а-, ан-
(
прыстаўка, якая выражае адмаўленне або адсутнасць якой
аа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «яйцо», «палавая клетка».
аага́мія
(ад аа- + -гамія)
тып палавога працэсу ў жывёл і многіх раслін, пры якім у апладненні ўдзельнічаюць буйная яйцаклетка і дробны сперматазоід або спермій (
аагене́з
(ад аа- + -генез)
ааго́ніі
(ад аа- + -гонія)
жаночыя палавыя клеткі, якія ўтвараюцца з першасных палавых клетак.
ааго́ній
(ад аа- +
жаночы палавы орган многіх водарасцяў і грыбоў, унутры якога ўтвараюцца яйцаклеткі.
аа́зіс
(
1) месца ў пустыні, дзе ёсць вада і расліннасць;
2)
аалі́ты
(ад аа- + -літ)
мінеральныя ўтварэнні з кальцыту, даламіту, вокіслаў жалеза, марганцу ў выглядзе дробных акруглых зярнят канцэнтрычнай або радыяльна-прамяністай будовы.
аало́гія
(ад аа- + -логія)
раздзел арніталогіі, які вывучае яйцы тушак.
ааміцэ́ты
(ад аа- + -міцэты)
клас ніжэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне ааспорамі і зааспорамі, пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, Паўн. Амерыцы; сапратрофы і паразіты.
аарты́т
(ад аорта)
ааспо́ры
(ад аа- + споры)
аднаклетачныя споры, якія развіваюцца з аплодненых яйцаклетак у некаторых водарасцяў і грыбоў.
аафары́т
(ад
аацысты́дыум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
аацы́сціс
(ад аа- +
аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць
аацы́ты
(ад аа- + -цыты)
жаночыя палавыя клеткі ў перыяд аагенезу.
абажу́р
(
каўпак на лямпе для адлюстравання святла і для засцярогі вачэй ад яго яркасці.
аба́з
(
дробная сярэбраная манета, распаўсюджаная даўней на Каўказе.
аба́зія абазі́я
(
аба́к, аба́ка
(
1)
2) лічыльная дошка ў старажытных грэкаў і рымлян.
абака́
(
манільскае канаплянае валакно, якое выкарыстоўваецца для вырабу карабельных канатаў.
абалі́цыя
(
1) скасаванне закону, рашэння;
2)
абаліцыяні́зм
(
1) грамадскі рух за адмену якога
2) рух за адмену рабства неграў у ЗША ў 18 — 19ст.
абаліцыяні́ст
(
1) прыхільнік адмены якога
2) удзельнік руху за адмену рабства неграў у ЗША ў 18 — 19
абандо́н
(
адмова судна- або грузаўладальніка ад сваіх правоў на застрахаваную маёмасць на карысць страхавой арганізацыі пры ўмове, калі апошняя выплаціць яму поўную страхавую суму.
абанеме́нт
(
1) права на карыстанне пэўны час чым.
2) аддзел бібліятэкі, дзе кнігі выдаюцца на дом.
абане́нт
(
1) асоба, якая карыстаецца абанементам, 2) асоба або ўстанова, якія маюць тэлефон.
абані́раваць
(
атрымліваць што
абара́льны
(ад
абарда́ж
(
даўнейшы спосаб марской бітвы — счэпліванне з варожым суднам для рукапашнага бою.
абарты́ўны
(
1) накіраваны на спыненне якога
2)
абарыге́ны
(
1) карэнныя жыхары якой
2) тое, што і аўтахтоны 1.
аба́т
(
1) настаяцель каталіцкага мужчынскага манастыра;
2) каталіцкі святар у Францыі.
абаты́са
(
настаяцельніца каталіцкага жаночага манастыра.
аба́цтва
(ад абат)
каталіцкі манастыр з належнымі яму ўладаннямі, якім кіруе абат або абатыса.
абве́р а́бвер
(
орган ваеннай разведкі і контрразведкі Германіі ў 1919 — 1944 гг.
абдаміна́льны
(
абдо́мен
(
брушка, задні аддзел цела некаторых членістаногіх,
абду́ктар
(
абду́кцыя
(
1)
2)
абдыкава́ць
(
адрачыся ад прастолу, адмовіцца ад улады, пасады або сану.
абдыка́цыя
(
адрачэнне ад прастолу, адмаўленне ад улады, пасады або сану.
аб’е́кт
(
1) усё тое, што складае частку знешняга, матэрыяльнага свету;
2) факт, прадмет, з’ява, якія трэба вывучыць, разгледзець (
3) прадпрыемства, будоўля, асобны ўчастак чаго
4)
аб’ектыва́цыя
(ад
тое, што і аб’ектывізацыя.
аб’ектывіза́цыя
(ад с.-лац obiectivus = які адносіцца да прадмета)
выражэнне чаго
аб’ектыві́зм
(ад
1) прынцп тлумачэння з’яў грамадскага жыцця, які абмяжоўваецца канстатаваннем пэўных фактаў, з’яў і падзей без аналізу іх прычын;
2) тое, што і аб’ектыўнасць 2.
аб’екты́ў
(
частка аптычнага прыбора (
аб’екты́ўнасць
(ад аб’ектыўны)
1) існаванне аб’екта незалежна ад свядомасці; прыналежнасць да аб’ектыўнай рэальнасці;
2) адпаведнасць аб’ектыўнай рэчаіснасці, адсутнасць суб’ектывізму ў разважанні пра што
аб’екты́ўны
(
1) незалежны ад чалавечай свядомасці (
2) праўдзівы, бесстаронні, непрадузяты (
абелі́ск
(
помнік у гонар якой
абелі́т
(ад
выбуховая сумесь з амоніевай салетры, дынітрабензолу і кухоннай солі.
абера́цыя
(
1)
2)
3)
4)
аберто́н
(
абза́ц
(
1) водступ управа (чырвоны радок) у пачатку тэксту або яго часткі;
2) адносна закончаная ў сэнсавых адносінах частка тэксту ад аднаго чырвонага радка да наступнага.
абзе́тцэр
(
многакаўшовы экскаватар для выемкі і перамяшчэння пустых парод на адвалах кар’ераў.
абісалі́ты
(ад
абіса́ль
(ад
зона найбольшых марскіх глыбінь (звыш 2000 м), дзе вада мае пастаянную тэмпературу, салёнасць і шчыльнасць.
абіса́льны
(ад абісаль)
глыбакаводны (
абісапелагія́ль
(ад
самыя глыбокія, прыдонныя пласты тоўшчы вады, куды ніколі не пранікаюць сонечныя прамяні.
абісапелі́ты
(ад
усе віды асадачных адкладаў, якія ўтвараюцца на глыбіні звыш 2000 м.
абісафі́лы
(ад
марскія жывёлы, якія жывуць у зоне вялікіх глыбінь (звыш 2000 м).
абітурые́нт
(
той, хто паступае ў сярэднюю спецыяльную або ў вышэйшую навучальную ўстанову.
абіцы́н
(ад А, В, С, назваў літар
лекавы прэпарат, які з’яўляецца сумессю глюказідаў А, В і С, што здабываюцца з лісця наперстаўкі шарсцістай; прымяняецца пры сардэчнай недастатковасці.
абіягене́з
(ад а- + біягенез)
тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой зародкі жывых істот утварыліся ў выніку ўскладнення рэчываў неарганічнай матэрыі (
абіяге́нны
(ад а- + біягенны)
абіяты́чны
(ад а- + біятычны)
неарганічны або пазбаўлены жыцця;
абіяці́н
(ад
вуглевадарод, які здабываецца са смалы хвойных дрэў і выкарыстоўваецца замест бензіну як растваральнік.
аблакці́раваць
(
праводзіць аблакціроўку.
аблакціро́ўка
(ад аблакціраваць)
спосаб прышчэплівання раслін (дрэў, кустоў) зрошчваннем галінак без аддзялення іх ад ствалоў.
абла́стыка
(ад а- +
сукупнасць прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў час выдалення пухлін, каб перашкодзіць іх рэцыдывам і імплантацыі клетак у ране.
аблі́га
(
1) сума запазычанасці па вэксалях, 2) банкаўскія кнігі асабістых рахункаў, у якіх улічваецца запазычанасць па вэксалях.
абліга́та
(
абавязковая для выканання партыя суправаджальнага інструмента ў музычным ансамблі.
абліга́тны
(
абавязковы, які пастаянна трапляецца (
абліга́цыя
(
каштоўная папера, якая дае яе трымальніку даход у выглядзе працэнтаў ад яе намінальнай вартасці або выйгрышу.
аблі́ква
(
рыба
аблітэра́цыя
(
1) зарастанне поласці або прасвету якога
2) сплюшчванне раслінных клетак і тканак,
абляты́ў
[
абля́ут
(
абля́цыя
(
1) змяншэнне масы ледніка або снежнага покрыва ў выніку раставання ці выпарэння;
2) вынас масы з паверхні цвёрдага цела патокам гарачых газаў,
або́л
(
1) вагавая адзінка, а таксама дробная сярэбраная або медная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 1/6 драхмы;
2) дробная манета вартасцю 1/2 дынара ў заходнееўрапейскіх краінах перыяду феадалізму.
або́рт
(
дачаснае самаадвольнае або наўмыснае спыненне цяжарнасці.
а́бра
(
тое, што і сіндэсмія.
абрага́цыя
(
скасаванне ўстарэлага закону.
абразі́вы
(
дробназярністыя ці парашкападобныя рэчывы вялікай цвёрдасці (алмаз, карунд, наждак), якія выкарыстоўваюцца пры механічнай апрацоўцы металаў, шкла і
абра́зія
(
1)
2)
абракада́бра
(
1) магічная формула, таямнічае слова, якому прыпісвалася цудадзейная сіла;
2) бяссэнсавы, незразумелы набор слоў.
абру́пцыя
(
абрые́та
(
травяністая расліна
абрыкаці́н
(
абрыкосавы лікёр.
абрыко́с
(
пладовае дрэва
абры́с
(
1) лінія, якая ачэрчвае знешнюю форму прадмета; контур;
2)
3) контур малюнка на празрыстым матэрыяле для пераносу на літаграфскі камень;
4)
абрэвіяту́ра
(
1) складанаскарочанае слова, утворанае з пачатковых частак, пачатковых літар або гукаў некалькіх слоў;
2) знакі скарачэння ў нотным пісьме.
абрэвія́цыя
(
1) утварэнне абрэвіятур;
2) скарачэнне індывідуальнага развіцця органаў або іх частак у жывёльных арганізмаў.
абрэжэ́
(
выпіс з твора, скарочаны пераказ.
абрэ́к
(
абсалю́т
(
1) тое, што ні ад чаго не залежыць;
2) вечная, нязменная першааснова свету (дух, бог, ідэя) у ідэалістычнай філасофіі і рэлігіі.
абсалю́тны
(
1) безадносны, узяты без параўнання з чым
2) неабмежаваны, поўны;
абсалютызава́ць
(ад
рабіць безумоўным, безадносным, даводзіць да абсалюту.
абсалютыза́цыя
(ад
давядзенне да абсалюту.
абсалюты́зм
(
форма дзяржаўнага кіравання, пры якой вярхоўная ўлада поўнасцю належыць адной асобе, неабмежаваная манархія, самадзяржаўе.
абсалю́цыя
(
1) пастанова суда, якая вызваляе падсуднага ад пакарання;
2) адпушчэнне грахоў (у католікаў).
абса́нс
(
раптоўны кароткачасовы несвядомы стан, які ўзнікае пры некаторых формах эпілепсіі.
абсарбе́нты
(
рэчывы, здольныя да абсорбцыі 1.
абсарбі́раваць
(
абсе́нт
(
спіртны напітак, горкая настойка на палыне.
абсентэі́зм
(ад
1) ухіленне ад выканання грамадскіх абавязкаў,
2) форма землеўладання, пры якой землеўласнік, не маючы непасрэдных адносін да вытворчасці, атрымлівае даход у выглядзе рэнты.
абсервато́рыя
(
навуковая ўстанова, у якой з дапамогай спецыяльных прыбораў вядуцца астранамічныя, геафізічныя, метэаралагічныя назіранні.
абсерва́цыя
(
1) уважлівае нагляданне, сачэнне, агляд, 2) назіранне на працягу пэўнага тэрміну над ізаляванымі ў спецыяльным памяшканні здаровымі людзьмі, якія маглі мець кантакт з хворымі;
3) вызначэнне месцазнаходжання судна па берагавых прадметах або па нябесных свяцілах.
абсе́сіі
(
міжвольныя думкі, успаміны, сумненні, якія суправаджаюцца ўсведамленнем іх хваравітасці і цяжкім пачуццём неадольнасці.
абсі́дыя
(
грыб
абсідыя́н
[
шклопадобная вулканічная горная парода чырвонага, чорнага або шэрага колеру; выкарыстоўваецца ў будаўніцтве і ювелірнай справе.
абскура́нт
(
прыхільнік абскурантызму, рэакцыянер, цемрашал.
абскуранты́зм
(ад
крайне рэакцыйныя, варожыя адносіны да асветы, навукі, прагрэсу, да ўсяго новага і перадавога; цемрашальства
абсо́рбер
(
апарат для правядзення абсорбцыі 1.
абсо́рбцыя
(
1)
3) усмоктванне рэчываў, у прыватнасці лекавых сродкаў.
абсталява́ць
(
1) забяспечыць патрэбнымі інструментамі, прыладамі, механізмамі;
2) набыць абстаноўку, мэбляваць;
3) прыстасаваць для чаго
абстрагава́ць
(
адкідаць у думках неістотныя ўласцівасці, сувязі прадмета, з’явы і выдзяляць яго асноўныя, заканамерныя прыкметы.
абстра́ктны
(ад
адцягнены, заснаваны на абстракцыі.
абстра́кцыя
(
1) адцягненне ў думках ад неістотных уласцівасцей, якасцей, сувязяў прадметаў ці з’яў з мэтай выдзеліць іх найбольш істотныя прыкметы;
2) адцягненае паняцце, тэарэтычнае, навуковае абагульненне.
абстракцыяні́зм
(ад абстракцыя)
плынь у выяўленчым мастацтве 20
абстракцыяні́ст
(ад абстракцыянізм)
прадстаўнік абстракцыянізму.
абстру́кцыя
(
від пратэсту, метад барацьбы, дзеянні, учынкі асоб ці калектываў, накіраваныя на зрыў якога
абструкцыяні́зм
(ад абструкцыя)
сістэма палітычнай барацьбы шляхам абструкцый.
абструкцыяні́ст
(ад абструкцыянізм)
прыхільнік ці непасрэдны ўдзельнік абструкцыі.
абстыне́нт
(
асоба, якая ўстрымліваецца ад чаго
абстыне́нцыя
(
1) поўнае ўстрыманне ад ужывання спіртных напіткаў;
2) палавое ўстрыманне.
абстэнцыяні́сты
(ад лац abstentio = устрыманне)
прыхільнікі сектанцкай тактыкі байкоту парламенцкіх выбараў у краінах Зах. Еўропы.
абсу́рд
(
недарэчнасць, бязглуздзіца.
абсцы́са
(
абсцэ́с
(
абтура́тар
(
1) прыстасаванне ў затворах гармат, якое не дапускае прарыву парахавых газаў пры выстрале;
2) затвор, які перыядычна перакрывае светлавы паток у кіназдымачных, кінапраекцыйных, фотаэлектронных і іншых апаратах.
абтура́цыя
(
абулі́чны
(ад абулія)
абулі́я
(
абутыло́н
(
кустовая або травяністая расліна
абца́с
(
цвёрдая набойка на падэшве абутку пад пятой.
а́бцуг
(
шлак, які ўтвараецца пры выплаўцы з веркблею золата, серабра і волава.
абцугі́
(
1) прылада для захоплівання і заціскання кавалкаў металу, выцягвання цвікоў;
2)
абша́р
(
1) неабсяжная прастора, разлегласць;
2) участак вялікіх памераў.
абшла́г
(
адварот на канцы рукава; наогул ніжняя частка рукава.
абштры́х
(
шлак, які ўтвараецца пры ачыстцы свінцу ад прымесей мыш’яку і сурмы.
абэві́ль
(
археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, пачатковы этап эпохі ашэль.
абэ́рак
(
польскі народны танец, які выконваецца ў хуткім тэмпе.
абэ́ржа
(
прасторная хата, вялікі будынак.
