчаныя ў пэўным парадку драцяныя вароты.


кракі́

(фр. croquis = накід)

1) накід малюнка, чарцяжа, эскіз;

2) план мясцовасці, выкананы на вока, без папярэдняга вымярэння.


кракірава́ць

(фр. croquer)

стукаць сваім шарам у шар праціўніка пры гульні ў кракет.


кракле́

(фр. croquelé)

сетка тонкіх трэшчын на паліванай паверхні керамічных вырабаў.


крако́смія

(н.-лац. crocosmia)

травяністая расліна сям. касачовых з мечападобным лісцем і аранжава-чырванаватымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай і Паўд. Афрыцы; выкарыстоўваецца ў кветкаводстве Беларусі.


кра́ма

(польск. kram, ад с.-в.-ням. kram)

магазін.


краманьёнец

(ад фр. CroMagnon = назва пячоры ў Францыі)

непасрэдны продак сучаснага чалавека, які жыў у эпоху позняга палеаліту.


кра́мбал

(гал. kraanbalk)

невялікі кран для падымання якара на судна ўручную.


кра́мбе

(н.-лац. crambe)

травяністая расліна сям. крыжакветных, якая ў дзікім стане расце ў Афрыцы; вырошчваецца як агародная культура; абісінская капуста.


крампава́ць

(ням. krempeln)

надаваць бляск ваўняным тканінам, прыгладжваючы ворс.


кран

(ням. Kran)

1) невялікая трубка з засаўкай ці рухомай пробкай для выпускання з рэзервуара або трубаправода вадкасцей, газаў;

2) механізм для пад’ёму і перамяшчэння грузаў (пад’ёмны к.).


крана́рцый

(н.-лац. cranartium)

базідыяльны грыб сям. меламспоравых, які развіваецца на хвойных пародах дрэў і ягадных культурах.


кран-бэ́лька

(ад кран + бэлька)

разнавіднасць пад’ёмнага крана маставога тыпу, у якога тэльфер перамяшчаецца па бэльцы з коламі.


крангла́с

(ням. Kronglas)

тое, што і крон2.


кра́нец

(гал. krans)

прыстасаванне з дрэва, гумы, парусіны, якое замацоўваецца на борце судна для засцярогі яго ад удараў пры падыходзе да прыстані або да другога судна.


краніягра́фія

(ад гр. kranion = чэрап + -графія)

анат. атрыманне контураў, малюнкаў чалавечага чэрапа ў цэлым і яго частак.


краніяло́гія

(ад гр. kranion = чэрап + -логія)

раздзел антрапалогіі і заалогіі, які вывучае чарапы людзей і жывёл.


кранія́льны

(ад гр. kranion = чэрап)

анат. чарапны, галаўны, размешчаны на падоўжнай восі цела чалавека або жывёлы бліжэй да галавы (пра які-н. орган); проціл. каудальны.


краніяме́трыя

(ад гр. kranion = чэрап + -метрыя)

вымярэнне чэрапа; праводзіцца ў антрапалогіі, асабліва ў краніялогіі.


краніяскапі́я

(ад гр. kranion = чэрап + -скапія)

візуальнае вывучэнне чэрапа ў антрапалогіі.


краніястэно́з

(ад гр. kranion = чэрап + стэноз)

прыроджаная недастатковасць развіцця арганізма, якая выражаецца ў дачасным зарошчванні швоў чэрапа, што абумоўлівае неадпаведнасць паміж ёмістасцю чарапной поласці і аб’ёмам мозгу і вядзе да павышэння ўнутрычарапнога ціску, атрафіі зрокавых нерваў, змянення формы чэрапа.


краншнэ́п

(ням. Kronschnepfe)

кулік сям. сіўцовых; жыве на балотах.


кранштэ́йн

(ням. Kragstein)

1) выступ у сцяне для падтрымання балкона, карніза;

2) апора для прымацавання дэталі, вузла машыны да вертыкальнай паверхні.


крапла́к

(ням. Krapplack)

сумесь алюмініевых і кальцыевых солей алізарыну, з якой вырабляюць паліграфічныя і акварэльныя фарбы.


красака́лікс

(н.-лац. crossocalyx)

пячоначны мох сям. лафозіевых, які трапляецца на гнілой драўніне ў сырых лясах.


красво́рд

(англ. cross-word)

задача-гульня, у якой фігуру з перакрыжаванымі радамі клетак трэба запоўніць адзіна магчымымі словамі.


красінго́вер

(англ. crossingover)

абмен часткамі гамалагічных (парных) храмасом, які стварае ўмовы для ўтварэння новых камбінацый генаў у арганізмах.


красме́н

(англ. cross-man)

удзельнік кросу.


-крат

(гр. kratos = улада)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «валадар».


краталя́рыя

(н.-лац. crotalaria, ад гр. krotalon = бразгалка)

травяністая або кустовая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках; адзін з відаў вырошчваецца як прадзільная культура.


кратане́ўрум

(н.-лац. crotaneurum)

лістасцябловы мох сям. кратанеўравых, які расце ў ручаях, на балотах.


кратарэ́люс

(н.-лац. craterellus)

базідыяльны грыб сям. лісічкавых, які расце на глебе і лясным подсціле ў лісцевых і мяшаных лясах; ядомы.


крато́н1

(гр. kroton)

кустовая або дрэвавая расліна сям. малачаевых, пашыраная ў тропіках і субтропіках, з насення некаторых відаў атрымліваюць алей, які выкарыстоўваецца ў медыцыне.


крато́н2

(гр. kratos = сіла, моц)

кансалідаваны ўчастак кантынентальнай зямной кары, які не адчувае значных складачных дэфармацый.


кра́ты

(польск. kraty, ад лац. crates)

металічная рашотка на вокнах, на дзвярах.


-кратыя

(гр. kratos = улада)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «ўлада».


кра́тэр

(гр. krater = вялікая чаша)

1) адтуліна ў вяршыні вулкана, праз якую выліваецца лава;

2) упадзіна, абкружаная кальцавымі валамі, у ландшафце Месяца.


краўч

(англ. crouch = схіляцца, прысядаць)

1) стойка ў сагнутым становішчы ў боксе;

2) нізкая стойка пры спусках у лыжным спорце.


кра́ўчы

(польск. krajczy)

гіст. прыдворны, які загадваў княжацкі сталом.


крафт-папе́ра

(ад ням Kraft = сіла + папера)

моцная папера са слаба праваранай дрэўнай цэлюлозы з доўгімі валокнамі.


крафт-цэлюло́за

(ад ням. Kraft = сіла + цэлюлоза)

слаба правараная дрэўная цэлюлоза з доўгімі валокнамі; выкарыстоўваецца пры вырабе асабліва моцнай паперы (крафт-паперы), напр. мяшкоў для цэменту.


крах

(ням. Krach)

1) банкруцтва, разарэнне (напр. біржавы к.);

2) перан. поўны правал, няўдача (напр. к. імперыі).


крашэ́

(фр. crochet = кручок)

моцныя кручаныя ніткі, а таксама карункі з такіх нітак.


кро́кус

(н.-лац. crocus, ад гр. krokos)

1) тое, што і шафран 1;

2) парашок вокісу жалеза шафранавага колеру для паліроўкі шкла, металаў.


кроль

(англ. crawl)

самы хуткі спосаб спартыўнага плавання на грудзях з пераменнай работай рук і ног.


кро́млех

(ад брэтон. crom = круг + lech = камень)

культавае збудаванне эпохі неаліту і бронзавага веку ў выглядзе акруглых загарод з вялікіх камянёў у Паўн. Францыі, Англіі і іншых краінах.


крон1

[ням. Kron(gelb), ад гр. chroma = фарба]

мінеральная жоўтая фарба, соль хромавай кіслаты.


крон2

[ням. Kron(glas)]

шкло для аптычных прыбораў.


кро́на1

(ням. Krone, ад лац. corona = вянец, карона)

наземная, (вышэй штамба) галіністая частка дрэва.


кро́на2

(ням. Krone)

1) грашовая адзінка Швецыі, Нарвегіі і Даніі, роўная 100 эрэ; 2) англійская сярэбраная манета, роўная 5 шылінгам 1 (да 1971 г.);

3) залатая манета Францыі (14—17 ст.), Англіі (16—17 ст.) і некаторых іншых краін.


кро́нверк

(ням. Kronwerk)

абаронная прыбудова ў старых крэпасцях.


кронпры́нц

(ням. Kronprinz)

тытул наследніка трона ў Германіі і Аўстра-Венгрыі ў часы манархічнага праўлення (да 1918 г).


кронцы́ркуль

(ням. Kronzirkel)

1) прылада для чарчэння ў выглядзе спружыннага цыркуля;

2) вымяральны інструмент у выглядзе цыркуля з дзвюма выгнутымі доўгімі ножкамі.


кро́перы

(англ. cropers, ад crop = збіраць ураджай)

арандатары-здольнікі ў ЗША, якія атрымліваюць ад землеўласніка не толькі зямлю, але і рабочую жывёлу, сельскагаспадарчы інвентар, насенне.


крос

(рус. кросс, ад англ. to cross = перасякаць, пераходзіць)

від спартыўнага спаборніцтва, спартыўны бег або гонкі па няроўнай мясцовасці (напр. лыжны к).


кросбры́дзінг

(англ. crossbreeding, ад cross = скрыжоўванне + breeding = развядзенне)

разнавіднасць аўтбрыдзінгу, метад развядзення сельскагаспадарчых жывёл, пры якім скрыжоўваюцца жывёлы розных парод (параўн. інбрыдзінг).


кро́сінг

(англ. crossing)

1) вентыляцыйны праход у шахце для раздзялення перасякальных струменяў паветра;

2) сп. забаронены прыём у забегу, заездзе, калі адразу пасля абгону рэзка перасякаецца шлях саперніку.


кро́сінгавер

(англ. crossingover)

узаемны абмен участкамі паміж гамалагічнымі храмасомамі ў выніку разрыву і злучэння ў новым парадку іх ніцей (храматыдаў).


кро́фтэры

(англ. crofters, ад croft = прысядзібны ўчастак)

дробныя фермеры ў Шатландыі.


крузе́йра

(парт. cruzeiro)

грашовая адзінка Бразіліі, роўная 100 сентава.


круі́з

(англ. cruise)

марское турыстычнае падарожжа.


круйс-пе́ленг

(гал. kruispeiling)

спосаб вызначэння месцазнаходжання судна ў моры па двух пеленгах на адзін і той жа прадмет, напр. маяк.


круйт-ка́мера

(гал. kruitkamer)

памяшканне на ваенным караблі старога флоту, дзе захоўваліся выбуховыя рэчывы.


крумцы́ркуль

(ням. Krummzirkel = крывы цыркуль)

тое, што і кронцыркуль 2.


круп

(англ. croup)

запаленне гартані і трахеі, якое суправаджаецца ўскладненнем дыхання (удушшам і кашлем).


круп’е́

(фр. croupier)

распарадчык гульні і банкаўшчык у ігральным доме.


крупо́н

(фр. croupon)

частка скуры, атрыманая пры раскройцы раскрою цяжкіх скур; выкарыстоўваецца для вырабу рамянёў, падэшваў.


крустулі́на

(н.-лац. crustulina)

павук сям. цянётнікаў, які жыве на паверхні глебы, у імху, лясным подсціле, пад камянямі.


крустыфіка́цыя

(ад лац. crusta = кара + -фікацыя)

абрастанне абломкаў горнай пароды, сценак поласцей крышталічнымі коркамі, мінеральнымі абломкамі.


крухма́л

(польск. krochmał, ад с.-в.-ням. kraft-mël, kracht-mël)

1) вуглявод, які ўтвараецца ў зялёных частках раслін і адкладваецца ў клубнях, насенні, лісці;

2) белы парашок, які атрымліваецца з некаторых раслін; прымяняецца ў харчовай, хімічнай і тэкстыльнай прамысловасці.


круцыа́та

(н.-лац. cruciata)

травяністая расліна сям. марэнавых з падоўжаным лісцем і зеленавата-жоўтымі кветкамі, пашыраная ў Еўразіі; выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне.


круцыге́нія

(н.-лац. crucigenia)

каланіяльная зялёная водарасць сям. сцэнадэсмавых, якая трапляецца ў планктоне прэсных вадаёмаў.


крушо́н

(фр. cruchon = маленькі гарлач)

1) сумесь белага сталовага віна з каньяком або ромам, у якую дадаюць цукар, свежыя фрукты, часам шампанскае;

2) асвяжальны фруктовы напітак.


крыёметр

(ад гр. kryos = холад, мароз, лёд + -метр)

прыбор для вымярэння тэмпературы зацвярдзення чыстага растваральніку і растварэння ў ім даследуемага рэчыва.


крыжа́к

(польск. krzyżak)

удзельнік крыжовых паходаў заходнееўрапейскіх рыцараў у 11—13 ст.; крыжаносец.


крыз

(фр. crise = прыступ)

раптоўнае рэзкае абвастрэнне захворвання (напр. гіпертанічны к.).


кры́зіс

(гр. krisis = рашэнне, паваротны пункт)

1) рэзкі, круты пералом у чым-н. (напр. урадавы к.);

2) мед. хуткае змяненне праяў хваробы, якое суправаджаецца рэзкім (крытычным) паніжэннем высокай тэмпературы (проціл. лізіс 1);

3) перыядычная перавытворчасць тавараў, якая вядзе да разладу эканамічнага жыцця, росту беспрацоўя;

4) востры недахоп чаго-н. (напр. жыллёвы к.).


крык

(англ. creek)

перасыхаючая рэчка або ручай у Аўстраліі, які ў засушлівы перыяд года распадаецца на шэраг асобных вадаёмаў.


крыке́т

(англ. cricket)

спартыўная камандная гульня з драўляным мячом і бітамі на прамавугольным травяным полі.


крыль

(гал. kriel = літар. драбяза)

прамысловая назва планктонных марскіх рачкоў.


крыміна́л

(польск. kryminał < ням. Kriminal, ад лац. criminalis = злачынны)

крымінальная справа, злачынства.


крыміналі́ст

(ад крыміналістыка)

спецыяліст у галіне крыміналістыкі.


крыміналі́стыка

(ад лац. criminalis = злачьшны)

юрыдычная навука, якая вывучае методыку, тактыку і тэхніку расследавання злачынстваў.


крымінало́гія

(ад лац. crimen, -minis = злачынстаа + -логія)

навука, якая вывучае злачыннасць як сацыяльную з’яву.


крыміна́льны

(лац. criminalis)

звязаны са злачынствам, злачынны.


крыміно́лаг

(ад крыміналогія)

спецыяліст у галіне крыміналогіі.


крыназо́і

(н.-лац. crinozoa)

падтып беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, якія пашыраны ў марскіх водах.


крынаідэ́і

(н.-лац. crinoidea)

клас беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, якія пашыраны ў марскіх водах; марскія лілеі.


крыналі́н

(фр. crinoline, ад лац. crinis = волас + linum = палатно)

шырокая спадніца на тонкіх абручах, стальных або з кітовага вуса.


крыніта́рыя

(н.-лац. crinitarіа)

травяністая расліна сям. складанакветных з лінейным лісцем і дробнымі залаціста-жоўтымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная пераважна ў Еўразіі, у т.л. на Беларусі.


кры́нум

(ад гр. krinon = лілея)

цыбульная травяністая расліна сям. амарылісавых з буйнымі кветкамі ў парасоністых суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках; некаторыя віды вырошчваюцца як дэкаратыўныя.


крып

(англ. creep = паўзці)

павольная пластычная дэфармацыя матэрыялаў пад дзеяннем пастаяннай нагрузкі; паўзучасць металаў.


кры́пта

(гр. krypte = круты падземны ход, тайнік)

1) падземнае памяшканне са скляпеннямі ў старажытных грэкаў і рымлян;

2) капліца пад храмам для пачэсных пахаванняў у сярэдневяковай заходнееўрапейскай архітэктуры;

3) мед. паглыбленне ў паднябенных міндалінах.


крыпта-

(гр. kryptos = схаваны)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «таемны», «патаемны».


крыптага́мія

(ад крыпта- + -гамія)

спосаб размнажэння раслін пры дапамозе спораў.


крыптага́мы

(ад крыпта- + гр. gamos = шлюб)

расліны, якія не маюць кветак (напр. папараці, хвашчы, імхі, грыбы, водарасці); параўн. фанераграмы.


крыптаге́нны

(ад крыпта- + -генны);

к-ая фауна — выкапнёвыя арганізмы (прадстаўнікі фауны) пэўнай тоўшчы зямной кары, продкі якіх невядомыя з ніжэйшых слаёў.


крыптагле́на

(н.-лац. cryptoglena)

аднаклетачная водарасць сям. эўгленавых, якая трапляецца ў прэсных водах розных вадаёмаў.


крыптагра́ма

(ад крыпта- + -грама)

надпіс, выкананы адным са спосабаў крыптаграфіі.


крыптагра́фія

(ад крыпта- + -графія)

спосаб пісьма, зразумелы толькі для дасведчаных або разлічаны на адгадванне; тайнапіс.


крыптадэпрэ́сія

(ад крыпта- + дэпрэсія2)

затопленая вадой упадзіна на зямной паверхні, дно якой ніжэй, а водная паверхня вышэй узроўню мора (напр. возера Байкал).


крыптазо́й

(ад крыпта- + -зой)

інтэрвал часу, на працягу якога сфарміраваліся тоўшчы горных парод дакембрыя, пазбаўленыя відавочных рэштак шкілетнай фауны.


крыптакако́з

(ад крыпта- + гр. kokkos = зярнятка)

рэдкая хвароба жывёл і чалавека, выкліканая дрожджавымі грыбамі, пры якой паражаюцца лёгкія, цэнтральная нервовая сістэма, скура і падскурная клятчатка.


крыптакары́на

(н.-лац. сгурtocoryne)

водная травяністая расліна сям. ароідных з пурпурова-чырвоным лісцем, пашыраная ў тропіках Паўд.-Усх. Азіі, Малайскага архіпелага; многія віды дэкаратыўныя, культывуюцца ў акварыумах, аранжарэях.


крыптако́кі

(н.-лац. cryptococcus)

сумчатыя грыбы (дрожджы), якія развіваюцца ў глебе, страўнікава-кішачным тракце і на паверхні цела жывёл і чалавека.


крыптаме́рыя

(ад крыпта- + -мерыя)

паўднёвае вечназялёнае хваёвае дрэва сям. таксодыевых, якое дасягае вельмі вялікіх памераў; пашырана ў Японіі і Кітаі, у іншых краінах вырошчваецца як дэкаратыўнае.


крыптамі́цэс

(н.-лац. cryptomyces)

сумчаты грыб сям. эўфацыдыевых, які развіваецца на лісці і галінках дрэвавых і травяністых раслін.


крыптамнезі́я

(ад крыпта- + гр. mnesis = успаміны)

парушэнне памяці (разнавіднасць парамнезіі), пры якім знікае розніца паміж сапраўднымі падзеямі і падзеямі, убачанымі ў сне або пачутымі ці прачытанымі.


крыптамо́нас

(н.-лац. cryptomonas)

аднаклетачная пірафітавая водарасць сям. крыптаманадавых, якая пашырана пераважна ў штучных вадаёмах-адстойніках, рыбагадоўчых сажалках, радзей у вадасховішчах і азёрах.


крыптані́м

(ад крыпта- + гр. onyma = імя)

літара або літары, якія часам ставяць аўтары пад сваімі творамі замест подпісаў.


крыптархі́зм

(ад крыпта- + гр. orchis = яечка)

анамалія эмбрыянальнага развіцця, пры якой да моманту нараджэння чалавека або жывёліны адно або два яечкі не трапляюць у машонку.


крыптафі́ты

(ад крыпта- + -фіты)

травяністыя расліны, у якіх пупышкі аднаўлення знаходзяцца ў глебе (геафіты) або пад вадой (гідрафіты).


крыптафо́нія

(ад крыпта- + -фонія)

тэлефонныя перагаворы з выкарыстаннем шыфру.


крыпто́н

(ад гр. kryptos = схаваны)

хімічны элемент, адзін з інертных газаў выкарыстоўваецца для запаўнення электрычных лямпаў, рэкламных трубак і інш.


кры́птыі

(гр. krypteia)

карныя экспедыцыі супраць ілотаў у Спарце, якія перыядычна праводзіла дзяржава сіламі спартанскай моладзі.


кры́тык

(гр. kritikos = які асуджае)

1) асоба, якая аналізуе, ацэньвае што-н. дзейнасць, паводзіны і інш.;

2) асоба, якая прафесійна займаецца крытыкай твораў літаратуры, мастацтва і навукі або канцэртаў, мастацкіх выставак.


кры́тыка

[фр. critique, ад гр. kritike (techne) = майстэрства разбіраць]

1) разбор, абмеркаванне каго-н., чаго-н. з мэтай ускрыць недахопы, даць ацэнку;

2) літаратурны жанр, задачай якога з’яўляецца ацэнка твораў літаратуры, навукі, мастацтва (напр. тэатральная к.).


крытыцы́зм

(ад rp. kritikos = які асуджае)

крытычныя адносіны да чаго-н.


крыты́чны

(ад гр. kritikos = які асуджае)

1) звязаны з крытыкай;

2) здольны з ацэнкай, крытычна адносіцца да чаго-н. (напр. к. розум);

3) пераломны (напр. к. узрост);

4) надта цяжкі, небяспечны (напр. к-ае становішча).


крытэ́рый

(фр. critérium < лац. criterium, ад гр. kriterion = сродак для меркавання)

мерка, з якой падыходзяць да ацэнкі чаго-н.;

к. ісціны — мерка для вызначэння правільнасці, дакладнасці нашых ведаў, іх адпаведнасці аб’ектыўнай рэальнасці.


крыштадзі́н

[ад крышта(лічны) + (гетэра)дзін]

крышталічны генератар і ўзмацняльнік, у аснове якіх ляжыць з’ява генерыравання незгасальных ваганняў дэтэктарам, які жывіцца ад невялікай батарэі; дэтэктарны радыёпрыёмнік.


крышталегідра́ты

(ад крышталь + гідраты)

крышталічныя рэчывы, якія маюць у сваім складзе малекулы вады, напр. гідрат хлорыстага кальцыю.


крыштале́граф

(ад крышталь + -граф)

спецыяліст у галіне крышталяграфіі.


крышталёід

(ад крышталь + -оід)

прадукт перапрацоўкі матэрыі ў расліннай клетцы.


крышталізава́ць

(гр. krystallizo = прасвечваюся, як крышталь)

падвяргаць крышталізацыі.


крышталіза́тар

(ад крышталізаваць)

1) апарат для вылучэння крышталічных рэчываў выпарэннем ці ахаладжэннем насычаных раствораў;

2) цеплаабменны апарат для адводу цяпла крышталізацыі ад металу, які цвярдзее.


крышталіза́цыя

(ад гр krystallizo = прасвечваюся, як крышталь)

працэс утварэння і росту крышталёў пры пераходзе рэчыва з газападобнага або вадкага стану ў крышталічны.


крышталі́т

(ад крышталь + -літ)

цвёрдае цела, монакрышталь няправільнай формы, які не мае характэрнай крышталічнай агранкі.


крышталі́чны

(ад крышталь)

які мае адносіны да крышталя (крышталічная будова).


крышта́ль

(польск. kryształ < лац. cristallus, ад гр. krystallos)

1) цвёрдае цела, якое мае натуральную форму мнагагранніка і часцінкі якога (атамы, іоны і малекулы) маюць упарадкаванае размяшчэнне;

2) тое, што і хрусталь.


крышта́льны

(гр. krystallinos)

1) які складаецца з крышталёў, мае форму крышталя;

2) перан. празрысты, светлы, чысты;

3) перан. бездакорны, беззаганны.


крышталягра́фія

(ад крышталь + -графія)

навука аб крышталях, іх будове і ўласцівасцях.


крышталяо́птыка

(ад крышталь + оптыка)

галіна оптыкі, якая вывучае законы праходжання святла праз крышталі.


крышталяфасфо́ры

(ад крышталь + гр. phos = святло + -фор)

неарганічныя крышталічныя люмінафоры; выкарыстоўваюцца ÿ люмінесцэнтных лямпах.


крышталяфі́зіка

(ад крышталь + фізіка)

раздзел малекулярнай фізікі, якія вывучае фізічныя ўласцівасці крышталёў у сувязі з іх будовай.


крышталяхі́мія

(ад крышталь + хімія)

навука аб прасторавым размяшчэнні малекул, атамаў, іонаў у крышталях і залежнасці фізіка-хімічных уласцівасцей крыштальных рэчываў ад іх структуры.


крыя-

(гр. kryos = холад, мароз, лёд)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з лёдам, нізкімі тэмпературамі.


крыябіёнты

(ад крыя- + біёнты)

арганізмы, якія жывуць на лёдзе або ў снезе (напр. снежная хламідаманада).


крыябіяло́гія

(ад крыя- + біялогія)

раздзел біялогіі, які вывучае ўздзеянне на жывыя арганізмы нізкіх і звышнізкіх тэмператур.


крыягене́з

(ад крыя- + -генез)

сукупнасць фізічных, хімічных, біяхімічных і іншых працэсаў, якія адбываюцца ў межах крыясферы і суправаджаюцца ўтварэннем лёду.


крыяге́нны

(ад крыя- + -генны)

звязаны з атрыманнем вельмі нізкіх тэмператур.


крыягідра́т

(ад крыя- + гідрат)

сумесь крышталёў лёду і крышталёў солей, якая растапляецца з утварэннем раствору таго самага складу, што і сумесь.


крыякані́т

(ад крыя- + гр. konia = пыл)

найдрабнейшыя часцінкі пылу, якія выпадаюць на зямную паверхню з міжземнай прасторы; касмічны пыл.


крыялі́т

(ад крыя- + -літ)

мінерал класа фтарыдаў белага, бурага або жаўтаватага колеру з шкляным бляскам; штучны к. выкарыстоўваецца ў металургіі алюмінію і для атрымання эмалей.


крыялітазо́на

(ад крыяліт + зона)

частка крыясферы ў межах верхняга пласта зямной кары, якая характарызуецца наяўнасцю адмоўных тэмператур і магчымасцю існавання падземных ільдоў.


крыяло́гія

(ад крыя- + -логія)

навука аб уздзеянні холаду на фізічныя целы.


крыяпатало́гія

(ад крыя- + паталогія)

хваравіты стан і працэсы, якія адбываюцца ў арганізме пад уздзеяннем нізкіх тэмператур.


крыяпедало́гія

(ад крыя- + педалогія)

тое, што і гангарызм.


крыяпланкто́н

(ад крыя- + планктон)

сукупнасць дробных арганізмаў, прыстасаваных да жыцця пры нізкіх тэмпературах (на ледніках, высакагорных снежных схілах).


крыяскапі́я

(ад крыя- + -скапія)

метад вызначэння малекулярнай вагі растворанага рэчыва па паніжэнню пункта замярзання раствору ў параўнанні з пункгам замярзання чыстага растваральніку (параўн. эбуліяскапія).


крыяста́т

(ад крыя- + -стат)

прыбор (тэрмастат) для падтрымання нізкіх тэмператур у замкнутым асяроддзі (ніжэй -153 °С).


крыясфе́ра

(ад крыя- + сфера)

абалонка зямнога шара, якая характарызуецца наяўнасцю лёду або магчымасцю яго існавання.


крыятро́н

(ад крыя- + -трон)

электронны пераключальны прыбор у вылічальных машынах.


крыятурба́цыя

(ад крыя- + лац. turbatio = сумятня, бязладдзе)

формы складання горных парод, якія маюць у разрэзе выгляд завіхрэнняў, выгінаў, кольцаў і інш.


крыятэрапі́я

(ад крыя- + тэрапія)

лячэнне холадам як болесуцішальным сродкам.


крыятэ́хніка

(ад крыя- + тэхніка)

галіна тэхнікі, звязаная са стварэннем і выкарыстаннем вельмі нізкіх тэмператур.


крыяфі́зіка

(ад крыя- + фізіка)

фізіка нізкіх тэмператур, якія дасягаюцца пры выкарыстанні скропленых газаў.


крыяфі́лы

(ад крыя- + -філ)

арганізмы (аднаклетачныя водарасці, некаторыя чэрві і насякомыя), якія жывуць на паверхні лёду і снегу, у вадзе, што прапітвае лёд (параўн. тэрмафілы).


крыяфі́ты

(ад крыя- + -фіты)

расліны, прыстасаваныя да жыцця ў засушлівых халодных раёнах.


крыяфо́р

(ад крыя- + -фор)

устройства для дэманстравання ахалоджвання вады ў час выпарвання.


крыяхірургі́я

(ад крыя- + хірургія)

метад абязбольвання шляхам замарожвання частак цела, якія падлягаюць аперацыі.


крыяэкстра́ктар

(ад крыя- + экстрактар)

прыбор для замарожвання і наступнага выдалення памутнелага крышталіка вока.


крыяэлектро́ніка

(ад крыя + электроніка)

раздзел электронікі, звязаны з даследаваннем узаемадзеяння электрамагнітнага поля з электронамі ў цвёрдых целах пры вельмі нізкіх тэмпературах і стварэннем электронных прыбораў на аснове гэтых цел.


крэадо́нты

(ад гр. kreas = мяса + -адонт)

атрад вымерлых прымітыўных драпежных млекакормячых, якія жылі ў палеагенавы перыяд.


крэазо́т

(фр. creosote, ад гр. kreas = мяса + sodzo = ахоўваю, зберагаю)

масляністая вадкасць з едкім пахам, якая атрымліваецца шляхам сухой перагонкі драўніны, часцей буку; выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.


крэалі́н

[ад крэ(зол) + лац. oleum = алей]

мыльны раствор крэзолу, які выкарыстоўваецца як дэзінфекцыйны сродак.


крэату́ра

(лац. creatura = тварэнне)

стаўленік уплывовай асобы, паслухмяны выканаўца яе волі.


крэаты́ўны

(ад лац. creatio = тварэнне)

творчы, стваральны.


крэаці́н

(ад гр. kreas, -atos = мяса)

злучэнне азоту, якое знаходзіцца ў тканках арганізма і выдаляецца з мачой у выглядзе крэацініну.


крэаціні́н

(ад гр. kreas, -atos = мяса)

прадукт перапрацоўкі крэаціну, які знаходзіцца ў крыві і мачы.


крэацінкіна́за

(ад крэацін + кіназа)

фермент, які каталізуе рэакцыю, што пастаўляе энергію для мышачнага скарачэння.


крэацыяні́зм

(ад лац. creatio, -onis = стварэнне)

ідэалістычны кірунак у біялогіі, які лічыць, што неарганічны і арганічны свет створаны богам, адмаўляе змены відаў у іх гістарычным развіцці.


крэве́тка

(фр. crevette)

невялікі ядомы марскі рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў).


крэ́да

(лац. credo = веру)

1) веравызнанне, сімвал веры ў каталіцкай царкве;

2) чые-н. цвёрдыя перакананні, погляды, асновы светапогляду (напр. жыццёвае к., навуковае к.).


крэ́дыт

(лац. credit = ён верыць)

правы бок бухгалтарскага балансу, у рахунках актыву 2 змяшчае расходную частку, а ў рахунках пасіву 2 прыходную (параўн. дэбет).


крэды́т

(ням. Kredit, ад лац. creditum = доўг)

1) выдача ў доўг грошай або тавараў з растэрміноўкай выплаты;

2) грашовая сума, выдзеленая дзяржавай для пэўнай мэты (напр. к. на жыллёвае будаўніцтва).


крэдытава́ць

(фр. créditer, ад лац. credere = давяраць)

1) даваць каму-н. у доўг, адпускаць што-н. у крэдыт;

2) адпускаць каму-н., крэдыты;

3) запісваць суму на крэдыт рахунка.


крэдыто́р

(лац. creditor)

асоба або ўстанова, якія даюць у крэдыт грошы або тавары (параўн. дэбітор).


крэз

(гр. Kroisos = імя цара Лідыі, які меў незлічоныя багацці)

вельмі багаты чалавек, уладальнік незлічоных багаццяў.


крэзо́л

(ад гр. kreas = мяса + -ол)

арганічнае злучэнне класа фенолаў з характэрным пахам, якое змяшчаецца ў каменнавугальнай і дрэўнай смале; выкарыстоўваецца для вырабу фарбавальнікаў, медыцынскіх прэпаратаў, выбуховых і пахучых рэчываў.


крэ́йда

(ст.-польск. krejda < ням. Kreide, ад лац. creta)

кавалак мелу, які ўжываецца для пісьма.


крэ́йсер

(гал. kruiser)

вялікі быстраходны ваенны карабель з магутным артылерыйскім і ракетным узбраеннем (напр. лінейны к.).


крэйсі́раваць

(гал. kruisen)

плаваць, рабіць рэйсы па пэўным маршруце.


крэ́йцкапф

(ням. Kreuzkopf)

дэталь паўзуннага механізма, якая коўзае ў прамалінейных напрамках.


крэйцмэ́йсель

(ням. Kreuzmeissel)

зубіла з вузкім лязом для высякання ў метале канавак.


крэ́йцэр

(ням. Kreuzer)

дробная разменная манета ў Германіі і Аўстра-Венгрыі, якая была ў абароце да канца 19 ст.; на Беларусі ў 15—17 ст. абарачаўся трайны сярэбраны к.


крэ́кер

(англ. cracker)

1) сухое пячэнне з заквашанага цеста;

2) тонкія лустачкі, высушаныя скрылёчкі бульбы.


крэ́кінг

(англ. cracking)

перапрацоўка нафты для атрымання маторнага паліва і сыравіны для хімічнай прамысловасці.


крэ́кінг-працэ́с

(ад крэкінг + працэс)

разлажэнне цяжкіх нафтапрадуктаў у спецыяльных устаноўках пры высокіх тэмпературах для атрымання бензіну, газаліну і інш.


крэм

(фр. crème)

1) салодкая маса з сумесі ўзбітай смятанкі, масла, фруктовых сокаў, цукру і інш. для праслойвання і ўпрыгожвання пірожных і тортаў;

2) касмегычная мазь;

3) мазь для скуранога абутку, вакса.


крэмалье́р

(фр. crémaillère)

механізм для плаўнага перамяшчэння рухомых частак у аптычных і вымяральных інструментах.


крэмато́рый

(н.-лац. crematorium)

будынак са спецыяльным абсталяваннем для крэмацыі.


крэма́цыя

(лац. crematio = спальванне)

спальванне цела нябожчыка ў спецыяльнай печы (параўн. інгумацыя).


крэмнефтары́ды

(ад крэмній + фтарыды)

солі крэмнефторыставадароднай кіслаты.


крэ́мній

(ад гр. kremnos = скала)

хімічны элемент, які ўваходзіць у састаў большасці горных парод.


крэн

(рус. крен, ад гал. krengen = класці судна на бок)

1) нахіл судна або лятальнага апарата набок;

2) перан. паварот да іншых мэт, задач.


крэ́нгельс

(англ. cringles)

кольца, якое ўстаўляецца ў адтуліны паруса для прадзявання працягвання канцоў вяровак.


крэ́ндзель

(рус. крендель, ад с.-в.-ням. krengel)

здобная вітая булка ў форме лічбы 8.


крэнеры́т

(ад венг. Krenner = прозвішча венг. мінералога)

мінерал класа тэлурыдаў серабрыста-белага, латунна-жоўтага колеру з металічным бляскам.


крэ́ніць

(рус. креніть, ад гал. krengen)

нахіляць набок (судна, самалёт).


крэно́метр

(ад крэн + -метр)

прыбор для вызначэння вугла крэну судна.


крэо́л

(фр. créole, ад ісп. criollo)

1) патомак іспанскіх і партугальскіх каланізатараў у Лац. Амерыцы;

2) чалавек, які паходзіць ад змешанага шлюбу, напр. еўрапейцаў з індзейцамі, рускіх з эскімосамі і г.д.


крэп

(фр. crêpe)

1) шаўковая або шарсцяная тканіна з шурпатай паверхняй;

2) жалобная павязка з празрыстай гафрыраванай тканіны чорнага колеру.


крэпдэшы́н

(фр. crêpe de Chine = кітайскі крэп)

густая і тонкая матавая шаўковая тканіна.


крэпіта́цыя

(ад лац. krepitare = скрыпець, хрусцець)

мед. адчуванне хрусту ў месцах пераломаў, у суставах пры адкладванні солей, у лёгкіх пры дыханні.


крэс-сала́та

(ад ням. Kresse = расліна сям. крыжакветных + салата)

гароднінная расліна сям. крыжакветных, пашыраная ў розных кліматычных зонах, лісты якой ужываюць у ежу.


крэ́сы

(польск. kresy = прыгранічная вобласць)

польская назва заходніх беларускіх і ўкраінскіх зямель, якія ўваходзілі ў склад Польшчы ў 1919—1939 гг.


крэто́н

(фр. cretonne)

шчыльная баваўняная ўзорыстая тканіна для абіўкі мэблі.


крэці́н

(фр. cretin)

1) хворы на крэцінізм 1;

2) перан. тупіца.