аб’юра́цыя
(
публічнае адрачэнне ад веры або ад сваіх перакананняў.
авагене́з
(ад
тое, што і аагенез.
авака́да
(
пладовае дрэва
ава́л
(
выпуклая замкнутая крывая лінія без вуглавых пунктаў, падобная да лініі падоўжанага разрэзу яйца.
авалі́ст
(ад аваль)
асоба, якая дала вэксальнае паручыцельства,
ава́ль
(
вэксальнае паручыцельства, зробленае трэцяй асобай у выглядзе асобнага гарантыйнага запісу.
ава́льны
(ад авал)
які мае форму авала.
аваме́тр
[ад а(мпер) + ва(льт) -метр]
тое, што і ампервольтомметр.
аванбе́к
(
перасоўнае металічнае мацаванне замкнёнай цыліндрычнай або авальнай формы; выкарыстоўваецца пры шахтавых работах у нястойкіх пародах і пад рэчышчамі.
аванга́рд
(
1) частка войска, якая знаходзіцца ўперадзе галоўных сіл у паходзе і пры наступленні, 2)
аванга́рдны
(ад авангард)
які адносіцца да авангарда, знаходзіцца ўперадзе іншых, перадавы.
авангарды́зм
(
абагульненая назва мастацкіх кірункаў, якім уласцівы разрыў з традыцыяй рэалістычнага мастацкага вобраза, пошукі новых сродкаў выяўлення і фармальнай структуры твора; у сваіх крайніх формах змыкаецца з дэкадэнцтвам, мадэрнізмам, абстрактным мастацтвам.
авангарды́ст
(ад авангардызм)
прыхільнік авангардызму.
аванза́ла
(ад
пярэдняя зала, пакой перад галоўнай залай у грамадскіх будынках.
аванка́мера
(ад
1) прыбудова ў пярэдняй частцы водазаборнай плаціны, а таксама водны ўчастак непасрэдна перад машыннай залай электрастанцыі;
2) тое, што і фаркамера.
аванло́жа
(ад
аванпо́рт
(
вонкавая частка воднай прасторы порта або гавані, зручная для стаянкі суднаў на якары, пагрузкі і разгрузкі іх.
аванпо́ст
(
вартавы пост, які выстаўляецца наперадзе войск, калі яны знаходзяцца недалёка ад праціўніка.
ава́нс
(
грашовая сума, якая выдаецца папярэдне ў лік заработнай платы, за выкананыя работы і зробленыя паслугі.
авансава́ць
(
даваць аванс.
авансцэ́на
(
аванта́ж
(
аванта́жны
(ад
аванту́ра
(
рызыкоўная падазроная справа, распачатая без уліку рэальных умоў і магчымасцей з надзеяй на выпадковы поспех.
авантуры́зм
(ад
дзейнасць, заснаваная на рызыкоўных падазроных учынках, з мэтай дасягнуць лёгкага поспеху, выгады; схільнасць да авантур.
авантуры́н
(
1) разнавіднасць дробназярністага кварцу пераважна бура-чырвонага колеру; выкарыстоўваецца для мастацкіх і ювелірных вырабаў;
2) гатунак шкла.
авантуры́ст
(ад
чалавек, схільны да авантур, беспрынцыповы дзялок, прайдзісвет.
аванты́тул
(ад
першая старонка кнігі, якая папярэднічае тытулу.
ава́рыя
(
1) моцнае пашкоджанне якога
2)
аварыя́льны
(ад
які адносіцца да яечніка.
аваско́п
(ад
прыбор для вызначэння свежасці яец прасвечваннем.
ава́цыя
(
бурныя, працяглыя апладысменты, якія суправаджаюцца радаснымі воклічамі, з выпадку адабрэння чаго
авеню́
(
шырокая вуліца, абсаджаная з абодвух бакоў дрэвамі (у Францыі, Англіі, ЗША).
авераі́зм
(ад
кірунак у заходнееўрапейскай філасофіі 13 — 16
авера́рм
(
спосаб плавання на баку.
авердра́фт
(
форма кароткатэрміновага крэдытавання, якая практыкуецца банкамі.
аверло́к
(
краеабкідальная швейная машына пяцельнага шыўка, дзе адна з петляў агінае край зрэзу дэталі; выкарыстоўваецца пры пашыве вырабаў з трыкатажнага палатна.
аве́рс
(
правы (галоўны) бок манеты, медаля, банкноты.
аве́рсія
(
адна з цяжкіх формаў сексуальнай дысфункцыі, стан, процілеглы лібіда.
аверсо́лд
(
сітуацыя рэзкага зніжэння цэн на які
авершо́т
(
інструмент для захоплівання бурыльных труб, што засталіся ў свідравіне.
авершта́г
(
паварот паруснага судна, калі яно пераходзіць на другі галс супраць ветру.
аве́ста
(ад
зборнік свяшчэнных кніг зораастрызму.
авіа́ль
[ад аві(я)- + ал(юміній)]
сплаў алюмінію пераважна з магніем, крэмніем і меддзю, які вызначаецца высокай пластычнасцю, антыкаразійнай трываласцю.
аві́днасць
(ад
уласцівасць антыгенаў i антыцел, якая вызначае трываласць звязвання камплементарных участкаў іх малекул.
авіе́тка
(
аві́за1
(
1) паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі, 2)
аві́за2
(
невялікі быстраходны ваенны карабель для разведвальнай і пасыльнай службы.
авізава́ць
(
аві́зм
(ад
кірунак у біялогіі 17 — 18
аві́ста
(
надпіс на вэксалі, які сведчыць, што гэты дакумент можа быць аплачаны пасля прад’яўлення або праз пэўны тэрмін.
аві́сты
(ад
прыхільнікі авізму (
авітаміно́з
(ад а- + вітаміны)
хвароба, якая развіваецца пры адсутнасці або недахопе вітамінаў у ежы.
авітэліно́з
(
хвароба авечак і коз, якая выклікаецца стужачнымі чарвямі, што паразітуюць у кішэчніку (
авіфа́уна
(ад
тое, што і арнітафауна.
авіцы́ды
(ад
хімічныя рэчывы, якія згубна дзейнічаюць на яйцы насякомых і кляшчоў.
авія-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «авіяцыйны».
авіяба́за
(ад авія- + база)
аэрадром са складамі, майстэрнямі і абслуговымі падраздзяленнямі, якія забяспечваюць дзеянні авіяцыі.
авіябіле́т
(ад авія- + білет)
дакумент, які дае права праезду на пасажырскім самалёце.
авіябо́мба
(ад авія- + бомба)
снарад абцякаемай формы, які скідваецца з самалёта або іншага лятальнага апарата для паражэння наземных, марскіх і паветраных цэляў.
авіябрыга́да
(ад авія- + брыгада)
злучэнне з некалькіх эскадрылляў ваенных самалётаў.
авіягарызо́нт
(ад авія- + гарызонт)
гараскапічны прыбор для вызначэння становішча самалёта ў прасторы адносна гарызонту.
авіядэса́нт
(ад авія- + дэсант)
войска, перакінутае паветраным транспартам у тыл праціўніка для ўдзелу ў баявых аперацыях.
авіякампа́нія
(ад авія- + кампанія)
авіятранспартнае прадпрыемства, якое ажыццяўляе міжнародныя і ўнутраныя паветраныя зносіны.
авіяканстру́ктар
(ад аві́я- + канструктар)
канструктар лятальных апаратаў і рухавікоў да іх.
авіяклу́б
(ад авія- + клуб)
спартыўны клуб, які аб’ядноўвае аматараў авіяцыйнага спорту.
авіяко́мпас
(ад авія- + компас)
аэранавігацыйная прылада, якая паказвае курс лятальнага апарата адносна магнітнага і геаграфічнага мерыдыянаў, зададзенага напрамку ці напрамку на радыёмаяк.
авіялі́нія
(ад авія- + лінія)
пастаянны маршрут транспартных самалётаў паміж двума або некалькімі населенымі пунктамі.
авіямадэлі́зм
(ад авія- + мадэлізм)
канструяванне, пабудова і запуск мадэляў лятальных апаратаў.
авіямато́р
(ад авія- + матор)
рухавік лятальнага апарата.
авіяметэаста́нцыя
(ад авія- + метэастанцыя)
метэастанцыя, прызначаная для абслугоўвання ваеннай і грамадзянскай авіяцыі (
авіямеха́нік
(ад авія- + механік)
спецыяліст, які назірае за работай лятальных апаратаў і правільным іх выкарыстаннем.
авіяпа́рк
(ад авія- + парк)
сукупнасць лятальных апаратаў на аэрадроме.
авіяпасажы́р
(ад авія- + пaсажыр)
асоба, якая робіць паездку на самалёце.
авіяпо́шта
(ад авія- + noшта)
перавозка паштовых адпраўленняў паветраным шляхам, а таксама самі гэтыя адпраўленні, калі іх дастаўляюць самалётам.
авіясекста́нт
(ад авія- + секстант)
секстант, які прымяняецца ў авіяцыі.
авія́тар
(
той, хто займаецца лётнай справай, лётчык.
авіятра́нспарт
(ад авія- + транспарт)
1) сродкі перавозу паветраным шляхам пасажыраў, грузаў, пошты;
2) ваенны карабель для перавозкі самалётаў.
авіятра́са
(ад авія- + траса)
паласа зямной паверхні, над якой праходзіць авіялінія.
авіятэ́хніка
(ад авія- + тэхніка)
галіна тэхнікі, звязаная з выкарыстаннем лятальных апаратаў, ix рухавікоў і аснашчэння.
авіяцы́ды
(ад
хімічныя рэчывы (заацыды) для барацьбы са шкоднымі птушкамі.
авія́цыя
(
1) тэорыя і практыка лятання на апаратах, цяжэйшых за паветра (самалётах, верталётах, планёрах);
2) сукупнасць ваенных або грамадзянскіх лятальных апаратаў (самалётаў, верталётаў і
авіяэскадры́лля
(ад авія- + эскадрылля)
падраздзяленне ў авіяцыі, якое складаецца з некалькіх звёнаў самалётаў.
аво́ід
(ад
авуа́ры
(
1) грашовыя сродкі, чэкі, вэксалі, акрэдытывы, якімі праводзяць плацяжы;
2) сродкі банка ў замежнай валюце на яго рахунках у замежных банках;
3) уклады прыватных асоб і арганізацый у банках.
авуля́рыя
(
недасканалы грыб
авуля́цыя
(
выхад даспелай жаночай палавой клеткі з яечніка.
авункула́т
(ад
звычай у некаторых народаў (
а́га
(
жывёла
ага́
(
1) вайсковы тытул у Асманскай імперыі;
2) ветлівы зварот у сучаснай Турцыі.
ага́ва
(
дрэвападобная расліна
агальматалі́т
(ад
дробназярністая горная парода белага, шэрага, бура-жоўтага або зялёнага колеру, якая складаецца з пірафіліту з рознымі прымесямі; выкарыстоўваецца ў дэкаратыўным мастацтае.
агамаго́нія
(ад
бясполае размнажэнне арганізмаў шляхам дзялення або пачкавання.
агамі́чны
(
агамі́я
(
1) бясшлюбнасць;
2)
ага́мны
(
які размнажаецца без апладнення (аб ніжэйшых раслінах і жывёлах).
ага́мы
(
сямейства яшчарак, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 300 відаў; вядуць наземны, скальны або надрэўны спосаб жыцця, многія здольныя змяняць афарбоўку цела.
аганізава́ць
(
быць у стане агоніі, канаць.
агані́стыкі
(
дэмакратычная хрысціянская секта ў рымскай Афрыцы ў 4 — 5
агані́чны
(ад а- +
агапа́нтус
(
травяністая расліна
ага́р
(
сумесь поліцукрыдаў, якая атрымліваецца з марскіх водарасцяў; выкарыстоўваецца ў кандытарскай прамысловасці і як харчавальнае асяроддзе для вырошчвання бактэрый.
агарафо́бія
(ад
паталагічны страх перад прастораю.
Агасфе́р
(
ага́т
(
разнавіднасць халцэдону са слаістым размеркаваннем афарбоўкі; выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе.
ага́ціс
(
вечназялёнае хвойнае дрэва
агеле́на
(
павук
агене́зія
(ад а- +
тое, што і аплазія.
аге́нт
(
1) асоба, упаўнаважаная арганізацыяй, установай, прадпрыемствам для выканання службовых даручэнняў, асобых заданняў (
2) чый
3) супрацоўнік вышукной або разведвальнай службы;
4) прычына, якая выклікае тыя або іншыя з’явы ў прыродзе.
агенту́ра
(
1) сукупнасць агентаў якой
2) сетка агентаў, якая ствараецца разведвальнай службай для збірання сакрэтных звестак і правядзення падрыўной работы.
аге́нцтва
(ад агент)
1) прадстаўніцтва, аддзяленне якой
2) установа інфармацыйнага, пасрэдніцкага характару.
агера́тум
(
травяністая расліна
агеўзі́я
(ад а- +
страта смакавых адчуванняў.
агітава́ць
(
1) займацца агітацыяй, прапагандаваць што
2) пераконваць у чым
агіта́тар
(
асоба, якая займаецца агітацыяй.
агіта́цыя
(
1) палітычная дзейнасць, звязаная з уздзеяннем на свядомасць і настрой мас шляхам распаўсюджання (вусна і праз друк) праграмных ідэй, лозунгаў;
2)
агіягра́фія
(
жанр царкоўна-рэлігійнай літаратуры, апавяданні пра жыццё святых.
агламера́т
(
1) рыхлае скапленне розных горных парод і мінералаў;
2)
агламера́цыя
(ад
1) мет. атрыманне вялікіх кавалкаў з рыхлых дробных руд, пылападобных матэрыялаў шляхам спякання;
2) утварэнне скапленняў мікраарганізмаў у вадкасці;
3) зліццё гарадоў і іншых населеных пунктаў у адно гарадское пасяленне.
аглапары́т
[ад
будаўнічы матэрыял порыстай структуры.
аглюцінаге́ны
[ад аглюцін(ацыя) + -ген]
рэчывы, якія патрэбны для ўтварэння аглюцінінаў.
аглюцінаты́ўны
(ад аглюцінацыя)
звязаны з аглюцінацыяй;
аглюціна́цыя
(
1)
2)
аглюціні́ны
(
рэчывы, якія ўтвараюцца ў крыві чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і выклікаюць аглюцінацыю.
агматы́т
(ад
разнавіднасць мігматыту, падобная на брэкчыю.
агнастыцы́зм
(
філасофскае вучэнне, якое адмаўляе магчымасць пазнання навакольнага свету і яго заканамернасцей (
агна́ты1
(
1) члены старажытнарымскай сям’і, якія паходзілі па мужчынскай лініі ад аднаго родапачынальніка, а таксама тыя, якія ўваходзілі ў сям’ю пры ўсынаўленні або шлюбе (
2) кроўныя сваякі-мужчыны германскай сям’і, звязаныя паходжаннем па мужчынскай лініі.
агна́ты2
(
надклас ніжэйшых пазваночных жывёл; прымітыўныя рыбападобныя марскія і прэснаводныя арганізмы без сківіц і парных канечнасцей; бяссківічныя.
агно́зія
(
парушэнне працэсаў распазнавання прадметаў, з’яў у выніку паражэння кары галаўнога мозга.
агно́стык
(ад
прыхільнік агнастыцызму.
аго́гіка
(ад
адхіленне і змены ў тэмпе выканання музычнага твора для ўзмацнення мастацкай выразнасці.
аго́н
(
спаборніцтва, у тым ліку і музычнае (у спевах, ігры на кіфары), якое арганізоўвалася ў час урачыстых гульняў у Стараж. Грэцыі.
аго́нія
(
1) перадсмяротныя пакуты, кананне;
2)
аго́ра
(
гандлёвы пляц і месца народных сходаў у старажытнагрэчаскіх гарадах.
агра-
(
першая састаўная частка складанаскарочаных слоў, якая адпавядае паняццю «агранамічны».
аграба́за
(ад агра- + база)
апорны пункт для забеспячэння і абслугоўвання агранамічных патрэб.
аграбіягеацэно́з
(ад агра- + біягеацэноз)
няўстойлівая экасістэма з натуральным або штучна створаным біятычным згуртаваннем, што дае сельскагаспадарчую прадукцыю (
аграбіяло́гія
(ад агра- + біялогія)
навука аб агульных біялагічных заканамернасцях, якія дзейнічаюць у земляробстве.