крэціні́зм

(фр. crétinisme)

1) прыроджаная разумовая адсталасць і фізічная недаразвітасць, абумоўленая парушэннем функцый шчытападобнай залозы і галаўнога мозга;

2) перан. тупасць, абмежаванасць розуму.


крэціно́ід

(ад крэцін + -оід)

псіхічна нармальны чалавек, з выгляду падобны на крэціна.


крэшчэ́нда

(іт. crescendo)

муз. узмацненне сілы гуку, паступовы пераход ад ціхага гучання да моцнага (проціл. дымінуэнда).


крэ́шэр

(англ. crusher, ад crush = давіць, таўчы)

металічны стрыжань, па дэфармацыі якога вызначаюць ціск газаў у час выбуху.


ксантапсі́я

(ад гр. ksanthos = жоўты + opsis = погляд)

парушэнне зроку, пры якім усе прадметы здаюцца афарбаванымі ў жоўты колер; назіраецца пры жаўтусе, атручванні пікрынавай кіслатой, сантанінам і інш.


ксантафі́л

(ад гр. ksanthos = жоўты + -філ)

жоўты пігмент з групы караціноідаў, які знаходзіцца ў пупышках, лістах, кветках і пладах многіх раслін, а таксама ў мікраарганізмах.


ксантафо́ры

(ад гр. ksanthos = жоўты + -фор)

ярка афарбаваныя жоўтыя пігментныя клеткі скуры ніжэйшых пазваночных і некаторых беспазваночных.


ксанто́рыя

(н.-лац. xanthoria)

ліставаты сумчаты лішайнік сям. целасхіставых, які трапляецца на кары дрэў, апрацаванай драўніне, камянях.


ксанты́дыум

(н.-лац. xanthidium)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая трапляецца ў сфагнавых балотах, дыстрофных азёрах, канавах, рэках.


ксанты́па

(гр. Ksanthippe = імя жонкі Сакрата, старажытнагрэчаскага філосафа)

перан. злая, сварлівая жанчына.


ксанці́н

(ад гр. ksanthos = жоўты)

прамежкавы прадукт распаду пурыну ў арганізме жывёл і чалавека.


ксена-

(гр. ksenos = чужы)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «чужы», «чужародны».


ксенабіётыкі

(ад ксена- + гр. biotos = жыццё)

чужародныя для арганізмаў злучэнні — пестыцыды, прэпараты бытавой хіміі, лекавыя сродкі і г.д.


ксенага́мія

(ад ксена- + -гамія)

перакрыжаванае апыленне, пры якім кветкі адной расліны апыляюцца кветкамі другой расліны таго ж віду (параўн. гейтанагамія).


ксенако́нхіі

(н.-лац. xenoconchia)

група вымерлых малюскаў, якія жылі ў палеазоі.


ксеналі́т

(ад ксена- + -літ)

абломак горнай пароды, які трапляецца ў магматычнай пародзе і адрозніваецца ад яе мінералагічным складам, напр. к. сланцу ў граніце.


ксенатранспланта́цыя

(ад ксена- + трансплантацыя)

перасадка органаў або частак тканкі прадстаўніку іншага біялагічнага роду (параўн. алатрансплантацыя, гетэратрансплантацыя).


ксенатурбелі́ды

(н.-лац. xenotuibellida)

клас плоскіх чарвей; жывуць у Паўночным моры.


ксенаты́м

(ад гр. ksenos = чужы + time = гонар)

мінерал класа фасфатаў жоўтага, чырвонага, карычневага колеру са шкляным бляскам; сыравіна для атрымання ітрыю.


ксенафо́бія

(ад гр. ksenos = чужы + -фобія)

1) неадчэпны страх перад незнаёмымі асобамі;

2) боязь усяго незнаёмага, малавядомага.


ксе́ніі

(гр. ksenia = гасціннасць)

1) падарункі ў старажытных грэкаў і рымлян, якія гаспадар дарыў гасцям;

2) застольныя вершы-мініяцюры ў форме эпіграм і афарызмаў;

3) праяўленні прыкмет бацькоўскай расліны ў гібрыднага насення і пладоў.


ксено́н

(ад гр. ksenos = чужы)

хімічны элемент, адзін з інертных газаў, які прымяняецца ў электратэхніцы.


ксера-

(гр. kseros = сухі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «сухі».


ксерагра́фія

(ад ксера- + -графія)

спосаб электрафатаграфіі, заснаваны на дзеянні святла на матэрыял са святлоадчувальным слоем з паўправадніка, на які перад здымкай наносіцца электрастатычны зарад.


ксерадэ́рма

(ад ксера- + дэрма)

тое, што і іхтыёз.


ксерадэрмі́я

(ад ксера- + дэрма)

мед. павышаная адчувальнасць скуры да ультрафіялетавых прамянёў.


ксерако́м

(н.-лац. xerocomus)

шапкавы базідыяльны грыб сям. балетавых, які расце ў хвойных і лісцевых лясах; адзін з відаў — махавік.


ксерако́пія

(ад ксера- + копія)

копія, здымак, якія атрыманы шляхам ксераграфіі.


ксе́ракс

(ад ксераграфія)

1) аператыўны размнажальны апарат з выкарыстаннем магнітнага сухога друку;

2) сухі электрастатычны метад атрымання копій дакументаў, матэрыялаў і г.д.;

3) копія, атрыманая ў выніку выкарыстання гэтага метаду.


ксерамарфі́зм

(ад ксера- + -марфізм)

сукупнасць марфалагічных і анатамічных прыкмет, якія з’яўляюцца ў раслін як прыстасаванне да засушлівых умоў.


ксерамезафі́ты

(ад ксера- + мезафіты)

расліны, якія прыстасаваліся жыць у сярэднеўвільготненых мясцінах і могуць пераносіць засушлівы перыяд лета.


ксерастамі́я

(ад ксера- + гр. stoma = рот)

мед. сухасць у роце, якія ўзнікае ў выніку частковага або поўнага спынення сакрэцыі слінных залоз.


ксератэрмі́чны

(ад ксера- + гр. therme = цяпло);

к. перыяд — перыяд з сухім і цёплым кліматам, які адзначаўся ў субарэалярнай фазе пасляледнікоўя пасляледавікоўя (каля 4500—2500 гадоў таму назад).


ксерафі́лы

(ад ксера- + -філ)

расліны і жывёлы, якія жывуць у засушлівых мясцовасцях (гл. ксерафіты).


ксерафі́ты

(ад ксера- + -фіты)

засухаўстойлівыя расліны, здольныя пераносіць перагрэў і абязводжванне, напр. сукуленты (параўн. гіграфіты, гідрафіты, мезафіты).


ксерафо́рм

(ад ксера- + форма)

жоўты парашок, які выкарыстоўваецца ў прысыпках і мазях як антысептычны сродак.


ксерафтальмі́я

(ад ксера- + гр. ophtalmos = вока)

сухасць злучальнай і рагавой абалонкі вачэй у выніку парушэння слёзавыдзялення.


ксеро́граф

(ад ксера- + -граф)

устройства для атрымання ксераграфічных адбіткаў.


ксеро́з

(гр. kseros = сухі)

сухасць скуры, абумоўленая памяншэннем сакрэцыі сальных залоз.


ксёндз

(польск. ksiądz)

каталіцкі свяшчэннік у Польшчы, на Беларусі і Украіне.


ксіла-

(гр. ksylon = ссечанае дрэва)

першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з дрэвам, драўнінай.


ксілабіёнты

(ад ксіла- + біёнты)

арганізмы, якія жывуць у драўніне, напр. многія насякомыя, грыбы.


ксілагра́фа

(н.-лац. xylographa)

накіпны лішайнік сям. агарыевых, пашыраны пераважна ў Паўн. паўшар’і; трапляецца на драўніне елак, на ствалах бяроз.


ксілагра́фія

(ад ксіла- + -графія)

1) гравіраванне на дрэве;

2) гравюра на дрэве (дрэварыт), а таксама адбітак з такой гравюры.


ксілако́па

(н.-лац. xylocoра)

пчала размерам з чмяля, пашыраная ў тропіках.


ксілалі́т

(ад ксіла- + -літ)

штучны будаўнічы матэрыял з сумесі драўняных апілак, азбесту і інш.


ксіла́рыя

(н.-лац. xylaria)

сумчаты грыб сям. ксіларыевых, які развіваецца на адмерлай драўніне.


ксілафо́н

(ад ксіла- + -фон)

самагучальны ўдарны музычны інструмент у выглядзе размешчаных у пэўным парадку драўляных пласцінак, па якіх удараюць спецыяльнымі малаточкамі.


ксіле́ма

(ад гр. ksylon = дрэва)

асноўная тканка наземных раслін, якая праводзіць ваду і раствораныя ў ёй мінеральныя солі; драўніна.


ксіліды́ны

(ад гр. ksylon = ссечанае дрэва)

арганічныя злучэнні, цвёрдыя або вадкія бясколерныя рэчывы з пахам аніліну, выкарыстоўваюцца пры вырабе фарбавальнікаў, як паскаральнікі вулканізацыі каўчуку, як антыаксіданты і інш.


ксілі́л

(ад ксілол)

цвёрдае крышталічнае рэчыва белага колеру, якое выкарыстоўваецца як брызантнае выбуховае рэчыва.


ксілі́т

(ад гр. ksylon = ссечанае дрэва)

пяціатамны спірт, рэчыва ў выглядзе бясколерных крышталёў салодкага смаку, якое выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці замест цукру для хворых дыябетам.


ксіло́граф

(ад ксіла- + -граф)

гравёр па дрэву.


ксіло́за

(ад гр. ksylon = дрэва)

монацукрыд з групы пентозаў, які ўваходзіць у склад пекцінавых рэчываў (гл. пекціны), слізяў, геміцэлюлозаў, дрэўны цукар.


ксіло́л

(ад ксіла- + -ол)

вадкі араматычны вуглевадарод, аналаг бензолу.


ксіло́метр

(ад ксіла- + -метр)

прыбор для вызначэння аб’ёмаў цел няправільнай формы (раней гал. ч. драўніны) шляхам вымярэння аб’ёму вадкасці, якую выцясняюць гэтыя целы пры апусканні ў сасуд.


ксі́стыкус

(н.-лац. xysticus)

павук сям. бакаходаў, які жыве ў траве і дробных хмызняках, пад камянямі.


ксіфапа́гі

(ад гр. ksiphos = мечападобны храсток + pagos = горб)

парок развіцця, пры якім блізняты зрасліся ў вобласці грудзей (параўн. пігапагі).


кты́тар

(гр. ktitor = літар. заснавальнік)

царкоўны стараста.


ктэнамі́цэс

(н.-лац. ctenomyces)

сумчаты грыб сям. гімнааскавых, які развіваецца на пер’і птушак.


ктэнафо́ры

(ад гр. kteis, ktenos = грэбень + -фор)

клас беспазваночных жывёл тыпу кішачнаполасцевых, якія пашыраны ва ўсіх морах.


ктэні́дыі

(н.-лац. ctenidia, ад гр. kteis, -enos = грэбень)

1) органы дыхання ў малюскаў; жабры;

2) грэбеняпадобныя хіцінавыя пласцінкі на галаве, радзей на грудзях і брушку ў некаторых насякомых.


ктэно́ідны

(ад гр. kteis, -enos = грэбень + -оід);

к-ая луска — разнавіднасць касцявой лускі касцістых рыб.


куа́дра

(ісп. cuadro = квадрат)

1) мера даўжыні ў краінах Лац. Амерыкі (ад 80 да 130 м);

2) мера плошчы ў краінах Лац. Амерыкі (ад 1 да 1,74 га).


куафёр

(фр. coiffeur)

уст. цырульнік.


куафю́ра

(фр. coiffure)

уст. пышная жаночая прычоска.


куб

(лац. cubus, ад гр. kybos)

1) правільны шасціграннік, усе грані якога квадраты;

2) мат. здабытак трох роўных лікаў, трэцяя ступень ліку;

3) кубічны метр (напр. куб дроў);

4) пасудзіна цыліндрычнай формы для перагонкі або кіпячэння вадкасці; тытан.


кубамеду́зы

(н.-лац. cubomedusae)

атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл класа сцыфоідных; паліпы без ахоўнай трубкі.


кубані́т

(ад ісп. Cuba = Куба)

мінерал класа сульфідаў бронзава-жоўтага колеру з металічным бляскам; медная руда.


кубату́ра

(рус. кубатура, ад лац. cubus < гр. kybos = куб)

аб’ём чаго-н., выражаны ў кубічных адзінках (напр. к. пакоя).


ку́бел

(польск. kubel, ад с.-в.-ням. kübel)

вялікая драўляная дзежка з накрыўкай ці векам для захоўвання прадуктаў і рэчаў.


кубі́зм

(фр. cubisme, ад лац. cubus < гр. kybos = куб)

кірунак у выяўленчым мастацтве пач. 20 ст., які перадаваў прадметы рэальнага свету камбінацыямі геаметрычных фігур.


ку́брык

(рус. кубрик, ад гал. koebrug)

памяшканне для каманды на караблі.


кува́да

(фр. couvade = выседжванне яец)

абрадавая сімуляцыя бацькам родавага акта пры нараджэнні дзіцяці, вядомая ў многіх народаў.


куве́з

(фр. couveuse = інкубатар)

апарат са штучным мікракліматам для сагравання неданошаных дзяцей.


куве́рт

(фр. couvert = накрыты)

уст. сталовы прыбор.


куга́

(кр.-тат. qoga)

водная травяністая расліна сям. асаковых; азёрны чарот.


кугуа́р

(ад тупі-гуарані cuguacuara)

тое, што і пума.


кудо́нія

(н.-лац. cudonia)

сумчаты грыб сям. геаглосавых, які расце на глебе ў лясах.


куду́1

(афр. kudu)

парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, пашыраная ў Афрыцы; лясная антылопа.


куду́2

(інд. kudu)

дэкаратыўны элемент у форме падковападобнай аркі, тыповы для індыйскай архітэктуры.


ку́заў

(рус. кузов, ад тат. kyzau = карзіна з бяросты)

частка павозкі, аўтамашыны, якая служыць для размяшчэння людзей або грузаў.


кузе́н

(фр. cousin)

стрыечны брат.


кузі́на

(фр. cousine)

стрыечная сястра.


кука́рда

(фр. cocarde)

спецыяльны значок на форменнай шапцы.


кукерсі́т

(ад эст. Kuknise = назва эстонскай вёскі)

гаручы сланец светла- або цёмна-бурага колеру, які ўтварыўся з асадкаў, багатых сіне-зялёнымі водарасцямі; выкарыстоўваецца як паліва.


ку-клукс-кла́н

(англ. KuKlux-Klan)

тайная расісцкая тэрарыстычная арганізацыя ў ЗША (створана ў 1865 г.), якая вядзе барацьбу супраць неграў.


кукурбіта́рыя

(н.-лац. cucurbitaria)

сумчаты грыб сям. плеяспоравых, які развіваецца на адмерлых галінках парэчак, шыпшыны.


куку́рза

(рум. cucuruz)

травяністая расліна сям. злакавых з высокім тоўстым сцяблом і сабранымі ў пачаткі зярнятамі, якая паходзіць з Цэнтр. і Паўд. Амерыкі і пашырана ў розных кліматычных зонах.


кула́ж

(фр. colage = страта)

1) скідка з вагі на ўтруску, што робіцца ў час куплі рэдкіх прадуктаў, а таксама сама ўтруска;

2) перан. непрадуктыўная растрата матэрыяльных сродкаў, часу, працы.


кула́н

(цюрк. kulan)

дзікі азіяцкі асёл.


ку́лі

(тамільск. kuli = заработкі)

некваліфікаваны рабочы ў Кітаі (да 1949 г.) і некаторых краінах Азіі.


куліна́р

(лац. culinarius = кухонны)

вопытны, умелы кухар.


куліна́рны

(лац. culinarius)

які мае адносіны да кулінарыі, звязаны з ёй.


куліна́рыя

(лац. culinarius = кухонны)

1) майстэрства прыгатавання ежы, а таксама зборная назва страў;

2) магазін паўфабрыкатаў.


кулі́сы

(фр. coulisse)

1) плоскія часткі тэатральнай дэкарацыі, размешчаныя па баках сцэны адна за другой;

2) перан. тое, за чым хаваецца што-н.;

за кулісамі — тайна, скрытна, у неафіцыйнай абстаноўцы;

3) тэх. сістэма рычагоў для перамены ходу машыны.


кулісье́

(фр. coulissier)

неафіцыйны біржавы пасрэднік, які без удзелу афіцыйных маклераў заключае біржавыя здзелкі.


куло́н1

(рус. кулон, ад фр. coulant)

упрыгожанне з каштоўных камянёў на ланцужку, якое носяць на шыі.


куло́н2

[фр. Ch.Coulomb = прозвішча фр. фізіка (1736—1806)]

адзінка колькасці электрычнасці ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная колькасці электрычнасці, якая працякае праз папярочнае сячэнне правадніка за 1 с пры сіле току 1 ампер.


кулонаме́трыя

(ад кулон2 + -метрыя)

электрахімічны метад аналізу, які грунтуецца на вымярэнні колькасці электрычнасці, што траціцца на электралітычнае аднаўленне або акісленне.


кулуа́ры

(рус. кулуары, ад фр. couloirs = літар. калідоры)

бакавыя залы, калідоры ў тэатры, парламенце, якія служаць для адпачынку, а таксама неафіцыйных сустрэч, абмену думкамі;

гутаркі ў кулуарах — неафіцыйныя сустрэчы.


куль

(літ. kulÿs)

тоўсты сноп няцёртай саломы.


кульбі́т

(фр. culbite)

акрабатычны пераварот-перакат наперад з апорай на рукі, галава прыціснута да грудзей.


ку́льман

(англ. Culman = назва фірмы)

прыстасаванне для чарчэння.


кульміна́цыя

(фр. culmination < с.-лац. culminatio, ад лац. culmen, -minis = вяршыня)

1) момант найвышэйшага напружання, уздыму, развіцця чаго-н. (напр. к. падзей, к. драмы);

2) астр. праходжанне свяціла праз нябесны мерыдыян.


кульміні́раваць

(п.-лац. culminare)

1) дасягаць найвышэйшага напружання, уздыму, развіцця;

2) астр. праходзіць праз нябесны мерыдыян (пра нябесныя свяцілы).


культ

(лац. cultus)

1) пакланенне бажаству і выкананне звязаных з гэтым рэлігійных абрадаў;

2) перан. непамернае ўзвелічэнне каго-н., чаго-н. (напр. к. асобы).


культу́ра

(лац. cultura)

1) сукупнасць дасягненняў чалавечага грамадства ў вытворчай, грамадскай і разумовай дзейнасці (напр. матэрыяльная к., духоўная к.);

2) узровень развіцця якой-н. галіны гаспадарчага або духоўнага жыцця (напр. к. вытворчасці, к. мовы);

3) ступень адукаванасці, выхаванасці каго-н. (чалавек высокай культуры);

4) вырошчванне якой-н. расліны, а таксама сама расліна, якая вырошчваецца (напр. кармавыя культуры).


культурало́гія

(ад культура + -логія)

навука пра духоўную культуру народа.


культурка́мпф

(ням. Kulturkampf = барацьба за кулыуру)

назва мерапрыемстваў ураду О. Бісмарка ў Германіі ў 70-х гг. 19 ст., праведзеных пад выглядам «барацьбы за культуру» супраць каталіцкай царквы.


культуро́лаг

(ад культура + -лаг)

спецыяліст у галіне культуралогіі.


культуртрэ́гер

(ням. Kulturträger)

іранічная назва каланізатара, які эксплуатуе насельніцтва заняволеных краін пад выглядам пашырэння культуры.


культуры́зм

(фр. culturisme)

сістэма фізічных практыкаванняў, пераважна сілавых, якія павінны развіваць мускулатуру, садзейнічаць фарміраванню прыгожай фігуры і паставы, а таксама занятак такімі практыкаваннямі.


культывава́ць

(фр. cultiver, ад п.-лац. cultivare = апрацоўваць)

1) разводзіць, вырошчваць (напр. к. лён);

2) праводзіць культывацыю; 3) садзейнічаць развіццю чаго-н. (напр. к. новыя тэхнічныя метады).


культыва́р

(англ. cultivar, ад cultivated variety = культурная разнавіднасць)

сукупнасць раслін з гаспадарчымі карыснымі прыкметамі, што перадаюцца ў спадчыну пры палавым або вегетатыўным размнажэнні.


культыва́тар

(фр. cultivateur, ад п.-лац. cultivare = апрацоўваць)

сельскагаспадарчая прылада для перадпасяўной апрацоўкі глебы і догляду пасеваў (рыхлення глебы, знішчэння пустазелля і інш.).


культыва́цыя

(п.-лац. cultivatio)

апрацоўка глебы культыватарам.


культы́зм

(фр. cultisme, ад лац. cultus = аздоблены)

тое, што і гангарызм.


ку́ля

(польск. kula, ад с.-в.-ням. küle)

галаўная частка баявога патрона стралковай, паляўнічай і спартыўнай зброі (напр. бранябойная к.).


кумаро́н

(індз. kumaron)

бясколерная вадкасць са спецыфічным пахам, якая змяшчаецца ў каменнавугальнай смале.


кумары́н

(фр. coumarine)

арганічнае злучэнне, цвёрды крышталічны прадукт з пахам свежага сена; выкарыстоўваецца ў парфумернай, мылаварнай і харчовай прамысловасці.


кума́ч

(тат. kumač, ад ар. kumáš)

баваўняная тканіна ярка-чырвонага колеру.


кумга́н

(цюрк. kumgan)

высокі збан з носікам, ручкай і накрыўкай у цюркскіх народаў і каўказскіх горцаў.


ку́мжа

(рус. кумжа < фін. kumsi, ад саам. kuūdža)

прамысловая рыба сям. ласасёвых, пашыраная ў морах, якія амываюць абмываюць Еўропу; прэснаводная форма — фарэль.


кумпя́к

(літ. kūmpis)

бядровая частка свіной тушы, шынка.


кумуляты́ўны

(лац. cumulatus = павялічаны, узмоцнены)

здольны да кумуляцыі 2; к. снарад — артылерыйскі снарад вялікай прабіўной сілы, заснаванай на кумуляцыі.


кумуля́цыя

(лац. cumulatio = памнажэнне, награмаджэнне)

1) накапленне ў арганізме лекавых рэчываў у сувязі з працяглым іх ужываннем;

2) канцэнтрацыя энергіі выбуху ў пэўным напрамку, напр. пры дзеянні кумулятыўнага снарада.


кумы́с

(тат. kymyz)

напітак з малака кабылы, вярблюдзіцы, каровы, прыгатаваны асобым спосабам.


куна́к

(цюрк. kunak = госць)

асоба, звязаная з кім-н. абавязкам дружбы, узаемадапамогі (у каўказскіх горцаў).


кунга́с

(карэйск. kungas)

вялікая лодка без палубы (грабная або парусная), якая пашырана на Далёкім Усходзе.


кунжу́т

(перс. kundžud)

травяністая расліна сям. кунжутавых з белымі, ружовымі або фіялетавымі кветкамі, пашыраная ў тропіках Афрыкі і Азіі; з яе насення здабываюць алей.


кункта́тар

(лац. cunctator)

перан. марудны, нерашучы чалавек.


кунстка́мера

(ням. Kunstkammer)

збор разнастайных гістарычных, мастацкіх, навуковых рэдкасцей, а таксама памяшканне для такога збору.


кунту́ш

(польск. kontusz, ад венг. köntös)

старадаўняе верхняе мужчынскае адзенне (апраналі на жупан) у выглядзе кафтана з шырокімі разрэзанымі адкіднымі рукавамі, якое насіла польская, беларуская і ўкраінская шляхта.


куншту́к

(ням. Kunststück)

уст. дасціпны прыём, фокус, трук.


купа́ж

(фр. coupage)

змешванне розных він, гатункаў чаю, сокаў у пэўных суадносінах, каб палепшыць іх якасць.


ку́пал

(іт. cupola)

1) пукаты дах у выглядзе паўшар’я (напр. к. царквы);

2) перан. якое-н. пакрыццё акруглай формы (напр. к. парашута).


купа́нус

(н.-лац. macropodus cupanus)

рыба атрада акунепадобных, якая водзіцца ў невялікіх вадаёмах Індыі, Шры-Ланка; на Беларусі вядома як акварыумная.


купарва́с

(ст.-польск. koperwas, ад с.-в.-ням. kupfer-wasser)

сернакіслая соль некаторых цяжкіх металаў (напр. медны к.).


купелі́раваць

(фр. coupeller)

праводзіць купеляцыю.


купеля́цыя

(фр. coupellation)

ачышчэнне ад свінцу і іншых прымесей высакародных металаў.


купідо́н

(фр. Cupidon, ад лац. Cupido = бог кахання ў выглядзе хлопчыка з лукам і стрэламі ў антычнай міфалогіі)

перан. прыгожы хлопчык або юнак.


купі́раваць

(фр. couper)

1) мед. ліквідаваць прыступ хваробы своечасовым, эфектыўным лячэннем;

2) адразаць, адсякаць.


купле́т

(фр. couplet)

асобная страфа ў вершы або ў песні.


купо́н

(фр. coupon)

1) адразны талон у каштоўных паперах на атрыманне працэнтаў;

стрыгчы купоны — жыць на даходы з каштоўных папер;

2) адразны або асобны талон, які дае права купіць пэўны прадукт або тавар у магазіне;

3) адрэз тканіны на касцюм, сукенку, звычайна са спецыяльным аздабленнем (каймой, вышыўкай і інш.).


купры́т

(ад лац. cuprum = медзь)

мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чырвонага колеру; медная руда.


ку́пула

(лац. cupula = бочачка)

жэлепадобны каўпачок, які пакрывае валаскі эпітэліяльных клетак у вестыбулярным апараце пазваночных.


купфермерыто́ль

(ад ням. Kupfer = медзь)

медна-мыш’яковы прэпарат (інсектафунгіцыд), які выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднымі насякомымі і грыбкамі.


купферштэ́йн

(ням. Kupferstein, ад Kupfer = медзь + Stein = камень)

сплаў сярністага жалеза і сярністай медзі.


купэ́

(фр. coupé)

асобнае аддзяленне для некалькіх пасажыраў у вагоне.


купю́ра

(фр. coupure, ад couper = рэзаць, адразаць)

1) скарачэнне, пропуск у літаратурным або музычным творы;

2) каштоўная папера (напр. сторублёвая к.).


курага́

(цюрк. kurug = сухі)

высушаныя без костачак абрыкосы.


кура́ж

(фр. courage = смеласць)

уст. паказная смеласць, развязнасць.


кура́жыцца

(ад фр. courage = смеласць)

важнічаць, трымацца фанабэрыста; крыўляцца.


кура́й

(цюрк. kuraj)

башкірскі і татарскі духавы музычны інструмент тыпу флейты.


кура́нта

(іт. couranta)

урачысты прыдворны танец 16—17 ст., які быў вядомы ў многіх еўрапейскіх краінах.


кура́нты

(фр. courante = бягучы)

вежавы або насценны гадзіннік з музыкай, а таксама музычны механізм у такім гадзінніку.


курартало́гія

(ад курорт + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае лекавыя ўласцівасці прыроды, іх уплыў на арганізм і выкарыстанне з лячэбна-прафілактычнай мэтай.


курарэ́

(індз. kurara)

атрутнае рэчыва з карэння і маладых парасткаў некаторых паўднёваамерыканскіх раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне.


ку́рас

(гр. kuros)

статуя юнака-атлета ў мастацтве старажытнагрэчаскай архаікі.


кура́тар

(лац. curator = апякун)

асоба, якой даручана кіраўніцтва, нагляд за кім-н., чым-н. (напр. к. групы);

2) студэнт у клініцы, які назірае за хворым (гл. курацыя 2).


кура́цыя

(лац. curatio)

1) лячэнне, догляд хворага;

2) студэнцкая практыка з наступным складаннем гісторыі хваробы і дакладам выкладчыку.


курбе́т

(фр. courbette)

1) скачок з падагнутымі пярэднімі нагамі, які выконвае верхавы конь;

2) від акрабатычнага скачка;

3) перан. нечаканая выхадка, дзіўны ўчынак.


курвату́ра

(лац. curvatura = крывізна)

ледзь прыкметная крывізна прамалінейных частак будынка, якая выкарыстоўваецца для ліквідацыі аптычных скажэнняў і для ўзмацнення пластычнай выразнасці архітэктуры.


курві́метр

(ад лац. curvus = крывы + -метр)

прыбор для вымярэння даўжыні крывых ліній на планах і картах.


курвіцэ́пс

(н.-лац. aquidens curviceps)

рыба атрада акунепадобных, якая водзіцца ў Амазонцы; на Беларусі вядома як акварыумная.


курга́н

(цюрк. kurhan)

1) высокі старадаўні магільны насып (напр. скіфскі к.);

2) земляны насып у памяць якой-н. падзеі, даты, асобы (напр. к. Міцкевіча).


курданёр

(фр. cour d’honneur = ганаровы двор)

парадны двор палаца, асабняка, які ўтвараецца асноўным корпусам і бакавымі флігелямі.


курдзю́к

(ад цюрк. kujruk = хвост)

тлушчавае адкладанне каля хваста ў некаторых парод авечак.


кур’е́р

(фр. courrier)

1) пасыльны ва ўстанове, які разносіць дзелавыя паперы;

2) службовая асоба, якая пасылаецца са- спешнымі даручэннямі (напр. дыпламатычны к.).


кур’ёз

(рус. курьёз, ад лац. curiosum = цікавая рэч)

незвычайны, недарэчны або смешны выпадак, здарэнне.


курза́ла, курза́л

(ням. Kursaal)

памяшканне для сходаў, канцэртаў і г.д. на курортах.


курку́ма

(н.-лац. curcuma, ад ар. kurkum)

травяністая расліна сям. імбірных, пашыраная ў Індыі і на поўдні Кітая, з карэння якой здабываюць жоўтую фарбу; выкарыстоўваецца як харчовая і лекавая.


куро́к

(польск. kurek)

частка ўдарнага механізма ў ручной агнястрэльнай зброі.


куро́рт

(ням. Kurort, ад Kur = лячэнне + Ort = месца)

мясцовасць з прыроднымі лекавымі сродкамі (мінеральнымі крыніцамі, гразямі і інш.), прыгодная для пабудовы санаторыяў, дамоў адпачынку і інш.


курс

(лац. cursus = ход, цячэнне)

1) напрамак руху, шлях (карабля, самалёта і інш.);

2) кірунак у палітыцы, грамадскай і інш. дзейнасці;

3) цана, па якой прадаюцца каштоўныя паперы (аблігацыі, вэксалі і інш.);

4) аб’ём якога-н. навучання (напр. к. сярэдняй школы);

5) год навучання ў вьппэйшай або сярэдняй спецыяльнай навучальнай установе;

6) сістэматычны выклад якой-н. навуковай дысцыпліны, а таксама падручнік з такім выкладам (напр. к. фізікі).


курсі́раваць

(лац. cursare = бегаць)

рабіць рэгулярныя паездкі па пэўным маршруце (пра транспарт).


курсі́ў

[фр. cursive, ад с.-лац. cursiva (littera) = скорапіс]

друкарскі шрыфт з нахілам, падобны на рукапісны.


курсо́граф

(ад курс + -граф)

навігацыйны прыбор для аўтаматычнага запісу курсу карабля.


курсо́рны

(лац. cursorius = беглы)

паспешны;

к-ае чытанне — хуткае чытанне тэксту без падрабязнага яго разгляду (параўн. статарны).


ку́рта

(польск. kurta, ад венг. kurta = сабака)

бясхвосты або караткахвосты сабака.


курта́ж

(фр. courtage)

узнагарода маклеру або іншым пасрэднікам у камерцыйных здзелках.


ку́ртка

(польск. kurtka, ад лац. curtus = кароткі)

верхняя кароткая вопратка, якая зашпільваецца на гузікі ці на замок.


куртуа́зны

(фр. courtois)

вытанчана ветлівы;

к-ая літаратура — прыдворна-рыцарская плынь у еўрапейскай літаратуры 12—14 ст, якая апявала воінскія подзвігі і рыцарскае каханне.


куртыза́нка

(фр. courtisane = прыдворная дама)

жанчына лёгкіх паводзін і авантурыстычнага спосабу жыцця ў арыстакратычным асяроддзі.


курулта́й

(цюрк. kurultaj)

агульны сход, з’езд у мангольскіх і цюркскіх народаў.


куру́цы

(венг. kurucok, ад лац. cruciati = крыжаносцы)

1) сяляне, якія прымалі ўдзел у антыфеадальных паўстаннях у Венгрыі ў 16 ст.;

2) удзельнікі антыгабсбургскіх вызваленчых рухаў у Венгрыі ў 17—18 ст.


курфю́рст

(ням. Kurfürst)

уладарны князь у феадальнай Германіі, які меў права ўдзельнічаць у выбарах імператара.


курці́на

(фр. courtine)

1) уст. града для кветак, клумба;

2) участак, засаджаны адной пародай дрэў;

3) ваен. частка крапаснога вала паміж двума бастыёнамі.


курцха́ар

(ням. kurz = кароткі + Haar = шэрсць)

парода жорсткашэрсных нямецкіх лягавых сабак рознай масці.


курцье́

(фр. courtier = пасрэднік)

тое, што і маклер.


куры́раваць

(лац. curare)

ажыццяўляць нагляд і дапамогу.


ку́рыя

(лац. curia)

1) правінцыяльны гарадскі сенат у Старажытнарымскай імперыі;

2) савет сеньёра з яго васаламі ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;

3) разрад выбаршчыкаў па маёмаснай, нацыянальнай, расавай або іншай прымеце ў некаторых краінах (напр. рабочая к.).


курыя́лы

(лац. curiales)

члены абшчынных рад у курыі 1.


курыя́льны

(лац. curialis)

які мае адносіны да курыі.


кусто́да

(лац. custodia = ахова)

першае слова тэксту наступнай старонкі, змешчанае ўнізе папярэдняй старонкі ў старажытных рукапісных ці друкаваных кнігах.


кута́с

(тур. kutas)

пучок нітак, звязаных на адным канцы разам, для ўпрыгожання (напр. пояс з кутасамі).


куту́м

(н.-лац. kutum)

прахадная рыба сям. карпавых, якая водзіцца ў Каспійскім моры; аб’ект промыслу.


кутызо́н

(ад лац. cutis = скура, абалонка)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры лячэнні віруснага грыпу.


куты́кула

(лац. cuticula = скурка)

1) шчыльнае ўтварэнне на паверхні эпітэлію жывёл і чалавека;

2) тонкая плеўка, якая пакрывае эпідэрміс лістоў і сцёблаў раслін.


ку́тыс

(лац. cutis = скурка)

тое, што і дэрма.


ку́тэр

(англ. cutter, ад cut = рэзаць)

1) машына для тонкага здрабнення мяса, якая выкарыстоўваецца ў каўбаснай вытворчасці;

2) аднамачтавае паруснае судна з косымі парусамі.


ку́фар

(польск. kufer, ад ням. Koffer)

скрыня з векам на завесах і замком для захоўвання тканіны, адзення і інш.


ку́фель, ку́халь

(польск. kufel, ад с.-в.-ням. kuefel)

шкляны кубак для піва.


ку́хар

(польск. kucharz < чэш. kuchař, ад с.-в.-ням. kuchenaere)

той, хто гатуе стравы, повар.


кухма́йстар

(с.-в.-ням. küchenmeister)

уст. умелы кухар.


ку́хня

(польск. kuchnia < чэш. kuchyne < ст.-в.-ням. kuchina, ад лац. coqùina)

1) памяшканне з печчу або плітой для гатавання ежы;

2) падбор страў, характар ежы (напр. малочная к., беларуская к.);

3) перан. скрыты, закулісны бок якой-н. дзейнасці (напр. дыпламатычная к.).


куцю́м

(фр. coutume)

прававы звычай у сярэдневяковай Францыі, які рэгуляваў у асноўным маёмасныя і сямейныя адносіны.


куцюр’е́

(фр. couture = кравец)

1) закройшчык высокага класа, майстар шыцця;

2) стваральнік моды ў адзенні.


куш

(фр. couche = стаўка ў гульні)

вялікая сума грошай; вялікі хабар.


кушне́р

(ст.-польск; kusznierz, ад с.-в.-ням. kürsenaere)

рамеснік, які вырабляе шкуры на футра і шые з футра.


кушэ́тка

(фр. couchette)

невялікая канапа з узгалоўем і без спінкі.


куэ́сты

(ісп. cuesta = горны схіл)

грады з асіметрычнымі схіламі і ўступамі ў рэльефе, якія ўтвараюцца ў выніку размывання нахіленых у адзін бок скапленняў скопішчаў горных парод.


куявя́к

(польск. kujawiak)

польскі народны танец.


кша́трыі

(санскр. kšatrija)

другая з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належала ваенная арыстакратыя.


кшталт

(ст. польск. kształt, ад с.-в.-ням. gestalt)

1) форма, выгляд;

2) спосаб.