аграбіяцэно́з
(ад агра- + біяцэноз)
згуртаванне раслін, жывёл і мікраарганізмаў, створанае ў выніку дзейнасці чалавека ў пасевах і пасадках культурных раслін.
аграва́цыя
(
перабольшванне хворым сімптомаў захворвання.
агракамбіна́т
(ад агра- + камбінат)
прадпрыемства па зборы і апрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі.
агракліматало́гія
(ад агра- + кліматалогія)
раздзел кліматалогіі, які вывучае клімат як фактар сельскагаспадарчай вытворчасці.
агракульту́ра
(ад агра- + кулыпура)
сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне культуры земляробства.
аграландша́фт
(ад агра- + ландшафт)
антрапагенны ландшафт, на большай частцы тэрыторыі якога прыродная расліннасць заменена аграбіяцэнозамі.
аграма́нт
(
аздабленне штор, мяккай мэблі, зробленае з плеценага шнура.
аграматы́зм
(ад
парушэнне моўнай дзейнасці ў выніку паражэння пэўных зон кары галаўнога мозгу.
аграмеліяра́цыя
(ад агра- + меліярацыя)
сістэма асушальных або арашальных мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне ўрадлівасці глебы.
аграметэарало́гія
(ад агра + метэаралогія)
раздзел метэаралогіі, які вывучае атмасферныя ўмовы, што маюць значэнне для сельскагаспадарчай вытворчасці.
аграмі́німум
(ад агра- + мінімум)
мінімум агранамічных ведаў, неабходных для работы ў сельскай гаспадарцы.
аграно́м
(
спецыяліст у галіне аграноміі.
аграно́мія
(
навука пра земляробства.
агранулацыто́з
(ад а- + гранула + -цытоз)
хвароба, пры якой значна змяншаецца колькасць або поўнасцю адсутнічаюць агранулацыты.
агранулацы́ты
(ад а- + гранулацыты)
лейкацыты (лімфацыты i манацыты), якія не змяшчаюць у цытаплазме бялковых гранул (
аграпрапага́нда
(ад агра- + прапаганда)
прапаганда сельскагаспадарчых ведаў.
агра́рны
(
1) звязаны з уладаннем зямлёй і землекарыстаннем (
2) які характарызуецца перавагай сельскагаспадарчай вытворчасці (
агра́рый
(
1) буйны землеўладальнік, памешчык;
2) член аграрнай палітычнай партыі;
3) спецыяліст па аграрных пытаннях, аграрнік.
аграсфе́ра
(ад агра- + сфера)
частка біясферы, якую складаюць культурныя расліны, свойскія жывёлы і падрыхтаваная пад сельскагаспадарчыя культуры глеба.
агратэ́хніка
(ад агра- + тэхніка)
сістэма прыёмаў вырошчвання сельскагаспадарчых культур.
агра́ф
(
каштоўная спражка або засцежка на адзенні.
аграфі́зіка
(ад агра- + фізіка)
навука пра фізічныя ўласцівасці грунтоў, фізічныя метады даследавання знешніх умоў жыцця раслін і фізічныя працэсы іх жыццядзейнасці.
аграфітацэно́з
(ад агра- + фітацэноз)
згуртаванне раслін, штучна створанае чалавекам (
агра́фія
(ад а- + -графія)
страта здольнасці пісаць у сувязі з паражэннем пэўных аддзелаў кары галаўнога мозгу.
аграфо́н
(ад агра- + фонх)
стан глебы, які ўплывае на ўраджай сельскагаспадарчых культур.
аграхі́мія
(ад агра- + хімія)
навука пра хімічныя і біяхімічныя працэсы, якія працякаюць у глебе і раслінах, пра жыўленне раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і хімічных сродкаў абароны раслін з мэтай атрымання высокіх устойлівых ураджаяў.
аграцэно́з
(ад агра- + -цэноз)
тое, што і аграбіяцэноз.
аграэкало́гія
(ад агра- + экалогія)
раздзел прыкладной экалогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя на прадукцыйнасць культурных раслін.
агро́цыбе
(
шапкавы базідыяльны грыб
агру́мавы
(ад
агрэга́т
(
1) спалучэнне рознатыповых машын, апаратаў у адну канструкцыю для сумеснай работы (
2) асобная, вузлавая частка складанай машыны,
3) сукупнасць мінералаў, якія складаюць горную пароду;
4) рэчыва, утворанае механічным спалучэннем аднародных або разнародных частак.
агрэгатава́ць
(ад агрэгат)
1) кампанаваць машыны або комплексы машын з уніфікаваных агрэгатаў;
2) аб’ядноўваць якія
агрэга́тны
(
1) сабраны ў цэлае, сукупны, сумарны;
2) звязаны з фізічным станам рэчыва (цвёрдага, вадкага, газападобнага).
агрэга́цыя
(
працэс спалучэння, збірання ў цэлае.
агрэжэ́
(
вучоная ступень у Францыі, Бельгіі, якая дае права выкладаць у ліцэях і на гуманітарных і прыродазнаўчых факультэтах універсітэтаў.
агрэма́н
(
папярэдняя згода дзяржавы прыняць асобу, прапанаваную іншай дзяржавай у якасці яе дыпламатычнага прадстаўніка.
агрэ́сар
(
той, хто ажыццяўляе разбойны напад; захопнік.
агрэсі́ны
(ад
прадукты жыццядзейнасці хваробатворных мікробаў, якія садзейнічаюць пранікненню патагенных мікробаў у арганізм, іх размнажэнню і распаўсюджванню.
агрэсі́ўны
(
1) захопніцкі (
2) варожы, наступальны (
агрэ́сія
(
узброены напад адной ці некалькіх дзяржаў на іншыя з мэтай захопу чужых зямель і насільнага падпарадкавання сваёй уладзе.
агрэ́ст
(
кустовая садова-ягадная расліна
агу́ці
(
жывёла атрада грызуноў з залацістай афарбоўкай і кароткім хвастом, пашыраная ў тропіках Цэнтр. і Паўд. Амерыкі.
ада́жыо
(
1)
2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе;
3) павольная частка сольнага або дуэтнага балетнага танца.
адалі́н
[ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як заспакойвальны і снатворны сродак.
адалі́ска
(
1) рабыня або прыслужніца ў гарэме;
2) палюбоўніца, каханка.
адама́нт
(
тое, што і алмаз 1.
адамантабла́сты
(ад адамант + -бласты)
клеткі эпітэлію, якія выпрацоўваюць эмаль у каронцы зуба.
адаманта́н
(ад адамант)
хімічнае злучэнне, насычаны цыклічны вуглевадарод.
адаманці́н
(
мінерал, разнавіднасць карунду, які лёгка расшчапляецца на тонкія пласцінкі з алмазным бляскам.
адама́шка
(
шаўковая ўзорыстая тканіна, матавая з аднаго боку, а з другога бліскучая.
адамі́ты
(ад
члены хрысціянскай секты гностыкаў, заснаванай у 3
адамсі́т
[ад
атрутнае рэчыва, якое раздражняльна дзейнічае на верхнія дыхальныя шляхі, выклікае рвоту і галаўныя болі.
аданізі́т
(ад адоніс)
лекавы прэпарат для стымуляцыі работы сэрца, які з’яўляецца водным растворам глюказідаў адонісу.
адантабла́сты
(ад
клеткі пазваночных, якія прымаюць удзел ва ўтварэнні дэнціну.
адантагра́фія
(ад
раздзел марфалогіі, які вывучае зубы вымерлых пазваночных.
аданталі́т
(
1) зубны камень;
2) бівень выкапнёвай жывёліны (маманта, мастадонта).
адантало́гія
(ад
раздзел стаматалогіі, які вывучае будову зубоў, іх хваробы і лячэнне.
адантасхі́зма
(
пячоначны мох
аданто́лаг
(ад
спецыяліст па аданталогіі.
аданто́ма
(ад
дабраякасная пухліна ў выглядзе кангламерату розных зубных тканак.
адаптава́ць
(
перапрацоўваць тэкст з мэтай спрашчэння,
адаптаге́ны
[ад адапта(цыя) + -ген]
лекавыя прэпараты расліннага паходжання, якія павышаюць адаптацыю арганізма да неспрыяльных умоў асяроддзя.
адаптаме́трыя
[ад адапта(цыя) + -метрыя]
вымярэнне светлавой адчувальнасці вока пры дапамозе адаптометра.
адапта́цыя1
(
1) прыстасаванне арганізма, органаў пачуццяў да навакольнага асяроддзя,
2) перапрацоўка тэксту з мэтай яго спрашчэння,
адапта́цыя2
(
усынаўленне.
адаптацыягене́з
(ад адаптацыя1 + -генез)
узнікненне, развіццё і пераўтварэнне прыстасавальнасці арганізмаў у працэсе эвалюцыі арганічнага свету.
адаптацыямарфо́з
(ад адаптацыя + -марфоз)
развіццё, змена і пераўтварэнне прыстасавальнасці ў працэсе эвалюцыі арганізмаў.
адапто́метр
[ад адапта(цыя) 1 + -метр]
прыбор для вымярэння светлавой адчувальнасці вока.
адапты́ўны
(
які мае адносіны да адаптацыі;
ада́птэр
(
1) прылада для электраакустычнага ўзнаўлення механічных запісаў гуку;
2) дадатковая касета да фотаапарата, якая дае мажлівасць выкарыстоўваць нестандартныя святлоадчувальныя матэрыялы.
адара́нты
(
пахучыя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для адарызацыі.
адара́цыя
(
адарыза́цыя
(ад
1) дадаванне да газу пахучых рэчываў, якія б сігналізавалі пра яго выцяканне з газаправода або пасудзіны;
2) распыленне ў паветры памяшкання рэчываў з прыемным пахам.
ада́т
(
няпісаны закон, звычай у народаў, якія вызнаюць іслам (лічыцца дадаткам да шарыяту).
адвака́т
(
1) юрыст, які абараняе інтарэсы абвінавачанага на судзе; абаронца;
2)
адвакату́ра
(ад адвакат)
1) дзейнасць адваката, адвакацтва;
2) калегія адвакатаў.
адве́кцыя
(
1)
2) перанос марской вады ў гарызантальным, іншы раз у вертыкальным напрамку.
адвенты́зм
(ад
хрысціянская плынь у пратэстантызме, якая ўзнікла ў 1830-я гг. у ЗША і прапаведуе другое прышэсце Хрыста для «страшнага суда» над усімі жывымі і мёртвымі.
адвенты́сты
(ад
прыхільнікі адвентызму.
адвенты́ўны
(ад
адвенты́цыя
(
знешняя абалонка сценкі крывяносных сасудаў, якая спалучаецца з тканкамі мышцаў.
адвербіяліза́цыя
(ад
адвербія́льны
(
адге́зія
(
зліпанне паверхняў двух цвёрдых або вадкіх цел пры іх кантакце.
а́ддакс
(
жвачная парнакапытная жывёла
адду́ктар
(
адду́кцыя
(
ад’ектыва́цыя
(ад
ад’екты́ўны
(
а джо́рна
(
штучнае асвятленне, якое імітуе дзённае святло.
а́дзіці
(
увасабленне жаночага пачатку ў старажытнаіндыйскай міфалогіі.
адзюльтэ́р
(
сямейная нявернасць, здрада.
адміністрава́ць
(
1) кіраваць, загадваць; кіраваць бюракратычна, падмяняючы канкрэтнае кіраўніцтва загадамі і распараджэннямі.
адміністра́тар
(
1) службовая асоба, якая кіруе прадпрыемствам, установай, арганізацыяй (
2) распарадчык (
адміністра́цыя
(
1) кіроўны орган прадпрыемства, установы, арганізацыі, які нясе адказнасць за іх дзейнасць (
2) органы выканаўчай улады дзяржавы; урадавы апарат;
3) адказныя распарадчыкі (
адміра́л
(
1) воінскае званне вышэйшага каманднага саставу ў ваенна-марскім флоце;
2) матылёк
адміралце́йства
(ад адмірал)
1) міністэрства ваенна-марскога флоту ў Англіі;
2) цэнтр ваеннага караблебудавання ў царскай Расіі;
3)
аднексі́т
(ад
тое, што і сальпінгаафарыт.
адо́б, адо́ба
(
тое, што і саман.
адо́граф
(ад
прыбор, які аўтаматычна прачэрчвае на навігацыйнай карце курс карабля.
адо́кса
(
травяністая расліна
адо́метр
(ад
прыбор для вымярэння пройдзенай суднам адлегласці.
адо́ніс
(
травяністая расліна
-адонт
(
другая састаўная частка складаных слоў, што з'яўляюцца назвамі выкапнёвых жывёл, класіфікацыя якіх праводзіцца паводле будовы зубоў.
а́драс
(
1) месцажыхарства асобы або месцазнаходжанне прадпрыемства, установы, арганізацыі;
2) надпіс на паштовым адпраўленні з указаннем атрымальніка і яго месцазнаходжання, 3) пісьмовае прывітанне камун. з выпадку юбілею.
адрасава́ць
(
накіроўваць, пасылаць што
адраса́нт
(
той, хто пасылае паштовае адпраўленне.
адраса́т
(
той, каму адрасавана паштовае адпраўленне.
а́драс-калянда́р
(ад адрас + каляндар)
даведачнае выданне з адрасамі прадпрыемстваў, устаноў, службовых асоб на пэўны год.
адрасо́граф
(ад адрас + - граф)
машына для друкавання з металічных пласцінак трафарэтных тэкстаў.
адро́ны
(ад
элементарныя часціцы (пратоны, нейтроны, гіпероны, мезоны), якія моцна ўзаемадзейнічаюць.
адрэнакортыкатро́пны
[ад адрэна(лін) + кортыкатрапін];
адрэна́лавы
(ад
адрэналі́н
(ад
гармон, які выдзяляецца наднырачнымі залозамі або вырабляецца сінтэтычна і служыць лекавым сродкам.
адрэналі́тыкі
(ад адрэналін)
лекавыя сродкі, якія ўзаемадзейнічаюць з пэўнымі тыпамі адрэнарэцэптараў, зніжаюць або блакіруюць уздзеянне на іх норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.
адрэнаміме́тыкі
[ад адрэна(лін) +
лекавыя сродкі, якія выклікаюць фізіялагічныя эфекты, падобныя на ўздзеянне норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.
адрэнарэцэ́птары
[ад адрэна(лін) + рэцэптары]
спецыфічныя біяхімічныя структуры клетак, якія ўзаемадзейнічаюць з норадрэналінам, адрэналінам і некаторымі лекавымі рэчывамі.
адрэнергі́чны
[ад адрэн(алін) +
адсарбе́нт
(ад
рэчыва, здольнае да адсорбцыі.
адсарбі́раваць
(ад
адсо́рбер
(ад
апарат для правядзення адсорбцыі.
адсо́рбцыя
(ад
адстра́т
(
моўныя з’явы ў мове карэннага насельніцтва, якія ўзніклі пад уплывам мовы прышэльцаў, а таксама сама мова прышэльцаў.
адукава́ць
(
даць каму
адука́цыя
(
працэс і вынік набыцця сістэматызаваных ведаў, уменняў і навыкаў у навучальных установах або самаадукацыяй.
аду́кт
(
1) малекулярны комплекс ці злучэнне, што ўтвараецца ў рэакцыях далучэння;
2) рэчывы невядомай будовы ці злучэнні, для якіх цяжка ўтварыць назву па правілах хімічнай наменклатуры.
адуля́р
(ад
мінерал класа сілікатаў, бясколерная празрыстая разнавіднасць артаклазу.
адыёзны
(
крайне непрыемны, непажаданы, які выклікае рэзка адмоўныя адносіны да сябе (
адынамі́я
(
адыно́л
(ад
шчыльная тонказярністая горная парода, якая складаецца пераважна з альбіту і кварцу.
адыпі́навы
(ад
які мае адносіны да арганічнай кіслаты, што з’яўляецца паўпрадуктам сінтэтычнага валакна нейлону.
адысе́я
(
адыты́п
[ад
фотанаборная машына з ручной устаноўкай шрыфтавога шаблону і механічным перамяшчэннем фотаматэрыялу; выкарыстоўваецца ў картаграфіі.
адыты́ўны
(
атрыманы шляхам складання;
адыяба́та
(
лінія, якая паказвае на графіку адыябатычны працэс.
адыяба́тны
(
тое, што і адыябатычны.
адыябаты́чны
(
адыя́нтум
(
папараць
адыянты́ты
(
вымерлыя папараці, якія існавалі ў карбоне і з якіх утварыліся залежы каменнага вугалю.
адэкало́н
(
спіртаводны раствор розных пахучых рэчываў, які выкарыстоўваецца як парфумерны сродак.
адэква́тны
(
такі, што адпавядае чаму
адэнаві́русы
(ад
група вірусаў, якія выклікаюць шэраг захворванняў — востры катар дыхальных шляхоў, кан'юнктывіт, энтэракаліт.
адэназі́н
(ад
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое ўваходзіць у некаторыя ферменты і пры ўвядзенні ў арганізм узмацняе сардэчную дзейнасць.
адэназіндыфасфа́т
(ад адэназін + ды- + фасфат)
нуклеатыд, утвораны адэназінам і дзвюма рэшткамі фосфарнай кіслаты.
адэназінмонафасфа́т
(ад адэназін + мона- + фасфат)
нуклеатыд, адзін з важнейшых біяхімічных рэгулятараў, які ўдзельнічае ў малекулярных механізмах дзеяння многіх гармонаў.
адэназінтрыфасфа́т
(ад адэназін +
нуклеатыд, утвораны адэназінам і трыма рэшткамі фосфарнай кіслаты.
адэназінтрыфасфата́зы
(ад адэназін +
група ферментаў, якія каталізуюць адшчапленне ад адоназінтрыфосфарнай кіслаты часткі фосфарнай кіслаты з вызваленнем энергіі, неабходнай для мышачнага скарачэння.
адэнакарцыно́ма
(ад гр aden = залоза + карцынома)
адэнамато́з
(ад адэнома)
хранічная лёгачная хвароба жывёл.
адэнаме́р
(ад
канцавы аддзел залоз жывёл і чалавека, у якім узнікае сакрэт2, што трапляе ў вывадную пратоку.
адэнафарэ́і
(
падклас нематодаў, чэрві з органамі асязання дотыку па ўсім целе; жывуць пераважна ў морах, радзей у прэсных водах і глебе, некаторыя — паразіты раслін і жывёл.
адэ́ндум
(
дапаўненне да дагавору, якое змяняе або ўдакладняе тыя ці іншыя яго ўмовы.
адэнілаткіна́за
[ад адэн(азін) + ат(ам) + кіназа]
фермент, які прымае ўдзел у клетачным энергетычным абмене.
адэні́н
(ад
арганічнае рэчыва, якое змяшчаецца ва ўсіх жывых клетках у складзе нуклеінавых кіслот.
адэні́т
(ад
тое, што і лімфадэніт.
адэно́іды
(ад
пухлінападобныя разрастанні лімфатычных утварэнняў насаглоткі.
адэно́ма
(ад
дабраякасная пухліна, якая можа развівацца ў залозістых органах (малочнай, шчытападобнай і іншых залозах).
адэнты́я
(ад а- +
адсутнасць усіх або многіх зубоў у выніку парушэння фарміравання зубных пачаткаў у эмбрыянальным перыядзе.
адэо́н
(
круглы будынак для выступлення спевакоў і музыкантаў у Стараж. Грэцыі.
адэ́пт
(
1) чалавек, азнаёмлены з тайнамі якога
2) заўзяты паслядоўнік, прыхільнік якой
адэрмі́н
(ад а- +
вітамін В6, які змяшчаецца ў дражджах, пшанічных і рысавых высеўках.
ад’ю́нкт
(
1) асоба, якая праходзіць навуковую стажыроўку; памочнік кіраўніка кафедры, прафесара, акадэміка ў некаторых краінах Зах. Еўропы і ў Расіі;
2) афіцэр, які займаецца ў ад’юнктуры.
ад’юнкту́ра
(ад ад’юнкт)
адна з асноўных формаў падрыхтоўкі навуковых і навукова-педагагічных кадраў у ВНУ і навукова-даследчых установах узброеных сіл некаторых краін СНД.
ад’юста́ж
(
участак пракатнага цэха з машынамі і механізмамі, пры дапамозе якіх апрацоўваюць і рыхтуюць да плаўкі пракатны метал.
ад’юта́нт
(
1) ваеннаслужачы пры камандзіры для выканання службовых даручэнняў;
2) афіцэр, адказны за справаводства ў штабах дарэвалюцыйнай рускай арміі;
3) прыдворны ваенны чын у свіце манарха (генерал-а., флігель-а.).
ае́р
(
травяністая расліна
ажа́н
[
паліцэйскі чын у Францыі.
ажу́р1
(
1) негустое, скразное вязанне, вышыванне, разьба і
2) лёгкая празрыстая тканіна.
ажу́р2
(
выкананне бухгалтарскіх запісаў у дзень правядзення гаспадарчых аперацый;
ажу́рны
(
1) празрысты, скразны (пра тканіны, вязаныя і разныя вырабы);
2) майстэрскай, тонкай работы.
ажустава́ць
(
правільна складаць бухгалтарскія рахункі.
а́жыо
(
тое, што і лаж.
ажыта́та
(
ажыта́цыя
(
1)
2)
ажыята́ж
(
1) спекулятыўная гарачка на біржах і рынках;
2) моцнае ўзбуджэнне, хваляванне, барацьба інтарэсаў вакол якой
азааспермі́я
(ад а- + заа- + сперма)
адсутнасць у сперме сперматазоідаў.
азабензо́л
(ад
найпрасцейшае араматычнае азазлучэнне, крышталічнае аранжава-чырвонае рэчыва.
азаге́на
(
павук
азаге́ны
(ад азот + -ген)
рэчывы для халоднага фарбавання; прадукты, якія выкарыстоўваюцца для сінтэзу азафарбавальнікаў непасрэдна на валакністых матэрыялах.
азакеры́т
(ад
мінерал групы нафтавых бітумаў белага, жоўтага, бурага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца ў радыё-, электратэхніцы, парфумернай і лакафарбавай прамысловасці, медыцыне; горны воск.
азакерытатэрапі́я
(ад азакерыт + тэрапія)
метад цеплалячэння з выкарыстаннем азакерыту.
аза́лія
(
садовая форма рададэндрана з белымі, ружовымі, чырвонымі або жоўтымі кветкамі.
азанава́ць
(ад азон)
1) ператвараць у азон (пра кісларод);
2) рабіць азанізацыю.
азана́льнасць
(ад а- + зона)
пашырэнне пэўнай прыроднай з’явы незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі.
азана́льны
(ад а- + занальны)
пашыраны незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі (
азанасфе́ра
(ад азон + сфера)
слой у межах стратасферы з павышанай канцэнтрацыяй азону.
азана́тар
(ад азон)
прыбор для атрымання азону, для азанавання паветра.
азані́ды
(ад азон +
арганічныя злучэнні, якія ўзнікаюць пры далучэнні да азону падвойнай сувязі паміж атамамі вугалю; з’яўляюцца моцнымі акісляльнікамі.
азаніза́цыя
(ад азон)
ачышчэнне азонам з мэтай ліквідацыі дрэннага паху.
аза́рт
(
заўзятасць, гарачнасць, моцнае захапленне (
азарэ́ла
(
травяністая расліна
азато́лы
(ад азот + -ол)
матэрыялы, блізкія да цэлюлозных валокнаў, якія з’яўляюцца паўпрадуктамі для атрымання азафарбавальнікаў.
азатуры́я
(ад азот + -урыя)
павышанае выдзяленне з мачой азоцістых прадуктаў.
азатыза́цыя
(ад азот)
насычэнне паверхневага слоя стальных вырабаў азотам, каб надаць ім цвёрдасць.
азатэмі́я
(ад азот + -эмія)
залішняе ўтрыманне ў крыві прадуктаў азоцістага абмену.
азбала́н
(ад
мінерал, водны вокісел марганцу, кобальту і нікелю пераменнага саставу.
азбалі́т
[ад азб(ест) + -літ]
будаўнічы матэрыял з сумесі магнезіяльнага цэменту, апілак і азбеставага валакна.
азбапла́стык
[ад азб(ест) + пластык]
пластмаса з азбеставым напаўняльнікам.
азбацэме́нт
[ад азб(ест) + цэлІ́ент]
будаўнічы матэрыял з воднай сумесі цэменту і азбесту.
азбе́ст
(
мінерал класа водных сілікатаў магнію, жалеза і
азбестацэме́нт
(ад азбест + цэмент)
тое, што і азбацэмент.
азбесты́т
(ад азбест)
цеплаізаляцыйны матэрыял з кароткага азбеставага валакна.
азеатро́пны
(ад а- +
характэрны для сумесі вадкасцей, што пры перагонцы не падзяляецца на фракцыі.
азе́на
(
хранічная інфекцыйная хвароба верхніх дыхальных шляхоў чалавека, якая выклікаецца капсульнымі бактэрыямі клебсіеламі, суправаджаецца атрафіяй слізістых абалонак носа.
азі́д
(ад азот +
соль азоціставадароднай кіслаты; выкарыстоўваецца пераважна як выбуховае рэчыва.
азі́льскі
(ад
а́зімут
(
1)
2)
азі́ны
(ад азот)
шасцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія змяшчаюць не менш як адзін атам азоту і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці.
азо́йскі
(ад а- +
азо́ла
(
водная папараць з плаваючым карэнішчам і галінастым сцяблом, зверху блакітна-зялёная, знізу ружовая, пашыраная ў стаячых або слаба праточных вадаёмах Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як акварыумная.
азо́лы
[ад аз(от) + -ол]
пяцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія маюць у цыкле атамы вугляроду і не менш як два гетэраатамы, адзін з іх азот.
азо́н
(
алатропная мадыфікацыя кіслароду, газ сіняга колеру, з рэзкім пахам; мае моцныя ачышчальныя ўласцівасці.
азо́т
(ад а- +
газ без колеру і паху, які складае асноўную частку паветра, уваходзіць у склад бялкоў і іншых арганічных рэчываў.
азотаба́ктэр
(ад азот + бактэрыя)
бактэрыя, якая засвойвае з паветра азот і ўзбагачае глебу азоцістымі рэчывамі.
азотабактэры́н
(ад азотабактэр)
угнаенне, якое мае ў сабе азотабактэр.
азотабактэ́рыя
(ад азот + бактэрыя)
тое, што і азотабактэр.
азотаге́н
(ад азот + -ген)
тое, што і азотабактэрын.
азотафікса́тар
(ад азот + фіксатар)
бактэрыя, здольная ператвараць малекулярны азот паветра ў арганічныя азоцістыя злучэнні.
азотфікса́цыя
(ад азот + фіксацыя)
працэс звязвання малекулярнага азоту атмасферы ў арганічныя азоцістыя злучэнні, які ажыццяўляюць азотфіксатары.
азу́р
(
сіні фарбавальнік, які атрымліваюць з метыленавай сінькі; выкарыстоўваецца ў мікраскапічнай тэхніцы пры даследаванні крыві, мікраарганізмаў.
азуры́т
(ад
мінерал класа карбанатаў блакітнага або сіняга колеру; медная руда.
аі́д
(
царства мёртвых, апраметная.
аідыёпс
(
недасканалы грыб
аі́дыум
(
грыбная хвароба вінаграду, якая характарызуецца ўтварэннем на ўсіх надземных органах расліны шаравата-белага налёту.
аі́л
(
1) пасёлак качавога тыпу ў кіргізаў і алтайцаў у мінулым;
2) сельская адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Кыргызстане;
3) качавая сямейная група ў мангольскіх народаў.
аістапо́ды
(
атрад выкапнёвых земнаводных, якія лічацца зыходнымі формамі сучасных атрадаў хвастатых і бязногіх земнаводных; вымерлі ў пермскім перыядзе.
айва́
(
пладовае дрэва
айкані́міка
(ад
раздзел тапанімікі, які вывучае айконімы.
айкані́мія
(ад
сукупнасць айконімау пэўнай тэрыторыі.
айкіні́т
(ад
рэдкасны мінерал класа сульфасолей свінцова-шэрага колеру з металічным бляскам.
айко́нім
(ад
айкуме́на
(
тэрыторыя зямнога шара, населеная людзьмі.
айла́нт
(
дрэва
айма́к
(
1) род, племя ў манголаў і цюркскіх народаў;
2) буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Манголіі;
3) мясцовая назва раёна ў Бураціі і на Алтаі.
айнахо́я
(ад
старажытнагрэчаскі гліняны або металічны збан для віна.
айра́н
(
малочны прахаладжальны напітак, распаўсюджаны ў Сібіры, Казахстане, Сярэд. Азіі і на Каўказе.
айршы́ры
(
малочная парода кароў, выведзеная ў Шатландыі.
а́йсберг
(
вялікі масіў мацерыковага або шэльфавага лёду, які плавае ў акіяне, моры або ляжыць на мелі.
а́йсінг
(
пракід шайбы праз усе зоны пры гульні ў хакей.
акаві́та
(
1)
2)
акадэмі́зм
(
1) чыста тэарэтычны кірунак у навуцы і адукацыі;
2) адрыў тэорыі ад практыкі ў навуцы і мастацтве;
3) напрамак у выяўленчым мастацтве 16 — 19
акадэ́мік
(
вучонае званне правадзейнага члена акадэміі, а таксама асоба, якая мае гэта званне.
акадэмі́чны
(
1) які адносіцца да акадэміі, належыць ёй (
2) вучэбны (у прымяненні да вышэйшых навучальных устаноў) (
3) які прытрымліваецца норм, правіл, уласцівых акадэмізму (
4) чыста навуковы, тэарэтычны (
акадэ́мія
(
1) філасофская школа, заснаваная Платонам у 4
2) вышэйшая навуковая або мастацкая ўстанова (
3) назва некаторых вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльных галінах навукі (
акажу́
(
дрэва
ака́зія
(
1) зручны выпадак (
2) нечаканае здарэнне, непрадбачаны выпадак (Вось дык а.!).
аказіяналі́зм
(ад
1) ідэалістычны напрамак у еўрапейскай філасофіі 17
2)
аказіяна́льны
(
акала́да
(
прамая або фігурная дужка, якая злучае некалькі нотных станаў у музычным творы.
акалькулі́я
(ад а- +
парушэнне здольнасці лічыць і разумець лікі ў выніку некаторых захворванняў галаўнога мозгу.
акамада́цыя
(
прыстасаванне да пэўных умоў, з’яў, абставін (
акамадзі́раваць
(
прыстасоўваць.
акампанава́ць
акампанеме́нт
(
1) музычнае суправаджэнне спеваў, дэкламацыі або ігры на інструменце;
2)
акампані́раваць, акампанава́ць
(
выконваць акампанемент.
акампанія́тар
(
той, хто акампаніруе, выконвае партыю акампанементу.
акані́т
(
травяністая расліна
ака́нт
(
1) травяністая расліна
2)
аканталі́ман
(
калючая кустовая расліна
акантамарфі́ты
(
падгрупа выкапнёвых марскіх водарасцей або іх цыстаў з групы акрытархаў са сферычнай або эліпсападобнай абалонкай без грэбеняў, з простымі або разгалінаванымі вырастамі.
акантапа́накс
(
кустовая расліна
аканта́рыі
(
атрад прасцейшых падкласа радыялярый, які аб’ядноўвае больш як 140 марскіх планктонных аднаклетачных жывёл з мінеральным шкілетам з сернакіслага стронцыю.
акантасаматы́ды
(
сямейства насякомых атрада паўцвердакрылых; шкодзяць лісцевым дрэвам і кустам.
акантасфе́ра
(
аднаклетачная зялёная водарасць
акантацэфалало́гія
(ад акантацэфалы + -логія)
навука, якая вывучае паразітычных чарвей у арганізме рыб, птушак, млекакормячых.
акантацэфалёз
(ад акантацэфалы)
глісная хвароба жывёл, якая выклікаецца акантацэфаламі.
акантацэфа́лы
(ад
клас нематгельмінтаў, чэрві з вераценападобным целам даўжынёй ад 1 да 65 см, якія з’яўляюцца паразітамі рыб, птушак і млекакормячых; скрэбні.
аканто́ды
(
група вымерлых акулападобных рыб, на плаўніках якіх, акрамя хваставых, былі моцныя калючыя шыпы; жылі ў палеазоі.
аканты́т
(ад
мінерал класа сульфідаў жалезіста-чорнага колеру, сульфід серабра з групы аргентыту.