кэт

(англ. cat)

аднамачтавае судна з адным парусам.


кю́бель

(ням. Kübel = цэбар)

устройства для зачэрпвання і механічнай разгрузкі сыпкіх рэчываў.


кюве́

(фр. cuvée)

сок, які атрымліваецца ў выніку першых трох адцісканняў вінаграду на прэсе пры вытворчасці шампанскіх він.


кювеля́ж

(фр. cuvelage)

1) праходка ў шахце плывуноў з дапамогай кольцавых металічных звёнаў, якія змацоўваюцца ў адну трубу;

2) воданепранікальнае мацаванне ў выглядзе суцэльнага металічнага цыліндра.


кюве́т

(фр. cuvette)

канава ўздоўж дарогі для сцёку вады.


кюве́та

(фр. cuvette)

плоская прамавугольная ванначка для праяўлення і апрацоўкі фатаграфічных негатываў і дыяпазітываў, а таксама траўлення клішэ.


кюло́т

(фр. culotte)

кароткія штаны, якія дваране насілі ў Францыі да пач. 19 ст.


кюнерамі́цэс

(н.-лац. kuehneromyces)

шапкавы базідыяльны грыб сям. страфарыевых, які расце на пнях, ламаччы ў лісцевых і хвойных лясах; ядомы.


кюрасо́

(гал. Curacao = назва вострава ў Вест-Індыі)

апельсінавы лікёр.


кюры́

[фр. Curie = прозвішча фр. фізікаў P. Curie (1859—1906) і M. Składowska-Curie (1867—1934)]

адзінка радыеактыўнасці рэчываў.


кю́рый

[н.-лац. curium, ад фр. Curie = прозвішча фр. фізікаў P. Curie (1859—1906) і M. Składowska-Curie (1867—1934)]

штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 96.


кюрытэрапі́я

(ад кюры + тэрапія)

тое, што і гама-тэрапія.


кюрэ́

(фр. curé)

каталіцкі прыходскі свяшчэннік у Францыі, Бельгіі і некаторых іншых краінах.


кяры́з

(цюрк. kjaryz)

падземная ёмістасць для збірання грунтавых вод і вывядзення іх на паверхню зямлі для арашэння і абваднення.


к’ят

(бірманскае kiat)

грашовая адзінка ў М’янме (былой Бірме).


эаа́нтрап

(ад эа- + -антрап)

назва выкапнёвага чалавека, косці якога знойдзены ў Паўд. Англіі.


эазі́н

(ад гр. eos = ранішняя зорка)

арганічны фарбавальнік, які атрымліваюць сінтэтычна; выкарыстоўваецца для вырабу чарніла, лакаў, афарбоўкі біялагічных прэпаратаў у розныя адценні чырвонага колеру.


эазінафілі́я

(ад эазін + -філія)

павелічэнне колькасці эазінафілаў у крыві.


эазінафі́лы

(ад эазін + -філ)

адна з форм зярністых лейкацытаў, у цытаплазме якіх змяшчаюцца гранулы 2, што афарбоўваюцца кіслымі фарбавальнікамі, напр. эазінам (параўн. базафілы, нейтрафілы).


эазо́ан

(ад эа- + гр. zoon = жывёліна)

неарганічныя мінеральныя ўтварэнні, адкрытыя ў канцы 19 ст. у Паўн. Амерыцы і памылкова прынятыя за рэшткі старажытнейшых жывёл (форамініфер).


эазо́йскі

(ад эа- + гр. zoe = жыццё);

э-ая эра — другая найстаражытнейшая эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі.


эазу́хіі

(н.-лац. eosuchia)

атрад паўзуноў падкласа лепідазаўраў, якія вымерлі ў пачатку трыясу.


эакрана́ртый

(н.-лац. еосronartium)

базідыяльны грыб сям. аўрыкулярыевых, які паразітуе на імхах.


эаласо́мы

(н.-лац. aeolosomatidae)

сямейства кольчатых чарвей класа малашчацінкавых; пашыраны ў азёрах, рэках, сажалках, балотах.


эалі́т

(ад эа- + -літ)

1) устарэлая назва эпохі каменнага веку (палеаліту); 2) камень з вострымі краямі, падобны на штучна апрацаваны камень.


э́ас

(гр. eos = ранішняя зорка, ад Eos = імя багіні ранішняй зоркі ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

ранішняя зорка (у паэзіі).


эацэ́н

(ад эа- + -цэн)

сярэдняя эпоха палеагену.


эацэ́навы

(ад эа- + -цэн);

э-ая эпоха — тое, што і эацэн.


эбані́т

(англ. ebonite, ад гр. ebenos = чорнае дрэва)

цвёрдае чорнае рэчыва з вулканізаваных каўчукавых сумесей, якое ўжываецца як ізаляцыйны матэрыял і для іншых мэт.


эбе́н

(гр. ebenos)

чорнае дрэва сям. эбенавых, пашыранае ў тропіках, а таксама драўніна гэтага дрэва, якая выкарыстоўваецца для вырабу мэблі, музычных інструментаў.


эбе́навы

(ад гр. ebenos = чорнае дрэва)

зроблены з эбену (напр. э-ая шкатулка).


эберты́сты

[ад фр. J. Hébert = прозвішча дзеяча Французскай рэвалюцыі (1757—1794)]

група левых якабінцаў, якія абаранялі інтарэсы гарадской беднаты.


эбуліёметр

(ад лац. ebullio = выкіпаю + -метр)

тое, што і эбуліяскоп.


эбуліяме́трыя

(ад лац. ebullio = выкіпаю + -метрыя)

тое, што і эбуліяскапія.


эбуліяскапі́я

(ад лац. ebullio = выкіпаю + -скапія)

метад даследавання, заснаваны на вымярэнні павышэння тэмпературы кіпення раствору якога-н. рэчыва ў параўнанні з тэмпературай кіпення чыстага растваральніку


эбуліяско́п

(ад лац. ebullio = выкіпаю + -скоп)

прыбор для вызначэння малекулярнай масы растворанага рэчыва метадам эбуліяскапіі.


эвакуа́цыя

(п.-лац. evacuatio = апаражненне)

вываз насельніцтва, устаноў, прадпрыемстваў, маёмасці з мясцовасці, якую можа захапіць вораг або якой пагражае стыхійнае бедства, а таксама вываз раненых, хворых і матэрыяльных каштоўнасцей з месца баёў.


эвакуі́раваць

(лац. evacuare = апаражняць)

праводзіць эвакуацыю.


эвальва́цыя

(фр. evaluation, ад value = цана, вартасць)

ацэньванне, аблічэнне.


эвальве́нта

(лац. evolvens, -ntis = які разгортвае)

мат. плоская крывая, апісаная вольным канцом ніткі, што замацавана ў пэўным пункце іншай крывой (эвалюты) і намотваецца на гэтую крывую.


эвальвенто́метр

(ад эвальвента + -метр)

прыбор для вымярэння пагрэшнасцей эвальвентнага профілю зуба зубчатага кола ў сячэнні, перпендыкулярным яго восі.


эвалю́та

(лац. evoluta = разгорнутая)

мат. плоская крывая, што з’яўляецца асновай для пабудовы па пэўных правілах іншай крывой — эвальвенты.


эвалюцы́йны

(ад эвалюцыя)

неперарыўны, паступовы;

э-ая тэорыя — вучэнне аб гістарычным развіцці жывой прыроды.


эвалю́цыя

(лац. evolutio = разгортванне)

працэс развіцця чаго-н., змянення ад аднаго стану да другога; бесперапынная колькасная змена чаго-н., якая падрыхтоўвае якасную змену (напр. э. жывёльнага свету, э. мастацтва, э. светапогляду); параўн. рэвалюцыя.


эвалюцыяні́зм

(ад эвалюцыя)

вучэнне, паводле якога ўсё існуючае знаходзіцца ў працэсе пастаяннага развіцця, у стане эвалюцыі.


эвалюцыяні́ст

(ад эвалюцыянізм)

прыхільнік эвалюцыянізму.


эвапара́тар

(ад лац. evaporare = выпарваць)

тэх. прыбор для выпарвання вадкасцей з розных рэчываў; выпарнік.


эвапара́цыя

(лац. evaporatio)

выпарванне, выпарэнне.


эвапаро́метр

(ад лац. evaporare = выпарваць + -метр)

прыбор для вымярэння колькасці вады, якая выпараецца з паверхні вадаёма і грунту.


эва́рха

(н.-лац. evarcha)

павук сям. скакуноў, які жыве ў разнатраўі на ўзлесках, паблізу вадаёмаў.


эве́кцыя

(лац. evectio = адхіленне)

адно з перыядычных адхіленняў у руху Месяца пад уздзеяннем сілы прыцяжэння Сонца.


эвентуа́льны

(с.-лац. eventualis, ад лац. eventus = выпадак)

магчымы пры пэўных умовах, акалічнасцях (напр. э-ае супрацоўніцтва).


эве́рнія

(н.-лац. evernia)

кусцісты сумчаты лішайнік сям. усніевых, які расце на кары дрэў, аголенай драўніне, глебе.


эві́кцыя

(лац. evictio = вяртанне судовым шляхам сваёй уласнасці)

юр. пазбаўленне валодання, канфіскацыя рэчы на законнай падставе.


эво́рзія

(лац. evorsio = разбурэнне)

разбуральная дзейнасць вады ў час яе вертыкальнага падзення.


эгаі́зм

(фр. égoïsme, ад лац. ego = я)

сябелюбства, клопат толькі аб сваіх інтарэсах.


эгаі́ст

(фр. égoïste, ад лац. ego = я)

чалавек, якому ўласцівы эгаізм, сябелюб.


эгаліта́рны

(фр. égalitaire, ад égalité = роўнасць)

заснаваны на ўраўняльным падзеле прыватнай уласнасці.


эгалітары́зм

(фр. égalitarisme, ад égalite = роўнасць)

утапічная тэорыя, якая прапаведуе ўсеагульную ўраўняльнасць як прынцып арганізацыі грамадскага жыцця.


эгаты́зм

(фр. égotisme = самаўлюбёнасць, ад лац. ego = я)

перабольшаная думка пра сваю асобу, пра свае вартасці і значэнне; самаўлюбёнасць.


эгафутуры́зм

(ад лац. ego = я + футурызм)

адзін з кірункаў рускага футурызму, што выявіўся ў паэзіі пач. 20 ст.


эгацэнтры́зм

(ад лац. ego = я + цэнтр)

1) суб’ектыўна-ідэалістычны філасофскі і маральны прынцып, паводле якога індывідуум лічыцца цэнтрам Сусвету;

2) крайняя форма праяўлення эгаізму, індывідуалізму.


эгі́да

(гр. aigis, -gidos)

шчыт Зеўса ў старажытнагрэчаскай міфалогіі як сімвал заступніцтва і гневу багоў;

пад эгідай — пад чыім-н. заступніцтвам, абаронай.


эгіло́пс

(н.-лац. aegilops)

травяністая расліна сям. злакавых, якая з’яўляецца бліжэйшым родзічам пшаніцы; расце пераважна ў стэпах і паўпустынях Еўразіі.


эгіры́н

(ад ст.-сканд. Egir = імя бога мора ў скандынаўскай міфалогіі)

пародаўтваральны мінерал групы піраксенаў падкласа ланцужковых сілікатаў.


эгрэ́т

(фр. aigrette = грэбень, султан)

пяро ці пучок пёраў, якія тырчаць уверх як упрыгожанне жаночых галаўных убораў.


эгутэ́р

(фр. égoutteur)

валік папераробнай машыны, якім выраўноўваюць паверхню папяровага палатна і часткова выціскаюць з яго ваду, а часам выдаўліваюць на паперы вадзяныя знакі.


эдаго́ніум

(н.-лац. oedogonium)

ніткаватая зялёная водарасць сям. эдагоніевых, якая пашырана пераважна ў невялікіх прэсных вадаёмах.


эдафі́чны

(ад гр. edaphos = глеба);

э-ыя фактары — глебавыя ўмовы, якія ўплываюць на жыццё і пашырэнне жывёл.


эдафо́н

(ад гр. edaphos = грунт, зямля)

сукупнасць усіх жывых істот, што жывуць у грунце.


эдо́метр

(ад гр. edaphos = грунт, зямля + -метр)

прыбор для вымярэння шчыльнасці грунту.


-эдр

(гр. edra = грань, старана)

канцавая частка назваў многаграннікаў.


эды́кт

(лац. edictum)

1) праграма дзейнасці старажытнарымскіх магістратаў, якая аб'яўлялася імі пры ўступленні на пасаду;

2) асобай важнасці ўказ, пастанова вярхоўнай улады ў розных дзяржавах.


эды́кула

(лац. aedicula, ад aedes = пакой)

архіт. невялікі дэкаратыўны будынак або дэталь яго ў выглядзе дзвюх калон, якія падтрымліваюць франтон.


эды́л

(лац. aedilis)

1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла нагляд за будаўніцтвам і ўтрыманнем храмаў, дарог, рынкаў і інш.;

2) перан. важная службовая асоба.


эдыфіка́тары

(лац. aedificator = будаўнік)

асноўныя расліны, якія вызначаюць будову і відавы склад расліннага згрупавання.


эды́цыя

(лац. editio = выданне)

навуковае выданне помнікаў пісьменнасці, твораў класікаў літаратуры, фальклору і інш.


эдэльве́йс

(ням. Edelweiß, ад edel = высакародны + weiß = белы)

травяністая расліна сям. складанакветных з суквеццем, падобным на белую зорку, пашыраная ў гарах Еўразіі (акрамя Каўказа).


эдэ́м

(ст.-яўр. eden = рай)

1) біблейскі рай;

2) перан. прыгожая мясцовасць, дзе можна бесклапотна і шчасліва жыць.


эжэ́ктар

(фр. éjecteur)

1) прыстасаванне, дзеянне якога заснавана на выкарыстанні эжэкцыі;

2) механізм у агнястрэльнай зброі, які аўтаматычна выкідвае гільзу выстраленага патрона пры адкрыцці затвора.


эжэ́кцыя

(фр. éjection)

працэс змешвання двух асяроддзяў (вады і пяску, пары і вады і інш.), пры якім адно асяроддзе, будучы пад ціскам, уздзейнічае на другое і, цягнучы за сабой, выштурхоўвае яго ў неабходным напрамку.


э́замус

(н.-лац. esomus)

рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў дэльце ракі Ганг; вядома як акварыумная.


эзатэры́чны

(гр. esoterikos = унутраны)

тайны, зразумелы толькі для азнаёмленых;

э-ыя веды — тайнае вучэнне, вядомае толькі вузкаму колу выбраных асоб.


эзафагаскапі́я

(ад гр. oisophagos = стрававод + -скапія)

агляд стрававода пры дапамозе эзафагаскопа.


эзафагаско́п

(ад гр. oisophagos = стрававод + -скоп)

трубка з аптычнымі і асвятляльнымі сістэмамі, якая выкарыстоўваецца ў медыцынскай практыцы для даследавання стрававода.


эзафагатамі́я

(ад гр. oisophagos = стрававод + -тамія)

хірургічная аперацыя рассячэння або пераразання сценкі стрававода для ўскрыцця яго прасвету або пранікнення праз яго ў навакольную прастору.


эзафагі́т

(ад гр. oisophagos = стрававод)

мед. запаленне слізістай абалонкі стрававода.


эзеры́н

(англ. eserine, ад афр. eser)

тое, што і фізастыгмін.


эзо́паўскі

(ад гр. Aisopos = імя старажытнагрэчаскага байкапісца 6 ст. да н.э.)

багаты алегорыямі, намёкамі з мэтай скрыць сэнс выказвання (напр. э-ая мова, э. стыль).


э́йдас

(гр. eidos = выгляд)

тэрмін, які ў старажытнагрэчаскай філасофіі абазначаў «тое, што бачна», бачную сутнасць, субстанцыяльную ідэю, форму.


эйдафо́р

(ад гр. eidos = выгляд + -фор)

праектар для павелічэння тэлевізійнага адлюстравання на буйным насценным экране.


эйдэты́зм

(ад гр. eidos = выгляд)

разнавіднасць вобразнай памяці, якая праяўляецца ў здольнасці захоўваць яркія вобразы прадметаў на працягу доўгага часу пасля спынення іх уздзеяння на органы пачуццяў.


эйдэ́тыка

(гр. eidetikos = які ведае)

ідэалістычнае вучэнне аб «ідэальных формах» з’яў свядомасці, якія разглядаюцца па-за сувяззю з аб’ектыўнай рэальнасцю.


эйзена́хцы

(ад ням. Eisenach = назва ням. горада)

члены сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі Германіі, створанай у 1869 г. на з’ездзе ў г. Эйзенаху; у 1875 г. аб’ядналіся з ласальянцамі ў Нямецкую сацыялістычную рабочую партыю.


эйкана́л

(ад гр. eikon = адлюстраванне)

функцыя, якая вызначае даўжыню аптычнага шляху паміж двума адвольна выбранымі пунктамі, адзін з якіх належыць прасторы прадметаў, другі — прасторы адлюстраванняў.


эйнштэ́йн

[ням А. Einstein = прозвішча ням. фізіка (1879—1955)]

спецыяльная адзінка энергіі, якая прымяняецца ў фотахіміі.


эйнштэ́йній

[н.-лац. einsteinium, ад ням. A. Einstein = прозвішча ням. фізіка (1879—1955)]

штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які належыць да актыноідаў.


эйфары́я

(гр. euphoria, ад eu = добра + phoreo = пераношу)

стан прыўзнятага настрою, бестурботнасці, здаволення, які не адпавядае аб’ектыўным умовам.


эйхо́рнія

(н.-лац. eichornia)

папараць з бліскучым лісцем у разетках і буйнымі фіялетава-блакітнымі кветкамі ў коласападобным суквецці, якая расце на паверхні азёр, балот, сажалак у тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі культывуецца ў акварыумах; водны гіяцынт.


эка-

(гр. oikos = жыллё, асяроддзе)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае адносіны да экалогіі.


экабіямо́рфы

(ад эка- + гр. bios = жыццё + -морфы)

тое, што і экаморфы.


экагене́з

(ад эка- + -генез)

гістарычны працэс змянення асаблівасцей арганізмаў, звязаны са зменамі экалагічных умоў.


экаклі́мат

(ад эка- + клімат)

клімат, уласцівы пэўнаму асяроддзю, залежны ад характару расліннасці, тыпу глебы, жывых арганізмаў, што насяляюць гэта асяроддзе.


экало́гія

(ад эка- + -логія)

1) раздзел біялогіі, які вывучае ўзаемадзеянне раслінных і жывёльных арганізмаў паміж сабой і навакольным асяроддзем;

2) стан навакольнага асяроддзя, які склаўся ў выніку безгаспадарчага выкарыстання прыродных рэсурсаў і зараз пагражае існаванню людзей;

сацыяльная э. — раздзел сацыялогіі, у якім разглядаюцца праблемы ўзаемаадносін чалавека і асяроддзя.


экамо́рфы

(ад эка- + -морфы)

жыццёвыя формы раслін у іх адносінах да ўмоў знешняга асяроддзя.


эканама́йзер

(англ. economizer)

1) прыстасаванне для награвання вады ў кацельных устаноўках, паветра ў цеплаабменных апаратах цеплынёй дымавых газаў ці адпрацаванай парай;

2) прыстасаванне ў карбюратары рухавіка ўнутранага згарання, якое служыць для абагачэння гаручай сумесі пры максімальнай нагрузцы.


эканаме́трыя

(ад эканоміка + -метрыя)

вывучэнне эканамічных з’яў і працэсаў сродкамі матэматычнага і статыстычнага аналізу.


эканамі́зм

(ад эканомія)

плынь у рускім сацыял-дэмакратычным руху ў канцы 19 — пач. 20 ст., прыхільнікі якой абмяжоўвалі рабочы рух эканамічнай барацьбой, лічачы палітычную барацьбу справай ліберальнай буржуазіі.


эканамі́чны

(гр. oikonomikos = гаспадарчы)

1) які датычыць эканомікі або палітычнай эканоміі;

2) атрыманы ў выніку рацыянальнага выкарыстання метадаў працы, новых матэрыялаў;

3) матэрыяльны, грашовы;

4) выгадны ў гаспадарчых адносінах.


экано́м

(гр. oikonomos)

загадчык гаспадаркі.


экано́міка

(гр. oikonomike, ад oikos = жыллё + nomos = закон)

1) сукупнасць вытворчых адносін на пэўным этапе развіцця грамадства;

2) народная гаспадарка краіны, вобласці, раёна, якой-н. галіны грамадскай дзейнасці (напр. э. Беларусі, э. гандлю);

3) навуковая дысцыпліна, якая вывучае тую ці іншую галіну гаспадаркі (напр. э. бульбаводства).


экано́мія

(гр. oikonomia = загадванне гаспадаркай)

1) ашчаднасць, беражлівасць пры расходаванні чаго-н.;

2) уст. памешчыцкая гаспадарка капіталістычнага тыпу;

3) выгада, якая атрымліваецца пры ашчадным расходаванні чаго-н.


экасе́з

(фр. écossaise, ад écossais = шатландскі)

шатландскі народны танец тыпу кадрылі, які з канца 17 ст. атрымаў шырокае распаўсюджанне як бальны, а таксама музыка да гэтага танца.


экасістэ́ма

(ад эка- + сістэма)

адзіны прыродны комплекс, утвораны жывымі арганізмамі і ўмовамі іх існавання, што звязаны паміж сабой абменам рэчываў і энергіі (параўн. біягеацэноз).


экасфе́ра

(ад эка- + сфера)

слой атмасферы, што з’яўляецца фізіялагічнай мяжой для палётаў у адкрытай кабіне лятальнага апарата.


экато́п

(ад эка- + гр. topos = месца, становішча)

сукупнасць прыродных фактараў (кліматычных, грунтавых), якая характарызуе пэўную аднародную частку зямлі.


экаты́п

(ад эка- + тып)

група асобін якога-н. віду, якія прыстасаваны да існавання ў пэўным месцы засялення і адрозніваюцца ад іншых груп асобін таго ж віду спадчынна замацаванымі асаблівасцямі.


экацы́д

(ад эка- + -цыд)

знішчэнне жыллёвага асяроддзя народа прымяненнем дэфаліянтаў, гербіцыдаў, разбурэннем дамб і іншых збудаванняў.


эквала́йзер

(англ. equalizer)

тэх. радыёэлектроннае ўстройства ў высакакласных стэрэафанічных комплексах, рэгулятар частотных характарыстык гуку, тэмбру.


эква́тар

(лац. aequator = які выраўноўвае)

уяўная лінія, якая дзеліць зямны шар на два паўшар’і — паўночнае і паўднёвае, а таксама прылеглая да гэтай лініі мясцовасць;

магнітны э. — лінія, якая злучае ўсе пункты Зямлі, дзе нахіленне роўна нулю;

нябесны э. — вялікі круг нябеснай сферы, які падзяляе яе на два паўшар’і.


экватарыя́л

(фр. equatorial, ад лац. aequator = які выраўноўвае)

лінзавы або люстэркавы тэлескоп, які мае дзве восі вярчэння, што дазваляе вызначаць знаходжанне любога свяціла на нябеснай сферы адносна нябеснага экватара.


экватарыя́льны

(ад экватар)

які мае адносіны да экватара, размешчаны на экватары ці каля яго, уласцівы раёнам, размешчаным каля экватара.


эквівале́нт

(лац. aequivalens, -ntis = раўназначны, раўнацэнны)

1) што-н. раўназначнае чаму-н., здольнае поўнасцю замяніць яго;

2) тавар, які выражае вартасць іншых тавараў, на якія ён абменьваецца.


эквівале́нтнасць

(ад эквівалентны)

уласцівасць эквівалентнага.


эквівале́нтны

(ад эквівалент)

раўназначны, раўнацэнны (напр. э. абмен).


эквілібры́ст

(ад лац. aequilibris = які знаходзіцца ў раўнавазе)

1) цыркавы артыст, гімнаст, які займаецца эквілібрыстыкай;

2) перан. чалавек, які праяўляе незвычайную спрытнасць, выкрутлівасць у паводзінах, спрэчках.


эквілібры́стыка

(ад лац. aequlibritas = раўнавага)

1) жанр цыркавога мастацтва, заснаваны на ўменні выканаўцы рабіць складаныя акрабатычныя практыкаванні, захоўваць раўнавагу ў разнастайных становішчах;

2) перан. уменне лёгка прыстасоўвацца, лавіраваць у розных абставінах.


эквілінеа́рны

(ад лац. aequus = роўны + linearis = лінейны)

адпаведны па колькасці радкоў з арыгіналам (аб вершаваным перакладзе).


эквіпале́нтны

(лац. aequipollens, -ntis)

раўнасільны, раўназначны.


эквіпатэнцыя́льны

(ад лац. aequus = роўны + патэнцыяльны)

аднолькавы з чым-н. у адносінах велічыні патэнцыялу;

э-ая паверхня — паверхня, ва ўсіх пунктах якой аднолькавы патэнцыял.


эквірытмі́я

(ад лац. aequus = роўны + рытм)

дакладная перадача перакладчыкам рытмічных асаблівасцей кожнага асобнага верша арыгінала.


экдызо́ны

(ад гр. ekdysis = лінька)

стэроідныя гармоны, якія стымулююць ліньку і метамарфозу ў насякомых.


э́кер

(фр. équeree = вугламер)

геадэзічны інструмент для пабудовы на мясцовасці вуглоў пэўнай велічыні.


экза-

(гр. ekso = па-за, звонку)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «знешні», «вонкавы».


экзабіяло́гія

(ад экза- + біялогія)

тое, што і астрабіялогія.


экзага́мія

(ад экза- + -гамія)

1) характэрны для першабытнаабшчыннага ладу звычай, які забараняў шлюбы паміж мужчынамі і жанчынамі аднаго роду, фратрыі (параўн. эндагамія 1);

2) зліццё (кан'югацыя) палавых клетак рознага паходжання, аўтбрыдзінг (параўн. эндагамія 2).


экзаге́нны

(ад экза- + -генны)

абумоўлены знешнімі прычынамі (проціл. эндагенны);

э-ыя працэсы — геалагічныя працэсы, якія адбываюцца на паверхні Зямлі (выветрыванне, эрозія, дзейнасць леднікоў і інш.).


экзагено́та

(ад экза- + ген)

сукупнасць генаў, якія перададзены клеткай-донарам клетцы-рэцэпіенту ў бактэрый (параўн. эндагенота).


экзадэ́рма

(ад экза- + дэрма)

слой клетак пад эпіблемай раслін.


экзака́рпій

(ад экза- + гр. karpos = плод)

знешні слой каляплодніка раслін (напр. скурка ягады вінаграду); параўн. эндакарпій.


экзакры́нны

(ад экза- + гр. krino = аддзяляю)

знешнесакраторны;

э-ыя залозы — залозы, якія выдзяляюць прадукты сваёй дзейнасці на паверхню цела або ў яго пустоты (слінныя, потавыя, сальныя, малочныя і іншыя залозы); параўн. эндакрынны.


экзальтава́ны

(лац. exaltare)

які знаходзіцца ў стане экзальтацыі, прасякнуты ёю.


экзальта́цыя

(лац. exaltatio)

1) крайне ўзбуджаны стан, хваравітая ўзбуджанасць;

2) фізіял. узрастанне амплітуды біяэлектрычных патэнцыялаў пад уплывам якіх-н. уздзеянняў.


экза́мен

(лац. examen = вынрабаванне)

1) праверка ведаў па якім-н. вучэбным прадмеце;

2) перан. якое-н. выпрабаванне, праверка (напр. баявы э., жыццёвы э.).


экзаменава́ць

(лац. examinaге)

правяраць веды па якім-н. вучэбным прадмеце на экзамене.


экзамена́тар

(лац. examinator = які пытае)

той, хто прымае экзамен, ацэньвае чые-н. веды.


экзантэ́ма

(гр. eksanthema, ад eks = звонку + anthema = цвіценне)

скурны высып пры ўздзеянні на скуру фізічных, хімічных, біялагічных фактараў, пры функцыянальным расстройстве нервовай сістэмы, пры інфекцыйных захворваннях і інш. (параўн. энантэма).


экзапады́т

(ад экза- + гр. pus, podos = нага)

знешняя галінка, якая адыходзіць ад базіпадыта.


экзара́цыя

(лац. exaratio = выворванне)

разбурэнне горных парод глетчарным ледніком, які спаўзае.


экзартыкуля́цыя

(ад лац. ех = з, ад + articulus = сустаў)

аперацыя з мэтай вычлянення канечнасці або яе часткі па лініі сустаўнай шчыліны, без хірургічнага ўмяшання (параўн. ампутацыя).


экза́рх

(гр. eksarchos = кіраўнік, галава)

1) галава жрацоў пры храме ў Стараж. Грэцыі;

2) намеснік імператара ў якой-н. вобласці Візантыйскай імперыі;

3) галава царкоўнай акругі ў праваслаўнай царкве.


экзарха́т

(ад гр. eksarchos = начальнік, галава)

1) ваенна-адміністрацыйная адзінка ў Візантыйскай імперыі, якая знаходзілася пад уладай экзарха;

2) царкоўная акруга ў праваслаўнай царкве, якая знаходзіцца пад уладай экзарха.


экзасто́з

(ад экза- + гр. osteon = косць)

адзіночныя або шматлікія касцёва-храстковыя разрастанні на паверхні косці.


экзасфе́ра

(ад экза- + сфера)

знешняя абалонка зямной атмасферы, якая пачынаецца з вышыні ў некалькі соцень кіламетраў.


экзатаксі́ны

(ад экза- + таксіны)

таксіны, якія выдзяляюцца мікробамі ў асяроддзе, што іх акружае (напр. таксіны дыфтэрыйнай палачкі); параўн. эндатаксіны.


экзатро́фны

(ад экза- + -трофны)

які датычыць паразітычных арганізмаў, што жывуць на паверхні арганізма-жывіцеля.


экзаты́чны

(гр. eksotikos)

1) далёкі, чужаземны, не звычайны для гэтай мясцовасці (напр. э-ыя расліны);

2) перан. дзівосны, вычварны, які здзіўляе сваёй незвычайнасцю.


экзатэрмі́чны

(ад экза- + тэрмічны)

звязаны з вылучэннем, аддачай цяпла (напр. э-ая рэакцыя).


экзатэры́чны

(гр. eksoterikos = знешні)

агульнадаступны, прызначаны для неазнаёмленых.


экзафта́льм

(ад экза- + гр. ophthalmos = вока)

выпінанне вочнага яблыка з арбіты пры базедавай хваробе і пры змене яго формы, утварэнні пухліны ззаду вока і інш.


экзахо́рда

(н.-лац. exochorda)

лістападная кустовая расліна сям. ружавых з простым лісцем і белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Цэнтр. Азіі і Карэі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


экзеге́за

(гр. eksegesis = тлумачэнне)

1) філалагічнае тлумачэнне літаратурных тэкстаў, пераважна антычных; 2) тлумачэнне біблейскіх тэкстаў.


экзеге́ты

(гр. eksegetes = кіраўнік, тлумачальнік)

1) тлумачальнікі аракулаў, часам законаў і звычаяў у Стараж. Грэцыі;

2) філолагі, якія займаліся экзегезай; пазней — багасловы-схаласты, якія тлумачылі біблейскія тэксты.


экзеге́тыка

(гр. eksegetikos = які тлумачыць)

1) правілы і прыёмы экзегезы 1 (параўн. герменеўтыка); 2) раздзел багаслоўя, у якім тлумачацца біблейскія тэксты.


экзеквату́ра

(ад лац. exsequare = выконваць)

1) дазвол, выдадзены замежнаму консулу ўрадам дзяржавы, у якую ён прызначаны, на выкананне службовых функцый;

2) пастанова судовых органаў дадзенай краіны аб выкананні рашэння замежнага суда.


экзеку́тар

(лац. exsecutor = выканаўца)

1) чыноўнік, які загадваў гаспадарчымі справамі і наглядаў за знешнім парадкам у якой-н. дзяржаўнай установе царскай Расіі;

2) той, хто ўчыняе экзекуцыю 1.


экзеку́цыя

(лац. exsecutio = выкананне)

1) цялеснае пакаранне;

2) выкананне прыгавору (аб пакаранні смерцю або цялесным пакаранні);

3) прымяненне карных мер адной дзяржавы ў адносінах да другой.


экзерцырга́ўз

(ням. exerzierhaus)

уст. будынак у якім адбывалася страявое навучанне салдат.


экзерцы́цыі

(лац. exercitium = практыкаванне)

уст. практыкаванні для развіцця і ўдасканалення якой-н. тэхнікі (напр. ваенныя э.).


экзі́на

(англ. exine, ад гр. ekso = па-за, звонку)

знешняя абалонка ў пылковых зерняў кветкавых і споравых раслін.


экзістэ́нцыя

(п.-лац. exsistentia = існаванне)

асноўная катэгорыя экзістэнцыялізму, якая абазначае ўнутранае быццё чалавека, тое непазнавальнае, ірацыянальнае, у выніку чаго чалавек з’яўляецца канкрэтнай непаўторнай асобай.


экзістэ́нцыя

(п.-лац. exsistentia = існаванне)

асноўная катэгорыя экзістэнцыялізму, якая абазначае ўнутранае быццё чалавека, тое непазнавальнае, ірацыянальнае, у выніку чаго чалавек з’яўляецца канкрэтнай непаўторнай асобай.


экзістэнцыялі́зм

(ад п.-лац. existentia = існаванне)

суб’ектыўна-ідэалістычная плынь у сучаснай філасофіі, якая прызнае рэальным толькі існаванне чалавека і яго перажыванні, прапаведуе крайні індывідуалізм.


экзо́смас

(ад экза- + осмас)

біял. прасочванне (дыфузія) вадкасцей і некаторых раствораных рэчываў з клеткі ў знешняе асяроддзе (проціл. эндосмас).


экзо́ты

(ад гр. eksotikos = далёкі, чужаземны)

расліны або жывёлы, завезеныя з іншых краін у раёны, дзе іх раней не было.


экзо́тыка

(гр. eksotikos = далёкі, чужаземны)

1) сукупнасць характэрных прадметаў, з’яў, рыс, уласцівых далёкім краінам, раёнам (напр. незвычайная прырода, звычаі, мастацтва паўднёвых краін з пункту гледжання жыхароў поўначы);

2) перан. нешта вычварнае, незвычайнае.


экзу́вій

(ад лац. exuere = знімаць)

покрыва, якое скідаецца насякомымі пры ліньцы.


экзэ́ма

(гр. ekzema)

захворванне скуры, якое суправаджаецца свербам і з’яўленнем высыпкі, гнойных пухіроў, струпоў.


экзэмпліфіка́цыя

(с.-лац. exemplificatio, ад лац. exemplum = узор + facere = рабіць)

тлумачэнне чаго-н. метадам прыкладаў; пацвярджэнне дакументамі.


экзэмпля́р

(лац. exemplar = узор)

1) асобны прадмет з шэрагу аднародных прадметаў, асобная адзінка чаго-н. (напр. э. кнігі);

2) асобны прадстаўнік якой-н. пароды, віду, разнавіднасці (пра жывёл і раслін);

3) перан. асоба, якая вызначаецца незвычайнымі або адмоўнымі ўласцівасцямі.


экзэрсі́с

(фр. exercice, ад лац. exercitium = практыкаванне)

музычны таор, прызначаны для трэніровак тэхнікі выканання.


эківо́к

(фр. equivoque, ад лац. aequivocus = двухзначны)

двухсэнсоўнасць, двухсэнсоўны намёк, выкрунтас.


экіпа́ж

(фр. équipage)

1) агульная назва лёгкіх рысорных пасажырскіх павозак;

2) каманда, асабовы састаў карабля, самалёта, танка;

3) берагавая воінская часць марской пяхоты, якая часта служыць для папаўнення флоцкіх каманд.


экіпі́раваць экіпірава́ць

(фр. équiper)

1) забяспечваць каго-н., што-н. усім неабходным;

2) падрыхтоўваць рухомы чыгуначны састаў да новага рэйсу.


экіпіро́ўка

(ад фр. équiper = забяспечваць)

1) працэс забяспечвання каго-н., чаго-н. усім неабходным;

2) ycё неабходнае для таго, каб экіпіраваць каго-н., што-н.; амуніцыя.


эклагі́т

(ад гр. ekloge = выбар)

крышталічная горная парода, якая складаецца пераважна з піраксену і граніту.


эклампсі́я

(гр. eklampsis = успышка)

1) захворванне, якое ўскладняе працяканне цяжарнасці, роды і суправаджаецца сутаргавымі прыступамі, непрытомнасцю і інш.;

2) уст. тое, што і спазмафілія.


эклекты́зм

(ад гр. eklektikos = які выбірае)

механічнае аб’яднанне розных, часта нават супрацьлеглых прынцыпаў, поглядаў, мастацкіх элементаў і г.д.


экле́ктык

(гр. eklektikos = які выбірае)

асоба, якой уласцівы эклектызм.