ака́пі
(з мовы мбуба okapi)
парнакапытнае млекакормячае
а ка́пітэ
(
1) першы радок новага раздзела;
2) частка тэксту, якая пачынаецца з абзаца.
а капэ́ла
(
харавы спеў без інструментальнага суправаджэння.
акараідо́зы
(
інвазійная хвароба скуры жывёл і чалавека, якая выклікаецца кароставымі кляшчамі.
акарало́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае кляшчоў.
акарапідо́з
(ад
хвароба пчол, якая выклікаецца кляшчом.
акараспо́ра
(
накіпны сумчаты лішайнік
акардэані́ст
(ад акардэон)
музыкант, які іграе на акардэоне.
акардэо́н
(
храматычны гармонік з клавіятурай фартэпіяннага тыпу для правай рукі.
акаро́зы
(ад
тое, што і акарынозы.
акары́дыі
(
група кляшчоў атрада акарыформных, сярод якіх многія — шкоднікі збожжа, сельскагаспадарчых прадуктаў, паразіты жывёл і чалавека.
акары́на
(
музычны інструмент класа аэрафонаў віду глабулярных флейт, мае гліняны корпус, свістковае прыстасаванне, 8 — 10 ігравых адтулін.
акарыно́зы
(ад гр akari = клешч + -ноз)
хваробы, якія выклікаюцца паразітычнымі кляшчамі,
акары́ны
(
група членістаногіх жывёл класа арахнідаў з шарападобным або прадаўгаватым целам даўжынёй ад 0.2 мм да 3 см, якая ў сусветнай фауне налічвае больш за 10 тысяч відаў; многія — паразіты, пераносчыкі ўзбуджальнікаў розных хвароб; кляшчы.
акарыцы́ды
(ад
рэчывы, якія прымяняюцца для барацьбы з кляшчамі.
акарыя́зіс
(ад
хвароба раслін, якая выклікаецца кляшчамі.
акасмі́зм
(ад а- + космас)
філасофскае і рэлігійнае вучэнне, якое прапаведуе погляды аб нікчэмнасці свету.
ака́фіст
(
асобны від малітоўна-хвалебных песень у гонар Хрыста, Багародзіцы і святых.
ака́цыя
(
дрэва або куст
аква-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «водны».
аквада́г
(ад аква- +
сумесь графіту з вадою, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця ўнутранай паверхні электравакуумных прыбораў.
аквакульту́ра
(ад аква- + культура)
развядзенне і таварнае вырошчванне каштоўных водных арганізмаў (рыб, ракападобных, малюскаў, водарасцяў).
аквала́нг
(
апарат для дыхання чалавека пад вадой.
аквалангі́ст
(ад акваланг)
плывец, які карыстаецца аквалангам.
аквамабі́ль
(ад аква- +
невялікая адкрытага тыпу падводная лодка з запасам паветра, прызначаная для перавозкі вадалазаў.
аквамары́н
(
мінерал, разнавіднасць берылу, каштоўны празрысты камень сінявата-зялёнага або блакітнага колеру.
акваме́трыя
(ад аква- + -метрыя)
метады вызначэння колькасці вады ў розных рэчывах.
аквана́ўт
(ад аква- + -наўт)
даследчык мора, які ў спецыяльным гідракасцюме або ў падводным апараце працуе на глыбінях, недаступных вадалазу.
аквана́ўтыка
(ад аква- + -наўтыка)
навука, якая вывучае магчымасці доўгага знаходжання чалавека ў моры пад вадой.
аквапла́н
(ад аква- + -план)
невялікі плыт, стоячы на якім і трымаючыся за буксірны канат самаходнага судна, спартсмен перамяшчаецца па вадзе.
аквары́стыка
(ад
развядзенне жывёл і раслін у акварыумах.
аква́рыум
(
1) штучны вадаём або шкляная пасудзіна з вадой для рыб, водных жывёл і раслін;
2) спецыяльная навуковая ўстанова, якая вывучае і дэманструе прадстаўнікоў марской і прэснаводнай фауны і флоры.
акварэлі́ст
(ад акварэль)
мастак, які піша акварэллю.
акварэ́ль
(
1) фарба, якая разбаўляецца вадой;
2) карціна, Малюнак, напісаныя такімі фарбамі.
аквато́рыя
[ад аква- + (тэры)торыя]
участак воднай паверхні ў моры або порце.
акваты́нта
(
від гравюры, атрыманы шляхам траўлення кіслатой пакрытай тонкім слоем асфальту або каніфолі металічнай плацінкі, на якую іголкай нанесены малюнак.
акваты́пія
(ад аква- + -тыпія)
друкаванне малюнкаў вадзянымі (абястлушчанымі) фарбамі.
аквафо́рта
(
тое, што і афорт.
акведу́к
(
збудаванне ў выглядзе моста для правядзення водаправодных труб праз глыбокі яр, раку, чыгунку.
аквізі́тар
(
агент транспартных або страхавых арганізацый, у абавязкі якога ўваходзіць залучэнне новых грузаў або страхаванняў.
аквізі́цыя
(
1) залучэнне новых кліентаў, грузаў, страхаванняў аквізітарам;
2) скупка акцыянерам (групай акцыянераў) усіх акцый прадпрыемства, што азначае куплю гэтага прадпрыемства.
аквіле́гія
(
травяністая расліна
аквіло́н
(
рэзкі паўночны вецер.
акіна́к
(
кароткі меч ці кінжал, традыцыйная зброя старажытных іранамоўных народаў (персаў, сакаў, саўраматаў, скіфаў).
акінаспермі́я
(ад а- +
поўная нерухомасць жывых сперматазоідаў у сперме і няздольнасць іх да апладнення.
акіне́зія акінезі́я
(
страта здольнасці да актыўных рухаў у выніку паралічу, болю, пры некаторых псіхічных захворваннях.
акія́н
(
1) неперарыўная водная абалонка Зямлі, якая акружае мацерыкі і астравы, мае агульны салявы састаў; Сусветны а.;
2) водная прастора паміж мацерыкамі (
3)
акіянагра́фія
(ад акіян + -графія)
раздзел акіяналогіі, які вывучае памеры і глыбіню акіянаў і мораў, характар іх берагоў, будову дна. рух вады, цеплавыя, аптычныя і акустычныя з’явы.
акіянало́гія
(ад акіян + -логія)
навука, якая вывучае фізічныя, хімічныя, геалагічныя працэсы ў Сусветным акіяне.
акіяна́рыум, акіяна́рый
|ад акіян + (акв)арыум]
вялікі басейн з марской вадой або спецыяльна выдзелены прыбярэжны ўчастак мора для развядзення, вывучэння і дэманстрацыі марскіх жывёл (рыб, дэльфінаў, цюленяў і
акіяна́ўт
(ад акіян + -наўт)
спецыяльна падрыхтаваны чалавек, які даследуе марскія глыбіні.
акіяні́ды
(ад
марскія німфы (паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі).
акіяно́граф
(ад акіян + -граф)
спецыяліст у галіне акіянаграфіі.
акіяно́лаг
(ад акіян + -лаг)
спецыяліст у галіне акіяналогіі.
аклама́цыя
[
прыняцце або адхіленне сходам якой
акліматызава́ць
[ад
прыстасаваць расліну, жывёліну да новага клімату, да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах.
акліматыза́цыя
[ад
1) прыстасаванне жывёл і раслін да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах;
2) прыстасаванне чалавека да жыцця, працы ў новым асяроддзі.
акліма́цыя
(ад
сукупнасць карысных гомеастатычных змен у арганізме, якія даюць яму магчымасць існаваць пры змене ўмоў асяроддзя.
аклюзава́ць
(
мець здольнасць паглынаць газы (пра металы).
аклю́зія
(
1) паглынанне газаў металамі;
2) выцясненне цёплага паветра ў больш высокія слаі атмасферы халодным паветрам;
3) змыканне зубоў верхняй і ніжняй сківіцы.
акмеі́зм
(ад
мадэрнісцкая плынь у рускай паэзіі
акміні́т
[ад ак(устыка) + мін(ерал)]
будаўнічы матэрыял, непранікальны для гукаў.
акмі́т
(ад
мінерал, бурая ігольчатая разнавіднасць эгірыну.
а-ко́нта
(
ако́рд
(
1) спалучэнне некалькіх розных па вышыні музычных гукаў, якое ўспрымаецца як гукавое адзінства;
2) набор струн для смычковага або шчыпковага музычнага інструмента;
3)
ако́рдны
(ад
які выконваецца паводле дагавору, здзельны; а-ая аплата — плата, якая ўстанаўліваецца не за адпрацаваны час, а за аб’ём выкананай работы.
ако́рус
(
від аеру з сіметрычным ізумрудна-зялёным лісцем, пашыраны пераважна ў Японіі, дзе называецца японскім чаротам; на Беларусі вырошчвацца як акварыумная расліна; аер злакавы.
акр
(
зямельная мера ў Англіі і Паўн. Амерыцы, роўная 4 рудам, або 0,4047 га.
акра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці, «які адносіцца да канечнасцей, органаў, частак цела», «які адносіцца да вяршыні», «верхні».
акрабалі́сты
(ад akrobolistes = стралкі)
старажытнагрэчаскія коннікі, узброеныя дроцікамі або лукамі і мячамі, якія не выкарыстоўвалі ні латаў, ні шчытоў.
акраба́т
(
умелы гімнаст, звычайна цыркавы.
акрабаты́зм
(ад акрабатыка)
акрабатычны спорт у выкананні гімнастычных практыкаванняў.
акраба́тыка
(
1) від спорту, які ўключае скачкі, стойкі, піраміды і іншыя фізічныя практыкаванні; спартыўная а.;
2) від фізічных практыкаванняў накшталт гімнастычных;
3) жанр цыркавога і эстраднага мастацтва.
акрабаты́чны
(
1) які мае дачыненне да акрабатыкі (нар. а-ая гімнастыка);
2) спрытны, уласцівы акрабату.
акраве́рш
(ад акра- + верш)
верш, у якім пачатковыя літары радкоў складаюць якое
акрадэрматы́т
(ад акра- + дэрматыт)
група хвароб з выключным або пераважным пашкоджаннем скуры канечнасцей.
акраклі́нум
(
травяністая расліна
акралеі́н
(ад
арганічнае злучэнне, бясколерная слёзатачывая вадкасць з рэзкім пахам.
акрамега́лія
(ад акра- +
непрапарцыянальны, празмерны рост канечнасцей і касцей твару ў сувязі з парушэннем функцыі гіпофіза.
акрамелані́зм
(ад акра- +
разнавіднасць альбінізму, калі жывёліна не пазбаўлена цалкам пігменту — вушы, хвост, морда афарбаваны.
акрамо́ній
(
недасканалы грыб
акрапета́льны
(ад
накіраваны да вяршыні,
акрасо́ма
(ад акра- + сома)
верхняя частка галоўкі сперматазоіда.
акратафо́р
(
герметызаваны рэзервуар, які прымяняецца ў вытворчасці шампанскіх він.
акратэ́рый
(
скульптурнае ўпрыгожанне над вугламі франтона архітэктурнага збудавання.
акрафані́я
(ад акра- + -фанія)
складанаскарочаныя словы з пачатковых літар словазлучэння, якія чытаюцца не па назвах літар, а як звычайнае слова (
акрацыяно́з
(ад акра- + цыяноз)
сінюшная афарбоўка канечнасцей пераважна пры разладзе кровазвароту.
акрацэфа́лія
(ад акра- + -цэфалія)
анамалія формы чэрапа, гіры якой галава выцягнута ўверх накшталт вежы.
акро́нім
(ад
абрэвіятура, утвораная з пачатковых літар (
акро́паль
(
узвышаная. ўмацаваная частка старажытнагрэчаскага горада.
акру́тны
(
1) жорсткі, люты (
2) цяжкі, бязвыхадны (
акрыдзі́н
(ад
гетэрацыклічнае арганічнае злучэнне, якое змяшчаецца ў каменнавугальнай смале; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбаў і лякарстваў.
акры́ды
(
насякомыя
акры́л
(ад
бясколерная празрыстая маса, з якой вырабляюць шкло для акуляраў.
акры́лавы
(ад акрыл);
акрыламі́д
(ад акрыл + амід)
арганічнае злучэнне, амід акрылавай кіслаты, цвёрды бясколерны крышталічны прадукт, які выкарыстоўваецца для сінтэзу супалімераў.
акрыланітры́л
(ад акрыл + нітрыл)
арганічнае злучэнне, нітрыл акрылавай кіслаты, бясколерная вадкасць з характэрным пахам, якая выкарыстоўваецца для вырабу пластмас і сінтэтычнага каўчуку.
акрыла́ты
(ад акрыл)
арганічныя злучэнні, солі і эфіры акрылавай кіслаты.
акрыта́рхі
(ад
група выкапнёвых аднаклетачных марскіх водарасцей або іх цыстаў незразумелага паходжання акруглай, эліпсападобнай, шматвугольнай формы з гладкай або зярністай кропкавай паверхняй, часам з вырастамі, вядомая ад пратэразою.
акрыхі́н
(ад
акрыцы́д
(ад
лекавы прэпарат для барацьбы з мікробамі, антысептык.
акрэдытава́ць
(
1) прызначыць каго
2) даручыць каму
акрэдыта́цыя
(
афіцыйнае прызначэнне дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы або пастаяннага прадстаўніка дзяржавы пры міжнароднай арганізацыі.
акрэдыты́ў
(
1) дакумент на права атрымання кім
2) від банкаўскага рахунка, паводле якога ажыццяўляюцца безнаяўныя разлікі;
3) вярыцельная грамата, якая пацвярджае паўнамоцтвы дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы.
акрэдытыу́ны
(
вярыцельны (
акрэманіёла
(
недасканалы грыб
акрэ́цыя
(
захоп нябесным целам рэчыва з акаляючай міжпланетнай прасторы,
аксака́л
(
паважаны, умудроны жыццём чалавек у народаў Сярэд. Азіі.
аксала́ты
(ад
солі шчаўевай кіслаты.
аксало́тль
(
лічынка некаторых амблістом, здольная да размнажэння, выкарыстоўваецца ў эксперыментальных работах па біялогіі.
аксамі́т
(
1) тоўстая шаўковая тканіна з кароткім густым ворсам з аднаго боку;
2) дрэва
аксанаме́трыя
(ад
спосаб адлюстравання прадметаў, пры якім на плоскасць праектуюцца і прадмет, і восі прамавугольнай сістэмы каардынат, з якімі суадносіцца прадмет.
аксапла́зма
(ад аксон + плазма)
частка цытаплазмы нервовай клеткі, якая ўваходзіць у склад яе аксона.
аксафенамі́д
(ад
лекавы прэпарат, жоўцегонны сродак, які выкарыстоўваецца пры хранічных халецыстытах, халангітах і
акселера́т
(ад акселерацыя)
падлетак, які вызначаецца раннім развіццём.
акселера́тар
(ад
1) рэгулятар колькасці гаручай сумесі, што паступае ў цыліндры аўтамабільных і іншых рухавікоў унутранага згарання;
2) эканамічны паказчык, які характарызуе сувязь паміж аб’ёмам капіталаўкладанняў і велічынёй спажывецкіх выдаткаў у эканоміцы.
акселера́цыя
(
паскоранае фарміраванне арганізма ці асобных органаў.
акселеро́граф
(ад
акселерометр з аўтаматычным запісвальным устройствам.
акселеро́метр
(ад
прыбор для вымярэння паскарэнняў або перагрузак у транспартных машынах, самалётах і іншых лятальных апаратах.
а́ксель
[
аксельба́нт
(
наплечны шнур на мундзіры як прыналежнасць параднай формы афіцэраў многіх армій; ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь — прыналежнасць параднай формы адзення ганаровай варты, удзельнікаў ваенных парадаў.
аксерафто́л
(ад а- +
аксесуа́р
(
1) дробная рэч, прадмет тэатральнага абсталявання;
2)
аксі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае прысутнасць кіслароду ў злучэннях або сумесях.
аксіанілі́ны
(ад аксі- + анілін)
тое, што і амінафенолы.
аксібіёнты
[ад аксі(ген) + біёнты]
тое, што і аэробы.
аксігемаглабі́н
(ад аксі- + гемаглабін)
арганічнае рэчыва, якое ўтвараецца ў органах дыхання пры злучэнні гемаглабіну з кіслародам.