экле́ктыка

(гр. eklektikos = які выбірае)

1) тое, што і эклектызм;

2) перан. адсутнасць арыгінальнасці і самастойнасці.


эклекты́чны

(ад эклектыка)

які мае адносіны да эклектызму, прасякнуты эклектызмам.


экле́р

(фр. eclair)

пірожнае з заварнога цеста з крэмам унутры.


эклесі́я

(гр. ekklesia)

народныя зборы ў дэмакратычных дзяржавах Стараж. Грэцыі.


эклесіяло́гія

(ад гр. ekklesia = царква + -логія)

раздзел багаслоўя, у якім змяшчаецца набор аргументаў аб святасці, саборнасці, непагрэшнасці і апостальскай вернасці царквы і яе рашаючай ролі ў выратаванні вернікаў.


эклі́метр

(ад гр. ekklima = адхіленне + -метр)

геадэзічны інструмент для вымярэння вуглоў нахілу на мясцовасці.


эклі́птыка

(гр. ekleiptike = зацьменне)

1) астр. вялікі круг нябеснай сферы, па якім адбываецца бачны гадавы рух Сонца;

2) плоскасць, у якой рухаецца Зямля вакол Сонца.


экло́га

(лац. ecloga, ад гр. ekloge = выбар)

1) адзін з відаў антычнай, а пасля і еўрапейскай паэзіі аб жыцці пастухоў, блізкі да ідыліі і пастаралі;

2) зборнік законаў Візантыі, выдадзены ў 8 ст.


эко́лаг

(ад экалогія)

спецыяліст па экалогіі.


экра́н

(фр. écran)

1) заслона, якая засцерагае ад уздзеяння шкодных прамянёў, магнітнага поля, гарачыні, святла і інш. (напр. радыяцыйны э.);

2) паверхня для ўзнаўлення светлавых адбіткаў (э. тэлевізара);

3) уст. нацягнутая на раму белая тканіна для дэманстрацыі фільмаў, дыяпазітываў і інш.;

4) перан. кінамастацтва.


экраніза́цыя

(ад экран)

увасабленне на экране якога-н. твора тэатральнага мастацтва ці мастацкай літаратуры, не прызначанага спецыяльна для кіно.


экс-

(лац. ех = з, ад)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух знутры наверх або адпавядае паняццю «былы».


эксальта́дас

(ісп. exaltados)

партыя левых лібералаў у перыяд Іспанскай рэвалюцыі 1820—1823 гг.


эксга́ўстар

(англ. exhauster, ад лац. exhaurire = выцягваць)

вентылятар для адсмоктвання пылу, газаў, стружак на прадпрыемстве, для ўтварэння вакууму ў чым-н.


эксгібіцыяні́зм

(ад лац. ехhibitio = выстаўленне)

1) палавая ненармальнасць, якая праяўляецца ў публічным выстаўленні палавых органаў з мэтай палавога задавальнення;

2) празмерная схільнасць да самарэкламы, самалюбавання.


эксгума́цыя

(ад экс- + лац. humus = зямля)

даставанне трупа з месца пахавання для судова-медыцынскага даследавання.


эксе́дра

(гр. eksedra)

паўкруглая ніша з сядзеннямі ўздоўж сцен для сходаў і размоў у антычнай архітэктуры.


эксі́дыя

(н.-лац. exidia)

базідыяльны грыб сям. дрыжалкавых, які развіваецца на гнілой драўніне, сухіх галінках дрэў.


эксіка́тар

(н.-лац. exsiccator, ад лац. exsiccare = высушваць)

прыбор для абязводжвання розных прэпаратаў.


эксіка́цыя

(н.-лац. exsiccatio, ад лац. exsiccare = высушваць)

высушванне.


эксіто́н

[ад лац. excitare = узбуджаць + (электр)он]

узбуджаны стан сістэмы электронаў у паўправадніках і дыэлектрыках, звязаны з утварэннем пары электрон — дзірка.


эксітро́н

(ад лац. excitare = узбуджаць + -трон)

кіроўны ртутны вентыль з аднаразовым запальваннем катоднай плямы, якое падтрымліваецца дзяжурнымі анодамі.


экскава́тар

(англ. excavator, ад лац. excavare = выдзёўбваць)

самаходная машына з каўшом для вымання, пераносу на іншае месца або пагрузкі на транспарт грунту.


экскава́цыя

(лац. excavatio = выдзёўбванне)

1) выманне і перамяшчэнне пароды, грунту пры дапамозе экскаватара, экскаватарных машын;

2) анат. паглыбленне.


экскарыя́цыя

(ад лац. ехсоriare = здзіраць скуру)

паверхневы дэфект скуры, які ўтвараецца ў выніку расчэсвання, пры механічных пашкоджаннях і інш.


эксклюзі́ўны

(англ. exclusive = выключны)

выключны, прадастаўлены толькі для пэўнай арганізацыі або асобы, напр. права на вытворчасць чаго-н. або на распаўсюджанне інфармацыйных матэрыялаў.


экскрэме́нты

(лац. excrementum = выдзяленне)

прадукты выпаражнення чалавека і жывёл; кал, мача.


экскрэ́ты

(лац. excretum = выдзеленае)

канечныя прадукты абмену рэчываў, выдзеленыя арганізмам (мача, кал, пот і інш.).


экскрэ́цыя

(п.-лац. excretio)

дзейнасць залоз і іншых органаў, накіраваныя на вывядзенне з арганізма розных непатрэбных або шкодных рэчываў; выдзяленне.


э́кскурс

(лац. excursus)

адступленне ад галоўнай тэмы выкладання для асвятлення пабочнага або дадатковага пытання (напр. э. у мінулае).


экску́рсія

(лац. excursio = паездка)

калектыўнае наведванне музея, выстаўкі, гістарычнага помніка, выдатных мясцін з вучэбнай або культурна-асветніцкай мэтай, а таксама група ўдзельнікаў такога наведвання.


экслі́брыс

(лац. ех libris = з кніг)

па-мастацку аформлены кніжны знак, наклеены або адціснуты на адвароце вокладкі, які ўказвае на прыналежнасць кнігі пэўнаму ўладальніку.


экс-міні́стр

(ад экс- + міністр)

былы міністр.


эксо́д

(гр. eksodos = выхад)

заключная частка трагедыі ў антычным тэатры, урачысты адыход акцёраў са сцэны.


экспазе́

(фр. exposé)

1) кароткі змест якога-н. дакумента, твора; вытрымка з іх;

2) кароткае паведамленне прадстаўніка ўрада па пытанню бягучай палітыкі ў парламенце.


экспазі́метр

[ад экспазі(цыя) + -метр]

тое, што і экспанометр.


экспазіту́ра

(ням. Expositur, ад лац. expositurus = які збіраецца выставіць)

тое, што і агентура.


экспазі́цыя

(лац. expositio = выкладанне, паказ)

1) размяшчэнне выставачнага матэрыялу, экспанатаў для агляду (музейная э.);

2) уступная частка літаратурнага твора, у якой апісваюцца абставіны, што папярэднічаюць пачатку дзеі, развіццю сюжэта;

3) першы раздзел музычнага твора (санаты, фугі), дзе выкладаецца яго асноўная тэма;

4) колькасць асвятлення, якую атрымлівае святлоадчувальны матэрыял у час фатаграфавання або кіназдымкі;

5) час, на працягу якога аб’ектыў фотаапарата застаецца адкрытым у час фатаграфавання (напр. кароткая э.).


экспанава́ць

(лац. exponere = выстаўляць напаказ)

1) паказваць які-н. прадмет на выстаўцы, у музеі;

2) дзейнічаць святлом на фотаплёнку, кінаплёнку;

3) ставіць шахматную фігуру пад удар у час гульні.


экспана́т

(лац. exponatus = выстаўлены напаказ)

прадмет, выстаўлены для агляду ў музеі ці на выстаўцы.


экспа́ндэр

(англ. expander, ад лац. expandere = расшыраць)

1) радыётэхнічнае ўстройства, якое «пашырае» дыяпазон паміж моцнымі і слабымі гукавымі сігналамі;

2) пнеўматычны рухавік, які дзейнічае пад уплывам сціснутага газу;

3) інструмент для расшырэння кацельных труб.


экспане́нт

(лац. exponens, -ntis = які выстаўляе напаказ)

1) асоба або арганізацыя, якая выстаўляе на выстаўцы свае экспанаты;

2) мат. паказчык ступені.


экспане́нта

(лац. exponens, -ntis = які выстаўляе напаказ)

мат. паказальная функцыя, г.зн. функцыя выгляду y = ax, дзе x — незалежны пераменны.


экспано́метр

(ад лац. ехроnere = выстаўляць, паказваць + -метр)

прылада для вызначэння экспазіцыі пры фота- і кіназдымцы.


экспансі́ўны

(фр. expansif, ад лац. expansio = расшырэнне, распаўсюджанне)

нястрыманы, які бурна выражае свае пачуцці.


экспа́нсія

(лац. expansio = расшырэнне, распаўсюджанне)

1) распаўсюджанне чаго-н. за першапачатковыя межы;

2) імкненне імперыялістычных дзяржаў да захопу калоній, рынкаў збыту і інш.;

3) пашырэнне сферы ўплыву.


экспансіяні́зм

(фр. expansionnisme, ад лац. expansio = расшырэнне, распаўсюджанне)

імкненне да экспансіі, правядзенне палітыкі экспансіі.


э́кспарт

(англ. export, ад лац. exportare = вывозіць)

1) вываз тавараў за мяжу для рэалізацыі іх на знешнім рынку (проціл. імпарт 1);

2) агульная колькасць або агульны кошт тавараў, вывезеных якой-н. краінай, а таксама сам вывезены тавар.


экспартава́ць

(лац. exportare = вывозіць)

вывозіць тавары за мяжу для рэалізацыі іх на знешнім рынку (проціл. імпартаваць).


экспарцёр

(фр. exporteur, ад лац. exportare = вывозіць)

краіна, установа або асоба, што займаюцца экспартам 1 (проціл. імпарцёр).


экспатрыява́ць

(с.-лац. ехpatnare, ад лац. ех = з + patria = радзіма)

праводзіць экспатрыяцыю.


экспатрыя́цыя

(с.-лац. ехраtriatio, ад лац. ех = з + patria = радзіма)

добраахвотнае або прымусовае высяленне каго-н. за межы радзімы, звязанае звычайна з пазбаўленнем грамадзянства.


экспедзі́раваць

(лац. ехреdire = адпраўляць)

адпраўляць па прызначэнню карэспандэнцыю, тавар і інш.


экспеды́тар

(ням. Expeditor, ад лац. expedire = адпраўляць)

асоба, якая займаецца экспедыцыяй 1.


экспеды́цыя

(лац. expeditio)

1) адпраўка і рассылка чаго-н. (карэспандэнцыі, тавараў і інш.);

2) установа або аддзел установы, прадпрыемства, які займаецца адпраўкай і рассылкай карэспандэнцыі, тавараў і інш. (напр. э. выдавецтва);

3) паездка, паход групы асоб з якім-н. спецыяльным заданнем, а таксама ўдзельнікі гэтай паездкі, паходу (напр. палярная э., дыялекталагічная э.);

4) ваенная аперацыя, якая праводзіцца параўнальна невялікімі ўзброенымі сіламі, а таксама ўзброеныя сілы, прызначаныя для такой аперацыі.


экспе́рт

(лац. expertus = вопытны)

спецыяліст, якога запрашаюць для правядзення экспертызы па якім-н. спрэчным ці няясным пытанні, напр. у судовай практыцы.


эксперты́за

(фр. expertise, ад лац. expertus = вопытны)

вывучэнне спецыялістам (экспертам) пытанняў, для вырашэння якіх патрэбны спецыяльныя веды ў галіне навукі, тэхнікі, мастацтва і г.д. (напр. бухгалтарская э., судовая э.).


эксперыме́нт

(лац. ехрегіmentum)

1) навуковы вопыт, дослед;

2) наогул вопыт, выпрабаванне, праверка (смелы э.).


эксперыментава́ць

(лац. experimentare)

рабіць эксперыменты, праводзіць навуковыя доследы.


эксперымента́льны

(ад эксперымент)

які заснаваны, грунтуецца на эксперыменце, з’яўляецца эксперыментам.


эксперымента́тар

(с.-лац. experimentator)

той, хто праводзіць навуковыя доследы; той, хто эксперыментуе.


экспірато́рны

(ад лац ехріrare = выдыхаць)

заснаваны на экспірацыі, звязаны з экспірацыяй (напр. э. націск).


экспіра́цыя

(лац. expiratio)

выдых; выдыханне (параўн. інспірацыя).


эксплазі́вы

(фр. explosif = выбуховы, ад лац. explodere = выганяць з шумам)

выбуховыя рэчывы.


эксплазі́ўны

(фр. explosif, ад лац. explodere = выганяць з шумам)

лінгв. выбухны (зычны).


эксплазі́я

(фр. explosion = выбух, ад лац. explodere = выганяць з шумам)

1) выкід вулканічнага матэрыялу на паверхню Зямлі, які суправаджаецца выбухам, выдзяленнем газаў і інш.;

2) лінгв. фаза артыкуляцыі выбухнога зычнага.


экспланта́т

(ад лац. explantare = выкараняць)

частка органа або тканкі, якая выкарыстоўваецца для эксплантацыі.


экспланта́цыя

(лац. explantatio = вырыванне з коранем)

1) адлучэнне ад арганізма пэўнай яго часткі з мэтай перасадкі на іншы арганізм;

2) эксперыментальны метад вырошчвання тканкі паза арганізмам.


эксплікава́ць

(лац. explicare = тлумачыць)

забяспечваць эксплікацыяй 1.


экспліка́цыя

(лац. explicatio = тлумачэнне)

1) тлумачэнне ўмоўных абазначэнняў на планах, картах; легенда;

2) кароткае пісьмовае суправаджэнне экспазіцыі музея або выстаўкі;

3) рэжысёрскі план спектакля, оперы, балета і інш.


экспліцы́тны

(ад лац. explicite = яўна, адкрыта)

яўна выражаны, які знешне праяўляецца, відавочны (проціл. імпліцытны).


эксплуатава́ць

(фр. exploiter)

1) падвяргаць эксплуатацыі 1;

2) рацыянальна выкарыстоўваць што-н. (напр. э. машыны).


эксплуата́тар

(фр. exploiteur)

той, хто эксплуатуе 1 іншых, прысвойвае сабе вынікі чужой працы.


эксплуата́цыя

(фр. exploitation)

1) прысваенне прадуктаў чужой працы ўласнікамі сродкаў вытворчасці;

2) выкарыстанне прыродных багаццяў, зямлі, прамысловых прадпрыемстваў, транспарту, будынкаў і інш.


экспо́

[фр. expo(sition) = выстаўка]

сусветная выстаўка (звычайна з лічбай, якая ўказвае год) (напр. Экспо-99).


экспрапрыя́тар

(фр. expropriateur, ад с.-лац. expropriatio = адбіранне ўласнасці)

той, хто ажыццяўляе экспрапрыяцыю.


экспрапрыя́цыя

(с.-лац. ехpropriatio)

1) прымусовае адбіранне маёмасці, сродкаў вытворчасці ў аднаго класа другім;

2) наогул прымусовае адбіранне чаго-н.


экспро́мт

(лац. expromtus = гатовы)

1) твор (паэтычны, музычны), створаны адразу, у момант выканання;

2) кароткая прамова, сказаная без папярэдняй падрыхтоўкі;

3) невялікая музычная п’еса, напісаная ў свабоднай форме.


экспрэ́с

(англ. express, ад лац. expressus = узмоцнены)

поезд, параход або аўтобус, якія ідуць з найбольшай скорасцю і робяць прыпынкі толькі на буйных станцыях або наогул іх не робяць.


экспрэ́с-ана́ліз

(ад лац. expressus = узмоцнены + аналіз)

сукупнасць метадаў колькаснага хімічнага аналізу, якія даюць магчымасць хутка кантраляваць пэўны вытворчы або тэхналагічны працэс.


экспрэ́с-інфарма́цыя

(ад экспрэс + інфармацыя)

навуковая або навукова-тэхнічная інфармацыя, якая аператыўна публікуецца ў друку.


экспрэсі́ўны

(фр. expressif, ад лац. expressus = выразны)

выразны, надзелены экспрэсіяй.


экспрэ́сія

(лац. expressio = выражэнне)

выразнасць; сіла выражэння пачуццяў, перажыванняў (напр. э. слова, э. колеру).


экспрэсіяні́зм

фр. expressionisme, ад expression = выражэнне < лац. expressio = выражэнне)

мадэрнісцкі кірунак у літаратуры і мастацтвт першай пал. 20 ст., для якога асноўнай мэтай было выражэнне суб’ектыўнага стану чалавека; характарызаваўся ірацыяналізмам, фантастычнасцю вобразаў.


экста́з

(гр. ekstasis = захапленне, раз’юшанасць)

найвышэйшая ступень захаплення, пры якой чалавек даходзіць да самазабыцця.


э́кстра

(лац. extra = звыш меры, занадта)

самы высокі, самы лепшы (пра сорт тавару; напр. масла э.).


экстра-

(лац. extra = звыш, паза)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «звыш», «па-за», «дадаткова».


экстраакуля́рны

(ад экстра- + лац. ocularis = вочны)

якому ўласціва бачыць без дапамогі вачэй (напр. э. зрок).


экстраардына́рны

(лац. extraordinarius, ад extra = звыш, паза + ordinarius = звычайны)

1) надзвычайны, рэдкі (напр. э-ая сустрэча);

2) уст. пазаштатны; э. прафесар — прафесар без кафедры (параўн. ардынарны 2).


экстравага́нтны

(фр. extravagant)

незвычайны, які разыходзіцца з агульнапрынятымі звычаямі (напр. э. учынак).


экстраваза́т

(ад экстра- + лац. vas = сасуд)

кроў, якая выліваецца з крывяносных сасудаў у тканкі або пустоты арганізма чалавека і жывёл.


экстравертія́ўны

(ад экстра- + лац. vertere = паварочваць)

павернуты вонкі.


экстрагава́ць

(лац. extrahere = выцягваць, здабываць)

рабіць экстракцыю.


экстрагляцыя́льны

(ад экстра- + лац. glacialis = ледзяны)

тое, што і перыгляцыяльны.


экстрады́цыя

(ад экс- + лац. traditio = перадача)

выдача замежнай дзяржаве асобы, якая ўчыніла злачынства.


экстразана́льны

(ад экстра- + гр. zone = пояс);

э-ая расліннасць — прыродная расліннасць, якая знаходзіцца за межамі ўтвараемай ёю расліннай зоны, па-за сваім асноўным арэалам.


экстракла́с

(ад экстра- + клас)

вышэйшы клас, разрад, кваліфікацыя і інш.


экстра́кт

(лац. extractus = выцягнуты, здабыты, атрыманы)

1) лекавы прэпарат, атрыманы выцяжкай з раслінных або жывёльных тканак і раствораны ў спірце ці вадзе;

2) прадукт, які атрымліваецца шляхам згушчэння сокаў ягад, пладоў (напр. малінавы э ).


экстра́ктар

(лац. extractus = які выцягвае)

1) апарат для здабывання рэчываў з сумесей пры дапамозе апрацоўкі іх рознымі растваральнікамі, 2) прыстасаванне для даставання, выцягвання чаго-н. (напр. ружэйны э.).


экстракты́ўны

(ад лац. extractus = выцягнуты, здабыты, атрыманы)

1) атрыманы шляхам экстракцыі (э-ыя рэчывы);

2) які мае ўласцівасці экстракту.


экстра́кцыя

(лац. extractio = выцягванне, здабыванне)

1) раздзяленне цвёрдых ці вадкіх сумесей пры дапамозе апрацоўкі іх рознымі растваральнікамі;

2) аперацыя выдалення зуба.


экстралінгві́стыка

(ад экстра- + лінгвістыка)

галіна мовазнаўства, якая вывучае сукупнасць этнічных, сацыяльных, геаграфічных і іншых фактараў, непарыўна звязаных з развіццём і функцыяніраваннем мовы.


э́кстранны

(ад лац. extra = звыш, па-за)

1) паспешны, тэрміновы (напр. э-ая тэлеграма);

2) надзвычайны, непрадугледжаны (напр. э-ая справа).


экстрапалі́раваць

(ад экстра- + лац. polire = рабіць гладкім)

праводзіць экстрапаляцыю.


экстрапаля́цыя

(ад экстра + лац. polire = рабіць гладкім)

1) пашырэнне вывадаў, атрыманых пры вывучэнні адной часткі з’явы, на іншыя яе часткі;

2) мат. вылічэнне па шэрагу дадзеных значэнняў матэматычнага выражэння іншых значэнняў яго, якія знаходзяцца па-за гэтым радам (проціл. інтэрпаляцыя 1).


экстрасісталі́я

(ад экстра + сістала)

узнікненне пазачарговага ўдару сэрца, від арытміі.


экстрасэ́нс

(ад лац. extra = звыш меры, самы лепшы + sensus = пачуцце, адчуванне)

чалавек, які валодае асобымі біяэнергетычнымі магчымасцямі і звышпачуццёвымі здольнасцямі, якія найчасцей выкарыстоўваюцца для дыягностыкі і лячэння хвароб (параўн. хілер).


экстрасэнсо́рны

(ад экстрасэнс)

звышпачуццевыя формы ўспрымання, якія практыкуюцца парапсіхалогіяй.


экстру́дзінг-працэ́с

(ад англ. extrude = выціскаць, прасаваць + працэс)

апрацоўка ціскам розных матэрыялаў, каб змяніць іх форму, надаць ім іншыя механічныя ўласцівасці і г.д.


экстру́зія

(лац. extrusio)

1) выхад вязкай лавы з кратэра вулкана на паверхню Зямлі ў форме купала або слупападобнага ўзняцця;

2) апрацоўка матэрыялаў ціскам, што ствараецца спецыяльнымі прэсамі.


экстрэма́ль

(ад лац. extremus = крайні)

мат. інтэгральная крывая дыферэнцыяльнага ўраўнення Эйлера.


экстрэма́льны

(лац. extremus = крайні)

крайні па сваім праяўленні, напр. па складанасці, цяжкасці, небяспецы і г.д. (напр. працаваць у э-ых умовах).


экстрэмі́зм

(фр. extrémisme, ад лац. extremus = крайні)

схільнасць да крайніх поглядаў і крайніх мер, пераважна ў палітыцы.


экстрэмі́ст

(ад экстрэмізм)

прыхільнік экстрэмізму.


экстрэ́мум

(лац. extremum = край, канец)

мат. найбольшае і найменшае значэнні якой-н. функцыі; ужываецца для аб’яднання паняццяў максімуму і мінімуму.


эксты́нкцыя

(лац. exstinctio = гашэнне)

аслабленне святла ў атмасферы ў выніку рассейвання і паглынання яго.


экстырпа́тар

(ад лац. exstripare = вырываць з коранем)

1) хірургічны інструмент для экстырпацыі;

2) культыватар для глыбокага рыхлення глебы і знішчэння пустазелля.


экстырпа́цыя

(лац. exstripatio = выкараненне, знішчэнне)

поўнае выдаленне хірургічным шляхам якога-н. органа або пухліны разам з капсулай 1 (параўн. рэзекцыя).


экстэмпара́ле

(лац. extemporalis = непадрыхтаваны)

класнае пісьмовае практыкаванне, якое заключаецца ў перакладзе з роднай мовы на замежную без папярэдняй падрыхтоўкі.


экстэ́нзар

(лац. extensor, ад extendere = расцягваць)

анат. мышца, якая разгінае якую-н. частку цела (параўн. флексар).


экстэ́нзія

(лац. extensio = расцягванне)

разгінанне канечнасцей або іншай часткі цела (проціл. флексія 1).


экстэнсі́ўны

(лац. extensivus = расшыральны, працяглы)

звязаны толькі з колькасным павелічэннем без паляпшэння якасці (напр. э-ае расшырэнне рынкаў); проціл. інтэнсіўны 1.


экстэрарэцэ́птары

(ад лац. exter = знешні + рэцэптары)

рэцэптары, якія ўспрымаюць раздражненні знешняга асяроддзя; размешчаны на паверхні цела, уключаючы і слізістую абалонку носа, поласці рота і паверхні языка (параўн. інтэрарэцэптары).


экстэрарэцэ́пцыя

(ад лац. exter = знешні + рэцэпцыя)

успрыманне цэнтральнай нервовай сістэмай імпульсаў, якія перадаюцца ад знешняга асяроддзя пры дапамозе экстэрарэцэптараў (параўн. інтэрарэцэпцыя).


экстэр’е́р

(фр. extérieur, ад лац. exterior = знешні)

знешні выгляд і склад цела жывёлы (параўн. інтэр'ер 3).


экстэ́рн

(лац. extemus = знешні, вонкавы, старонні)

асоба, якая здае экзамены ў навучальнай установе без навучання ў ёй.


экстэрна́т

(ад лац. externus = знешні, вонкавы, старонні)

здача экзаменаў у навучальнай установе без навучання ў ёй.


экстэрытарыя́льны

(ад экс- + тэрытарыяльны)

які, як дыпламатычны прадстаўнік іншай краіны, карыстаецца асобнымі прывілеямі (недатыкальнасць асобы і жылля, непадлегласць мясцовым судам, вызваленне ад падаткаў і інш.).


экстэрыярыза́цыя

(ад лац. exterior = знешні)

пераход знутры наверх.


эксуда́т

(лац. exsudatum)

вадкасць, якая выдзяляецца пры запаленні ў выніку выхаду вадкай часткі, бялкоў і клетак крыві з дробных капілярных сасудаў і збіраецца ў тканках або поласцях цела (э. бывае серозны, гнойны, крывяністы і інш.); параўн. транссудат.


эксудаты́ўны

(лац. exsudativus)

які мае адносіны да эксудату, які суправаджаецца эксудацыяй.


эксуда́цыя

(лац. exsudatio)

працэс утварэння эксудату.


эксумбрэ́ла

(ад экс- + лац. umbra = цень)

знешні выпуклы бок парасона медуз.


эксфалія́цыя

(лац. exfoliatio)

мед. лускападобнае лушчэнне скуры.


эксцы́зія

(лац. excisio)

мед. вырэзванне кавалка якой-н. тканкі.


эксцытаты́ўны

(лац. excitatus)

моцны, рэзкі, яскравы; узбуджальны.


эксцыта́цыя

(лац. excitatio)

узбуджэнне пачуццяў, збянтэжанне.


эксцэ́нтрык

(фр. excentrique < с.-лац. excentricus = эксцэнтрычны, ад лац. ех = з, па-за + centrum = цэнтр)

1) цыркавы або эстрадны комік, які выконвае смешныя, забаўныя нумары, што вызначаюцца рознымі нечаканасцямі;

2) металічны дыск, насаджаны на вал так, што пры вярчэнні цэнтр вала не супадае з цэнтрам дыска.


эксцэ́нтрыка

(с.-лац. excentricus, ад лац. ех = з, па-за + centrum = цэнтр)

1) уласцівасць эксцэнтрычнага;

2) жанр тэатральнага, цыркавога спектакля, пабудаваны на выкарыстанні эксцэнтрычных прыёмаў.


эксцэнтрысітэ́т

(ням. Exzentrizität, ад лац. ех = з, па-за + centrum = цэнтр)

1) пастаянная дадатная велічыня, якая характарызуе эліпс і гіпербалу і роўная адносінам адлегласці паміж фокусамі дадзенага канічнага сячэння да адлегласці паміж вяршынямі;

2) адлегласць паміж воссю вярчэння эксцэнтрыка і яго цэнтрам.


эксцэнтры́чны

(фр. excentrique < с.-лац. excentricus, ад лац. ех = з, па-за + centrum = цэнтр)

1) заснаваны на рэзкіх гукавых або зрокавых кантрастах, незвычайных, смешных прыёмах (напр. э. трук);

2) незвычайны, дзіўны, вельмі своеасаблівы (напр. э. учынак);

3) мат. які не мае агульнага цэнтра, адхіляецца ад яго (проціл. канцэнтрычны).


эксцэрпі́раваць

(лац. excerpare = выбіраць)

выбіраць словы, фрагменты з тэксту.


эксцэ́рпцыя

(лац. excerptio = выбіранне, выбарка)

выбарка чаго-н. з тэксту.


эксцэ́с

(лац. excessus = выхад; ухіленне)

1) крайняе праяўленне чаго-н., няўстрыманасць;

2) парушэнне нармальнага ходу чаго-н., напр. грамадскага парадку.


экс-чэмпіён

(ад экс- + чэмпіён)

былы чэмпіён.


эксэ́ргія

(ад экс- + гр. ergon = работа)

найбольшая работа, якую можа выканаць фізічная сістэма пры пераходзе з дадзенага стану ў стан раўнавагі з навакольным асяроддзем.


экта-

(гр. ektos = звонку, знадворку)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «знешні, знадворны».


эктабла́ст

(ад экта- + гр. blastos = зародак)

тое, што і эктадэрма.


эктагене́з

(ад экта- + -генез)

агульная назва кірункаў у эвалюцыйным вучэнні, якія разглядаюць гістарычнае развіццё жывой прыроды як прамое прыстасаванне арганізмаў да навакольнага асяроддзя (проціл. аўтагенез).


эктадэ́рма

(ад экта- + дэрма)

1) знешні зародкавы лісток мнагаклетачных жывёльных арганізмаў і чалавека (параўн. энтадэрма 1);

2) знадворны слой сценкі цела кішачнаполасцевых (параўн. энтадэрма 2).


эктазі́я

(ад гр. ektasis = расцягненне)

мед. расцягненне, расшырэнне поласцевых органаў, напр. бронхаў, сасудаў, страўніка.


эктамезенхі́ма

(ад экта- + мезенхіма)

частка мезенхімы большасці мнагаклетачных жывёл.


эктапаразі́ты

(ад экта- + паразіты)

арганізмы, якія паразітуюць на паверхні цела чалавека, жывёл або раслін.


эктапі́я

(ад гр. ektopos = змешчаны)

мед. змяшчэнне ўнутраных органаў чалавека і жывёл.


эктапла́зма

(ад экта- + плазма)

перыферычны слой цытаплазмы клетак.


эктатро́фны

(ад экта- + -трофны)

тое, што і экзатрофны.


э́ктыма

(гр. ekthyma = гнойны прышч)

вірусная хвароба авечак і коз, якая суправаджаецца ўтварэннем струпоў, пераважна ў вобласці губ.


эктыпагра́фія

(ад гр. ektypos = выпуклы + -графія)

пісьмо для сляпых, якое грунтуецца на розных камбінацыях выпуклых кропак.


экумені́зм

(ад гр. oikumene = Сусвет)

рух за аб’яднанне хрысціянскіх цэркваў, які ўзнік у пач. 20 ст.; лічыць сваёй мэтай выпрацоўку агульнахрысціянскай сацыяльнай праграмы, прыгоднай для вернікаў розных краін.


экю́1

(фр. écu)

старадаўняя французская залатая або сярэбраная манета з малюнкам геральдычнага шчыта, якая чаканілася ў 13—18 ст.


экю́2

(англ. ECU, ад European Currency Unit = еўрапейская валютная адзінка)

рэгіянальная міжнародная грашовая адзінка, якая з 13 сакавіка 1979 г. выкарыстоўваецца краінамі — удзельніцамі Еўрапейскай валютнай сістэмы (ЕВС).


эладэ́я

(н.-лац. elodea, ад гр. helodes = балотны)

водная травяністая расліна сям. жабнікавых з доўгімі плывучымі каранямі, прадаўгаватым лісцем і адзіночнымі белымі кветкамі на доўгіх кветаножках, якая засмечвае сажалкі і іншыя прэснаводныя вадаёмы; пашырана пераважна ў Амерыцы; некаторыя віды вырошчваюцца ў акварыумах.


элакато́трыкс

(н.-лац. elakotothrix)

каланіяльная зялёная водарасць сям. элакатотрыксавых, якая пашырана ў планктоне або на раслінах у прэсных вадаёмах, на вільготным грунце і ў глебе.


элакве́нцыя

(лац. eloquentio)

уст. аратарскае майстэрства.


эланга́цыя

(лац. elongatio, ад longus = далёкі)

астр. бачная вуглавая адлегласць планеты ад Сонца.


эласматэ́рый

(ад гр. elasma = пласцінка + -тэрый)

вельмі буйны вымерлы насарог з масіўным купалападобным рогам на ілбе, з пласцінчатай зубной эмаллю, які жыў у Еўразіі ў раннечацвярцічную эпоху.


эласо́ма

(н.-лац. elassoma)

рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў балотных лясных вадаёмах на поўдні ЗША; вядома як акварыумная.


эластагра́фія

(ад н.-лац. elasticus = пругкі + -графія)

друкаванне з эластычных друкарскіх форм фарбамі, якія хутка высыхаюць.


эластаме́ры

(ад н.-лац. elasticus = пругкі + -мер)

палімеры з высокаэластычнымі ўласцівасцямі ў шырокім дыяпазоне тэмператур (напр. натуральны і сінтэтычны каўчукі).


эластаме́трыя

(ад н.-лац elasticus = пругкі + -метрыя)

метады вызначэння эластычнасці гумы.


эла́стык

(н.-лац. elasticus = пругкі)

1) ніткі 3 сінтэтычных валокнаў, з якіх вырабляюць панчохі, шкарпэткі, што маюць уласцівасць расцягвацца;

2) сінтэтычная тканіна з рызінавымі ніткамі, якая выкарыстоўваецца на паясы, падвязкі і інш.


эласты́чны

(н.-лац. elasticus = пругкі)

1) пругкі, гнуткі; здольны расцягвацца і вяртацца ў ранейшы стан (напр. э-ая падушка, э-ая спружына);

2) перан. мяккі, плаўны, павольны (напр. э-ыя рухі);

3) перан здольны лёгка прыстасоўвацца да чаго-н.


эласці́н

(ад н.-лац. elasticus = пругкі)

бялок з групы склерапратэінаў, які ўваходзіць у склад эластычных валокнаў сценак артэрый, скуры 1 інш.


элаты́ў

(н.-лац. elativus, ад лац. elatus = узняты ўверх)

лінгв. 1) абсалютная найвышэйшая ступень параўнання;

2) зыходны склон.


элафамі́цэс

(н.-лац. elaphomyces)

сумчаты грыб сям. элафаміцэтавых, які расце на пясчанай глебе ў хвойных лясах.


элаяпла́сты

(ад гр. elaion = алей + plastos = вылеплены)

лейкапласты расліннай клеткі, якія назапашваюць тлушч і крухмал.


элеабла́ст

(ад гр. elaion = алей + -бласты)

1) скапленне буйных, багатых тлушчам клетак у заднім канцы зародка ў сальпаў;

2) рудымент хваста і хорды.


элеа́ты

(гр. eleatai, ад Elea = назва горада)

прадстаўнікі старажытнагрэчаскай філасофскай школы 6—5 ст. да н.э., якія ўпершыню проціпаставілі мысленне пачуццёваму ўспрыманню, выказалі думку пра нязменную сутнасць сапраўднага быцця і ілюзорнасць усіх змен паміж рэчамі.


элеацы́ты

(ад гр. elaion = алей + -цыты)

змененыя белыя крывяныя цельцы кольчатых чарвей, узбагачаныя запаснымі тлушчавымі рэчывамі.


элева́та

(іт. elevato = высокі)

1) муз. узнёсла;

2) характар выканання музычнага твора.


элева́тар

(лац. elevator = які падымае)

1) збудаванне для захоўвання вялікай масы збожжа з механічным абсталяваннем для прыёму, ачысткі, сушкі зерня;

2) грузапад’ёмнае прыстасаванне для вертыкальнага перамяшчэння сыпкіх рэчываў або штучных прадметаў.


элева́цыя

(фр. elevation = падвышэнне, ад лац. elevare = паднімаць)

вялікія і плаўныя скачкі танцоўшчыка ў класічным балеце, калі ён нібыта замірае ў паветры.


элево́ны

(англ. elevon, ад лац elevare = паднімаць)

рухомыя паверхні ў задняй частцы крыла самалёта, якімі карыстаюцца для кіравання палётам.


элега́нтны

(фр. elegant, ад лац. elegans, -ntis = вытанчаны)

1) зграбны, прыгожы (напр. э. касцюм);

2) з густам апрануты (напр. э-ая жанчына).


эле́гія

(лац. elegia < гр. elegeia, ад elegos = жалобны напеў)

1) лірычны верш або музычны твор, прасякнуты журботным настроем;

2) перан. сум, журба.


эле́ктар

(фр. electeur, ад лац. elector = які выбірае)

выбаршчык у Францыі ў перыяд Французскай рэвалюцыі 1789—1794 гг.


электара́льны

(ад лац. elector = які выбірае)

выбарны, выбарчы.


электара́т

(ад лац. elector = які выбірае)

кола выбаршчыкаў, што галасуе за якую-н. палітычную партыю на парламенцкіх, прэзідэнцкіх або муніцыпальных выбарах.


электра-

(ад гр. elektron = янтар)

першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «электрычны».