аксігемаме́трыя
[ад аксігема(глабін) + -метрыя]
фотаметрычны метад вымярэння ступені насычанасці артэрыяльнай крыві кіслародам.
аксігемо́метр
[ад аксігема(глабін) + -метр]
прыбор для вымярэння ступені насычанасці кіслародам артэрыяльнай крыві чалавека.
аксіге́н, аксіге́ніум
(
лацінская назва кіслароду, якая ўжываецца ў назвах яго злучэнняў, працэсаў з яго ўдзелам.
аксігена́зы
(ад аксіген)
ферменты класа аксідарэдуктазаў, якія каталізуюць далучэнне двух атамаў кіслароду да малекулы субстрату.
аксігена́тар
(ад аксіген)
апарат, які замяняе лёгкія ў час хірургічнай аперацыі.
аксігенатэрапі́я
(ад аксіген + тэрапія)
штучнае ўвядзенне кіслароду ў арганізм чалавека з лячэбнай мэтай.
аксідава́ць
(
праводзіць аксідацыю.
аксіда́зы
(ад аксіды)
акісляльныя ферменты расліннага і жывёльнага паходжання, якія выконваюць важную ролю ў жыццёвых працэсах.
аксідарэдукта́зы
(ад аксіды +
клас фермантаў, якія паскараюць або запавольваюць акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі ў арганізмах.
аксіда́цыя
(ад
уздзеянне акісленнем на верхні слой металу, каб засцерагчы ад карозіі або надаць прыгожы знешні выгляд.
аксі́ды
(
злучэнні хімічных элементаў з кіслародам; вокіслы.
аксідыме́трыя
(ад аксіды + -метрыя)
метад колькаснага аналізу, заснаваны на выкарыстанні акісляльна-аднаўленчых рэакцый.
аксіёма
(
1) суджэнне, якое прымаецца без доказу як зыходнае палажэнне навуковай тэорыі;
2)
аксіёметр
(ад
1) інструмент для вымярэння адхілення восі прыбора ад пачатковай плоскасці;
2) прыбор для вызначэння вугла адхілення руля ад дыяметральнай плоскасці судна.
аксіко́рт
(ад аксі- +
антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфіцыраваных ран, гнойных хвароб скуры.
аксілафі́ты
(ад аксі- +
расліны, якія растуць на кіслых глебах,
аксілікві́т
[ад аксі(ген) +
выбуховае рэчыва, сумесь вадкага кіслароду з гаручымі порыстымі матэрыяламі (вугалем, апілкамі, торфам, саломай).
аксілі́т
(ад
тэхнічная назва перакісу натрыю.
аксі́маран
аксінафталі́ны
(ад аксі- + нафталін)
тое, што і нафтолы.
аксіні́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, пераважна бурага колеру з рознымі адценнямі.
аксіо́пес
(
павук карычневай афарбоўкі з падоўжнымі белымі лініямі на задняй частцы брушка, пашыраны ў паўночнай і сярэдняй частцы Еўропы; жыве ў траве, на кустах і дрэвах у лесе.
аксіпо́р
(
губавы базідыяльны грыб
аксіпралі́н
(ад аксі- + пралін)
арганічнае рэчыва з групы амінакіслот, якое ўваходзіць у склад бялкоў раслінных і жывёльных арганізмаў,
аксіпты́ля
(
павук
а́ксірыс
(
травяністая расліна
а́ксіс
(
млекакормячае
аксітацы́н
(ад аксі- +
гармон задняй часткі гіпофіза, які выклікае скарачэнне гладкай мускулатуры ўнутраных органаў (пераважна маткі).
аксітрыптафа́н
(ад аксі- + трыптафан)
араматычная амінакіслата, прамежкавы прадукт ператварэння трыптафану ў сератанін.
аксіяло́гія
(ад
філасофскае вучэнне аб маральных, эстэтычных і іншых каштоўнасцях.
аксія́льны
(ад
восевы.
аксіяма́тыка
(ад
сукупнасць аксіём, пакладзеных у аснову той або іншай навукі.
аксо́н
(
адростак нервовай клеткі (нейрона), які праводзіць нервовы імпульс да органаў і іншых нервовых клетак.
аксо́н-рэфле́кс
(ад аксон + рэфлекс)
нервовая рэакцыя, якая адбываецца ў межах разгалінаванняў нервовага валакна без удзелу галаўнога і спіннога мозгу.
аксю́маран, аксі́маран
(
стылістычны прыём наўмыснага спалучэння семантычна процілеглых слоў, у выніку чаго ўзнікае новы сэнсавы змест (
акт
(
1) аднаразовае праяўленне якой
2) афіцыйны дакумент, які пацвярджае што
3) закончаная частка п’есы;
4) урачысты сход у навучальных установах.
актабо́л
(
сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, раўная 4/6 драхмы.
акта́ва
(
1)
2)
а́ктавы
(ад акт)
які мае дачыненне да акта;
актадра́хма
(
сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 8 драхмам.
актаго́н
(
актаміязі́н
(ад актын + міязін)
комплексны бялок мышачных валокнаў, які садзейнічае іх скарачэнню.
акта́н
(ад
насычаны вуглевадарод, бясколерная вадкасць, якая змяшчаецца ў нафце і бензіне, з’яўляецца кампанентам маторнага паліва.
акта́нт1
(
1)
2) астранамічны інструмент, якім раней вымяралі вуглавыя адлегласці паміж нябеснымі свяціламі.
акта́нт2
(
1)
2)
актапо́ды
(
атрад марскіх драпежных галаваногіх малюскаў (цэфалаподаў) з мешкападобным целам і размешчанымі на галаве васьмю шчупальцамі; васьміногі, спруты (
акта́эдр
(
актаэдры́т
(ад
тое, што і анатаз.
акто́граф
(ад акт + -граф)
прыбор для аўтаматычнага запісвання цыклу актыўнасці паддоследных жывёл.
акто́д
[ад
электронная лямпа з васьмю электродамі (катодам, анодам і шасцю сеткамі).
актраі́раваць
(
надаць манаршым актам якія
актруа́
(
увозныя пошліны на карысць феадала або горада ў сярэдневяковай Францыі, а пазней зборы на сельскагаспадарчыя прадукты пры іх увозе.
актры́са
(
артыстка, якая выконвае ролі ў тэатры і кіно.
актуаліза́цыя
(ад лац actuahs = дзейны)
паварот да найбольш важнага, адпаведнага патрабаванням сучаснасці.
актуалі́зм
(ад
1) варыянт неагегельянства, распрацаваны італьянскім філосафам Д. Джэнціле;
2) параўнальна-гістарычны метад у геалогіі, які заключаецца ў вывучэнні мінулага праз пазнанне сучаснасці.
актуа́льнасць
(ад актуальны)
важнасць, значнасць чаго
актуа́льны
(
1) важны для дадзенага моманту, наспелы, надзённы (
2)
актуа́рый
(
спецыяліст па тэхніцы налічэння страхавых узносаў.
актуа́рыус
(
канцылярскі пісар у дзяржаўных установах Paciі 18
актывава́ць
(
рабіць актывацыю чаго
актыва́тар
(ад
рэчыва, якое паскарае, актывізуе цячэнне хімічнай рэакцыі.
актывацы́йны
(ад актывацыя);
актыва́цыя
(ад
1) вывядзенне з нядзейнага стану ў дзейны, узмацненне дзейнага стану;
2) перавод малекул у стан, пры якім яны хутчэй уступаюць у хімічныя рэакцыі;
3) спецыяльная апрацоўка дрэўнага вугалю і іншых порыстых цел для павелічэння іх здольнасці ўбіраць газы, вадкасці.
актывізава́ць
(
ажыўляць, узмацняць чыю
актывіза́цыя
(
1) ажыўленне, узмацненне чыёй
2) развіццё інтэнсіўных тэктанічных і магматычных працэсаў у стабілізаваных раёнах зямной кары.
актыві́ст
(
актыўны член якога
акты́н
(
бялок мышачнай тканкі, які разам з міязінам удзельнічае ў скарачэнні мышцаў.
актына-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «праменны», «прамянёвая энергія».
актынабацылёз
(ад актына- + бацыла)
хранічная інфекцыйная хвароба жывёл, якая характарызуецца гнойнымі пашкоджаннямі мяккіх тканак галавы, шыі, лімфатычных вузлоў.
актыналі́т
(ад актына- + -літ)
пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў зялёнага колеру, які выкарыстоўваецца як вогнетрывалы матэрыял.
актынало́гія
(ад актына- + -логія)
тое, што і актынаметрыя.
актынаме́трыя
(ад актына + -метрыя)
1) раздзел геафізікі, які вывучае працэсы сонечнага, зямнога і атмасфернага выпрамянення;
2) сукупнасць метадаў вымярэння радыяцыі Зямлі.
актынаміко́зы
(ад актына + мікозы)
хранічныя інфекцыйныя хваробы чалавека і жывёл, якія выклікаюцца актынаміцэтамі.
актынаміксі́дыі
(
атрад прасцейшых класа кнідаспарыдый, паразіты кольчатых чарвей.
актынаміцы́ны
(ад актына + -міцын)
антыбіётыкі, якія ўтвараюцца актынаміцэтамі.
актынаміцэ́ты
(ад актына + -міцэты)
мікраарганізмы, для якіх характэрны рысы будовы бактэрый і найпрасцейшых грыбоў; прамянёвыя грыбкі.
актынамо́рфны
(ад актына- + -морфны)
праменепадобны;
актына́струм
(
каланіяльная зялёная водарасць
актынастэ́ла
(ад гр aktis, -inos = прамень + стэла)
тып цэнтральнага цыліндра сцябла і кораня вышэйшых раслін, які складаецца з ксілемы, што мае ў папярочным разрэзе выгляд зоркі, і флаэмы, размешчанай паміж прамянямі ксілемы; характэрны для дзеразовых.
актынаме́трыя
(
аднаклетачная зялёная водарасць
актынатэрапі́я
(ад актына + тэрапія)
метад лячэння шляхам апраменьвання лячэбнымі лямпамі.
актынафа́гі
(ад актына- + фагі)
вірусы, якія паражаюць актынаміцэтаў.
актыне́ла
(
дыятомавая прэснаводная водарасць
актыні́ды
(ад
тое, што і актыноіды.
актыні́дыя
(
павойная кустовая расліна
акты́ній
(
радыеактыўны хімічны элемент, серабрыста-белы метал, які здабываецца з уранавай руды.
актыні́чны
(ад
здольны аказваць фатаграфічнае ўздзеянне на святлоадчувальны матэрыял (аб выпрамяненні).
акты́нія
(
марская жывёла тыпу кішачнаполасцевых з праменепадобнымі шчупальцамі для захоплівання здабычы.
актыно́граф
(ад
самапісны прыбор для рэгістрацыі інтэнсіўнасці сонечнай радыяцыі.
актыно́іды
(ад
радыеактыўныя хімічныя элементы, якія ў перыядычнай сістэме Мендзялеева размешчаны пасля актынію.
актыно́метр
(ад
прыбор для вымярэння сонечнай радыяцыі.
актыно́н
[ад актын(ій) + (рад)он]
адзін з ізатопаў атамаў радону, прадукт радыеактыўнага распаду актынію.
акты́ў
(
1) найбольш дзейная, энергічная частка калектыву, арганізацыі, 2) частка бухгалтарскага балансу, якая ўключае матэрыяльныя каштоўнасці, грашовыя сродкі і даўгавыя патрабаванні прадпрыемства (
3) перавышэнне грашовых даходаў краіны над яе замежнымі расходамі (
4) усё, што мае грашовую вартасць і з’яўляецца ўласнасцю фірмы або асобы;
5)
6)
акты́ўнасць
(ад актыўны)
уласцівасць актыўнага, дзейны ўдзел у чым
акты́ўны
(
1) дзейны, энергічны (
2) які хутка развіваецца (
3) здольны уступаць у хімічную рэакцыю.
актэ́т
(
1) музычны твор для васьмі галасоў або інструментаў;
2) ансамбль з васьмі выканаўцаў.
акуарыідо́зы
(ад акуарыіды)
інвазійныя хваробы (гельмінтозы) свойскіх і дзікіх птушак, якія выклікаюцца акуарыідамі.
акуарыі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у страваводзе і страўніку свойскіх і дзікіх птушак.
акузаты́ў
[
аку́ла
(
вялікая драпежная марская рыба з вераценападобным целам.
акулі́раваць
(ад
прышчэпліваць адну расліну вочкам другой расліны.
акуліро́ўка
(ад
спосаб вегетатыўнага размнажэння раслін, пры якім на дзічку прышчэпліваюць вочка культурнага гатунку.
акулі́ст
(
тое, што і афтальмолаг.
акультура́цыя
(
працэс узаемаўплыву культур, успрымання адным народам культуры іншага народа.
акульты́зм
(ад
містычнае вучэнне, якое прызнае існаванне таямнічых, звышнатуральных сіл і магчымасць непасрэдных зносін з імі пры дапамозе магіі.
акуля́р
(
шкло ў аптычным прыборы, звернутае да вока назіральніка (
акуля́ры
(
прылада з двух аптычных шкельцаў у аправе, часцей на дужках, для паляпшэння бачнасці або для засцярогі вачэй ад пашкоджанняў.
акуме́трыя
(ад
тое, што і аўдыяметрыя.
акумулі́раваць
(
збіраць, засяроджваць што
акумуля́тар
(
прыбор для назапашвання энергіі з мэтай далейшага яе выкарыстання.
акумуля́цыя
(
1) збіранне, назапашванне, канцэнтраванне чаго
2) намнажэнне рыхлага мінеральнага і арганічнага матэрыялу на паверхні сушы ці на дне вадаёмаў.
акупава́ць
акупа́нт
(
той, хто ўдзельнічае ў акупацыі; захопнік.
акупацы́йны
(ад акупацыя)
які мае дачыненне да акупацыі;
акупа́цыя
(
часовы захоп войскамі якой
акупе́дыя
(ад
раздзел педагогікі, які даследуе праблемы выхавання і навучання дзяцей з недахопамі слыху.
акупі́раваць, акупава́ць
(
захопліваць узброенымі сіламі чужую тэрыторыю.
акупункту́ра
(ад
метад лячэння іголкаўколваннем; іголкатэрапія.
акура́т
(
зусім дакладна, якраз.
акура́тны
(
1) які захоўвае ва ўсім парадак, дакладнасць (
2) які падтрымліваецца ў парадку, старанна выкананы або выконваецца (папр. а. сшытак, а-ая работа).
аку́сма
(
акустаэлектро́ніка
[ад акуст(ыка) + электроніка]
раздзел электронікі, які вывучае ўзбуджэнне, распаўсюджванне і прыём акустычных хваляў у кандэнсаваных асяроддзях, узаемадзеянне іх з электрамагнітнымі палямі і электронамі праводнасці.
аку́стыка
(
1) раздзел фізікі, які вывучае гук;
2) ступень чутнасці музыкі, голасу ў якім
акусты́чны
(
які мае дачыненне да гукаў, акустыкі.
аку́т
(
узыходны націск у старажытнагрэчаскай, сербскай і іншых мовах, а таксама знак гэтага націску.
акушэ́р
(
урач, спецыяліст па аказанню дапамогі жанчыне пры цяжарнасці і родах.
акушэ́рка
(ад акушэр)
жанчына з сярэдняй медыцынскай адукацыяй, якая мае права самастойна аказваць дапамогу пры родах.
акушэ́рства
(ад
1) раздзел медыцыны, які вывучае пытанні цяжарнасці, родаў, пасляродавага перыяду, іх фізіялогіі, розных парушэнняў, правільнай медыцынскай дапамогі парадзісе;
2) аказанне практычнай медыцынскай дапамогі пры родах.
акх’я́на
(
апавядальныя жанры помнікаў літаратуры старажытных народаў Індыі.
акцёр
(
артыст, які выконвае ролі ў тэатры і кіно.
акцыдэ́нтны
(
1) выпадковы, пабочны, неістотны;
2) звязаны з выкананнем дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб'яў, афіш, ярлыкоў і
акцыдэ́нцыя
(
1) выпадковая, мінучая, неістотная ўласцівасць;
2) выкананне дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб’яў, афіш, ярлыкоў і
акцы́з
(
ускосны падатак за продаж тавараў шырокага ўжытку, які ўключаецца ў цану тавару.