электрааку́стыка

(ад электра- + акустыка)

раздзел прыкладной акустыкі, які займаецца пераўтварэннем гукавых ваганняў у электрычныя і наадварот, а таксама запісам і аднаўленнем гукаў з дапамогай электрычных прыбораў.


электраана́ліз

(ад электра + аналіз)

метад колькаснага вызначэння або аддзялення металаў, які грунтуецца на электролізе.


электраанальгезі́я

(ад электра- + анальгезія)

пазбаўленне болевай адчувальнасці арганізма пры дапамозе электрычнасці.


электраарга́н

(ад электра- + арган)

электрамузычны інструмент, які па сваёй будове і гучанню падобны на арган.


электраармату́ра

(ад электра- + арматура)

сукупнасць устройстваў, якімі замацоўваюць электрычныя лямпы, падводзяць да іх ток, засцерагаюць ад пашкоджанняў, размяркоўваюць святло і інш.


электрааўтама́тыка

(ад электра- + аўтаматыка)

сукупнасць электрычных устройстваў або сістэм кіравання тэхнічнымі працэсамі, што дзейнічае без непасрэднага ўдзелу чалавека.


электрагастрагра́фія

(ад электра- + гастра- + -графія)

метад функцыянальнага даследавання страўніка, заснаваны на рэгістрацыі электрычных патэнцыялаў, што з’яўляюцца ў яго мышцах.


электрагіта́ра

(ад электра- + гітара)

гітара з электрычным узмацненнем гуку (звычайна ў джазе, эстрадным ансамблі).


электрагра́фія

(ад электра + -графія)

палігр. сукупнасць электрычных і магнітных спосабаў друкавання.


электрадамкра́т

(ад электра- + дамкрат)

грузапад’ёмны механізм з электрычным прыводам.


электрадына́міка

(ад электра- + дынаміка)

раздзел фізікі, які вывучае законы руху і ўзаемадзеяння электрычных зарадаў і звязаных з імі з’яў (параўн. электрастатыка).


электрадынамо́метр

(ад электра- + дынамометр)

прыбор для вымярэння сілы электрычнага току.


электрадыфу́зія

(ад электра- + дыфузія)

дыфузія зараджаных часціц (іонаў) у газе, вадкасці пад дзеяннем знешняга электрычнага поля.


электрадыягно́стыка

(ад электра- + дыягностыка)

метад даследавання функцый нерваў і мышцаў пры дапамозе электрычнага току.


электрадыя́ліз

(ад электра + дыяліз)

ачышчэнне калоідных раствораў ад прымесей нізкамалекулярных злучэнняў у выніку дыфузіі ў электрычным полі.


электраізаля́цыя

(ад электра- + ізаляцыя)

1) адасабленне правадніка матэрыяламі з вельмі вялікім электрычным супраціўленнем;

2) тэхнічнае ўстройства, якое адасабляе праваднік ад навакольных прадметаў.


электраінструме́нт

(ад электра- + інструмент)

ручны інструмент, што прыводзіцца ў дзеянне ўманціраваным у яго корпус электрычным рухавіком.


электраінтэгра́тар

(ад электра- + інтэгратар)

матэматычная машына, якая прызначана для лічбавага рашэння (інтэгрыравання) дыферэнцыяльных ураўненняў.


электракаагуля́тар

(ад электра- + каагулятар)

хірургічны прыбор для электракаагуляцыі.


электракаагуля́цыя

(ад электра- + каагуляцыя)

прыпяканне тканак электрычным токам з мэтай знішчэння хвароблівага ўтварэння.


электракалары́фер

(ад электра- + каларыфер)

прыбор для награвання паветра цяплом, якое выдзяляецца ў выніку прытоку электрычнага току.


электракамі́н

(ад электра- + камін)

абагравальны бытавы прыбор, які дзейнічае на электраэнергіі.


электракардыёграф

(ад электра- + кардыёграф)

прыбор, пры дапамозе якога ажыццяўляецца электракардыяграфія.


электракардыягра́ма

(ад электра- + кардыяграма)

графічны адбітак работы сэрца, зроблены электракардыёграфам.


электракардыягра́фія

(ад электра- + кардыяграфія)

метад даследавання фізіялагічных уласцівасцей сэрца шляхам графічнай рэгістрацыі электрычных імпульсаў, якія ўзнікаюць у сардэчнай мышцы.


электракару́нд

(ад электра + карунд)

штучны карунд, які атрымліваецца ў выніку электраплаўкі баксіту, натуральнага карунду або гліназёму.


электрака́ры

(ад электра- + англ. car = возік)

цялежка з электрычным рухавіком, які жывіцца ад акумулятараў, для ўнутрызаводскіх і ўнутрывакзальных перавозак грузаў.


электрака́ўстыка

(ад электра- + гр. kaustikos = пякучы, едкі)

тое, што і гальванакаўстыка.


электракра́н

(ад электра- + кран)

пад’ёмны кран, які дзейнічае пры дапамозе электрарухавіка.


электралі́нія

(ад электра- + лінія)

устройства з проваду, кабелю і электраарматуры для перадачы электраэнергіі.


электралі́ты

(ад электра- + гр. lytos = растваральны)

рэчывы, у якіх перанос электрычнага току ажыццяўляецца рухам іонаў.


электраліты́чны

(ад электроліз)

звязаны з прымяненнем электролізу, з яго вынікамі (напр. э-ая ванна, э. цынк).


электралюмінесцэ́нцыя

(ад электра- + люмінесцэнцыя)

люмінесцэнцыя, якая ўзнікае пад уздзеяннем электрычнага поля.


электрамабі́ль

(ад электра + лац. mobilis = рухомы)

аўтамабіль, які прыводзіцца ў рух электрычнай энергіяй.


электрамагістра́ль

(ад электра- + магістраль)

магістраль для перадачы электрычнага току.


электрамагнеты́зм

(ад электра- + магнетызм)

сукупнасць магнітных з’яў, якія ўзнікаюць ад дзеяння электрычнага току.


электрамагні́т

(ад электра + магніт)

прыстасаванне з жалезнага стрыжня, абматанага ізаляваным дротам, па якім праходзіць электрычны ток і намагнічвае гэты стрыжань.


электрамано́метр

(ад электра- + манометр)

манометр, у якім рабочыя органы змяняюць свае электрычныя параметры прапарцыянальна прыкладзенаму да іх ціску.


электрамато́р

(ад электра- + матор)

рухавік, які ператварае электрычную энергію ў механічную.


электрамегафо́н

(ад электра- + мегафон)

электраакустычны мегафон.


электраметалу́ргія

(ад электра- + металургія)

галіна металургіі, якая займаецца здабываннем металаў і розных сплаваў пры дапамозе электраэнергіі.


электраме́трыя

(ад электра- + -метрыя)

сукупнасць прыёмаў і метадаў электрычных вымярэнняў.


электрамеха́ніка

(ад электра- + механіка)

галіна электратэхнікі, якая займаецца пабудовай і эксплуатацыяй электрарухавікоў, электрамашын, механізмаў, што працуюць на электраэнергіі.


электраміягра́ма

(ад электра- + гр. mys, myos = мышца + -грама)

запас біяэлектрычных патэнцыялаў, якія ўзнікаюць у шкілетных мышцах у час іх работы.


электраміягра́фія

(ад электра- + гр. mys, myos = мышца + -графія)

метад даследавання органаў руху графічным рэгістраваннем біяэлектрычных патэнцыялаў шкілетных мышцаў.


электранарко́з

(ад электра + наркоз)

наркоз, выкліканы дзеяннем электрычнага току на цэнтральную нервовую сістэму.


электрао́птыка

(ад электра- + оптыка)

раздзел фізікі, які вывучае ўплыў электрычнасці на аптычныя ўласцівасці рэчыва.


электрао́смас

(ад электра + осмас)

рух вадкасцей (вады, водных раствораў) у капілярах пад уплывам прыкладзенай розніцы патэнцыялаў.


электрапра́с

(ад электра- + прас)

прас, які награваецца электрычнай энергіяй.


электрарэнтгенагра́фія

(ад электра- + рэнтгенаграфія)

метад рэнтгенаграфіі з атрыманнем рэнтгенаўскага адлюстравання на заражанай паўправадніковай пласцінцы з пераносам яго на звычайную паперу.


электрарэтынагра́фія

(ад электра- + лац. retina = сетка + -графія)

запіс пры дапамозе асцылографа біяэлектрычных патэнцыялаў сятчаткі вока, што ўзнікаюць у час дзеяння на яе святла.


электрасігналіза́цыя

(ад электра- + сігналізацыя)

сістэма сігналаў, якая перадаецца пры дапамозе электрычнай энергіі.


электрасі́нтэз

(ад электра + сінтэз)

атрыманне хімічных злучэнняў пры дапамозе электролізу.


электрасістэ́ма

(ад электра- + сістэма)

сукупнасць электрастанцый, электрычных сетак і спажыўцоў электраэнергіі.


электраско́п

(ад электра- + -скоп)

прыбор для выяўлення электрычных зарадаў у якім-н. целе.


электраста́ль

(ад электра- + сталь)

высакасортная сталь, выплаўленая ў электрапечы.


электраста́нцыя

(ад электра- + станцыя)

прадпрыемства, якое выпрацоўвае электрычную энергію.


электраста́тыка

(ад электра- + статыка)

раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці электрычнасці, наэлектрызаваных цел у адносна нерухомым стане (параўн. электрадынаміка).


электрастры́кцыя

(ад электра- + лац. strictio = сцягванне)

фіз. змена аб’ёму дыэлектрыкаў пад дзеяннем на іх электрычнага поля.


электрастымуля́тар

(ад электра- + стымулятар)

медыцынскі прыбор для электрастымуляцыі.


электрастымуля́цыя

(ад электра- + стымуляцыя)

узбуджэнне, аднаўленне электрычным токам жыццядзейнасці арганізма або яго органа.


электратабло́

(ад электра- + табло)

шчыт з электрычнымі сігнальнымі сістэмамі інфармацыйнага прызначэння.


электрата́ксіс

(ад электра + таксісы)

рух мікраарганізмаў, іх клетак і арганоідаў пад уздзеяннем электрычнага току; адна з форм — гальванатаксіс.


электрата́ль

(ад электра- + таль)

тое, што і тэльфер.


электрато́н

(ад электра- + гр. tonos = напружанне)

стан узбуджанасці нервовай тканкі цела ў месцы дотыку электродаў у час прапускання пастаяннага току.


электратра́л

(ад электра- + трал)

электрычнае ўстройства, якое выкарыстоўваецца пры прамысловай лоўлі рыбы.


электратра́нспарт

(ад электра- + транспарт)

транспарт, які працуе на электрацязе.


электратрапі́зм

(ад электра- + гр. tropos = паварот)

роставыя рухі органаў раслін (сцябла, лісцяў і інш.), абумоўленыя ўздзеяннем электрычнасці.


электратра́ўма

(ад электра + траўма)

траўма ад электрычнага току ад нязначных болевых адчуванняў да абвуглівання тканак і смерці.


электраты́нта

(ад электра + іт. tinta = колер, каларыт)

разнавіднасць гравюрнага друку, які грунтуецца на выкарыстанні электрычнага току для траўлення пласцінак.


электратыпі́я

(ад электра- + -тыпія)

тое, што і гальванапластыка.


электратэ́льфер

(ад электра- + тэльфер)

механізм для ўнутрыцэхавага транспартавання грузаў падвешанай манарэйкай пры дапамозе электраэнергіі.


электратэрапі́я

(ад электра- + тэрапія)

выкарыстанне электрычнага току, электрычных і магнітных палёў для лячэння; электралячэнне.


электратэрмі́я

(ад электра + -тэрмія)

галіна электратэхнікі, якая вывучае выкарыстанне электраэнергіі для награвання і расплаўлення розных матэрыялаў.


электратэ́хніка

(ад электра- + тэхніка)

галіна навукі і тэхнікі, звязаная з выкарыстаннем электраэнергіі для практычных мэт.


электрафа́кс

(ад электра- + лац. fax = святло, полымя)

электрафатаграфічны спосаб капіравання і друку, пры якім праяўленае адлюстраванне замацоўваецца непасрэдна на фотапаўправадніковым слоі, нанесеным на паперу, цынк і інш.


электрафарэ́з

(ад электра- + гр. phoros = які нясе)

1) перамяшчэнне зараджаных калоідных часцінак пад уздзеяннем знешняга электрычнага поля; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, фізіятэрапіі (параўн. анафарэз, катафарэз);

2) тое, што і іонтафарэз.


электрафатагра́фія

(ад электра- + фатаграфія)

спосаб фатаграфічнага ўзнаўлення адлюстраванняў, заснаваны на ператварэнні прамянёвай энергіі ў электрычную.


электрафізіяло́гія

(ад электра- + фізіялогія)

раздзел фізіялогіі, які вывучае электрычныя з’явы, што адбываюцца ў жывым арганізме.


электрафі́льтр

(ад электра + фільтр)

апарат для ачысткі газаў ад пылу і іншых цвёрдых прымесей пры дапамозе электрычнасці.


электрафо́н

(ад электра- + -фон)

устройства для ўзнаўлення гуку, запісанага на грампласцінках.


электрафо́р

(ад электра- + -фор)

прасцейшы электрастатычны прыбор для атрымання электрычных зарадаў шляхам індукцыі.


электрафта́льмія

(ад электра- + -афтальмія)

запаленне вочнага яблыка, выкліканае вельмі яркім штучным святлом, напр. у час павольных кіназдымак і электразваркі.


электрахі́мія

(ад электра- + хімія)

раздзел фізічнай хіміі, які вывучае сувязь паміж электрычнымі і хімічнымі працэсамі.


электрашо́к

(ад электра- + шок)

метад лячэння псіхічных расстройстваў шляхам раздражнення мозгу дазіраванымі разрадамі электрычнага току.


электраэнерге́тыка

(ад электра- + энергетыка)

галіна энергетыкі, якая ахоплівае генерацыю, перадаванне і выкарыстанне электрычнай энергіі.


электраэне́ргія

(ад электра + энергія)

энергія электрычнага току.


электраэнцэфалагра́ма

(ад электра- + энцэфалаграма)

графічнае адлюстраванне біятокаў галаўнога мозгу, зробленае электраэнцэфалографам.


электраэнцэфалагра́фія

(ад электра- + энцэфалаграфія)

метад даследавання дзейнасці галаўнога мозгу, які грунтуецца на графічным запісе электрычных патэнцыялаў мозгу, што ўзнікаюць у нервовых клетках у працэсе іх жыццядзейнасці.


электраэнцэфало́граф

(ад электра- + энцэфалограф)

прыбор для запісу электрычных патэнцыялаў мозгу, якія ўзнікаюць у нервовых клетках у працэсе іх жыццядзейнасці.


электраэро́зія

(ад электра- + эрозія)

разбурэнне правадніка пад дзеяннем электрычных токаў.


электро́бус

[ад электра- + лац. (omni)bus = для ўсіх]

аўтобус, рухавік якога жывіцца электрычным токам ад акумулятарных батарэй.


электро́граф

(ад электра- + -граф)

прыбор для рэгістрацыі электрычнага стану атмасферы, які ўяўляе сабой самапісны электрометр.


электро́д

(ад электра- + гр. hodos = дарога)

1) праваднік, якім канчаецца які-н. участак электрычнага ланцуга;

2) састаўная частка гальванічнага элемента, матэрыял якога непасрэдна ўдзельнічае ў электрахімічнай рэакцыі;

3) праваднік у выглядзе сеткі або пласціны, змешчаны ўнутры электрычнай лямпы з мэтай стварэння электрычнага поля і ўздзеяння на ток, напр. анод, катод.


электро́ліз

(ад электра- + -ліз)

хімічны працэс распаду рэчыва на састаўныя часткі пры праходжанні праз яго электрычнага току.


электро́метр

(ад электра- + -метр)

прыбор для вымярэння электрычнага напружання, электрычнага патэнцыялу.


электро́н

(гр. elektron = янтар)

1) элементарная часціца атама з адмоўным зарадам;

2) сплаў алюмінію з магніем, які мае вялікую трываласць і пластычнасць; выкарыстоўваецца ў авіябудаванні.


электронагра́фія

(ад электрон- + -графія)

метад даследавання будовы рэчыва, заснаваны на дыфракцыі электронаў, якія пранізваюць рэчыва.


электро́н-вольт

(ад электрон- + вольт)

адзінка энергіі ў атамнай і ядзернай фізіцы, роўная энергіі, якую набывае электрон, праходзячы розніцу патэнцыялаў у 1 вольт.


электро́ніка

(ад электрон)

раздзел фізікі, які вывучае электронныя працэсы ў вакууме, газах, цвёрдых целах; галіна тэхнікі, якая займаецца распрацоўкай, вытворчасцю і выкарыстаннем электронных прыбораў.


эле́ктрум

(лац. electrum, ад гр. elektron = янтар)

мінерал класа самародных металаў, прыродны цвёрды раствор золата і серабра.


электрызава́ць

(фр. électriser, ад н.-лац. electricus = электрычны)

1) перадаваць якому-н. целу электрычны зарад;

2) перан даводзіць каго-н. да ўзбуджанага стану (напр. э. аўдыторыю).


электрыза́цыя

(ад фр. électriser = электрызаваць, ад н.-лац. electricus = электрычны)

1) перадача якому-н. целу электрычнага зараду;

2) лячэнне электрычным токам;

3) змена якасці, стану чаго-н электрычным токам (напр. э. він).


эле́ктрык

(н.-лац. electricus = электрычны)

спецыяліст у галіне электратэхнікі.


электры́к

(фр. électrique, ад н.-лац. electricus = электрычны)

блакітны колер з шэрым адценнем (напр. сапфір колеру э.).


эле́ктрыка

(н.-лац. electricus = электрычны, ад гр. elektron = янтар)

разм. электрычнасць; электрычнае асветленне.


электры́на

[ад элек(трон) + (ней)трына]

гіпатэтычная элементарная часціца з электрычным зарадам, што роўны зараду электрона, і нулявой масай спакою.


электрыфіка́цыя

[ад электры(чнасць) + -фікацыя]

1) шырокае прымяненне электрычнай энергіі ў вытворчасці і ў побыце;

2) перавод чаго-н. на электрычную энергію (напр. э. чыгуначных ліній).


электры́чнасць

(ад н.-лац. electricus = электрычны)

1) фіз. сукупнасць з’яў, у якіх выяўляецца існаванне, рух і ўзаемадзеянне электрычных зарадаў (напр. атмасферная э.);

2) раздзел фізікі, які вывучае электрычныя з’явы;

3) энергія электрычнага току, якая выкарыстоўваецца ў гаспадарчых і бытавых мэтах.


электры́чны

(н.-лац. electricus)

1) які мае адносіны да электрычнасці, уласцівы ёй (напр. э. зарад, э. ток);

2) які выпрацоўвае электрычнасць, перадае яе (напр. э-ая станцыя);

3) які дзейнічае пры дапамозе электрычнасці (напр. э. матор);

4) які выконваецца пры дапамозе электрычнасці (напр. э-ая зварка);

5) які служыць для вырабу апаратуры, што працуе на электрычнасці (напр. э-ая прамысловасць);

6) які мае орган, што ўтварае разрады электрычнасці (напр. э. скат).


электрэ́т

(англ. electret)

дыэлектрык, даведзены да васковага стану і зацвярдзелы ў электрычным полі, які здольны сам ствараць электрычнае поле і пасля спынення электрызацыі.


электы́ўны

(фр. électif, ад лац. electus = выбраны)

выбарчы.


элеме́нт

(лац. elementum = стыхія, першапачатковае рэчыва)

1) простае рэчыва, якое хімічнымі спосабамі ўжо нельга раскласці на больш дробныя;

2) састаўная частка чаго-н.; дэталь якога-н. механізма;

3) доля чаго-н. у чым-н. (напр. усходнія элементы ў паэзіі);

4) член сацыяльнай групы (напр. прагрэсіўныя элементы грамадства, злачынныя элементы).


элемента́рны

(лац. elementarius)

1) зыходны, пачатковы (напр. э-ая матэматыка);

2) прасцейшы, нескладаны (напр. э-ая схема);

3) асноўны, самы неабходны (напр. э-ыя ўмовы);

4) звязаны з вызначэннем саставу элементаў у чым-н., найменшы (напр. э-ыя часціцы).


элеме́нты-індыка́тары

(ад элемент + індыкатар)

прыродныя хімічныя элементы, характэрныя для пэўных геалагічных аб’ектаў і працэсаў, а таксама месцаў знаходжання карысных выкапняў.


эле́ніум

(лац. elenium, ад гр. elenion = чысцец)

лекавы прэпарат, які ўжываюць пры неўрозах, псіхічных хваробах, пашкоджаннях галаўнога і спіннога мозгу і ў хірургічнай практыцы.


элеро́н

(фр. aileron, ад aile = крыло)

рухомы закрылак на задняй частцы крыла самалёта, які засцерагае самалёт ад крэну пры паваротах.


элеўсі́на

(н.-лац. eleusine)

расліна сям. злакавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках; важная харчовая і кармавая культура.


элеўтэрако́к

(н.-лац. eleutherococcus, ад гр. eleutheros = вольны + kokkos = костачка)

кустовая расліна сям. араліевых з пакрытымі калючкамі галінкамі і дробнымі жаўтаватымі або лілаватымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ва Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая (па дзеянню блізкая да жэньшэню).


элефантыя́з

(ад гр. elephas, -antos = слон)

прыроджаная (спарадычная, сямейная) або набытая хвароба, якая характарызуецца стойкім павелічэннем асобных частак цела (рук, ног, твару і інш ); слановасць.


элі́зіум

[лац. elysium, ад гр. Elysion (pedion) = Елісейскія палі]

1) у антычнай міфалогіі месца, дзе знаходзяцца душы «праведнікаў» пасля смерці;

2) перан. рай.


элі́зія

(лац. elisio = выштурхоўванне)

лінгв. пропуск канцавога галоснага гуку ў слове, калі наступнае слова пачынаецца з галоснага.


эліксі́р

(фр. élixir, ад ар. al-iksir = філасофскі камень)

1) выцяжка з раслін ці моцны настой чаго-н. на спірце, які ўжываецца ў медыцыне і касметыцы (напр. зубны э.);

2) фантастычны напітак, які марна шукалі алхімікі як сродак, што нібыта зможа прадоўжыць чалавечае жыццё («э. жыцця»);

3) жарт. незвычайны, цудадзейны напітак.


элімінава́ць

(лац. eliminare = выганяць)

рабіць элімінацыю (напр. э. перашкоду, э. невядомы член з ураўнення).


эліміна́цыя

(лац. eliminatio = выдаленне)

1) выдаленне, ліквідацыя чаго-н.;

2) мат. выключэнне невядомага з сістэмы ўраўненняў;

3) гібель арганізмаў па розных прычынах.


элі́мус

(н.-лац. elymus)

травяністая расліна сям. злакавых з пляскатым або згорнутым лісцем і паніклым лінейным коласам, пашыраная ў нетрапічных зонах; пырэйнік.


элінва́р

[ад фр. él(asticité) invar(iable) = нязменная пругкасць]

сплаў на аснове нікелю, пругкасць якога пры змене тэмпературы амаль не мяняецца; выкарыстоўваецца для вырабу камертонаў, гадзіннікавых спружын, механічных вібратараў.


э́лінг

(гал. helling)

1) збудаванне на беразе са спецыяльным нахільным фундаментам (стапелем), дзе закладваецца і будуецца корпус судна;

2) памяшканне для дырыжабляў і аэрастатаў;

3) памяшканне на воднай станцыі для захоўвання спартыўных суднаў.


эліні́зм

(гр. hellinismos, ад Hellen = грэк)

1) эпоха росквіту змешанай грэка-ўсходняй культуры, якая наступіла пасля заваяванняў Аляксандрам Македонскім на Усходзе;

2) лінгв. слова ці словазлучэнне, запазычанае са старажытнагрэчаскай мовы.


эліо́ніка

[ад эл(ектрон) + іон]

раздзел электронікі, які вывучае з’явы, звязаныя з узаемадзеяннем электронных і іонных пучкоў з рэчывам і прымяненнем гэтых пучкоў у тэхналагічных працэсах вырабу электронных прыбораў.


эліпс, э́ліпсіс

(гр. elleipsis = пропуск)

1) мат. замкнёная крывая лінія, сума адлегласцей кожнага пункта якой ад двух'дадзеных пунктаў застаецца заўсёды пастаяннай, а таксама абрысы прадмета, якія напамінаюць такую крывую;

2) лінгв. рытарычная фігура, якая заключаецца ў пропуску якога-н. члена сказа, што лёгка падразумяваецца.


эліпсо́граф

(ад эліпс + -граф)

інструмент для вычэрчвання эліпса.


эліпсо́ід

(ад эліпс + -оід)

мат. паверхня, якая ўтвараецца пры вярчэнні эліпса вакол адной з яго восей.


эліпты́чны

(гр. elleiptikos)

які мае форму эліпса, адносіцца да эліпса (напр. э-ыя галактыкі, э-ая геаметрыя).


элі́та

(фр. élite)

1) адборныя расліны або жывёлы, пакінутыя для вывядзення сорту ці пароды (напр. э. пшаніцы);

2) лепшыя прадстаўнікі якой-н. часткі грамадства (напр. тэатральная э.);

3) група асоб, якая ажыццяўляе кіруючыя функцыі ў грамадстве (правячая э.).


элі́тры

(н.-лац. elytrae, ад гр. elytron = футляр, ножны)

надкрыллі, ушчыльненыя пярэднія крылы насякомых.


эль1

(англ. ale)

светлае, густое і моцнае англійскае піва з ячменнага соладу.


эль2

(ад ням. Ellbogen = локаць)

адзінка даўжыні ў Аўстрыі, Галандыі, Англіі (ад 68,78 да 114 см).


эльдара́да

(ісп. el dorado = залатая краіна)

1) міфічная краіна, багатая на золата і каштоўныя камяні, якую шукалі на тэрыторыі Лац. Амерыкі іспанскія заваёўнікі;

2) перан. краіна казачных багаццяў і цудаў.


эльзеві́р

[гал. Elsevier = прозвішча сям’і гал. выдаўцоў 16 — пач. 18 ст.; найбольш вядомыя Ладэвейк (1540—1617), Ісаак (1596—1751)]

1) кніга, надрукаваная ў галандскіх друкарнях 16 — пач. 18 ст., што належала сям’і друкароў-выдаўцоў Эльзевіраў;

2) старажытны, вельмі вытанчаны друкарскі шрыфт.


эльсго́льцыя

(н.-лац. elsholtzia)

травяністая расліна сям. ясноткавых з чаранковым лісцем і дробнымі лілова-пурпуровымі кветкамі ў густых коласападобных суквеццях, пашыраная пераважна ва Усх. Азіі; на Беларусі трапляецца адзін від паблізу жылля (народныя назвы — меліса, падтынная мята).


эльф

(ням. Elf, ад англ. elf)

добразычлівы да людзей дух прыроды ў заходнееўрапейскай міфалогіі.


элю́вій

(н.-лац. eluvium, ад лац. eluere = вымываць)

прадукты выветрывання горных парод у выглядзе дробных вуглаватых часцінак і абломкаў, якія паступова пераходзяць у карэнныя пароды.


элюе́нт

(лац. eluens, -ntis = які вымывае)

растваральнік, які выцясняе пэўныя рэчывы з храматаграфічнай калоны.


элюява́ць

(лац. eluere = вымываць)

вымываць рэчывы з храматаграфічнай калоны.


эма́ль

(фр. émail)

1) шклопадобная маса для пакрыцця металічных прадметаў з мэтай захаваць іх ад акіслення, а таксама глазура для пакрыцця мастацкіх вырабаў;

2) паверхня з такога рэчыва ці слой яго на чым-н., а таксама мастацкі выраб, пакрыты такой масай;

3) цвёрдае рэчыва, якое пакрывае знешнюю частку зубоў.


эмалье́р

(фр. émailleur)

майстар па вырабу эмалі.


эма́н

(лац. emano = выцякаю)

адзінка радыеактыўнасці, роўная 1010 кюры/л.


эмана́цыя

(лац. emanatio = выцяканне)

1) выпраменьванне, выдзяленне чаго-н. (напр. э. газаў);

2) тое, што выпраменьваецца, выдзяляецца;

3) першапачатковая назва радону.


эмано́метр

(ад лац. emanare = выцякаць + -метр)

прыбор для вымярэння эманацыі рэчываў.


эмансіпа́цыя

(лац. emancipatio)

вызваленне ад залежнасці, прыгнёту, забабонаў; ураўноўванне ў правах (напр. э. жанчын).


эмансіпі́раваць

(лац. emancipare)

праводзіць эмансіпацыю.


эматыві́зм

(ад англ. emotive = які выклікае эмоцыі)

этычная тэорыя лагічнага пазітывізму, якая сцвярджае, што маральныя суджэнні і паняцці не з’яўляюцца ні ісціннымі, ні лжывымі, а служаць толькі для выражэння эмоцый.


эмацыяна́льны

(ад эмоцыі)

1) выкліканы эмоцыямі, напоўнены эмоцыямі (напр. э-ая прамова);

2) здольны жыва рэагаваць на што-н.; не разважны, нястрыманы (напр. э. характар).


эмбалатэ́рый

(ад гр. embole = таран + -тэрый)

вельмі буйное няпарнакапытнае млекакормячае з групы брантатэрыяў, якое жыло ў алігацэнавую эпоху ў Цэнтр. Азіі і мела на мордзе касцявы выраст, падобны да тарана.


эмбалі́я

(н.-лац. embolia, ад лац. embolus = клін < гр. embolos = нешта ўстаўленае)

закупорванне крывяноснага сасуда якой-н. густой часцінкай, занесенай крывёю; бывае пры пароках сэрца, тромбафлебіце і інш.


эмба́рга

(ісп. embargo)

1) забарона на ўвоз у краіну ці вываз за яе межы золата або іншаземнай валюты, асобных відаў тавараў, напр. зброі;

2) затрыманне суднаў і грузаў, якія належаць іншай дзяржаве, у сувязі з палітычнымі ўскладненнямі.


эмбле́ма

(гр. emblema = рэльефная аздоба)

умоўнае або сімвалічнае выражэнне якога-н. паняцця, ідэі (напр. пяць кольцаў — э. Алімпійскіх гульняў).


эмбрыёлаг

(ад эмбрыялогія)

спецыяліст па эмбрыялогіі.


эмбрыён

(гр. embryon)

1) зародак чалавека або жывёлы;

2) перан. зараджэнне, пачатковая стадыя чаго-н.


эмбрыяадапта́цыя

(ад эмбрыён + адаптацыя)

прыстасаванне зародка або лічынкі да ўмоў іх існавання, якія не праяўляюцца ў асаблівасцях будовы дарослага арганізма.


эмбрыягене́з

(ад эмбрыён + -генез)

працэс эмбрыянальнага развіцця арганізмаў.


эмбрыяло́гія

(ад эмбрыён + -логія)

раздзел біялогіі, які вывучае эмбрыянальнае развіццё арганізмаў.


эмбрыяна́льны

(ад эмбрыён)

1) які мае адносіны да эмбрыёна; зародкавы;

2) перан. які знаходзіцца ў самым пачатку свайго развіцця.


эмбрыятаксі́чнасць

(ад эмбрыён + таксічнасць)

здольнасць некаторых хімічных рэчываў пры пранікненні ў арганізм цяжарнай жанчыны выклікаць гібель эмбрыёна.


эмбрыятамі́я

(ад эмбрыён + -тамія)

акушэрская аперацыя, якая заключаецца ў рассячэнні плода ў поласці маткі і выдаленні яго па частках.


э́мер

(ням. Emmer)

від пшаніцы з ломкім коласам, полба звычайная.


эмерге́нцы

(лац. emergens, -ntis = які выбіваецца)

паверхневыя нарасці на розных органах раслін, якія ўтвараюцца эпідэрмісам і тканкамі, што знаходзяцца пад ім (напр. шыпы руж, шыпшыны).


эмерджэ́нтны

(англ. emergence = узнікненне, ад лац. emergere = з’яўляцца);

э-ая эвалюцыя — ідэалістычная канцэпцыя, якая разглядае развіццё як скачкападобны працэс, пры якім узнікненне новых якасцей абумоўлена ўмяшаннем ідэальных сіл.


эмерыту́ра

(ад лац. emeritus = заслужаны)

пенсія звольненым у адстаўку дзяржаўным служачым, дапамога ўдовам, сіротам у некаторых краінах, напр. у Польшчы, царскай Расіі.


эмерыцэло́псіс

(н.-лац. emericellopsis)

сумчаты грыб сям. еўроцыевых, які развіваецца ў глебе і ў вадзе.


эметрапі́я

(ад гр. emmetros = суразмерны + ops, opos = вока)

пераламляльная здольнасць вока, пры якой чалавек добра бачыць і далёкія і блізкія прадметы (параўн. гіперметрапія і міяпія).


эмігра́нт

(лац. emigrans, -ntis)

асоба, якая перасялілася са сваёй краіны ў чужую па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах (параўн. імігрант 1).


эмігра́цыя

(лац. emigratio)

1) перасяленне людзей з краіны, дзе яны жылі, у чужую краіну па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах і пражыванне там пасля перасялення (параўн. іміграцыя); 2) сукупнасць ураджэнцаў іншай краіны, якія пражываюць у дадзенай краіне ў якасці яе грамадзян;

3) тое, што і дыяпедэз.


эмігры́раваць

(лац. emigrare)

перасяляцца са сваёй краіны ў чужую па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах (параўн. імігрыраваць).


эмі́лія

(н.-лац. emilia)

травяністая расліна сям. складанакветных з ярка-чырвонымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках Азіі, Афрыкі, Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эміне́нцыя

(лац. eminentia = перавага, дасканаласць)

1) тытул духоўных курфюрстаў і гросмайстра ордэна госпітальераў, які існаваў да 17 ст.;

2) тытул каталіцкіх епіскапаў і кардыналаў.


эмі́р

(ар. amir = уладар)

тытул правіцеля ў некаторых мусульманскіх краінах Усходу і Афрыкі.


эміра́т

(ад эмір)

1) феадальная дзяржава, на чале якой стаіць эмір;

2) сістэма дзяржаўнага кіравання ў феадальных мусульманскіх краінах.


эміса́р

(лац. emissarius = пасланец)

асоба, якую пасылаюць неафіцыйна ў іншую краіну з сакрэтным палітычным даручэннем.


эмісі́йны

(ад эмісія)

1) звязаны з эмісіяй 1;

э. банк — банк, які валодае манапольным правам выпуску папяровых грошай і каштоўных папер;

2) які дзейнічае пры дапамозе эмісіі 2 (напр. электронная э.).


эмі́сія

(лац. emissio = выпуск)

1) выпуск у абарачэнне папяровых грошай і каштоўных папер (напр. інфляцыйная э.);

2) выпрамяненне электронаў або іонаў цвёрдых ці вадкіх цел пад уздзеяннем награвання, асвятлення і інш.


эмітава́ць

(лац. emittere = выпускаць)

1) выпускаць у абарачэнне папяровыя грошы, каштоўныя паперы, 2) фіз. выпраменьваць электроны або іоны пад уздзеяннем награвання, асвятлення і інш.


эмітэ́нт

(лац. emittens, -ntis = які выпускае)

дзяржава, банк або ўстанова, якая выпускае ў абарот папяровыя грошы, каштоўныя паперы.


эмі́тэр

(англ. emitter, ад лац. emittere = выпускаць)

1) выпраменьвальнік;

2) электрод, які з’яўляецца крыніцай электронаў у выніку награвання яго, дзеяння электрычнага поля і інш.


-эмія, -емія

(гр. haima = кроў)

другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «захворванне крыві».


эмо́цыі

(фр. emotion, ад лац. emovere = хваляваць)

душэўныя перажыванні, пачуцці, хваляванні (напр. э. радасць, э. страху).


эмпіе́ма

(гр. empyema = нарыў, гнайнік)

скапленне гною ў якой-н. поласці арганізма (напр. э. плеўры, э. жоўцевага пузыра).


эмпіры́зм

(фр. empirisme, ад гр. empeiria = вопыт)

філасофскі кірунак, які прызнае пачуццёвае ўспрыманне і вопыт адзінай крыніцай пазнання і прыніжае значэнне лагічнага аналізу і тэарэтычных абагульненняў.


эмпі́рык

(гр. empeirikos)

паслядоўнік эмпірызму.


эмпіры́чны

(гр. empeirikos)

1) які мае адносіны да эмпірызму, уласцівы эмпірызму;

2) заснаваны на эмпірыі; вопытны.


эмпіры́я

(гр. empeiria = вопыт)

1) чалавечы вопыт, успрыманне знешняга свету органамі пачуццяў, 2) назіранне ў натуральных умовах у адрозненне ад эксперыменту.


эмпірыякрытыцы́зм

(ад гр. empeiria = вопыт + крытыцызм)

суб’ектыўна-ідэалістычная плынь у філасофіі канца 19 — пач. 20 ст., якая адмаўляла існаванне аб’ектыўнай рэчаіснасці і разглядала вопыт як суму перажыванняў чалавека.


эмпірыямані́зм

(ад гр. emреiria = вопыт + манізм)

разнавіднасць эмпірыякрытыцызму, якая зводзіла фізічнае да псіхічнага, сцвярджала, што свет з’яўляецца адзіным арганізаваным вопытам.


эмпірыясімвалі́зм

(ад гр. empeiria = вопыт + сімвалізм)

разнавіднасць эмпірыякрытыцызму, якая разглядала свет як сукупнасць сімвалаў вопыту.


эмпірэ́й

(ад гр. empyros = вогненны)

1) паводле ўяўлення старажытных грэкаў і ранніх хрысціян, самая высокая частка неба, напоўненая агнём і святлом, дзе жывуць багі, святыя;

2) перан. сфера мар, летуценнасці;

лунаць у эмпірэях — аддавацца далёкім ад жыцця марам, летуценням.


э́му

(парт. ema, з моў Акіяніі)

вялікая птушка групы бескілявых з буравата-шэрым апярэннем і доўгімі трохпальцымі нагамі; аўстралійскі страус.


эмульгава́ць

(лац. emulgere = даіць)

наносіць эмульсію на якую-н. паверхню для засцярогі яе ад пашкоджання.


эмульга́тары

(ад лац emulgere = даіць)

рэчывы, якія садзейнічаюць утварэнню эмульсій і павышэнню іх устойлівасці (напр. мыла, жэлацін).


эмульсі́н

(ад лац. emulsus = выдаены)

бялковае рэчыва, якое змяшчаецца ў міндалі.


эму́льсія

(н.-лац. emulsio, ад лац. emulgere = даіць)

1) вадкасць, у якой нерастваральныя ў вадзе эфірныя алеі, бальзамы і іншыя вадкасці знаходзяцца ў выглядзе драбнюткіх кропелек;

2) святлоадчувальны слой на фотапласцінках, плёнках, паперы.


эмуля́цыя

(англ. emulation)

саперніцтва, імкненне перасягнуць у чым-н. адзін другога.


эмфа́за

(гр. emphasis = выразнасць)

эмацыянальна-экспрэсіўнае вылучэнне часткі выказвання шляхам інтанацыі, паўтарэння, парадку слоў і г.д.


эмфаты́чны

(гр. emphatikos)

1) лінгв. які вымаўляецца з асобым напружаннем (э-ыя гукі);

2) эмацыянальна выразны (э-ая гаворка).


эмфізэ́ма

(гр. emphysema = уздуцце)

мед. празмернае накапленне паветра ў якіх-н. органах, тканках арганізма (напр. э. лёгкіх, падскурная э.).


эмфітэ́ўзіс

(лац. emphyteusis)

асобны від спадчыннага доўгатэрміновага карыстання чужой зямлёй у радзе краін.


эналі́ды

(ад гр. enalios = марскі)

падводныя расліны, якія растуць на глеістых узбярэжжах мораў.


эна́нт

(гр. enantios = процілеглы)

разнавіднасць сінтэтычнага валакна з поліамідаў, выкарыстоўваецца для вырабу корду, электраізаляцыйных матэрыялаў, тэкстыльных вырабаў.


энантыямарфі́зм

(ад гр. enantios = процілеглы + -марфізм)

уласцівасць некаторых крышталёў існаваць у мадыфікацыях, якія з’яўляюцца люстранымі адбіткамі адзін другога.


энантыяме́трыя

(ад гр. enantios = процілеглы + -метрыя)

від ізамерыі хімічных злучэнняў, малекулы якіх асіметрычныя.


энантэ́ма

(ад гр. en = у, на + anthema = высыпка)

высыпка на слізістых абалонках рота, носа, унутраных органаў, якая назіраецца пры некаторых інфекцыйных захворваннях (параўн. экзантэма).


энаплі́ды

(н.-лац. enoplida)

атрад чарвей класа нематодаў, жывуць у морах, прэсных вадаёмах і ў глебе.


энаргі́т

(ад гр. enarges = відавочны, ясны)

мінерал падкласа складаных сульфідаў ад чорнага да сталёва-шэрага колеру; руда медзі і мыш’яку.


энатэ́ра

(н.-лац. oenothera, ад гр. oinotheras)

травяністая расліна сям. скрыпнёвых з зубчастым лісцем і буйнымі жоўтымі пахучымі кветкамі ў аблісцелых суквеццях, пашыраная ў Амерыцы; на Беларусі заносная; лекавая і дэкаратыўная; асліннік.


энафта́льм

(ад гр. en = у, на + ophthalmos = вока)

западанне вочнага яблыка ў вочную яму пры траўмах вока, пры атрафіі тлушчавай клятчаткі вочнай ямы і інш. (параўн. экзафтальм).


эна́цыі

(ад лац. enatus = які вырас)

нарасты на восевым органе некаторых вышэйшых раслін, напр. папаратнікаў.


энвіро́ніка

(ад англ. environs = акружэнне)

комплекс навукова-тэхнічных ведаў пра ўплыў навакольнага асяроддзя на чалавека і абарону ад яго.


энгармані́зм

(ад гр. enarmonios = злучаны ў гармонію, ад en = у, на + harmonia = сугучнасць)

атаясамліванне гукаў (інтэрвалаў, акордаў і інш.), якія маюць аднолькавую вышыню, але розную назву.


энда-

(гр. endon = унутры)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «ўнутраны».


эндага́мія

(ад энда- + -гамія)

характэрны для першабытнаабшчыннага ладу звычай, які дазваляў шлюб толькі паміж членамі адной грамадскай групы (племені, часам роду); параўн. экзагамія 1;

2) зліццё палавых клетак блізкароднасных асобін, інбрыдзінг (параўн. экзагамія 2).


эндаге́нны

(ад энда- + -генны)

які тлумачыцца ўнутранымі прычынамі (проціл. экзагенны );

э-ыя працэсы — геалагічныя працэсы, якія адбываюцца ў нетрах Зямлі і абумоўлены яе ўнутранай энергіяй, сілай цяжару і сіламі, якія ўзнікаюць пры вярчэнні Зямлі.


эндагено́та

(ад энда- + ген)

сукупнасць генаў рэцыпіента пры ўсіх формах пераносу генетычнага матэрыялу ў бактэрый (параўн. экзагенота).


эндадэ́рма

(ад энда- + дэрма)

1) слой клетак у сцёблах і каранях раслін, які акружае ўсе ўнутраныя тканкі;

2) тое, што і энтадэрма 2.


эндазаахо́рыя

(ад энда- + заахорыя)

спосаб распаўсюджання насення раслін жывёламі разам з калам апошніх.


эндака́рд, эндака́рдый

(ад энда- + гр. kardia = сэрца)

слой эпітэлію, які высцілае ўнутры поласць сэрца.


эндакарды́т

(ад эндакард)

запаленне эндакарда.


эндака́рпій

(ад энда- + гр. karpos = плод)

унутраная частка плода ў раслін (напр. костачка ў пладах вішні, слівы і інш.); параўн. экзакарпій.


эндакінематагра́фія

(ад энда- + кінематаграфія)

кінематаграфіраванне поласцей цела чалавека і жывёл, якое выкарыстоўваюць з мэтай дыягностыкі.


эндакрынало́гія

(ад энда- + гр. krino = аддзяляю + -логія)

раздзел фізіялогіі і медыцыны, які вывучае будову і функцыі эндакрынных залоз, распрацоўвае метады лячэння хвароб, выкліканых парушэннем іх дзейнасці.


эндакрынапа́тыя

(ад энда + гр. krino = аддзяляю + -патыя)

агульная назва хвароб, якія выклікаюцца парушэннем дзейнасці эндакрынных залоз.


эндакры́нны

(ад энда- + гр. krino = аддзяляю)

унутранасакраторны;

э-ыя залозы — залозы, якія выдзяляюць прадукты сваёй дзейнасці непасрэдна ў кроў або лімфу (гіпофіз, эпіфіз, наднырачнікі і іншыя залозы); параўн. экзакрынны.


эндакрыно́лаг

(ад энда- + гр. krino = аддзяляю + -лаг)

спецыяліст у галіне эндакрыналогіі.


эндалі́мфа

(ад энда- + лімфа)

вадкасць, якая запаўняе лабірынт унутранага вуха.


эндаметры́т

(ад энда- + метрыт)

запаленне слізістай абалонкі маткі.


эндамі́ксіс

(ад энда- + -міксіс)

рэарганізацыя ў інфузорый ядзернага апарата, якая адбываецца без кан’югацыі.


эндаміто́з

(ад энда- + мітоз)

разнавіднасць мітозу, пры якой адбываецца кратнае павелічэнне колькасці храмасом у ядрах клетак раслінных і жывёльных арганізмаў без парушэння цэласнасці ядзернай абалонкі.


эндамі́цэс

(н.-лац. endomyces)

сумчаты грыб сям. эндаміцэтавых, які развіваецца ў глебе, на шапкавых грыбах і пладах памідораў.


эндао́ст

(ад энда- + гр. osteon = косць)

валакністая абалонка, якая пакрывае косць з боку ўнутрымазгавой поласці.


эндапаразі́ты

(ад энда- + паразіты)

паразіты, якія жывуць унутры жывёльнага або расліннага арганізма (напр. глісты).


эндапла́зма

(ад энда- + плазма)

унутраны, прылеглы да ядра слой цытаплазмы жывёльных і раслінных клетак.


эндапо́фізы

(ад энда- + гр. apophysis = адростак)

адросткі ўнутранай паверхні панцыра ракападобных, якія служаць для прымацавання мускульных пучкоў.


эндарадыёзо́нд

(ад энда- + радыёзонд)

мініяцюрнае радыёперадавальнае ўстройства ў выглядзе пілюлі, якая лёгка глытаецца чалавекам і перадае інфармацыю аб ціску, тэмпературы, кіслотнасці і іншых працэсах у страўніку і кішэчніку.


эндартэрыі́т

(ад энда- + артэрыіт)

запаленне ўнутранай абалонкі артэрыі.


эндасаматы́чны

(ад энда- + гр. soma = цела);

э-ыя органы — органы, не звязаныя непасрэдна з навакольным асяроддзем.


эндасімбіёз

(ад энда- + сімбіёз)

сімбіёз арганізмаў аднаго віду.


эндаскапі́я

(ад энда- + -скапія)

агляд унутраных поласцей арганізма (страўніка, стрававода, мачавога пузыра і інш.) эндаскопам.


эндаско́п

(ад энда- + -скоп)

прыбор для эндаскапіі.


эндаспе́рм

(ад энда- + гр. sperma = насенне)

тканка ў насенні раслін, у якой адкладваюцца запасныя пажыўныя рэчывы, што выкарыстоўваюцца зародкам у працэсе яго развіцця.


эндасты́ль

(ад энда- + гр. stylos = палачка)

канаўка, размешчаная на брушным баку глоткі ў ланцэтніка, лічынак міног.


эндатаксі́ны

(ад энда- + таксіны)

таксіны, якія вызваляюцца пры распадзе мікробаў (параўн. экзатаксіны).


эндатро́фны

(ад энда- + -трофны);

э-ыя арганізмы — тое, што і эндапаразіты.


эндатэ́лій

(ад энда- + гр. thele = сасок)

клеткі, якія высцілаюць унутраную паверхню крывяносных і лімфатычных сасудаў.


эндатэрмі́чны

(ад энда- + тэрмічны)

які паглынае цяпло;

э-ыя рэакцыі — хімічныя рэакцыі, якія адбываюцца з убіраннем цяпла (напр. разлажэнне вапняку на нягашаную вапну і вуглякіслы газ).


эндатэрмі́я

(ад энда- + -тэрмія)

тое, што і дыятэрмія.


эндаэкагене́з

(ад энда- + экагенез)

біял. ператварэнне фітацэнозу пад уплывам змены асяроддзя самім фітацэнозам.


эндо́смас

(ад энда- + осмас)

біял. прасочванне (дыфузія) вадкасцей і некаторых раствораных рэчываў са знешняга асяроддзя ў клетку (проціл. экзосмас).


э́ндсы

(англ. ends = літар. канцы)

абрэзкі дошак да 2,4 м даўжыні (параўн. дылены).


э́ндшпіль

(ням. Endspiel, ад Ende = канец + Spiel = ігра)

заключная стадыя шахматнай або шашачнай партыі (параўн. дэбют 2, мітэльшпіль).


энды́вій

(н.-лац. endivia)

травяністая расліна сям. складанакветных, якая пашырана пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі інтрадукавана як салатная расліна; цыкорыя салатная.


эндэмі́зм

(ад гр. endemos = мясцовы)

пашыранасць раслін і жывёл толькі ў пэўнай мясцовасці.


эндэ́мікі

(ад гр. endemos = мясцовы)

расліны або жывёлы, пашыраныя толькі ў пэўнай мясцовасці (параўн. касмапаліты 2).


эндэмі́чны

(ад гр. endemos = мясцовы)

мясцовы, уласцівы пэўнай мясцовасці або пашыраны ў ёй (напр. э-ыя формы фауны, э-ыя захворванні).


эндэмі́я

(ад гр. endemos = мясцовы)

абумоўленае прыроднымі фактарамі пастаяннае існаванне інфекцыйнай хваробы ў пэўнай мясцовасці.


энеалі́т

(ад лац. aeneus = медны + -літ)

пераходны перыяд ад неаліту да бронзавага веку, калі ўпершыню з’явіліся медныя прылады працы, медны век.


энерва́цыя

(ад лац. enervare = стамляць)

нервовае знясіленне.


энергабала́нс

(ад энергія + баланс)

баланс здабывання, перапрацоўкі, транспартавання, размеркавання і ўжывання ўсіх відаў энергетычных рэсурсаў і энергіі ў народнай гаспадарцы.


энергасістэ́ма

(ад энергія + сістэма)

сукупнасць крыніц энергіі і ўстройстваў для яе перадачы і размеркавання.


энергеты́зм

(ад гр. energetikos = які датычыць энергіі)

ідэалістычная плынь у філасофіі прыродазнаўства канца 19 — пач. 20 ст., якая лічыць першаасновай свету энергію.


энерге́тык

(ад энергетыка)

спецыяліст у галіне энергетыкі.


энерге́тыка

(гр. energetikos = які датычыць энергіі)

1) галіна гаспадаркі, якая ахоплівае энергетычныя рэсурсы, выпрацоўку, пераўтварэнне, перадачу і выкарыстанне розных відаў энергіі;

2) раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці энергіі (напр. ядзерная э.).


эне́ргія

(гр. energeia = дзеянне, дзейнасць)

1) мера руху матэрыі і яе здольнасць выконваць работу;

2) перан. рашучасць і настойлівасць у дасягненні пастаўленай мэты.


энзао́тыя

(н.-лац. enzootia, ад гр. en = у, на + zoon = жывёліна)

пашырэнне інфекцыйнай хваробы жывёл на абмежаванай тэрыторыі або акваторыі (параўн. панзаотыя, эпізаотыя).


энзімало́гія

(ад энзімы + -логія)

тое, што і ферменталогія.


энзімапа́тыі

(ад энзімы + -патыя)

спадчынныя захворванні, абумоўленыя адсутнасцю якога-н. ферменту або змяненнем яго актыўнасці.


энзі́мы

(ням. Enzyme, ад гр. en = у, унутры + zyme = закваска)

тое, што і ферменты.


энігматы́чны

(ад гр. ainigma, -atos = загадка)

незразумелы, загадкавы.


энкалі́пта

(н.-лац. encalypta)

лістасцябловы мох сям. энкаліптавых, які расце на камянях, старых мураваных і бетонных сценах.


энкам’е́нда

(ісп. encomienda = даручэнне)

форма эксплуатацыі індзейскага насельніцтва ў іспанскіх калоніях у Амерыцы 16—18 ст.: індзейцы плацілі аброк, адбывалі паншчыну на рудніках, у маёнтках.


энкаміясты́чны

(ад лац encomium = усхваленне)

кніжн. хвалебны, панегірычны.


энка́ўстыка

(гр. enkaustike, ад enkaio = выпальваю)

жывапіс, які выконваецца расплаўленымі васковымі фарбамі.


энкла́ў

(фр. enclave)

тое, што і анклаў.


энклі́за

(гр. enklisis)

лінгв. прымыканне склада ці слова да папярэдняга слова са стратай націску і ўтварэннем адзінага фанетычнага слова.


энклі́тыка

(гр. enklitike)

лінгв. слова, якое не мае ўласнага націску і стаіць пасля націскнога слова, да якога яно прымыкае, утвараючы разам з ім адно фанетычнае цэлае (напр. «там жа», «узяць бы»).


энкліты́чны

(гр. enklitikos)

які мае адносіны да энклітыкі, з’яўляецца энклітыкай.


энстаты́т

(ад гр. enstates = праціўнік)

мінерал групы піраксенаў зеленаватага, жаўтаватага колеру, бывае бясколерны.


энта-

(гр. entos = унутры)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «унутраны, унутры».


энта́да

(н.-лац. entada)

расліна сям. бабовых; ліяна з двойчыперыстаскладаным лісцем, якая ў трапічных лясах дасягае вяршалін дрэў.


энтадэ́рма

(ад энта- + дэрма)

1) унутраны зародкавы лісток мнагаклетачных жывёл і чалавека (параўн. эктадэрма 1);

2) унутраны слой сценкі цела кішачнаполасцевых (параўн. эктадэрма 2).


энта́зіс

(гр. entasis = напружанне)

патаўшчэнне ствала калоны ў яго сярэдняй частцы, якое стварае ўражанне напружанасці і сцірае аптычную ілюзію ўвагнутасці ствала.


энтайкі́я

(ад энта- + гр. oikia = дом, сям’я)

разнавіднасць сінайкіі, калі адзін з партнёраў жыве ўнутры другога, але перыядычна выходзіць і харчуецца знешняй ежай.


энта́льпія энтальпі́я

(ад гр. enthalpo = награваю)

тэрмадынамічная функцыя, роўная суме ўнутранай энергіі і здабытку аб’ёму на ціск.


энтама-

(гр. entomon = насякомае)

першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «насякомае».


энтамабрыі́ды

(н.-лац. entomobryidae)

сямейства нагахвостак; жывуць у нізкім травастоі, хмызняку, лясным подсціле, гнілой драўніне, пад камянямі, пад карой і інш.


энтамало́гія

(ад энтама- + -логія)

раздзел заалогіі, які вывучае насякомых.


энтамаспо́рый

(н.-лац. entomosponum)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на лісці сеянцаў і саджанцаў грушы, радзей яблыні.


энтамафа́гі

(ад энтама- + -фаг)

жывёлы, якія харчуюцца насякомымі.


энтамафа́уна

(ад энтама- + фауна)

сукупнасць відаў насякомых, якія насяляюць пэўную тэрыторыю або жылі ў нейкі перыяд гісторыі Зямлі.


энтамафілі́я

(ад энтама- + -філія)

перакрыжаванае апыленне раслін пры дапамозе насякомых; насякомаапыленне (параўн. арнітафілія).


энтамафто́ра

(н.-лац. entomophthora)

ніжэйшы грыб сям. энтамафторавых, які з’яўляецца паразітам насякомых.


энтамо́зы

(ад гр. entomon = насякомае)

інвазійныя хваробы сельскагаспадарчых жывёл, якія выклікаюцца паразітаваннем у іх арганізме насякомых або іх лічынак.


энтамо́лаг

(ад энтамалогія)

спецыяліст па энтамалогіі.


энтары́за

(н.-лац. entorrhiza)

базідыяльны грыб сям. тылецыевых, які развіваецца на раслінах сям. сітавых і асаковых.


энтастадо́н

(н.-лац. entosthodon)

лістасцябловы мох сям. фунарыевых, які расце на палях, схілах канаў, абочынах дарог.


энтрапі́я

(гр. entropia = паварот, ператварэнне)

1) фізічная велічыня, якая характарызуе цеплавы стан цела або сістэмы цел;

2) мера няпэўнасці сітуацыі з канчатковым або цотным лікам зыходаў у тэорыі інфармацыі;

3) мед. заварот павек унутр.


энтузія́зм

(гр. enthusiasmos)

высокая ступень натхнення, душэўны ўздым.


энтузія́ст

(гр. enthusiastes)

чалавек, ахоплены энтузіязмам, натхнёны чым-н.


энтыло́ма

(н.-лац. entyloma)

базідыяльны грыб сям. тылецыевых, які развіваецца на раслінах сям. злакавых, складанакветных, казяльцовых, парасонавых.


энтыме́ма

(гр. enthymema)

няпоўнасцю (скарочана) прыведзены аргумент (меркаванне, вывад, доказ і г.д.), адсутныя часткі якога падразумяваюцца як відавочныя.


энтэле́хія

(гр. entelecheia = здзяйсненне)

паняцце філасофіі Арыстоцеля, якое абазначае ажыццяўленне якой-н. магчымасці быцця, а таксама рухаючы фактар гэтага ажыццяўлення.


энтэло́дан

(ад гр. enteles = закончаны + odus, odontos = зуб)

вялікая свінападобная жывёла палеагенавага перыяду, якая жыла ў Паўн. паўшар’і і мела найбольш поўны (закончаны) зубны рад для млекакормячых.


энтэра-

(гр. enteron = кішка)

першая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на сувязь з кішэчнікам.


энтэрабактэ́рыі

(ад энтэра + бактэрыі)

сямейства палачкападобных бактэрый; жывуць пераважна ў кішэчным тракце чалавека і жывёл, вадзе і глебе.


энтэрабіёз

(ад энтэра- + -біёз)

глісная хвароба чалавека, якая выклікаецца паразітаваннем дробных белых чарвей (вастрыц) і характарызуецца скурным зудам у вобласці задняга праходу.


энтэраві́русы

(ад энтэра- + вірусы)

род вірусаў сям. пікарнавірусаў, кішэчныя вірусы жывёл і чалавека.


энтэракалі́т

(ад энтэра- + каліт)

агульнае паражэнне тонкага і тоўстага кішэчніка.


энтэракіна́за

(ад энтэра- + кіназа)

фермент кішэчнага соку, які ператварае неактыўнае рэчыва, што выпрацоўваецца падстраўнікавай залозай, у трыпсін.


энтэрако́кі

(ад энтэра- + кокі)

шарападобныя бактэрыі, якія жывуць у кішэчніку жывёл і чалавека і выклікаюць энтэрыты, каліты, эндакардыт.


энтэрапто́з

(ад энтэра- + -птоз)

апусканне органаў у брушной поласці.


энтэрасепто́л

(ад энтэра- + septos = гнойны + -ол)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры кішэчных захворваннях.


энтэрацы́ты

(ад энтэра- + -цыты)

клеткі прызматычнага эпітэлію, размешчаныя ў адзін слой на паверхні варсінак тонкага кішэчніка жывёл і чалавека.


энтэры́т

(ад гр. enteron = кішка)

запаленне слізістай абалонкі тонкіх кішак.


энуклеа́цыя

(ад лац. enucleare = даставаць ядро з арэха)

аперацыя па выдаленню вочнага яблыка пры ўнутрывочнай злаякаснай пухліне.


энурэ́з

(ад гр. enurio = выпускаю мачу)

нетрыманне мачы пры прыроджаных анамаліях мачавой сістэмы, захворваннях і пашкоджаннях нервовай сістэмы.


-энхіма

(гр. enchyma = літар. налітая, сакаўная)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае жывую тканку.


энхітрэі́ды

(н.-лац. enchytraeidae)

сямейства кольчатых чарвей класа малашчацінкавых; пашыраны ў глебе і водах.


энцыклапеды́зм

(фр. encyclopedisme, ад гр. enkyklopaideia = круг ведаў)

шырокая ўсебаковая адукацыя, дасведчанасць у розных галінах ведаў.


энцыклапеды́ст

(фр. encyclopediste)

1) усебакова адукаваны чалавек, дасведчаны ў розных галінах ведаў;

2) член групы перадавых французскіх мысліцеляў, аб’яднаных вакол «Энцыклапедыі», якую ў 1751—1780 гг. выдавалі Д. Дзідро і Ж. Д’Аламбер.


энцыклапе́дыя

(фр. encyclopedie, ад гр. enkyklopaideia = круг ведаў)

навуковы даведачны дапаможнік у форме слоўніка, дзе звычайна даюцца асноўныя звесткі па ўсіх або па асобных галінах ведаў.


энцы́кліка

(лац. encyclicus, ад гр. enkyklios = кругавы)

афіцыйнае пасланне рымскага папы да ўсіх католікаў або да вернікаў якой-н. адной краіны па пытаннях рэлігіі, маралі, палітыкі, выхавання і інш.


энцэ́лія

(н.-лац. encoelia)

сумчаты грыб сям. гелоцыевых, які развіваецца на адмерлых галінках дрэў і кустоў.


энцэфалагра́ма

(ад гр. enkephalos = мозг + -грама)

тое, што і электраэнцэфалаграма.


энцэфалагра́фія

(ад гр. enkephalos = мозг + -графія)

метад рэнтгенаграфічнага даследавання галаўнога мозгу, пры якім у поласць чэрапа ўводзяць паветра, кісларод або спецыяльныя рэчывы, што даюць выразны цень на рэнтгенаграмах.


энцэфаламаля́цыя

(ад гр. enkephalos = мозг + malasso = змякчаю)

утварэнне ў галаўным мозгу амярцвелых участкаў у выніку паражэння сасудаў мозгу.


энцэфаламіэлі́т

(ад гр. enkephalos = мозг + myelos = спінны мозг)

запаленне галаўнога і спіннога мозгу.


энцэфалапа́тыя

(ад гр. enkephalos = мозг + -патыя)

захворванне галаўнога мозгу, звязанае з атручваннем, інфекцыяй, траўмай або іншым незапаленчым паражэннем.


энцэфалі́т

(ад гр. enkephalos = мозг)

запаленне галаўнога мозгу.


энцэфало́граф

(ад гр. enkephalos = мозг + -граф)

прыбор для рэнтгенаграфічнага даследавання галаўнога мозгу.


эо́лавы

(ад гр. Aiolos = імя бога, уладыкі вятроў у старажытнагрэчаскай міфалогіі)

абумоўлены дзейнасцю ветру (напр. э-ыя наносы, э-ыя ўтварэнні).


эо́н

(гр. aion = век)

найбольшае падраздзяленне геалагічнай гісторыі Зямлі, якое аб’ядноўвае некалькі эр.


эпале́т

(фр. epaulette, ад epaule = плячо)

парадны афіцэрскі пагон, упрыгожаны махрамі, пазументамі і інш. у арміях некаторых краін.


эпанаго́га

(гр. epanagoge = падвышэнне)

зборнік грэка-рымскага або візантыйскага права, выдадзены ў канцы 9 ст.


эпанале́псіс

(гр. epanalepsis = паўтарэнне)

тое, што і анадыплозіс.


эпані́м

(гр. eponymos = які мае імя, назву)

1) першы з дзевяці архонтаў, імем якога абазначаўся год у старажытных афінян;

2) асоба, якая дае чаму-н. сваё імя.


эпапе́я

(гр. еророііа)

1) самая буйная форма эпічнай літаратуры;

2) перан. шэраг значных падзей, якія ўтвараюць адно цэлае (напр. э. партызанскай барацьбы).


эпа́рх

(гр. eparchos)

граданачальнік Канстанцінопаля ў часы Візантыйскай імперыі, які ажыццяўляў судова-паліцэйскія функцыі.


э́пас

(гр. epos = слова, апавяданне)

1) гераічныя народныя паданні (напр. былінны э.);

2) апавядальны жанр мастацкай літаратуры ў адрозненне ад лірыкі ці драмы.


эпата́ж

(фр. épatage)

скандальная выхадка.


эпаці́раваць

(фр. epater = здзіўляць)

уражваць, здзіўляць незвычайнымі паводзінамі, скандальнымі ўчынкамі, парушэннем агульнапрынятых норм і правіл.


эпейрагене́з

(ад гр. epeiros = суша + -генез)

геал. павольныя падніманні і апусканні зямной кары, якія адбываюцца пастаянна пад уплывам працэсаў, што развіваюцца ў падкорных масах.


эпейрагені́чны

(ад гр. epeiros = суша + genos = паходжанне);

э-ыя рухі — тое, што і эпейрагенез.


эпейрафарэ́з

(ад гр. epeiros = суша + phoreo = пераношу)

гарызантальнае перамяшчэнне мацерыкоў, абумоўленае працэсамі, што адбываюцца ў нетрах Зямлі.


эпенды́ма

(гр. ependyma = верхняе адзенне)

тонкая абалонка, што высцілае жалудачкі галаўнога мозгу і цэнтральны канал спіннога мозгу.


эпентэ́за

(гр. epenthesis = устаўка)

лінгв. з’яўленне дадатковага гуку ў складзе слова.


эпі-

(гр. ері = на, над, пры, пасля)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае размяшчэнне зверху ці каля чаго-н., следаванне за чым-н.


эпіайкі́я

(ад эпі- + гр. oikia = дом, сям’я)

разнавіднасць сінойкіі, калі партнёр жыве на скуры другога (напр. вусаногія ракі на скуры кітоў і акул).


эпібалі́я

(ад гр. epibole = покрыва, абрастанне)

адна з форм гаструляцыі.


эпібіёз

(ад эпі- + -біёз)

пасяленне адных арганізмаў на паверхні другіх.


эпібле́ма

(гр. epiblema = пакрывала)

покрыўная тканка маладых каранёў раслін, якая мае такое ж паходжанне, як і эпідэрміз наземных органаў; па меры росту адмірае і замяняецца экзадэрмай.


эпібранхія́льны

(ад эпі- + гр. branchia = жабры);

э-ыя бугаркі — размешчаныя каля жабраў органы хімічнага адчування ў боканервовых малюскаў.


эпігене́з

(ад эпі- + -генез)

вучэнне аб зародкавым развіцці арганізмаў як працэсе, які ажыццяўляецца шляхам паслядоўных новаўтварэнняў.


эпігенеты́чны

(ад эпі- + генетычны)

які ўтварыўся ў выніку другасных працэсаў (напр. э-ыя радовішчы, э-ыя даліны).


эпіго́н

(гр. epigonos = нашчадак)

паслядоўнік якога-н. навуковага, палітычнага, мастацкага кірунку, які прымяняе ідэі сваіх папярэднікаў і нічога не ўносіць новага сам.


эпігра́ма

(гр. epigramma = надпіс)

1) надпіс на помніку, будынку ў старажытных грэкаў, які тлумачыў значэнне прадмета;

2) паэтычны жанр панегірычна-дыдактычнага характару ў старажытнай беларускай літаратуры;

3) кароткі сатырычны верш, у якім дасціпна высмейваецца пэўная асоба ці грамадская з’ява.


эпі́граф

(гр. epigraphe = надпіс)

1) надпіс на помніку ў старажытных грэкаў;

2) цытата, якая змяшчаецца ў пачатку твора ці асобнага раздзела і выражае асноўную ідэю твора.


эпігра́фіка

(ад гр. epigraphe = надпіс)

дапаможная гістарычная і філалагічная дысцыпліна, якая вывучае старажытныя надпісы на камені, метале, гліне і інш.


эпідо́т

(фр. epidote, ад гр. epidotos = прырошчаны)

мінерал класа сілікатаў зялёнага або бурага колеру; другасны каштоўны камень.


эпідуры́т

(ад эпі- + лац. durus = цвёрды)

запаленчы працэс на знешняй паверхні цвёрдай абалонкі спіннога мозгу, які выклікаецца часцей за ўсё стафілакокам.


эпідыдымі́т

(ад гр. epididymis = прыдатак яечка)

запаленне прыдатка яечка ў чалавека, якое выклікаецца мікробамі, траўмаю.


эпідыяско́п

(ад эпі- + гр. diaskopiaomai = гляджу праз што-н.)

аптычны прыбор для праектавання на экран чарцяжоў, малюнкаў, табліц з кніг і дыяпазітываў.


эпідэміёлаг

(ад эпідэміялогія)

спецыяліст у галіне эпідэміялогіі.


эпідэ́мія

(гр. epidemia, ад ері = на, сярод + demos = народ)

шырокае распаўсюджанне якой-н. інфекцыйнай хваробы.


эпідэміяло́гія

(ад эпідэмія + -логія)

раздзел медыцыны, які вывучае прычыны ўзнікнення і заканамернасці пашырэння эпідэмій, распрацоўвае меры іх прафілактыкі і ліквідацыі.


эпідэрмафіто́н

(н.-лац. еріdermophyton)

недасканалы грыб сям. маніліевых, які з’яўляецца ўзбуджальнікам эпідэрмафіціі.


эпідэрмафіці́я

(ад эпідэрміс + гр. phyton = расліна)

грыбковая хвароба, якая паражае пераважна скуру падэшваў і далоняў чалавека, а таксама ногці; выклікаецца эпідэрмафітонам.


эпідэ́рміс

(ад эпі- + дэрма)

1) знешні, паверхневы слой скуры чалавека і жывёл, які складаецца з эпітэлію;

2) покрыўная тканка лісця, сцябла, кораня і іншых органаў раслін.


эпізаатало́гія

(ад эпізаотыя + -логія)

галіна ветэрынарыі, якая вывучае заканамернасці ўзнікнення, пашырэння эпізаотый і распрацоўвае меры барацьбы з імі.


эпізаахо́рыя

(ад эпі- + заахорыя)

спосаб распаўсюджання насення і пладоў раслін жывёламі, калі насенне шчацінкамі, кручкамі прымацоўваецца да поўсці.


эпізады́чны

(гр. epeisodios = устаўны, дадатковы)

нерэгулярны, несістэматычны, не звязаны з цэлым.


эпізао́тыя

(ад эпі- + гр. zoon = жывёла)

пашырэнне інфекцыйнай хваробы жывёл на значнай тэрыторыі (параўн. энзаотыя, панзаотыя).


эпізо́д

(гр. epeisodion = устаўка, дадатак)

1) выпадак, здарэнне, адзін з момантаў у ходзе падзей;

2) адносна закончаная частка мастацкага твора.


э́піка

(гр. epikos = эпічны, ад epos = слова, апавяданне)

сукупнасць эпічных твораў.


эпіка́нтус

(ад эпі- + гр. kanthos = унутраны вугал вока)

асобая складка ля ўнутранага вугла вока, якая ўтворана скурай верхняга павека і прыкрывае слёзны бугарок; характэрна для мангалоіднай расы.


эпіка́рд, эпіка́рдый

(ад эпі + гр. kardia = сэрца)

анат. унутраны лісток перыкарда.


эпікарды́т

(ад эпікард)

мед. запаленне эпікарда.


эпіко́кум

(н.-лац. epicoccum)

недасканалы грыб сям. меланконіевых, які развіваецца на лісці жоўтага лубіну.


эпіко́тыль

(ад эпі- + гр. kotyle = паглыбленне)

частка сцябла ў расткоў раслін паміж семядолямі і першымі лістамі.


эпікру́за

(гр. epikrusis = выхад)

канцавая частка тактаметрычнага перыяду, што адкрываецца анакрузай.


эпікры́з

(гр. epikrisis = вызначэнне)

заключэнне ўрача ў гісторыі хваробы, якое тлумачыць прычыны хваробы, яе праходжанне, лячэнне і зыход.


эпікурэ́ец

(гр. epikureios)

1) паслядоўнік эпікурэізму;

2) перан. чалавек, які вышэй за ўсё ставіць асабістае задавальненне і асалоду.


эпікурэі́зм

(ад гр. epikureios)

1) філасофска-этычнае вучэнне, якое заснавана на сістэме поглядаў старажытнагрэчаскага філосафа Эпікура, для якога разумная асалода — найвышэйшая радасць;

2) светапогляд, які ўзнік на глебе скажонага тлумачэння вучэння Эпікура як імкненне да задавальнення пачуццёвых інстынктаў і дасягнення асабістых выгад;

3) перан. схільнасць да пачуццёвага задавальнення, распешчанага жыцця.


эпіле́псія

(гр. epilepsia)

хранічная хвароба галаўнога мозгу, якая выклікае сутаргавыя прыступы са стратай прытомнасці; падучая хвароба.


эпіле́птык

(гр. epileptikos)

чалавек, які хварэе на эпілепсію.


эпілімніён

(ад эпі- + гр. limnion = азярцо)

верхні слой вады ў азёрах.


эпіло́г

(гр. epilogos)

1) заключная частка літаратурнага твора, у якой коратка паведамляецца пра далейшы лёс герояў;

2) заключная сцэна ў оперы;

3) перан. канец, развязка чаго-н.


эпіля́цыя

(фр. epilation, ад лац. ех = з + pilus = волас)

выдаленне валасоў з лячэбнай або касметычнай мэтай.


эпімарфо́з

(ад эпі- + -марфоз)

1) развіццё, пры якім зародак расце і паступова, без рэзкіх змен, ператвараецца ў дарослы арганізм;

2) адзін са спосабаў рэгенерацыі, пры якім з пашкоджанага ўчастка цела без істотнай перабудовы ўзнаўляецца страчаны орган.


эпіо́рніс

(ад эпі- + гр. ornis = птушка)

вымерлая гіганцкая страусападобная птушка, якая жыла на Мадагаскары і была знішчана ў 17 ст. чалавекам.