а́кцыя1
(
дзеянне, накіраванае на дасягненне якой
а́кцыя2
(
каштоўная папера, якая сведчыць аб грашовым укладзе яе трымальніка ў прадпрыемства і аб яго праве на атрыманне адпаведнай часткі прыбытку гэтага прадпрыемства.
акцыяне́р
(
удзельнік прадпрыемства, заснаванага на акцыях; уладальнік акцый.
акцыяне́рны
(ад
заснаваны на акцыях;
акцэ́нт
(
1) асаблівасці вымаўлення, якія праяўляюцца пры размове чалавека не на роднай мове;
2) націск у слове. а таксама знак націску;
3)
4)
акцэнтава́ць
(
1) выразна вымаўляць, падкрэсліваючы гукі, словы, выразы;
2)
3)
акцэнтало́гія
(ад акцэнт + -логія)
раздзел мовазнаўства, які вывучае сістэму націску ў мовах.
акцэнтуа́цыя
(
1) сістэма націскаў у якой
2) абазначэнне націскаў;
3) выдзяленне пры дапамозе націску асобных элементаў у слове або фразе.
акцэ́пт
(
1) згода на заключэнне дагавору на прапанаваных умовах;
2) форма безнаяўнага разліку паміж арганізацыямі, а таксама згода аплаціць грашовыя дакументы.
акцэптава́ць
(
прымаць, зацвярджаць да аплаты грашовы дакумент (рахунак, чэк, вэксаль).
акцэпта́нт
(
асоба, якая прыняла грашовы дакумент да аплаты.
акцэ́птар
(
акцэпта́цыя
(
выражэнне згоды на што
акцэсі́йны
(ад
які далучаецца;
акцэсо́рны
(ад
дадатковы, другарадны;
акы́н
(
народны паэт-імправізатар і спявак у некаторых народаў Азіі,
ала-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «іншы».
алага́мія
(ад ала- + -гамія)
апыленне кветкі адной расліны пылком кветкі іншай расліны.
алагене́з
(ад ала- + -генез)
кірунак эвалюцыі групы арганізмаў, пры якой у блізкіх відаў адбываецца змена адных прыватных прыстасаванняў другімі, а агульны ўзровень арганізацыі застаецца ранейшым.
алагі́зм
(ад а- + -лагізм)
1) што
2) філасофскі погляд, які адмаўляе логіку як сродак навуковага пазнання;
3) стылістычны прыём; наўмыснае парушэнне ў мове лагічных сувязей з мэтай надання камізму, іроніі і
алагі́чны
(ад а- + лагічны)
нелагічны, несумяшчальны з лагічным мысленнем.
алаза́ўр
(ад ала- + -заур)
вымерлы паўзун, які жыў у мезазоі.
алаку́рт
(
насякомае атрада блох, пашыранае ў Сярэд. і Цэнтр. Азіі; паразіт дамашніх і дзікіх капытных.
алаку́цыя
(
урачыстая прамова; пачатковая фраза прамовы.
алалі́я
(ад
адсутнасць або абмежаванне мовы ў дзяцей у выніку недаразвіцця або паражэння моўных участкаў кары вялікіх паўшар'яў галаўнога мозгу.
аламарфо́з
(ад ала- + -марфоз)
тое, што і ідыяадаптацыя.
аламе́трыя аламетры́я
(ад ала- + -метрыя)
нераўнамерны рост частак цела ў працэсе развіцця арганізма.
аламі́цэс
(
ніжэйшы грыб
аламо́ны
(ад ала- +
біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца арганізмамі і выклікаюць у прадстаўнікоў іншых відаў накіраваныя фізіялагічныя рэакцыі, карысныя для арганізма, што выдзяляе гэтыя рэчывы (
аламо́рф
(ад ала- + -морфы)
алані́м
(ад ала- +
чыё
алані́н
[ад ал(ьфа) + аміны]
ацыклічная амінакіслата, вельмі пашыраная ў жывой прыродзе; адна з крыніц глюкозы ў арганізме.
алані́т
(ад
тое, што і артыт.
аланто́іс
(ад
адна з зародкавых абалонак паўзуноў, птушак і млекакормячых, якая выконвае функцыі органаў дыхання, выдзялення і харчавання зародка.
алапа́т
(
урач, які процілегла гамеапату прытрымліваецца звычайнай сістэмы лячэння (алапатыі).
алапа́трыя
(ад ала- +
тып відаўтварэння, пры якім новыя віды ўзнікаюць з папуляцый, арэалы якіх не перакрываюцца.
алапа́тыя
(
звычайныя метады лячэння (
алапеко́за
(
павук
алапла́стыка
(ад ала- + -пластыка)
хірургічны метад замяшчэння дэфектаў органаў або тканак штучнымі матэрыяламі.
алаполіплаіды́я
(ад ала- + поліплаідыя)
спадчынныя змены ў клетках раслін, радзей жывёл, якія заключаюцца ў кратным павелічэнні колькасці набораў храмасом пры міжвідавым або міжродавым скрыжаванні.
алапры́нінг
(ад ала- +
камфортныя паводзіны ў птушак, звязаныя з чысткай апярэння.
алармі́зм
(ад
плынь у заходняй навуцы і грамадскай думцы, прадстаўнікі якой сцвярджаюць пра фатальны, катастрафічны характар уздзеяння чалавека на прыроду, яго асаблівую небяспеку для далейшага развіцця чалавецтва.
алармі́ст
(
1) асоба, схільная да панікі, якая распаўсюджвае неправераныя, неабгрунтаваныя чуткі, выклікаючы трывожны настрой;
2) прадстаўнік алармізму.
аластэры́чны
(ад ала- +
ала́сы
(
неглыбокія паніжэнні рэльефу акруглай формы пераважна карставага паходжання.
алатаспо́ра
(
недасканалы грыб
алатранспланта́т
(ад ала + трансплантат)
орган або ўчастак тканкі, выкарыстаныя для алатрансплантацыі.
алатранспланта́цыя
(ад ала- + трансплантацыя)
перасадка трансплантата ад аднаго прадстаўніка якога
алатро́пія
(ад ала- + -тропія)
здольнасць аднаго і таго ж хімічнага элемента выступаць у выглядзе некалькіх простых рэчываў (
алатро́фны
(ад ала- + -трофны);
алатэтрапло́ід
(ад ала- +
тое, што і амфідыплоід.
алафа́н
(ад ала- +
мінерал класа сілікатаў бледна-блакітнага, зеленаватага або бурага колеру.
алафо́н
(ад ала- + -фон)
Ала́х
(
назва бога ў ісламе.
алахо́л
(ад ала- +
лекавы прэпарат, жаўцягонны сродак.
алахары́я
(ад ала- + -харыя)
распаўсюджанне пладоў, насення і спор пры дапамозе знешніх фактараў — ветру (анемахарыя), вады (гідрахарыя), жывёл (заахарыя), чалавека (антрапахарыя).
алахо́ры
(ад ала- +
расліны, якія распаўсюджваюцца пры дапамозе знешніх фактараў (ветру, вады, жывёл, чалавека).
алахто́ны
(ад ала- +
1)
2)
алгары́тм
(
сукупнасць правіл, якія дазваляюць чыста механічна рашыць любую задачу з класа аднатыповых задач.
алгарытміза́цыя
(ад алгарытм)
пабудова алгарытму, што рэалізуе пэўны працэс.
а́лгебра
(
раздзел матэматыкі, які вывучае дзеянні над велічынямі, выражанымі літарамі, незалежна ад лікавага значэння гэтых велічынь.
алгебраі́чны
(ад алгебра)
які мае дачыненне да алгебры;
алго́л
[ад
адна з моў праграмавання для электронна-вылічальных машын.
алдэаме́нту
(
пасяленні ў колішніх партугальскіх калоніях, што былі фактычна канцлагерамі для карэннага афрыканскага насельніцтва.
але́
(
выкрык (звычайна артыста ў цырку): «Наперад! Пачынай!»;
алеа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з алеем, маслам.
алеагра́фія
(ад алеа- + -графія)
устарэлы спосаб узнаўлення карцін, якія намаляваны алейнымі фарбамі, а таксама копія карціны, атрыманая такім спосабам.
алеана́фт
(ад алеа- + нафта)
машыннае змазачнае масла.
алеандаміцы́н
[ад алеанд(р) + -міцын]
лекавы прэпарат, які прыгнятае рост многіх шкодных мікробаў; выкарыстоўваецца пры лячэнні запалення лёгкіх, ангіны, атыту і іншых хвароб.
алеа́ндр
(
вечназялёная кустовая расліна
алеато́рны
(ад
рызыкоўны, звязаны са здзелкамі, біржавымі аперацыямі, латарэямі.
алеато́рыка
(ад
метад музычнай кампазіцыі, заснаваны на прынцыпе выпадковасці і імправізацыйнасці ў будове музычнага твора.
алеа́ты
(
солі алеінавай кіслаты.
алеафі́льнасць
(ад алеа- +
уласцівасць некаторых рэчываў змочвацца алеямі.
алеба́рда
(
старадаўняя халодная колюча-рубячая зброя, доўгае плоскае або гранёнае кап’ё з прымацаванай да яго сякерай або паўмесяцападобным лязом.
алеба́стр
(
размолаты белы гіпс, які выкарыстоўваецца для тынкоўкі, вырабу скульптур, у хірургіі і
алегары́чны
(ад алегорыя)
1) які мае дачыненне да алегорыі;
2) пабудаваны на алегорыі, іншасказальны.
алего́рыя
(
іншасказанне, выражэнне адцягненага паняцця пры дапамозе канкрэтнага вобраза ў творы літаратуры ці мастацтва (
але́гра
(
1)
але́гры
(
латарэя, у якой розыгрыш адбываецца адразу ж пасля куплі білета.
алегрэ́та
(
1)
алеі́н
(ад
сумесь гліцэрыны з алеінавай кіслатой, бясколерная вадкасць, якая ўваходзіць у склад раслінных і жывёльных алеяў раслінных алеяў і жывёльных маслаў.
алеі́навы
(ад алеін)
які адносіцца да алеіну;
але́й
(
1) тлушч, атрыманы з пладоў і насення розных раслін;
2) аліўкавы тлушч, які выкарыстоўваецца ў царкоўным абыходку;
3)
алейкемі́я
(ад а- + лейкемія)
форма белакроўя, якая характарызуецца зменамі ў колькасным складзе лейкацытаў.
алейкі́я
(ад а- +
тое, што і агранулацытоз.
алейрадзі́ды
(ад
падатрад раўнакрылых насякомых з пакрытым мучністым налётам целам, шкоднікаў агародніны і ягадных культур; белакрылкі.
алейро́метр
(ад
прыбор для вызначэння набрыняння мукі.
алейро́н
(
бялковыя зерні ў клетках насення злакаў і іншых раслін.
алексікалі́зм
(ад а- +
род афазіі, якая праяўляецца ў семантычна-лексічных парушэннях мовы хворага, галоўным чынам у няздольнасці правільна называць прадметы.
алексі́н
(ад
алексі́я
(
страта здольнасці чытаць з прычыны ачаговага пашкоджання галаўнога мозга.
алекто́рыя
(
кусцісты лішайнік, пашыраны на кары дрэў пераважна хвойных парод, звісаючы ў выглядзе барады, а таксама на глебе ў тундры і лесатундры; корм для дзікіх аленяў, прадукт для вырабу антыбіётыкаў.
алеламарфі́зм
(ад
тое, што і алелізм.
алеламо́рфы
(ад
тое, што і алелі.
алелапа́тыя
(ад
уплыў адных раслін на другія ў сувязі з выдзяленнем імі розных рэчываў.
але́лі
(
гены, якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы.
алелі́зм
(ад
наяўнасць генаў, якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы.
алема́нда
(
старадаўні прыдворны французскі танец нямецкага паходжання.
алемані́сты
[ад
члены французскай Рабочай сацыял.-рэв. партыі канца 19 —
алергало́гія
(ад алергія + -логія)
навука, якая вывучае прычыны ўзнікнення, развіццё, прафілактыку і лячэнне алергічных хвароб.
алерга́н
(ад алергія)
алерге́н
(ад алергія + -ген)
чужароднае рэчыва, якое выклікае алергію.
алергі́я
(ад
імунная рэакцыя арганізма да паўторнага ўздзеяння алергенаў з пашкоджаннем уласнай тканкі.
алерго́лаг
(ад алергія + -лаг)
спецыяліст у галіне алергалогіі.
алетэтры́н
(ад
лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфекцыйных хвароб (ангіны, менінгіту, сепсісу, ганарэі і інш).
алеўралі́т
(ад
сцэментаваны алеўрыт, цвёрдая горная парода.
алеўры́т
(ад
дробназярністая рыхлая асадачная горная парода, па велічыні зерняў прамежкавая паміж пяском і глінай.
алеўры́я
(
сумчаты грыб
алефі́ны
(ад
тое, што і алкены.
але́я
(
дарога ў парках, садах, абсаджаная дрэвамі, кустамі.
а́лібі
(
алібідэмі́я
(ад a- + лібіда)
поўная адсутнасць лібіда; уласціва пераважна жанчынам як вынік прыроджаных або набытых нейраэндакрынных расстройстваў.
алі́ва
(
1) вечназялёнае дрэва
2) алей з пладоў гэтага дрэва.
аліваміцы́н
(ад аліва + -міцын)
лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры пухлінах семяннікоў, лімфагранулематозе, меланомах, ракавых паражэннях.
аліві́н
(ад
паўкаштоўны камень класа сілікатаў зеленаватага колеру розных адценняў.
аліві́ноз
(ад алівін)
прафесійнае захворванне, абумоўленае ўздзеяннем алівіну.
аліга-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на малую колькасць, нешматлікасць чаго
алігакантарынхі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа акантацэфалаў, кішачныя паразіты птушак і млекакормячых.
алігакла́з
(ад аліга- +
пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць плагіяклазу.
алігаме́рны
(ад аліга- +
які мае адносіны да жывёл з целам, падзеленым на малую колькасць сегментаў.
алігаме́ры
(ад аліга- + -мер)
палімеры нізкай ступені полімерызацыі.
алігамерыза́цыя
(ад аліга +
працэс змяншэння колькасці гамалагічных і гомадынамічных (якія выконваюць адну функцыю) органаў у арганізме.
алігаме́рыя
(ад аліга- + -мерыя)
змяншэнне колькасці гамалагічных органаў, якія паўтараюцца, у працэсе гістарычнага развіцця арганізмаў (
алігапо́лія
(ад аліга- +
1) панаванне некалькіх кампаній (трэстаў, канцэрнаў) у некаторых галінах прамысловасці;
2) сітуацыя на рынку, пры якой невялікая колькасць прадаўцоў, што кантралюе цэнаўтварэнне, гандлюе з вялікай колькасцю пакупнікоў.
алігапсо́нія
(
сітуацыя на рынку, пры якой даволі абмежаванай колькасці пакупнікоў процістаіць вялікая колькасць прадаўцоў (вытворцаў).
аліга́рх
(ад алігархія)
1) правіцель алігархіі 1;
2) прадстаўнік манапалістычнага капіталу.
аліга́рхія
(
1)
2) палітычнае і эканамічнае панаванне ў краіне невялікай групы прадстаўнікоў буйнога манапалістычнага капіталу (
алігасапро́бы
(ад аліга- + сапробы)
арганізмы, якія жывуць у чыстых або слаба забруджаных арганічнымі рэчывамі водах.
алігаспермі́я
(ад аліга- + сперма)
памяншэнне аб’ёму спермы, што выліваецца пры семявывяржэнні.
аліга́т
(ад
кніга, прыплеценая да іншай кнігі.
аліга́тар
(
тупарылы кракадзіл, які водзіцца ў вадаёмах Паўн. Амерыкі і Паўд. Кітая.
алігато́ніка
(ад аліга- + тоніка)
алігатро́фны
(ад аліга- + -трофны);
алігатро́фы
(ад аліга- + -трофы)
расліны, здольныя расці на бедных пажыўнымі рэчывамі глебах (
алігафа́гі
(ад аліга- + фагі)
жывёлы, якія кормяцца нямногімі відамі ежы (
алігафа́гія
(ад аліга- + -фагія)
харчаванне жывёльных арганізмаў толькі некалькімі відамі ежы,
алігафрэнапедаго́гіка
(ад алігафрэнія + педагогіка)
раздзел педагогікі, які распрацоўвае пытанні навучання і выхавання разумова адсталых дзяцей.