эпіпады́т

(ад эпі- + гр. pus, podos = нага)

жаберны прыдатак на дзвюхгалінкавай канечнасці ў ракападобных.


эпіпалеалі́т

(ад эпі- + палеаліт)

пераходны перыяд ад эпохі палеаліту да неаліту.


эпіско́п

(гр. episkopos = які глядзіць на што-н.)

аптычны прыбор для праектавання на экран адлюстравання непразрыстых малюнкаў або прадметаў пры дапамозе адбітага ад іх святла.


эпісо́мы

(ад эпі- + сома)

генетычныя элементы, здольныя да самастойнага размнажэння ў цытаплазме.


эпіста́з

(гр. epistasis = перашкода)

узаемадзеянне паміж дамінантнымі генамі з розных пар алеляў, пры якім адзін ген, які называецца эпістатычным, падаўляе праяўленне другога.


эпі́стала

(лац. epistola, ад гр. epistole = пісьмо)

1) літаратурны твор, напісаны ў форме пісем;

2) уст. доўгі, звычайна нудны ліст.


эпісталагра́фія

(ад эпістала + -графія)

дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае тыпы і віды асабістых пісем старажытнага свету і сярэдніх вякоў.


эпісталя́рны

(ад эпістала)

1) які датычыць літаратурных твораў, напісаных у форме пісем (напр. э. раман);

2) які з’яўляецца сукупнасцю чыіх-н. пісем (напр. э-ая спадчына Янкі Купалы).


эпістрафа́

(гр. epistrophe = вярчэнне)

стылістычная фігура, заснаваная на паўтарэнні аднаго і таго ж слова або выразу на пачатку і ў канцы ці толькі ў канцы строф.


эпістрафе́й

(ад гр. epistrepho = вярчуся)

другі шыйны пазванок у наземных пазваночных жывёл і чалавека.


эпісты́ль

(гр. epistylion)

тое, што і архітраў.


эпістэмало́гія

(ад гр. episteme = веданне + -логія)

тое, што і гнасеалогія.


эпітаксі́я

(ад эпі- + гр. taksis = размяшчэнне)

арыентаваны рост аднаго монакрышталя на паверхні другога.


эпітала́ма

(гр. epithalamios = вясельны)

1) віншавальная песня маладым у старажытных грэкаў і рымлян;

2) верш, напісаны з выпадку шлюбу.


эпітала́мус

(ад эпі- + таламус)

частка прамежкавага мозгу, якая складаецца з эпіфізу і ядзер вуздэчкі.


эпіта́фія

[гр. epitaphios (logos) = надмагільнае слова]

1) надпіс на надмагільнай пліце;

2) кароткі верш, напісаны з выпадку чыёй-н. смерці.


эпітрахо́іда

(ад эпі- + трахоіда)

мат. замкнутая крывая, якая апісвае знешні або ўнутраны пункт круга, што верціцца, не слізгаючы, па знешнім баку іншага, нерухомага круга.


эпітэ́ка

(ад эпі- + -тэка)

знешні вапняковы валік на ніжнім краі цела каралавага паліпа.


эпітэліёма

(ад эпітэлій + -ома)

зборная назва для абазначэння розных эпітэліяльных пухлін, пераважна скуры.


эпітэ́лій

(ад эпі- + гр. thele = сасок)

1) анат. тканка, якая пакрывае паверхню цела чалавека і жывёл, высцілае сценкі поласцей і ўнутраных полых органаў;

2) біял. покрыва з танкасценных клетак, якое высцілае некаторыя ўнутраныя поласці раслін.


эпітэ́мія

(н.-лац. epithemia)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. эпітэміевых, якая пашырана ў прэсных і саланаватых вадаёмах.


эпітэрма́льны

(ад эпі- + тэрмальны);

э-ыя месцанараджэнні — залежы карысных выкапняў, адкладзеныя з гарачых мінеральных раствораў на ўмеранай глыбіні пры адносна нізкай тэмпературы (менш за 200 °С).


эпі́тэт

(гр. epitheton = літар. прыдатак)

від простага тропа, вобразнае азначэнне, якое дае дадатковую мастацкую характарыстыку прадмета ў выглядзе скрытага параўнання.


эпі́фара

(гр. epiphora = паўтарэнне)

стылістычны прыём, звязаны з паўтарэннем у канцы вершаваных радкоў аднаго і таго ж слова, рытмічнай канструкцыі, выразу (параўн. анафара).


эпіфа́уна

(ад эш- + фауна)

сукупнасць водных арганізмаў, якія жывуць на дне вадаёмаў (параўн. інфауна).


эпіфено́мен

(ад эпі- + феномен)

1) суправаджальная, другарадная з’ява;

2) свядомасць у ідэалістычнай філасофіі, пгто разглядаецца як суправаджальны прадукт дзейнасці вышэйшай нервовай сістэмы, як вынік пасіўнага адлюстравання рэчаіснасці.


эпіфі́з

(гр. epiphysis = нарасць, шышка)

1) верхні мазгавы прыдатак; шышкападобная залоза ў пазваночных жывёл і чалавека;

2) сустаўны канец доўгіх трубчастых касцей (параўн. дыяфіз).


эпіфі́лум

(н.-лац. epiphyllum)

кустападобная расліна сям. кактусавых з лістападобнымі сцёбламі без калючак і буйнымі чырвонымі, белымі, ружовымі або жоўтымі кветкамі, пашыраная ў вільготных трапічных лясах Паўд. Амерыкі і Мексікі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эпіфі́лы

(ад эпі- + -філ)

расліны, якія пасяляюцца на лісці іншых раслін, пераважна вечназялёных (напр. водарасці, імхі).


эпіфіто́цыя

(ад эпі- + гр. phyton = расліна)

пашырэнне інфекцыйнай хваробы раслін у пэўнай гаспадарцы, раёне, вобласці або краіне.


эпіфі́ты

(ад эпі- + -фіты)

расліны, якія жывуць на іншых раслінах, пераважна на ствалах і галінках дрэў, але выкарыстоўваюць іх толькі як месца пасялення.


эпіфра́гма

(ад эпі- + гр. phragma = перагародка)

плеўка з застылай слізі, якой пры неспрыяльных умовах многія бруханогія малюскі закупорваюць вусці ракавіны.


эпіхлёэ

(н.-лац. epichloe)

сумчаты грыб сям. спарыннёвых, які паразітуе на злаках, узбуджае іх хваробы.


эпіцы́кл

(ад эпі- + цыкл)

мат. акружнасць, цэнтр якой раўнамерна рухаецца па другой акружнасці.


эпіцыкло́іда

(ад эпі- + цыклоіда)

мат. крывая, якая апісваецца пунктам акружнасці, што звонку датыкаецца да нерухомай акружнасці і круціцца па ёй без слізгання.


эпіцэ́нтр

(ад эпі- + цэнтр)

1) вобласць на зямной паверхні, размешчаная непасрэдна пад ачагом землетрасення ці пад ачагом выбуху;

2) перан. месца, дзе з найбольшай сілай праяўляюцца якія-н. з’явы, падзеі.


эпі́чны

(гр. epikos)

1) які мае адносіны да эпасу, напісаны ў жанры эпасу, з’яўляецца эпасам (напр. э. твор);

2) уласцівы эпасу (напр. э. стыль);

3) перан. велічна-спакойны, вытрыманы (напр. э. тон).


эпо́д

(гр. epodos)

лірычны верш у антычным вершаскладанні, у якім доўгія радкі чаргуюцца з кароткімі.


эпо́нж

(фр. eponge = губка)

баваўняная або шаўковая тканіна з пражы фасоннага кручэння, якая мае губчатую паверхню, нібы пакрытую вузельчыкамі.


эпо́ха

(гр. epoche = прыпынак)

1) перыяд часу ў развіцці прыроды, грамадства, навукі і г.д., які адрозніваецца ад другога такога ж перыяду значнымі зменамі, падзеямі (напр. э. Адраджэння);

2) частка геалагічнага перыяду (напр. верхняя э. мелавога перыяду мезазойскай эры);

3) астр. момант, з якога пачынаецца адлік часу, звязаны з рухам якога-н. нябеснага цела.


эпсамі́т

(англ. epsomite, ад Epsom = назва англ. горада)

мінерал класа сульфатаў белага колеру, часам бясколерны, які выкарыстоўваецца ў медыцыне, хімічнай прамысловасці для атрымання магніевых прэпаратаў; горкая соль.


э́пуліс эпулі́с

(ад эпі- + гр. ulon = ясна)

дабраякасная пухліна дзясен, якая назіраецца часцей за ўсё пры пастаянным раздражненні тканкі дзясен.


эпю́р

(фр. épure = чарцёж)

1) чарцёж праекцый, кропак, ліній, фігур, цел на плоскасці;

2) графік залежнасці адной велічыні ад другой (напр. у тэорыі машын і механізмаў э. адлюстроўвае змену хуткасці або паскарэння па даўжыні стрыжня).


э́ра

(лац. aera)

1) момант, з якога вядзецца летазлічэнне і сама сістэма летазлічэння (напр. новая э);

2) вялікі гістарычны перыяд, які карэнным чынам адрозніваецца ад папярэдняга (напр. э. касманаўтыкі);

3) самая буйная адзінка храналагічнага падзелу геалагічнай гісторыі Зямлі (напр. мезазойская э., палеазойская э.); падраздзяляецца на геалагічныя перыяды.


эра́рый

(лац. aerarium, ад aes = медзь, грошы)

дзяржаўная казна ў Стараж. Рыме.


э́рас

(гр. eros, ад Eros = імя бога кахання ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

моцнае пачуццё, цяга; каханне.


эратама́нія

(ад гр. eros, -otos = каханне + манія)

хваравіта павышаная палавая ўзбуджальнасць; псіхічнае расстройства на эратычнай глебе.


эраты́зм

(фр. erotisme, ад гр. eros, -otos = каханне)

празмерная пачуццёвасць, павышаная палавая ўзбуджальнасць; празмерная цікавасць да палавых пытанняў.


эраты́чны1

(гр. erotikos)

пачуццёвы, прасякнуты залішняй пачуццёвасцю; звязаны з эратызмам.


эраты́чны2

(лац. erraticus = блукальны, вандроўны);

э-ыя валуны — валуны, якія прынесены ледніком здалёк і па саставу адрозніваюцца ад мясцовых горных парод.


э́рбій

(н.-лац. erbium, ад шв. Ytterby = назва шв. горада)

хімічны элемент, бліскучы метал, які належыць да лантаноідаў.


эрві́ніі

(н.-лац. envinia)

палачкападобныя бактэрыі сям. энтэрабактэрый, узбуджальнікі мокрай гнілі клубняў бульбы, караняплодаў морквы і буракоў, цыбулін.


эрг1

(гр. ergon = праца, работа)

адзінка работы (энергіі) у СГС сістэме адзінак, роўная рабоце, выкананай сілай у 1 дыну на шляху ў 1 см.


эрг2

(ар. ’irk = жыла)

тып пясчанага масіву ў пустынях Паўн. Афрыкі.


эргагра́фія

(ад гр. ergon = работа + -графія)

графічная рэгістрацыя работы асобнай мышцы або іх груп эргографам.


эргакальцыферо́л

[ад эрга(стэрын) + кальцый + гр. phero = нясу]

тлушчарастваральны процірахітычны вітамін Д2, неабходны для нармальнага росту касцей, які садзейнічае засваенню кальцыю, што змяшчаецца ў прадуктах харчавання; у арганізмах утвараецца з эргастэрыну.


эргаме́трыя

(ад гр. ergon = работа + -метрыя)

метад вымярэння працаздольнасці асобнай мышцы або групы мышцаў у арганізме і функцыянальных змен у арганізме ў час фізічнай нагрузкі.


эргано́міка

(ад гр. ergon = работа + nomos = закон)

галіна ведаў, якая вывучае чалавека і яго дзейнасць ва ўмовах сучаснай вытворчасці з мэтай аптымізацыі прылад, умоў і працэсу працы.


эргастапла́зма

(ад гр ergastikos = дзейны + плазма)

унутрыклетачны арганоід, на паверхні якога змяшчаюцца асаблівыя зярняты (гранулы) рыбануклеінавай кіслаты — рыбасомы, прымае ўдзел у сінтэзе бялку.


эрга́стул

(лац. ergastulum = турма, месца працы)

турма для рабоў у Стараж. Рыме, пераважна падземная, у якой вязні, закутыя ў кайданы, выконвалі асабліва цяжкую работу.


эргастэ́рый

(гр. ergasterion)

майстэрня ў Стараж. Грэцыі, дзе працавалі рабы.


эргастэры́н

(ад фр. ergot = спарыш + гр. stereos = цвёрды)

арганічнае рэчыва, цыклічны спірт групы стэрынаў, які ад дзеяння ультрафіялетавых прамянёў ператвараецца ў антырахітычны вітамін Д2; змяшчаецца ў дражджах, грыбах, злаках.


эргатамі́н

(ад фр. ergot = спарыш + аміны)

лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры матачных кровацячэннях, атаніі маткі, мігрэні.


эргаты́зм

(ад фр. ergot = спарыш)

атручванне жывёлы і чалавека зернем злакаў, мукой, зерневымі адходамі, пашкоджанымі спарыннёй.


эргаты́н

(ад фр. ergot = спарыш)

лекавы прэпарат, ачышчаны рэдкі экстракт злакаў, які з’яўляецца адным з кроваспыняльных сродкаў.


эргаты́ў

(ад гр. ergates = дзеючая асоба)

лінгв. склон дзеючай асобы ў мовах (тыпу грузінскай), якія адрозніваюць склон дзеяча (суб’екта пераходнага дзеяслова) і недзеяча (аб’екта пераходнага дзеяслова і суб’екта непераходнага).


эргаты́ўны

(ад эргатыў)

э-ая канструкцыя — сінтаксічная канструкцыя сказа з пераходным дзеясловам, калі назоўнік, што абазначае рэальную дзеючую асобу (агенс), стаіць у эргатыве, а аб’ект — у абсалютным склоне.


эрго́граф

(ад гр. ergon = праца, работа + -граф)

прыбор для графічнага запісу ступені фізічнай працаздольнасці чалавека.


эрго́метр

(ад гр. ergon = праца, работа + -метр)

прыбор для выканання механічнай работы пры даследаванні працаздольнасці і функцыянальных змен, якія адбываюцца ў арганізме чалавека ў працэсе працы.


эрдэльтэр’е́р

(англ. Airedale terrier)

парода службовых сабак з групы тэр’ераў, выведзеная ў Англіі.


эрза́ц

(ням. Ersatz = замена)

непаўнацэнны заменнік чаго-н., сурагат.


э́ркер

(ням. Erker)

архіт. паўкруглы, трохвугольны або мнагагранны зашклёны выступ у сцяне будынка.


эрл

(англ. earl)

прадстаўнік родавай знаці ў Англіі перыяду ранняга сярэдневякоўя.


э́рліфт

(англ. airlift, ад air = паветра + lift = падымаць)

устройства для пад’ёму вадкасці з дапамогай скампрэсаванага паветра; выкарыстоўваецца пры здабыванні нафты і вады з буравых свідравін.


эрманда́ды

(ісп. hermandades)

саюзы іспанскіх гарадоў і сялянскіх абшчын у перыяд сярэдневякоўя, якія ўзнікалі для самаабароны ў час войнаў і для абароны вольнасцей.


эрміта́ж

(фр. ermitage = келля)

1) загарадны будынак, паркавы павільён;

2) музей мастацтва ў Санкт-Пецярбургу, заснаваны ў 1764 г.


эро́зія

(лац. erosio = раз’яднанне)

1) разбурэнне паверхні зямлі вадой, ветрам (напр. э. глебы);

2) разбурэнне паверхні металаў (іржаўленне, акісленне);

3) мед. утварэнне язваў на паверхні эпітэлію.


эро́тыка

(гр. erotika = любоўны пачатак)

1) павышаная пачуццёвасць, пачуццёвы элемент у чым-н.;

2) творы мастацтва і літаратуры, насычаныя пачуццёвасцю, прысвечаныя апісанню яе.


эрстэ́д

[дацк. H. Oersted = прозвішча дацк. фізіка (1777—1851)]

абсалютная адзінка напружанасці магнітнага поля ў СГС сістэме адзінак, роўная 79,58 ампер на метр.


эрстэдме́тр

(ад эрстэд + -метр)

магнітаметр для вымярэння напружанасці магнітнага поля.


эруды́т

(лац. eruditus = адукаваны, вучоны)

асоба, якая вылучаецца вялікай эрудыцыяй.


эруды́цыя

(лац. eruditio = вучонасць)

начытанасць, глыбокія і ўсебаковыя веды, дасведчанасць у адной ці некалькіх галінах навукі.


эрупты́ўны

(лац. eruptus)

вывержаны, вулканічнага паходжання;

э-ыя зоркі — пераменныя зоркі, змена бляску якіх носіць характар успышак.


эру́пцыі

(лац. eruptio = вывяржэнне)

успышкі на Сонцы; маюць выгляд яркіх кропак на фоне фотасферы.


эрцге́рцаг

(ням. Erzherzog)

тытул членаў былой аўстрыйскай імператарскай фаміліі да 1918 г.


эрыгані́дыум

(н.-лац. erigonidium)

павук сям. павукоў-пігмеяў, які жыве на кустах, у траве паблізу вадаёмаў.


эрыго́н

(н.-лац. erigone)

павук сям. павукоў-пігмеяў, які пашыраны ў Еўропе.


эрыёметр

(ад гр. erion = воўна + -метр)

прыбор для вымярэння таўшчыні валасінак воўны, а таксама ваўняных нітак.


эрызіпело́ід

(ад гр. erysipelas = шалёнасць + -оід)

інфекцыйная хвароба, якая паражае пераважна свіней, зрэдку чалавека пры кантакце з хворай жывёлінай.


эрызі́фэ

(н.-лац. erysiphe)

сумчаты грыб сям. мучніста-расяных, які развіваецца на раслінах сям. складанакветных, бабовых, ясноткавых і злакавых.


эры́стыка

(гр. eristike)

майстэрства спрачацца, умельства палемізаваць з праціўнікам, выкарыстоўваючы яго промахі.


эрытрабла́сты

(ад гр. erythros = чырвоны + -бласты)

адна з прамежкавых стадый развіцця эрытрацытаў у пазваночных жывёл і чалавека.


эрытрадэрмі́я

(ад гр. erythros = чырвоны + derma = скура)

запаленне значнай часткі скуры з пачырваненнем, шалушэннем, ацёкам і інфільтрацыяй.


эрытразо́нус

(н.-лац. erythrozonus)

рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў лясных вадаёмах Зах. Гвіяны, вядома як акварыумная.


эрытраміцы́н

(ад гр. erythros = чырвоны + -міцын)

антыбіётык, які затрымлівае рост устойлівых да пеніцыліну форм узбуджальнікаў хвароб.


эрытрамі́я

[ад эрытр(ацыты) + -эмія]

тое, што і поліцытэмія.


эрытраспе́рмум

(ад гр. erytros = чырвоны + sperma = семя)

разнавіднасць мяккай пшаніцы з белым асцістым коласам і чырвоным зернем.


эрытрафо́ры

(ад гр. erythros = чырвоны + -фор)

ярка афарбаваныя чырвоныя пігментныя клеткі скуры ніжэйшых пазваночных і некаторых беспазваночных, напр. ракападобных.


эрытрацыто́з

(ад эрытрацыты)

часовае нязначнае павелічэнне колькасці эрытрацытаў у адзінцы аб’ёму крыві.


эрытрацы́ты

(ад гр. erythros = чырвоны + -цыты)

чырвоныя крывяныя цельцы, якія ўтрымліваюць гемаглабін і ўдзельнічаюць у пераносе кіслароду і вуглякіслага газу ў арганізме (параўн. лейкацыты).


эрытры́н

(ад гр. erythros = чырвоны)

мінерал, арсеніт кобальту; кобальтавая руда.


эрытры́т

(ад гр. erythros = чырвоны)

чатырохатамны спірт, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, парфумерыі, медыцыне і інш.


эрытэ́ма

(гр. erythema = чырвань)

пачырваненне асобных участкаў скуры ў выніку прыліву крыві і расшырэння сасудаў.


э́рэ

(сканд. ore)

разменная манета Швецыі, Нарвегіі і Даніі, роўная 1/100 кроны2 1.


эрэ́б

(гр. Erebos)

падземнае царства цемры ў старажытнагрэчаскай міфалогіі.


эрэйтафо́бія

(ад гр. ereutho = раблю чырвоным + -фобія)

неадчэпны страх пачырванець перад субяседнікам.


эрэ́ктар

(англ. erector, ад лац. erigere = падымаць, напружваць)

1) перасоўнае прыстасаванне для механізаванага ўстанаўлівання цюбінгаў або блокаў пры будаванні тунэляў, шахт;

2) анат. мышца, якая выпрамляе якую-н. частку цела, напр. тулава (гл. эрэкцыя 2).


эрэ́кцыя

(лац. erectio = выпрамленне, набуханне)

1) набуханне і зацвярдзенне мужчынскага палавога члена пры палавой узбуджанасці;

2) выпрамленне якой-н. часткі цела, напр. тулава.


эрэмаго́н

(н.-лац. eremogone)

травяністая расліна сям. гваздзіковых з вузкалінейным лісцем і дробнымі белымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная пераважна ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі трапляецца рэдка.


эрэму́р, эрэму́рус

(н.-лац. eremurus, ад гр. eremos = адзінокі + ura = хвост)

травяністая расліна сям. лілейных з доўгім прыкаранёвым лісцем і шматкветкавай буйной гронкай белага, жоўтага або ружовага колеру, пашыраная ў Паўд.-Усх. Еўропе і ў стэпах, паўпустынях Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эрэты́зм

(гр. erethisma)

павышаная нервова-псіхічная ўзбуджальнасць і раздражняльнасць.


эсе́нцыя

(лац. essentia = сутнасць)

1) моцны настой або раствор чаго-н., які перад выкарыстаннем разбаўляюць вадой;

2) перан. тое, што і квінтэсенцыя (напр. э. фактаў).


эска́дра

(фр. escadre)

буйное злучэнне ваенных караблёў або самалётаў.


эскадро́н

(фр. escadron)

падраздзяленне кавалерыйскага палка, якое адпавядае пяхотнай роце.


эскадры́лля

(фр. escadrille)

падраздзяленне ваеннай авіяцыі, якое складаецца з некалькіх звенняў самалётаў і ўваходзіць у склад авіяцыйнага палка.


эскала́да

(фр. escalade)

уст. авалоданне сцяной крэпасці пры дапамозе штурмавых лесвіц.


эскала́тар

(англ. escalator, ад лац. scala = лесвіца)

прыстасаванне ў выглядзе рухомай лесвіцы для пад’ёму і спуску людзей на розныя ўзроўні (напр. э. метрапалітэна).


эскала́цыя

(англ. escalation)

пашырэнне, нарошчванне, павелічэнне чаго-н. (напр э. вайны).


эскало́п

(фр. escalope)

падсмажаны кавалак мяккага нятлустага мяса (звычайна свініны) прадаўгаватай формы.


эскаматава́ць

(фр. escamoter)

уст. непрыкметна, спрытна прысвойваць або падмяняць што-н.


эскапа́да

(фр. escapade)

1) учынак, паводзіны, якія пярэчаць агульнапрынятым нормам;

2) паездка са здарэннямі.


эскапі́зм

(ад англ. escape = бегчы, ратавацца)

імкненне асобы адысці ад рэальнага жыцця ў свет ілюзій, фантазій.


эска́рп

(фр. escarpe, ад іт. scarpa = укус)

ваен. 1) задні (унутраны) спадзісты схіл знешняга рова ўмацавання (параўн. контрэскарп 1);

2) супрацьтанкавая перашкода ў выглядзе крутога зрэзу ўзгорка, звернутага ў бок ворага (параўн. контрэскарп 2).


эскартава́ць

(фр. escorter)

суправаджаць каго-н. у якасці эскорту.


эсква́йр

(англ. esquire, ад лац. scutarius = шчытаносец)

1) ганаровы дваранскі тытул у Англіі, які перадаецца ў спадчыну і прысвойваецца па займаемай кім-н. пасадзе ці спецыяльным патэнтам;

2) форма ветлівага звароту ў Англіі і ЗША.


э́скер

(ірл. esker)

узгорак або града, складзеная знізу азёрнымі (гліна, пясок, галька, гравій), зверху ледніковымі (галечнікі, валуны) пародамі.


эскі́з

(фр. esquisse)

1) папярэдні накід малюнка, карціны; накід, план літаратурнага ці музычнага твора;

2) малюнак, па якім ствараецца дэкарацыя, тэатральны касцюм і інш.


эскімо́

(фр. esquimau = эскімоскі)

марожанае, глазураванае шакаладам.


эско́рт

(фр. escorte, ад іт. scorta)

1) ваенны канвой, ахова, суправаджэнне (напр. ганаровы э.);

2) група ваенных суднаў, прызначаная для аховы транспартных суднаў пры марскім пераходзе.


эску́да

(парт., ісп. escudo = літар. герб, шчыт)

грашовая адзінка Партугаліі, роўная 100 сентава, Чылі, роўная 100 сентэсіма.


эскула́п

(лац. Aesculapius, ад гр. Asklepios = імя бога лячэння ў старажытнагрэчаскай міфалогіі)

жартаўлівая назва ўрача, медыка.


эспа́да

(ісп. espada = шпага; тарэра, узброены шпагай)

тое, што і матадор.


эспадо́н

(фр. espadon, ад ісп. espada = шпага)

вялікі цяжкі меч, які трымалі дзвюма рукамі.


эспадро́н

(фр. espadon, ад ісп. espada = шпага)

шпага для фехтавання, а таксама спартыўная барацьба з гэтай зброяй.


эспа́ндэр

(англ. expander, ад лац. expandere = распасціраць, расцягваць)

спартыўны снарад з дзвюх ручак, злучаных некалькімі рызінавымі шнуркамі або спружынамі, для развіцця мышцаў рук, грудзей і спіны.


эспаньёлка

(ад фр. espagnol = іспанскі)

кароткая і вузкая клінападобная бародка.


эспа́рта

(ісп. esparto)

1) травяністая расліна з роду кавылю сям. злакаў, пашыраная ў Паўд. Зах. Еўропе і Паўн. Афрыцы;

2) валакністы матэрыял з лістоў гэтай расліны;

3) сорт паперы, выраблены з гэтага матэрыялу.


эспарцэ́т

(фр. esparcette)

травяністая расліна сям. бабовых з перыстым лісцем і белымі, ружовымі або пурпуровымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Еўразіі і Паўн. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца зрэдку як кармавая.


эспера́нта

(Esperanto = псеўданім урача Л. Заменгофа, ад фр. esperer = спадзявацца)

штучная міжнародная мова, створаная ў 1887 г. варшаўскім урачом Л. Заменгофам.


эсплана́да

(фр. esplanade)

1) незабудаванае месца паміж крапаснымі сценамі і гарадскімі збудаваннямі;

2) плошча, участак зямлі перад якім-н. вялікім будынкам;

3) шырокая вуліца з алеямі пасярэдзіне.


эстака́да1

(фр. estacade)

надземнае збудаванне маставога тыпу ў месцы перасячэння шляхоў для пропуску транспарту, пешаходаў, пракладвання інжынерных камунікацый і інш.


эстака́да2

(фр. estocade, ад estoc = шпага)

прамы перпендыкулярны ўдар рапірай, шпагай, эспадронам пры фехтаванні.


эста́мп

(фр. estampe)

адбітак з гравюры, зроблены мастаком або майстрам-гравёрам.


эста́нсія

(ісп. estancia)

буйны маёнтак, звычайна жывёлагадоўчы, у Аргенціне, Чылі.


эстафе́та

(фр. estafette, ад іт. stafetta, ад staffa = стрэмя)

1) уст. тэрміновая пошта, данясенне, адпраўленыя конным пасланцом;

2) спаборніцтва спартыўных каманд па бегу ці плаванню са зменай удзельнікаў на дыстанцыі і перадачай умоўнага прадмета;

3) умоўны прадмет, які перадаецца пры такіх спаборніцтвах;

4) перан. жыццёвыя традыцыі (э. пакаленняў).


эсто́мп

(фр. estompe)

1) растушоўка са згорнутага ў выглядзе цыгары кавалка скуры або паперы;

2) малюнак, зроблены пры дапамозе такой растушоўкі.


эстраге́ны

(ад эструс + -ген)

1) жаночыя палавыя гармоны (эстрадыёл, эстрыёл, эстрон), якія выпрацоўваюцца фалікуламі яечнікаў, плацэнтай, часткова карой наднырачнікаў і семеннікамі;

2) арганічныя злучэнні, якія выяўляюць біялагічнае дзеянне жаночага гармону;

3) прэпараты, у склад якіх уваходзяць жаночыя палавыя гармоны або іх хімічныя аналагі.


эстраго́н

(фр. estragon)

травяністая расліна роду палыноў з суцэльным лісцем і жоўтымі кветкавымі кошыкамі, пашыраная ў дзікім стане ў Еўразіі; вырошчваецца ў садах і агародах як вострапрыпраўная і лекавая; тархун.


эстра́да

(фр. estrade, ад ісп. estrado = памост)

1) пляцоўка для канцэртных выступленняў (адкрытая э.);

2) від мастацтва, які ўключае малыя формы драматургіі, вакальнага мастацтва, музыкі, харэаграфіі і г.д.


эстрадыёл

[ад эструс + гр. dia = праз + (алкаг)оль]

асноўны жаночы палавы гармон пазваночных жывёл і чалавека з групы эстрагенаў, які выпрацоўваецца ў яечніках, плацэнце, семенніках; выклікае развіццё другасных жаночых палавых прымет.


эстро́н

(ад эструс)

тое, што і фалікулін.


э́струс

(н.-лац. oestrus, ад гр. oistros = страсць)

адна са стадый палавога цыкла млекакормячых; цечка.


эстрыёл

[ад эструс + (алкаг)оль]

жаночы палавы гармон з групы эстрагенаў, канечны прадукт метабалізму эстрадыёлу і эстрону.


эстуа́рый

(лац. aestuarium, ад aestus = хваляванне)

лейкападобнае расшыранае вусце ракі, якая ўпадае ў мора або акіян.


эстыва́цыя

(ад лац. aestivus = летні)

летняя дыяпаўза.


эстэзіёметр

(ад гр. aisthesis = пачуццё, адчуванне + -метр)

прыбор для вымярэння адчувальнасці скуры да ціску або дотыку.


эстэзіяло́гія

(ад гр. aisthesis = пачуццё, адчуванне + -логія)

раздзел анатоміі, які вывучае будову органаў пачуццяў.


эстэзіяме́трыя

(ад гр. aisthesis = пачуццё, адчуванне + -метрыя)

вымярэнне адчувальнасці скуры да ціску або дотыку пры дапамозе эстэзіёметра.


эстэменазу́х

(ад гр. estemmenos = венцаносны + suchos = кракадзіл)

буйная раслінаедная пазваночная жывёліна пермскага перыяду (гл. палеазой), якая адносілася да дынацэфалаў і мела чэрап з касцявымі вырастамі.


эстэ́т

(гр. aisthetes = які ўспрымае, адчувае)

1) прыхільнік адарванага ад жыцця «чыстага мастацтва»;

2) прыхільнік усяго прыгожага, вытанчанага.


эстэ́тыка

(гр. aisthetikos = які адчувае, успрымае; пачуццёвы)

1) навука аб прыгожым, аб ідэйнай сутнасці і формах прыгожага ў мастацкай творчасці, у прыродзе і ў жыцці;

2) чыя-н. сістэма поглядаў на мастацтва (напр. э. Чарнышэўскага);

3) прыгажосць, мастацкасць чаго-н. (напр. э. архітэктуры).


эстэтыкатэрапі́я

(ад эстэтыка + тэрапія)

раздзел медыцыны, які вывучае ўплыў эстэтычных фактараў на здароўе чалавека.


эсхатало́гія

(ад гр. eschatos = апошні + -логія)

сукупнасць рэлігійных уяўленняў пра канчатковы лёс свету і чалавека.


эсэ́

(фр. essai = спроба)

нарыс, публіцыстычны эцюд, які трактуе літаратурныя, філасофскія, сацыяльныя праблемы ў вольнай форме.


эсэі́ст

(фр. essayiste)

пісьменнік, які распрацоўвае жанр эсэ.


этагра́ма

(ад гр. ethos = звычай + -грама)

больш або менш поўны пералік «мовы», поз, жэстаў і мімікі, уласцівы таму або іншаму віду жывёл.


этажэ́рка

(фр. étagère)

адкрытая шафка на ножках у выглядзе некалькіх паліц, размешчаных адна над другой.


этало́гія

(ад гр. ethos = звычай + -логія)

навука, якая вывучае асаблівасці паводзін арганізмаў ва ўсіх іх праяўленнях.


этало́н

(фр. étalon)

1) дакладны ўзор устаноўленай адзінкі вымярэння (напр. э. вагі);

2) перан. узор, стандарт для параўнання з чым-н. (напр. э. прыстойнасці).


эта́н

(ад гр. aither = эфір, паветра)

бясколерны грымучы газ, які знаходзіцца ў прыродным і свяцільным газе.


этано́л

[ад этан + (алкаг)оль]

этылавы спірт.


эта́п

(фр. étape)

1) момант, стадыя ў развіцці якога-н. працэсу (напр. э. бою);

2) асобная частка шляху, дыстанцыі ў спартыўных спаборніцтвах (напр. э. велагонкі);

3) прыпынак на шляху руху;

па этапу — знаходзіцца пад канвоем у час перасылкі арыштантаў.


э́тас

(гр. ethos)

абазначэнне характару асобы або з’явы ў антычнай філасофіі.


этаты́зм

(фр. étatisme, ад etat = дзяржава)

кірунак палітычнай думкі, які разглядае дзяржаву як вышэйшы вынік і мэту грамадскага развіцця.


э́твеш

[венг. L. Eötvös = прозвішча венг. фізіка (1848—1919)]

адзінка градыенту сілы цяжару ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная змяненню паскарэння свабоднага падзення на 10-9 см/с2 на кожны сантыметр.


этнабата́ніка

(ад этнас + батаніка)

раздзел батанікі, які вывучае выкарыстанне раслін рознымі этнічнымі групамі насельніцтва зямнога шара.


этнагеагра́фія

(ад этнас + геаграфія)

раздзел этнаграфіі, які вывучае размяшчэнне этнічных супольнасцей, асаблівасці іх рассялення і тэрытарыяльных узаемаадносін у цеснай залежнасці ад сацыяльна-эканамічных, палітычных, прыродных і іншых фактараў.


этнагене́з

(ад этнас + -генез)

паходжанне якога-н. народа.


этнаграфі́зм

(ад гр. ethnos = народ + grapho = пішу)

наяўнасць этнаграфічных рыс, асаблівасцей, апісанняў, дэталей дзе-н. (у кнізе, п’есе і інш.).


этнагра́фія

(ад этнас + -графія)

1) навука, якая вывучае матэрыяльную і духоўную культуру народаў;

2) сукупнасць асаблівасцей быту, нораваў, звычаяў, культуры якога-н. народа або мясцовасці (напр. э. Палесся).


этналінгві́стыка

(ад этнас + лінгвістыка)

раздзел мовазнаўства, які вывучае ўзаемасувязь мовы і этнічных фактараў.


этнало́гія

(ад этнас + -логія)

навука, якая вывучае агульныя заканамернасці развіцця чалавечай культуры; народазнаўства.


этнані́міка

(ад этнас + гр. onyma = імя, назва)

раздзел анамастыкі, які вывучае паходжанне і функцыяніраванне этнонімаў.


этнані́мія

(ад этнас + гр. onyma = імя, назва)

сукупнасць назваў народаў, народнасцей і іншых этнічных супольнасцей.


этнапсіхало́гія

(ад этнас + псіхалогія)

адна з галін сацыяльнай псіхалогіі, якая вывучае асаблівасці псіхічнага складу рас і народаў.


э́тнас

(гр. ethnos = племя, народ)

гістарычна ўзнікшы від устойлівай сацыяльнай групоўкі людзей, прадстаўленай племем, народнасцю, нацыяй.


этнацэнтры́зм

(ад этнас + лац. centrum = сярэдзіна)

схільнасць чалавека ацэньваць усе жыццёвыя з’явы праз прызму каштоўнасці сваёй этнічнай групы, якая лічыцца эталонам.


этні́чны

(гр. ethnikos = народны)

які адносіцца да пэўнага народа, яго побыту, нораваў, звычаяў, культуры.


этно́нім

(ад этнас + гр. onyma = імя, назва)

назва нацыі, народа, народнасці, племені і іншых этнічных супольнасцей.


э́траплюс

(н.-лац. etroplus)

рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў прэсных і саланаватых водах Індыі, Шры Ланкі; вядома як акварыумная.


этуа́ль

(фр. étoile = зорка)

уст. модная спявачка ў заходнееўрапейскім тэатры лёгкага жанру.


э́тыка

(лац. ethica, ад гр. ethikos = звязаны са звычаямі)

1) вучэнне аб маралі як адна з форм ідэалогіі;

2) нормы паводзін чалавека ў грамадстве, мараль пэўнай грамадскай або прафесійнай групы.


этыке́т

(фр. étiquette)

прыняты парадак паводзін чалавека ў якім-н. асяроддзі, у грамадстве.


этыкета́ж

(фр. étiquetage)

выраб этыкетак для экспанатаў (у музеі, на выстаўцы і інш).


этыке́тка

(фр. etiquette)

ярлык, наклейка на чым-н. (на тавары, упакоўцы, экспанаце і г.д.) з абазначэннем цаны, сорту, назвы і інш.


эты́л

(ад гр. aither = паветра + hyle = матэрыял, рэчыва)

група з атамаў вугляроду і вадароду, якая ўваходзіць у састаў многіх арганічных злучэнняў (напр. хлорысты э.).


этылацэта́т

(ад этыл + ацэтат)

складаны эфір, бясколерная лёгкая вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік пры вырабе лакаў, кінаплёнкі, бяздымнага пораху і інш.


этылбензо́л

(ад этыл + бензол)

арганічнае злучэнне, вуглевадарод араматычнага рада, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца для вырабу стыролу, а таксама як дабаўка да маторнага паліва.


этыле́н

(ад этыл)

бясколерны гаручы газ, які складаецца з вугляроду і вадароду.


этыленгліко́ль

[ад этылен + гр. glykys = салодкі + (алкаг)оль]

арганічнае злучэнне, найпрасцейшы двухатамны спірт, выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных смол, штучнага валакна і інш.


этылендыхлары́д

(ад этылен + ды- + хлор)

тое, што і дыхлорэтан.


этымало́гія

(гр. etymologia, ад etymon = ісціна, сапраўднае значэнне слова + logos = вучэнне)

1) раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне слоў;

2) паходжанне слова і яго роднасныя адносіны да іншых слоў.


этымо́н

(гр. etymon = ісціна)

зыходнае слова, ад якога паходзіць існуючае ў дадзенай мове слова.


эты́чны

(гр. ethikos)

які адпавядае правілам этыкі, нормам паводзін.


этыялі́раваны

(ад фр. étioler = рабіць бледным, кволым);

э-ыя расліны — расліны, якія выраслі пры нястачы святла, у цемнаце.


этыяло́гія

(ад гр. aitia = прычына + -логія)

раздзел паталогіі, які вывучае прычыны і ўмовы ўзнікнення хвароб.


этыяля́цыя

(ад фр. étioler = рабіць бледным)

страта раслінамі зялёнай афарбоўкі (хларафілу) пры вырастанні іх у цемнаце або ва ўмовах недастатковага асвятлення.


этэрні́т

(ад лац. aeternus = вечны)

дахавы матэрыял (шыфер), які вырабляецца з сумесі азбесту і цэменту.


этэрыфіка́цыя

(ад гр. aither = эфір + -фікацыя)

атрыманне складаных эфіраў з кіслот і спіртоў.


эўаскаміцэ́ты

(н.-лац. euascomycetidae)

падклас аскаміцэтаў, для якога характэрна фарміраванне аскаў у тыповых пладовых целах (апатэцыях, перытэцыях, клейстатэцыях); пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін, жывёл і чалавека; пладасумчатыя грыбы.


эўа́струм

(н.-лац. euastrum)

аднаклетачная зялёная водарасць сям. дэсмідыевых, якая пашырана пераважна ў вадаёмах з павышанай кіслотнасцю.


эўбактэ́рыі

(н.-лац. eubacteriales)

парадак бактэрый, для якіх характэрна наяўнасць усіх тыповых прыкмет пракарыётаў, тыповымі прадстаўнікамі з’яўляюцца псеўдаманады, энтэрабактэрыі, бацылы, спірылы і інш.; пашыраны ў вадзе і глебе, некаторыя паразіты раслін, жывёл і чалавека.


эўгено́л

(ад гр. eugenes = шляхетны + -ол)

арганічнае рэчыва, састаўная частка гваздзіковага алею, а таксама іншых эфірных алеяў; выкарыстоўваецца ў зубалячэбнай практыцы як болесуцішальны сродак, а таксама ў парфумернай прамысловасці.


эўгле́на

(н.-лац. euglena)

аднаклетачная водарасць сям. эўгленавых, якая пашырана пераважна ў невялікіх прэсных вадаёмах, балотах, на мокрым грунце.


эўдары́на

(н.-лац. eudorina)

каланіяльная зялёная водарасць сям. вальвоксавых, якая пашырана ў невялікіх стаячых вадаёмах.


эўдыёметр

(ад гр. eudios = ясны, чысты + -метр)

прыбор для даследавання газаў.


эўдыялі́т

(ад гр. eu = добра + dialytos = схільны да распаду)

мінерал класа сілікатаў чырвонага або ружовага колеру; руда цырконію.


эўдэмані́зм

(гр. eudaimonismos, ад eudaimonia = шчасце)

этычны прынцып, які асновай маральнасці лічыць імкненне чалавека да асабістага шчасця.


эўкако́неіс

(н.-лац. eucocconeis)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. ахнантавых, якая пашырана пераважна ў прэсных водах.


эўкалі́пт

(н.-лац. eucalyptus, ад гр. eu = добра + kalyptos = пакрыты)

вечназялёнае дрэва сям. міртавых, пашыранае ў тропіках і субтропіках; хутка расце і дасягае вялікіх памераў; змяшчае эфірныя алеі, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне, парфумерыі і тэхніцы.


эўка́псіс

(н.-лац. eucapsis)

каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. глеякапсавых, якая пашырана ў планктоне непраточных вадаёмаў і на тарфяных балотах.


эўкарыёты

(ад гр. eu = добра + karyon = ядро)

арганізмы, якія ўтрымліваюць у сваіх клетках марфалагічна аформленае ядро (адна- і мнагаклетачныя раслінныя і жывёльныя арганізмы і грыбы); параўн. пракарыёты.


эўкла́з

(ад гр. eu = добра + klasis = ломка, расколванне)

рэдкі каштоўны камень сіняга колеру, якія напамінае аквамарын.


эўко́мія

(н.-лац. eucommia, ад гр. eu = добра + kommi = камедзь)

лістападнае дрэва сям. эўкоміевых, пашыранае ў горных раёнах Зах. і Цэнтр. Кітая, Закаўказзі, Сярэд. Азіі; дае гутаперчу і лекавы прэпарат ад гіпертаніі.


эўксерафі́ты

(ад гр. eu = добра + ксерафіты)

расліны засушлівых месцапрабыванняў.


эўно́цыя

(н.-лац. eunotia)

аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. эўноцыевых, якая пашырана пераважна ў прэсных водах, бедных вапнай, сярод вільготных імхоў, на мокрых схілах.


эўпатры́ды

(гр. eupatridai = людзі шляхетнага паходжання)

родавая арыстакратыя ў Атыцы (Стараж. Грэцыя).


эўро́цыум

(н.-лац. eurotium)

сумчаты грыб сям. эўроцыевых, які развіваецца на раслінных і цукрыстых субстратах, пластмасе, цэлафане, гуме, паразітуе на жывёлах і чалавеку.


эўры-

(ад гр. eurys = шырокі)

першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «шырокі», «вялізны», «разнастайны».


эўрыба́тны

(ад эўры- + гр. bathos = глыбіня)

рознаглыбінны;

э-ыя жывёлы — вадзяныя жывёлы, якія жывуць на розных глыбінях (параўн. стэнабатны).


эўрыбіёнтны

(ад эўрыбіёнты);

э-ыя арганізмы — тое, што і эўрыбіёнты.


эўрыбіёнты

(ад эўры- + біёнты)

жывёлы, расліны, якія могуць жыць у розных умовах навакольнага асяроддзя (напр. буры мядзведзь жыве ва ўмовах халоднага і цёплага клімату, у сухіх і вільготных раёнах); параўн. стэнабіёнты.


эўрыгалі́нны

(ад эўры- + гр. hals = соль);

э-ыя арганізмы — марскія арганізмы, якія могуць жыць ва ўмовах значных ваганняў салёнасці вады (параўн. стэнагалінны).


эўрыгіграбіёнтны

(ад эўры- + гр. hydros = вільготны + біёнты);

э-ыя жывёлы — жывёлы, здольныя выносіць шырокія ваганні вільготнасці паветра.


э́ўрыка

(гр. heureka = я знайшоў; паводле падання, так усклікнуў Архімед, калі адкрыў названы яго імем закон)

вокліч радасці пры якім-н. адкрыцці, рашэнні складанай задачы, пры якой-н. новай думцы.


эўры́нхіум

(н.-лац. eurhynchium)

лістасцябловы мох сям. брахітэцыевых, які расце на глебе ў лясах.


эўрыптэры́ды

(н.-лац. eurypterida)

група вымерлых водных членістаногіх класа мерастомавых, якія жылі ў ардовіку — пермі (гл. палеазой).


эўры́стыка

(ад гр. heurisko = знаходжу)

1) сістэма лагічных прыёмаў і правіл тэарэтычнага даследавання;

2) метад навучання пры дапамозе навадных пытанняў.


эўрытмі́я

(гр. eurythmia = рытмічнасць)

раўнамернасць рытму ў музыцы, танцы.


эўрыто́пны

(ад эўры- + гр. topos = месца);

э-ыя арганізмы — расліны і жывёлы, якія могуць існаваць у розных біятопах, ландшафтных ці фізіка-геаграфічных раёнах (зонах) (напр. хвоя звычайная, ядловец, верас; яшчарка жывародная, ліс, воўк); параўн. стэнатопны.


эўрытэ́рмны

(ад эўры- + -тэрмны);

э-ыя жывёлы — жывёлы, здольныя жыць пры значных ваганнях тэмпературы асяроддзя (параўн. стэнатэрмны).


эўрыфа́гі

(ад эўры- + фагі)

тое, што і паліфагі.


эўрыфа́гія

(ад эўры- + -фагія)

тое, што паліфагія 1.


эўрыфо́тны

(ад эўры- + гр. photos = святло);

э-ыя жывёлы — жывёлы, здольныя выносіць шырокія ваганні светлавых умоў.


эўрыхо́рны

(ад эўры- + гр. choreo = распаўсюджваюся);

э-ыя жывёлы — жывёлы, якія маюць шырокую экалагічную амплітуду, пашыраны па ўсім зямным шары.


эўрыэдафі́чны

(ад эўры- + гр. edaphos = зямля);

э-ыя арганізмы — арганізмы, здольныя існаваць на самых розных грунтах (параўн. стэнаэдафічны).


эўстаты́чны

(гр. eustathes = спакойны, пастаянны);

э-ыя ваганні — агульная павольная змена ўзроўню Сусветнага акіяна ад змены яго ёмістасці ці ад колькасці вады ў ім.


эўтро́фны

(ад гр. eutrophia = добрае харчаванне);

э-ыя азёры — вадаёмы з вялікім утрыманнем пажыўных рэчываў.


эўтро́фы

(ад гр. eutrophia = добрае харчаванне)

расліны, якія развіваюцца нармальна толькі на багатых пажыўнымі рэчывамі глебах (параўн. алігатрофы, мезатрофы).


эўтэ́ктыка

(ад гр. eutektos = легкаплаўкі)

сумесь двух або некалькіх рэчываў у такіх суадносінах, пры якіх тэмпература плаўлення яе ніжэйшая, чым тэмпература плаўлення сумесі гэтых самых рэчываў у іншых суадносінах.


эўфані́я

(гр. euphonia = мілагучнасць)

1) гарманічны падбор гукаў у тэксце мастацкага твора;

2) узнікненне ў мове нехарактэрных для яе спалучэнняў гукаў.


эўфары́я

(гр. euphoria)

тое, што і эйфарыя.


эўфаты́чны

(ад гр. eu = добра + photos = святло);

э-ая зона — самы верхні слой тоўшчы Сусветнага акіяна, які добра асвятляецца сонцам.


эўфемі́зм

(гр. euphemismos, ад eu = добра + phemi = гавару)

слова або выраз, якім замяняюць непажаданы, грубы або непрыстойны выраз.


эўфілі́н

(ад гр. eu = добра + phyllon = зелле)

лекавы прэпарат, сасударасшыральны і мачагонны сродак.


эўфуі́зм

(англ. euphuism, ад гр. euphyes = вытанчаны)

штучны, манерны, напышлівы стыль мовы.


э́фа

(н.-лац. echis)

змяя сям. гадзюкавых, пашыраная ў пустынях і паўпустынях Паўн. Афрыкі, Паўд., Паўд.-Зах. і Сярэд. Азіі; ядавітая.


эфе́бія

(ад гр. ephebos = юнак)

дзяржаўная арганізацыя ў Афінах і Спарце для падрыхтоўкі юнакоў да грамадзянскай службы.


эфе́бы

(гр. epheboi)

юнакі ў Стараж. Грэцыі, якія навучаліся вайсковаму майстэрству і наведвалі школы рытараў, філосафаў.


эфе́дра

(н.-лац. ephedra, ад гр. ephedra)

кустовая расліна класа гнетапсідаў з лускападобным лісцем, пашыраная ў стэпах і пустынях Еўразіі, Паўн. Афрыкі, Амерыкі; дае эфедрын.


эфедры́н

(ад эфедра)

алкалоід, які змяшчаецца ў эфедры; выкарыстоўваецца ў медыцыне пры бранхіяльнай астме, паніжэнні крывянога ціску і інш.


эфе́кт

(лац. effectus)

1) вынік якога-н. дзеяння (напр. э. лячэння);

2) моцнае ўражанне ад каго-н., чаго-н. (зрабіць э.);

3) сродак стварэння моцнага ўражання (напр. шумавы э., светлавы э.).


эфе́ктары

(лац. effector = стваральнік, тварэц)

органы, якія ажыццяўляюць тое або іншае дзеянне ў адказ на раздражненне.


эфекты́ўны

(лац. effectivus)

які прыводзіць да патрэбных вынікаў, дзейсны (напр. э. метад).


эфеме́рны

(гр. ephemerios = аднадзённы)

1) мімалётны, недаўгавечны (напр. э-ае існаванне);

2) уяўны, невыканальны (напр. э-ая мера).


эфемеро́іды

(ад эфемеры + -оід)

травяністыя расліны, якія завяршаюць сваю вегетацыю ўсяго за некалькі тыдняў, а астатнюю частку года знаходзяцца ў стане спакою ў выглядзе бульбін, цыбулін ці карэнішчаў (параўн. эфемеры).


эфеме́рум

(н.-лац. ephemerum)

лістасцябловы мох сям. эфемеравых, які расце на вільготнай аголенай глебе, па схілах канаў.


эфеме́ры

(гр. ephemeros = аднадзённы)

травяністыя расліны з кароткім перыядам развіцця, які працягваецца ўсяго некалькі тыдняў; захоўваюцца ў выглядзе насення, напр. вяснянка веснавая, незабудка драбнакветная (параўн. эфемероіды).


эфемеры́ды

(гр. ephemeris, -idos = дзённік)

1) штодзённыя запісы важнейшых падзей, якія вяліся пры двары Аляксандра Македонскага;

2) астранамічныя звесткі (напр. каардынаты зор, планет) для пэўных момантаў часу;

3) крылатыя насякомыя, якія жывуць вельмі нядоўга, адзін або некалькі дзён.


эфе́ндзі

(тур. efendi)

пачцівы зварот да мужчын у Турцыі.


эферэ́нтны

(лац. efferens, -ntis)

які выносіць;

э-ы я нервовыя валокны — нервовыя валокны, па якіх узбуджэнне перадаецца з цэнтральнай нервовай сістэмы да тканак (параўн. аферэнтны).


эфе́с

(ням. Gefäß)

ручка, дзяржанне шаблі, шашкі, шпагі, якая насаджваецца на шыйку клінка.


эфі́р

(гр. aither)

1) бясколерная лятучая вадкасць з рэзкім пахам, якая ўтвараецца пры злучэнні спірту з кіслотамі і выкарыстоўваецца ў медыцыне, парфумерыі, прамысловасці (напр. этылавы э.);

2) самы верхні чысты і празрысты слой паветра, дзе, паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, размяшчаюцца багі;

3) вобразная назва асяроддзя, дзе распаўсюджваюцца радыёхвалі;

выйсці ў э. — пачаць перадачы па радыё.


эфірама́нія

(ад эфір + манія)

хваравітая цяга да эфіру.


эфія́льт

(н.-лац. ephialtes)

насякомае сям. іхнеўманідаў, якое трапляецца найчасцей у лясах і на высечках; адкладвае яйцы ў лічынкі вусачоў, златак, шкляніц і іншых шкодных насякомых, спрыяе аздараўленню лесу.


эфо́р

(гр. ephoros)

адзін з пяці выбраных на год народным сходам прадстаўнікоў у Стараж. Грэцыі, якія кіравалі палітычным жыццём дзяржавы.


эфузіёметр

(ад эфузія + -метр)

прыбор для аўтаматычнага вызначэння і рэгістрацыі шчыльнасці газаў шляхам вымярэння хуткасці іх выцякання праз малую адтуліну.


эфузі́ўны

(ад лац. effusio = разліванне)

вывержаны;

э-ыя пароды — магматычныя горныя пароды, якія ўтварыліся ў выніку застывання лавы на паверхні Зямлі (андэзіт, базальт, абсідыян і інш.).


эфу́зія

(лац. eftusio)

1) выліванне магмы на паверхню Зямлі ў працэсе вулканічнай дзейнасці;

2) павольнае пранікненне газаў праз малыя адтуліны.


эхеве́рыя

(н.-лац. echeveria)

травяністая расліна сям. таўсцянкавых з сакаўным зялёным лісцем і чырвонымі, чырвона-жоўтымі або аранжавымі кветкамі, пашыраная ў пустынных, паўпустынных і горных раёнах Цэнтр. Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эхі́н

(гр. echinos = вожык)

архіт. частка капітэлі дарычнай калоны ў выглядзе круглай у плане падушкі з выпуклым крывалінейным профілем.


эхінадо́рус

(н.-лац. echinodonis)

травяністая расліна сям. шальнікавых з ланцэтным лісцем і кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі культывуецца як акварыумная і аранжарэйная.


эхінакако́з

(ад эхінакок)

глісная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца паразітаваннем лічынак эхінакока.


эхінака́ктус

(н.-лац. echinocactus, ад гр. echinos = вожык + kaktos)

расліна сям. кактусавых з шарападобным калючым сцяблом і жоўтымі, радзей чырвонымі, кветкамі, пашыраная ў пустынях Мексікі і паўднёвых штатаў ЗША; вырошчваецца як дэкаратыўная.


эхінако́к

(н.-лац. echinococcus, ад гр. echinos = вожык + kokkos = зерне)

гельмінт сям. саліцёраў, паразітуе ў кішэчніку сабак, ваўкоў, лісоў, катоў, а ў лічынкавай стадыі і ў чалавека.


эхінаплутэ́ус

(ад гр. echinos = вожык + лац. pluteus = шчыт)

лічынка марскіх вожыкаў.


эхінары́нх

(ад гр. echinos = вожык + rynchos = морда, дзюба)

паразітычны калючагаловы чарвяк, які жыве ў кішэчніку пазваночных жывёл і чалавека, выклікаючы вялікія болі.


эхінастаматыдо́зы

(ад эхінастаматыды)

глісныя хваробы птушак, радзей млекакормячых, якія выклікаюцца эхінастаматыдамі.


эхінастаматы́ды

(н.-лац. echinostomatidae)

сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразітуюць у стрававальным тракце жывёл і чалавека.


эхінацы́сціс

(н.-лац. echonocystis)

травяністая расліна сям. гарбузовых з тонкімі разгалінаванымі сцёбламі, доўгачаранковым лісцем і дробнымі белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эхінацэ́я

(н.-лац. echinacea)

травяністая расліна сям. складанакветных з шурпатым ланцэтным лісцем і пурпуровымі або чырвона-карычневымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эхіно́псіс

(н.-лац. echinopsis)

травяністая расліна сям. кактусавых з шарападобным калючым сцяблом і белымі духмянымі кветкамі, што раскрываюцца ўвечары, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эхіну́ра

(н.-лац. echonuria)

гельмінт сям. акуарыідаў, паразітуе ў арганізме вадаплаўных птушак.


эхінурыёз

(ад эхінура)

глісная хвароба качак, гусей, лебедзяў і іншых вадаплаўных птушак, якая выклікаецца эхінурай.


эхіуры́ды

(н.-лац. echiurida, ад гр. echis = гадзюка + ura = хвост)

клас кольчатых чарвей; жывуць на вялікіх глыбінях у акіянах.


эцы́дый

(н.-лац. aecidium)

базідыяльны грыб сям. пукцыніевых, які развіваецца на многіх сельскагаспадарчых і дэкаратыўных раслінах.


эцю́д

(фр. étude)

1) эскізная замалёўка часткі будучага жывапіснага твора, выкананая з натуры;

2) вучэбнае маляванне з натуры (пайсці на эцюды);

3) музычны твор віртуознага характару;

4) невялікі теор літаратурнага, навуковага характару, прысвечаны аднаму пытанню;

5) практыкаванне ў музычнай, тэатральнай, шахматнай тэхніцы.


эшалані́раваць

(фр. échelonner)

размяшчаць войскі ў глыбіню, паэшалонна.


эшало́н

(фр. échelon)

1) частка размешчанага ў глыбіню баявога парадку войск або паходнай калоны;

2) чыгуначны састаў або іншы транспартны сродак для масавых перавозак спецыяльнага прызначэння.


эшафо́т

(фр. échafaud)

памост для пакарання смерцю; плаха.


эшо́льцыя

(н.-лац. eschscholzia)

травяністая расліна сям. макавых з шыза-зялёным лісцем і адзіночнымі жоўтымі, белымі, аранжавымі або ружовымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


эшэве́ны

(фр. echevins)

службовыя асобы з адміністрацыйнай і судовай функцыямі ў гарадах феадальнай Францыі.


эшэле́ты

(фр. echelette)

фіз. асобы від дыфракцыйных рашотак, якія валодаюць здольнасцю канцэнтраваць большую частку падаючага на іх струменю вылучэння.


эякуля́т

(лац. eiaculatus = выкінуты)

сперма, вывержаная самцом у час палавога акта.


эякуля́цыя

(лац. eiaculatio)

вывяржэнне семені, сакрэту семянных пузыркоў і прастаты ў самцоў жывёл і ў мужчын.


юа́нь

(кіт. juan = акруглы)

грашовая адзінка Кітая, роўная 100 фыням.


юбе́я

(н.-лац. jubaea)

дрэва сям. пальмавых з ядомымі пладамі, з соку якіх вырабляецца віно; расце на ўзбярэжжы Чылі; слановая пальма.


юбіле́й

[п.-лац. iubilaeus (annus) = юбілейны год, ад ст.-яўр. jōbēl = баран]

гадавіна якой-н. падзеі, дзейнасці якой-н. асобы, існавання ўстановы, горада, а таксама святкаванне гэтай гадавіны.


ювелі́р

(ням. Juwelier, ад ст.-ням. jubelierer)

1) майстар, які вырабляе рэчы з дарагіх металаў і каштоўных камянёў;

2) гандляр каштоўнымі рэчамі, упрыгожаннямі.


ювелі́т

(ад гал. juweel)

пластмаса, якая выкарыстоўваецца для прыгатавання вырабаў, што імітуюць рог, чарапаху, янтар.


ювена́ліі

(лац. Juvenalia)

святкаванне ў гонар багіні маладосці ў Стараж. Рыме.


ювенало́гія

(ад лац. iuvenis = малады + -логія)

навука, якая вывучае рэзервы чалавечага арганізма і шляхі захавання прымет маладосці на працягу шматгадовага жыцця.


ювена́льны

(лац. iuvenalis = юны)

непалаваспелы (параўн. пубертатны).


ювені́льнасць

(лац. iuvenilis = юны)

узроставы стан раслін у перыяд ад з’яўлення парастка да пачатку цвіцення.


ювені́льны

(лац. iuvenilis = юны);

ю-ыя фазы — непалаваспелыя (лічынкавыя і німфальныя) фазы развіцця жывёл.


ю́гендстыль

(ням. Jugendstil)

нямецкая назва стылю «мадэрн».


ю́гер

(лац. iugerum)

зямельная мера паверхні ў Стараж. Рыме, роўная 2942 м2.


юдаі́зм

(п.-лац. iudaismus, ад лац. iudaicus = яўрэйскі)

1) монатэістычная рэлігія, распаўсюджаная пераважна сярод яўрэяў; іудаізм;

2) моўны зварот, выраз, які ўласцівы яўрэйскай мове.


юдафі́л

(ад лац. iudaeus = яўрэй + -філ)

прыхільнік усяго яўрэйскага.


юдафо́б

(ад лац. iudaeus = яўрэй + -фоб)

ненавіснік яўрэяў; антысеміт.


юз

[англ. D. Hughes = прозвішча амер. вынаходцы (1831—1900)]

літарадрукавальны тэлеграфічны апарат.


ю́ка

(ісп. iuca, з індз.)

вечназялёная дрэўная расліна сям. лілейных, якая пашырана ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы, а таксама валокны гэтай расліны, з якіх вырабляюць канаты, рагожы і інш.


юлія́нскі

(лац. iulianus, ад Julius Caesar = Юлій Цэзар)

звязаны з сістэмай летазлічэння, якую ўвёў рымскі імператар Юлій Цэзар (гл. каляндар 2).


юмі́зм

[ад англ. D. Hume = прозвішча англ. філосафа (1711—1776)]

суб’ектыўна-ідэалістычнае вучэнне аб пачуццёвым вопыце, прынцыпах агнастыцызму, створанае Д. Юмам і яго паслядоўнікамі.


ю́нга

(ням. Junge = юнак)

падлетак на судне, які рыхтуецца стаць матросам.


юнгерма́нія

(н.-лац. jungermannia)

пячоначны мох сям. юнгерманіевых, які трапляецца на гнілой драўніне ў вільготных і забалочаных лясах, на аголенай глебе па берагах рэк і ручаёў.


юнгшту́рм

(ням. Jungsturm)

арганізацыя рэвалюцыйнай нямецкай моладзі, створаная ў 1924 г. для барацьбы з фашызмам.


юніёр

(лац. iunior = малодшы)

спартсмен ад 18 да 20 гадоў, які ўдзельнічае ў спаборніцтвах сваёй узроставай групы.


ю́нкер

(ням. Junker = малады дваранін)

1) выхаванец ваеннага вучылішча, якое рыхтавала афіцэраў у царскай Расіі;

2) памешчык у былой Прусіі.


юпі́тэр

(лац. Juppiter = імя вярхоўнага бога ў старажытнарымскай міфалогіі)

магутны электрычны асвятляльны прыбор, які выкарыстоўваецца пры кіназдымках.


юра́

(фр. Jura = назва гор у Францыі і Швейцарыі)

другі перыяд мезазою ў гісторыі Зямлі, які працягваўся 55—58 млн. гадоў.


ю́рскі

(ад юра);

ю. перыяд — тое, што і юра.


юрт

(цюрк. iurt)

сукупнасць уладанняў асобных татарскіх ханстваў.


ю́рта

(цюрк. jurt)

пераноснае жыллё з конусападобным дахам у качавых народаў Азіі.


юрыдыза́цыя

(ад юрыдычны)

наданне прававога характару якім-н. фактам, адносінам; перабольшанае падкрэсліванне юрыдычнага боку якога-н. пытання.


юрыды́чны

(лац. iuridicus = судовы)

1) звязаны з прававымі нормамі і іх практычным прымяненнем (напр. ю-ая дапамога);

2) звязаны з вывучэннем права (напр. ю-ая адукацыя);

3) які мае адносіны да арганізацыі работы ў галіне права (напр. ю-ая кансультацыя, ю-ыя органы).


юрысды́кцыя

(лац. iunsdictio = судаводства)

1) права праводзіць суд, рашаць прававыя пытанні;

2) круг паўнамоцтваў судовага або адміністрацыйнага органа па прававой ацэнцы канкрэтных фактаў і прымяненню прадугледжаных законам санкцый.


юрыско́нсульт

(лац. iurisconsultus = правазнавец)

службовая асоба юрыдычнай службы міністэрства, ведамства, прадпрыемства, установы, арганізацыі па практычных пытаннях права і абароны інтарэсаў гэтай арганізацыі ў юрыдычных органах.


юрыспрудэ́нцыя

(лац. iurisprudentia = веданне права)

1) сукупнасць навук аб праве, правазнаўства;

2) практычная дзейнасць юрыста.


юры́ст

(с.-лац. iurista)

спецыяліст у галіне юрыспрудэнцыі, дзеяч судовых органаў.


юсты́цыя

(лац. iustitia = справядлівасць)

1) правасуддзе, судаводства;

2) сістэма судовых устаноў.


юсцірава́ць

(ням. justieren = вывяраць, ад лац. iustus = правільны)

вывяраць механізм, прыбор (напр. ю. мікраскоп).


ют

(гал. hut = хата)

кармавая надбудова судна, дзе размешчаны жылыя каюты і службовыя памяшканні.


ю́ферс

(гал. juffers)

металічнае або драўлянае прыстасаванне для нацягвання снасцей стаячага такелажу на невялікіх прамысловых суднах.


юхт

(цюрк. juft, ад перс. ĵuft = пара)

спецыяльна вырабленая і дубленая скура коней, кароў, свіней.


юю́ба

(н.-лац. jujuba, ад ар. iuiuba)

калючая кустовая расліна сям. крушынавых з зубчастым лісцем, дробнымі жоўта-зялёнымі кветкамі і ядомымі пладамі, пашыраная ў гарах Паўд.-Усх. Еўропы, Паўд. і Усх. Азіі.


ява́нтрап

(ад яв. Java = назва вострава ў Малайскім архіпелагу + -антрап)

выкапнёвы чалавек неандэртальскага тыпу, рэшткі якога знойдзены на Яве.


ягдта́ш

(ням. Jagdtasche, ад Jagd = паляванне + Tasche = сумка)

паляўнічая сумка для дзічыны.


я́гель

(саам. jiegel)

кусцісты шэры лішайнік, які з’яўляецца асноўным кормам для паўночных аленяў зімой.


ягуа́р

(ням. Jaguar, ад тупі-гуарані jagoara)

драпежны звер сям. кашэчых з чырванавата-жоўтай поўсцю ў чорныя плямы, які водзіцца ў Амерыцы.


ядва́б

(польск. jedwab < чэш. hedvábi, ад ст.-в.-ням. gotawebbi)

уст. і паэт. шоўк.


язмі́н

(н.-лац. jasminus, ад перс. iāsāmīn)

кустовая расліна сям. каменяломнікавых з трайчастым лісцем і белымі духмянымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


як

(тыбецк. gjak)

буйная жвачная рагатая жывёла з доўгай шэрсцю на ніжняй частцы цела, якая водзіцца ў высакагорных раёнах Цэнтр. Азіі.


якабі́нія

(н.-лац. jacobinia)

вечназялёная травяністая расліна сям. акантавых з суцэльным лісцем і ружовымі, чырвонымі, жоўтымі, белымі або аранжавымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.


якабі́нцы

(ад ст.-яўр. Jakob = імя святога)

1) прадстаўнікі рэвалюцыйна-дэмакратычных слаёў Французскай рэвалюцыі 1789—1794 гг.; якія займалі памяшканне ў манастыры святога Якава ў Парыжы; дыктатура якабінцаў, устаноўленая 31 мая—2 чэрвеня 1793 г., была звергнута буйной буржуазіяй 9 тэрмідора (27 ліпеня 1794 г.; гл. тэрмідор);

2) перан. вальнадумцы.


ял

(гал. jol)

вёсельна-парусная марская шлюпка з дзвюма, трыма або чатырма парамі вёсел.


яле́й

(гр. elaion = алей)

1) аліўкавы алей, які ўжываецца ў царкоўнай службе;

2) перан. што-н. прыкра-ўгодлівае.


ям

(цюрк. jam)

гіст. паштовая станцыя на тракце, дзе праезджыя мянялі коней.


ямб

(гр. iambos)

двухскладовая вершаваная стапа з націскам на другім складзе.


ямс

(англ. yams)

травяністая расліна з багатымі на крухмал клубнямі, якая расце ў тропіках і субтропіках.


я́нкі

(англ. yankee)

мянушка амерыканцаў, ураджэнцаў ЗША.


яно́т

(рус. енот, ад лац. geneta)

драпежны звярок сям. сабачых з цёмна-жоўтым густым футрам, пашыраны ў Амерыцы; акліматызаваны ў Беларусі.


янсені́зм

[ад гал. C. Jansen = прозвішча гал. багаслова (1585—1638)]

рэлігійная рэфармісцкая плынь у каталіцкай царкве 17—18 ст., блізкая да кальвінізму.


я́нскі

[англ. K. Jansky = прозвішча амер. вучонага і вынаходцы (1905—1950)]

адзінка спектральнай шчыльнасці струменю вылучэння, якая прымяняецца ў радыёастраноміі.


янта́р

(літ. gintaras)

бурштын, акамянелая празрыстая смала хвойных дрэў жоўтага колеру розных адценняў.


я́нус

(лац. Janus = імя бога часу, усякага пачатку і канца ў старажытнарымскай міфалогіі)

перан. двурушнік.


яныча́р

(тур. yeničeri = новае войска)

1) салдат рэгулярнай прывілеяванай пяхоты ў султанскай Турцыі (да 1826 г.);

2) перан. узброены ахоўнік дэспатычнай улады, карнік, кат.


яра́нга

(чукоц. jarany)

пераноснае круглае жыллё народаў Поўначы, сцены і канічны дах якога складаюцца з драўлянага каркаса, пакрытага аленевымі шкурамі.


ярд

(англ. yard)

адзінка даўжыні ў англійскай сістэме мер, роўная 91,44 см.


ярл

(ст.-сканд. earl)

1) знатны чалавек у сярэдневяковай Скандынавіі, а пазней галава вобласці, што падпарадкоўвалася непасрэдна каралю;

2) тытул галоўнакамандуючага марскімі сіламі ў Швецыі 12—13 ст.


ярлы́к

(цюрк. jarlyk)

1) грамата ханаў Залатой Арды і крымскіх ханаў (13—15 ст.);

2) лісток на чым-н. з назвай рэчы, указаннем нумара, месца вырабу, цаны або іншых звестак (напр. багажны я.);

3) перан. уласцівасць, якасць, якая прыпісваецца каму-н. па традыцыі, звычцы (напр. вешаць я.).


ярмо́лка

(польск. jarmulka, ад тур. jahmurluk)

шапачка без аколышка з мяккага матэрыялу, якая шчыльна прылягае да галавы.


яса́к

(цюрк. jasaq)

даніна, якую ў старажытнасці плацілі падначаленыя народы татарскім ханам.


ясы́р

(тур. esir)

гіст. нявольнік, палонны.


ятага́н

(тур. jatagan)

сякучая халодная зброя з выгнутым лязом, распаўсюджаная ад 16 ст. у туркаў, арабаў і персаў.


ятраге́нія

(ад гр. iatros = урач + -генія)

хвароба, якая ўзнікае як рэакцыя на няправільна зразуметыя хворым словы або паводзіны ўрача, прачытаную медыцынскую літаратуру.


ятрамеха́ніка

(ад гр. iatros = урач + механіка)

кірунак у медыцыне 16—18 ст., прадстаўнікі якога спрабавалі растлумачыць усе фізіялагічныя і паталагічныя з’явы на аснове законаў механікі.


ятрахі́мія

(ад гр. iatros = урач + хімія)

кірунак у медыцыне 16—18 ст., прадстаўнікі якога разглядалі працэсы, што адбываюцца ў арганізме, як хімічныя з’явы, хваробы — як вынік парушэння хімічнай раўнавагі.


-ятрыя

(гр. iatreia = лячэнне)

другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае пэўную галіну медыцыны.


яфрэ́йтар

(ням. Gefreiter)

першае воінскае званне, якое прысвойваецца салдату.


я́хант

(ст.-польск. jachant < с.-в.-ням. jāchant, ад лац. hyacinthus < гр. hyakinthos)

1) даўнейшая назва рубіну і сапфіру;

2) ювелірна апрацаваны кавалачак гэтых камянёў (напр. пярсцёнак з яхантам).


я́хта

(англ. yacht, ад гал. jacht)

паруснае або маторнае судна для воднага спорту і прагулак.


яхт-клу́б

(англ. yacht-club)

спартыўная арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў, што займаюцца водным спортам (парусным, вёсельным, маторным), а таксама будынак, дзе знаходзіцца гэта арганізацыя.


яхтсме́н

(англ. yachtsman)

спартсмен, які займаецца водным спортам на яхтах.


я́шма

(тур. yešim, ад ар. yasm)

горная асадачная парода чырвонага, зялёнага, шэрага, белага або чорнага колеру, якая складаецца з дробных зерняў кварцу, выкарыстоўваецца як дэкаратыўны камень і ў мастацкіх вырабах.