алігафрэнапсіхало́гія
(ад аліга- +
раздзел псіхалогіі, які вывучае псіхічнае развіццё і магчымасць яго карэкцыі ў дзяцей з інтэлектуальнымі недахопамі.
алігафрэні́я
(ад аліга- +
прыроджанае або набытае ў раннім узросце псіхічнае недаразвіццё чалавека (
алігахе́ты
(ад аліга- +
клас кольчатых чарвей, якія жывуць у глебе і часткова ў вадаёмах; малашчацінкавыя чэрві.
алігацукры́ды
(ад аліга- + цукрыды)
вугляводы, якія пры гідролізе распадаюцца на невялікую колькасць монацукрыдаў, да а-аў належаць,
алігацэ́н
(ад аліга- + -цэн)
трэцяя эпоха палеагену.
алігацэ́навы
(ад аліга- + -цэн);
алігацэно́з
(ад аліга- + -цэноз)
фітацэноз, у склад якога ўваходзіць толькі некалькі відаў вышэйшых раслін — прадуцэнтаў.
алігемі́я
(ад аліга- + -емія)
змяншэнне агульнай колькасці крыві ў арганізме (пры крывацёках, згусанні крыві і
алігуры́я
(ад аліга- + -урыя)
змяншэнне колькасці мачы, што выдзяляецца ныркамі.
аліда́да
(
дэталь астранамічных і геадэзічных вугламерных інструментаў, якая верціцца вакол восі ў цэнтры лімба.
алізары́н
(
фарбавальнае рэчыва, якое вырабляецца з карэння марэны або і штучным спосабам.
алікво́ты
[
1)
2) часткі велічыні, на якія цэлае дзеліцца без астатку.
алілу́я
(
хвалебны малітоўны выгук у набажэнствах іудзейскай і хрысціянскай рэлігій.
алімента́цыя
(
1) сістэма дзяржаўнай дапамогі дзецям беднякоў і сіротам у Стараж. Рыме;
2) абавязак выплачваць аліменты.
аліме́нты
(
сродкі, якія ва ўстаноўленых законам выпадках адны члены сям’і абавязаны выплачваць на ўтрыманне другіх.
Алі́мп
(
выбранае кола якога
алімпі́йскі
(
1) які мае адносіны да алімпіяды (
2)
алімпія́да
(
1) міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы, якія праводзяцца раз у чатыры гады па ўзору старажытнагрэчаскіх алімпійскіх гульняў;
2) каманднае першынство свету па шахматах ці міжнародных шашках;
3) назва аглядаў, конкурсаў мастацкай самадзейнасці, народнай творчасці ў СССР у 1920 — 1940-я г.;
4) спаборніцтвы навучэнцаў у вызначаных галінах ведаў (
алістастро́ма
(ад
хаатычнае скапленне абломкаў горных парод сярод тоўшчаў, у якіх яны змяшчаюцца.
алі́сум
(
травяністая расліна
алітава́ць
(
наносіць на металічныя вырабы алюмініевае пакрыццё, каб засцерагчы іх ад акіслення.
алітэра́цыя
(ад
паэтычны прыём, заснаваны на паўтарэнні аднолькавых або блізкіх зычных гукаў у вершаваным радку для ўзмацнення інтанацыйнай і гукавой выразнасці мовы.
аліфаты́чны
(ад
тлусты, ацыклічны;
аліцыклі́чны
[ад
аліцы́н
(ад
лекавы прэпарат, антыбіётык, антыбактэрыяльны сродак супраць шэрагу мікраарганізмаў.
алкагаліза́цыя
(ад
1) дабаўленне спірту да вінаграднага віна, каб павялічыць яго моцнасць;
2) увядзенне спірту ў тканкі арганізма для суцішэння болю.
алкагалі́зм
(ад
хвароба, якая ўзнікае ад празмернага і частага ўжывання спіртных напіткаў: выяўляецца ў псіхічнай і фізічнай залежнасці ад алкаголю, сацыяльнай і маральнай дэфармацыі асобы, у псіхічных, неўралагічных і саматычных расстройствах.
алкагаліме́тр
(ад алкаголь + -метр)
прыбор для вызначэння працэнтнай колькасці алкаголю ў водна-алкагольных растворах.
алкагаліме́трыя
(ад алкаголь + -метрыя)
вызначэнне працэнтнай колькасці алкаголю ў водна-алкагольных растворах.
алкагаля́ты
(ад
арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння металам вадароду гідраксільнай групы (
алкаго́ліз
[ад алкаго(ль) + -ліз]
абменны распад рэчываў пры ўзаемадзеянні са спіртамі.
алкаго́ль
(
1) арганічнае злучэнне, у склад малекул якога ўваходзіць група атамаў кіслароду і вадароду;
2) спіртныя напіткі.
алкаліза́цыя
(ад
далучэнне шчолачаў да рэчываў.
алкаліме́трыя
(ад
вызначэнне колькасці кіслаты ў рэчыве шляхам дабаўлення да яго шчолачы.
алкало́з
(ад
павелічэнне колькасці шчолачаў у крыві і тканках арганізма (
алкало́ід
(ад
арганічнае рэчыва, падобнае на шчолач, якое мае ў сабе азот і вызначаецца моцным фізіялагічным дзеяннем.
алка́на
(
травяністая расліна
алкані́н
(ад алкана)
натуральны фарбавальнік, які здабываюць з карэння алканы і выкарыстоўваюць у хімічнай, касметычнай і харчовай прамысловасці.
алка́ны
(ад алкаголь)
насычаныя ацыклічныя вуглевадароды.
алкара́н
(
тое, што і каран.
алке́ны
(ад алкіл)
арганічныя вуглевадародныя злучэнні з адной падвойнай сувяззю паміж атамамі ў малекуле.
алкі́дны
[ад алк(аголь) +
які адносіцца да рэчываў, што атрымліваюцца шляхам узаемадзеяння карбонавых кіслот з многаатамнымі спіртамі.
алкі́л
(
аднавалентны арганічны радыкал вуглевадароду аліфатычнага рада.
алкілава́ць
(ад алкіл)
уводзіць алкіл у малекулу арганічнага злучэння.
алкілсульфа́ты
(ад алкіл + сульфаты)
эфіры сернай кіслаты.
алкі́ны
(ад алкіл)
арганічныя злучэнні ненасычанага вуглевадароду з адной трайной сувяззю паміж атамамі ў малекуле,
алма́з
(
1) мінерал, крыштальная кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду; каштоўны празрысты камень незвычайнай цвёрдасці;
2) тонкі асколак такога каменя ў аправе для рэзання шкла.
а́лні
[ад ал(юміній) + ні(кель)]
магнітнацвёрдыя сплавы на аснове сістэмы жалеза — алюміній — нікель.
ало́вак
(
тое, што і карандаш.
ало́д
(
поўная спадчынная ўласнасць на зямлю пры феадалізме ў Зах. Еўропе.
ало́за
(
рыба
ало́нж
(
1) прамая або выгнутая шкляная трубка, па якой вадкасць з халадзільніка, дзе адбываецца дыстыляцыя, сцякае ў прыёмнік;
2) аркуш паперы, які прымацоўваецца да вэксаля для гарантыйных запісаў, калі яны не змяшчаюцца на вэксальным бланку;
3) найбольшая адлегласць, з якой баксёр можа нанесці ўдар.
ало́э
(
травяністая расліна
алта́р
(
1) месца ахвярапрынашэння ў старажытных народаў, перад якім выконваліся культавыя абрады;
2) усходняя частка хрысціянскай царквы (у праваслаўнай царкве аддзеленая ад агульнай часткі іканастасам).
алты́н
(
старадаўняя руская трохкапеечная манета.
алу́нд
[адал(юміній) + (кар)унд]
штучны карунд.
алуні́т
(
мінерал класа сульфатаў, белы з шараватым, жаўтаватым або чырванаватым адценнем.
алфаві́т
(
сукупнасць літар якой
алфе́р
[ад ал(юміній) +
магнітна-мяккі сплаў жалеза і алюмінію.
алхі́мія
(
сярэдневяковае вучэнне, накіраванае на адшуканне так званага «філасофскага каменя», быццам бы здольнага ператвараць простыя металы ў золата, вылечваць усе хваробы і
алыча́
(
пладовае дрэва
а́льба1
[
белая рыза ксяндза.
а́льба2
(
адна з жанравых форм сярэдневяковай куртуазнай лірыкі, ранішняя песня.
альбаміцы́н
(ад
лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі.
альбара́да
(
1) песня іспанскіх пастухоў у гонар усходу Сонца;
2) характэрны для Іспаніі ранішні канцэрт на адкрытым паветры, аналагічны вячэрняму канцэрту (
альбарутэ́ніка
(
лацінская назва беларусазнаўства.
альбатро́с
(
вялікая марская птушка атрада буравеснікаў з вузкімі доўгімі крыламі і доўгай дзюбай.
альбатрэ́лус
(
шапкавы базідыяльны грыб
альбе́да
(
велічыня, якая характарызуе здольнасць паверхні якога
альбедаме́тр
(ад альбеда + -метр)
прыбор для вымярэння альбеда розных фізічных цел.
альбіго́йцы
(
удзельнікі ерэтычнага руху ў Паўд. Францыі 12 — 13
альбі́дум
(ад
разнавіднасць мяккай пшаніцы з белым коласам і зернем.
альбіні́зм
(
прыроджаная адсутнасць нармальнай для арганізма пігментнай афарбоўкі.
альбіно́с
(
чалавек або жывёла з адзнакамі альбінізму.
альбі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, белы натрыевы палявы шпат, выкарыстоўваецца ў шкляной, керамічнай, абразіўнай вытворчасцях.
альбітафі́р
[ад альбіт + (пар)фір]
магматычная горная парода, разнавіднасць парфіру, у якім крышталі асноўнай масы пароды прадстаўлены альбітам.
альбі́цыя
(
дрэвавая або кустовая расліна
альбо́м
(
1) кніга або сшытак для малюнкаў, фотакартак, вершаў (
2) збор рэпрадукцый, фотакартак, чарцяжоў, выдадзеных у выглядзе кнігі, часта з тлумачальным тэкстам.
альбуміно́іды
(ад
простыя бялкі валакністай будовы, устойлівыя на ўздзеянне хімічных рэчываў, якія з’яўляюцца асноўнай састаўной часткай шкілета, валасоў, рагоў, пер’я, злучальнай тканкі.
альбуміну́рыя альбумінуры́я
(ад
наяўнасць бялку ў мачы.
альбумі́ны
(ад
простыя бялкі, якія змяшчаюцца ў яечным бялку, сываратцы крыві, малацэ і насенні раслін, прымяняюцца ў фармацэўтычнай, кандытарскай і тэкстыльнай прамысловасці.
альбумо́зы
(ад альбуміны)
прамежкавыя прадукты распаду бялкоў, сумесь паліпептыдаў і амінакіслот.
а́льбус
(
высакапробная сярэбраная манета, якая з 2-й
альбуцы́д
[ад альбу(міны) + -цыд]
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў афтальмалогіі, а таксама пры лячэнні энтэракалітаў, цыстыту і інфіцыраваных ран.
альбуцы́д-на́трый
(ад альбуцыд + натрый)
тое, што і альбуцыд.
альвеакако́з
(ад альвеакок)
гельмінтозная хвароба жывёлы і чалавека, якая выклікаецца альвеакокам.
альвеако́к
(
гельмінт
альвеаля́рны
(ад альвеола)
1) які мае порыстую будову;
2)
альвео́ла
(
1) паглыбленне ў сківіцы, у якім змяшчаецца корань зуба;
2) маленькі лёгачны пузырок (на канцы кожнай бронхі), куды пранікае паветра пры дыханні.
альгадысменарэ́я
(ад
менструацыя з болямі ў нізе жывата, галавы, ірвотай, слабасцю, стратай прытомнасці, сэрцабіеннем сэрцабіццем, паніжэннем або стратай працаздольнасці.
альгалагні́я
(ад
сексуальнае задавальненне, якое ўзнікае ад прычынення псіхічнага або фізічнага болю аднаму з палавых партнёраў.
альгало́гія
(ад
раздзел батанікі, які вывучае водарасці.
альгвасі́л
(
судзейскі, а таксама паліцэйскі чын у Іспаніі.
альгі́н
(ад
клейкае рэчыва, якое здабываюць з марскіх водарасцяў і выкарыстоўваюць для апрацоўкі тканін, валокнаў, футра.
альгіцы́ды
(ад
хімічныя сродкі для барацьбы з водарасцямі (на рысавых палях, у рыбаводных сажалках).
альгра́фія
[ад ал(юміній) + -графія]
спосаб плоскага друку на афсетнай машыне з друкарскай формы, зробленай на алюмініевай пласціне.
альдастэро́н
[ад альд(эгід) +
адзін з гармонаў кары наднырачнікаў, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі мінеральнага абмену ў арганізме жывёл і чалавека.
альдзі́ны, а́льды
[ад
кнігі, выдадзеныя ў 1494 — 1597 гг. у Венецыі ў друкарні, заснаванай Альдам Мануцыем.
альдо́зы
(ад альдэгіды)
арганічныя крышталічныя рэчывы, салодкія на смак (
альдрава́нда
[
водная насякомаедная травяністая расліна
а́льды
альдэгі́ды
[ад
арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць карбанілавую групу, звязаную з атамам вадароду; прымяняюцца ў вытворчасці пластмас, парфумерыі і
алькаба́ла
(
падатак на гандлёвыя здзелкі ў Іспаніі і яе калоніях у 12 — 19
алька́льд
(
галава гарадской адміністрацыі, суддзя ў Іспаніі і некаторых краінах Лац. Амерыкі.
алькаса́р
(
замак або ўмацаваны палац у Іспаніі, збудаваны часцей за ўсё ў маўрытанскім стылі.
алькатро́н
[ад
уніпалярны транзістар з кіруемым каналам для патоку асноўных носьбітаў зарада.
а́лькер
(
вуглавая адасобленая частка будынка, якая знадворку намнога выступае ад сцен; былі характэрны для шляхецкіх сядзіб Беларусі і Польшчы 17 — 19
алькле́д
[ад ал(юміній) +
паўфабрыкат (ліст, труба) з алюмініевага сплаву, пакрыты з абодвух бакоў слоем алюмінію для аховы ад карозіі.
алько́ў
(
ніша ў сцяне пакоя для ложка ці спальнае памяшканне без вокнаў.
алькупры́нт
(ад
электралітычны спосаб прыгатавання форм афсетнага друку, які вызначаецца высокай трываласцю.
альм
(
вапнавы азёрны туф з арганічным рэчывам, які пашыраны ў антрапагенавых адкладах Беларусі; выкарыстоўваецца яе мясцовае ўгнаенне.
а́льма-ма́тэр
(
старадаўняя студэнцкая назва універсітэта; ужываецца як ласкальнае або жартоўнае.
альмана́х
(
неперыядычны зборнік літаратурных твораў розных аўтараў.
альмандзі́н
(ад
мінерал класа сілікатаў, каштоўны камень чырвонага, бура-чырвонага або чырвона-фіялетавага колеру; разнавіднасць гранату2.
альмараві́ды
(
прадстаўнікі феадальнай дынастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 11 — сярэдзіны 12
альмаха́ды
(
прадстаўнікі феадальнай дынастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 12 — сярэдзіны 13
альме́нда
(
зямельныя ўгоддзі ў раннефеадальнай Зах. Еўропе, якія былі ў агульным карыстанні членаў абшчыны.
альмукантара́т
(
любы малы круг нябеснай сферы, паралельны гарызонту.
альпака́
(
1) свойская бязрогая млекакормячыя жывёла
2) лёгкая тканіна з воўны гэтай жывёлы.
альпа́ры
(
адпаведнасць біржавой (рыначнай) і намінальнай вартасці каштоўнай паперы.
альпеншто́к
(
палка з вострым стальным наканечнікам, якой карыстаюцца пры ўзыходжанні на высокія горы, леднікі.
альпі́дый
(
ніжэйшы грыб
альпіна́рый
(ад
участак саду або парку ў выглядзе штучнай камяністай горкі, засаджанай высакагорнай расліннасцю.
альпіні́зм
(ад
узыходжанне на цяжкадаступныя горныя вяршыні, леднікі са спартыўнай або пазнавальнай мэтай; высакагорны турызм.
альпіні́ст
(ад
спартсмен, які займаецца альпінізмам.
альпінія́да
(ад
масавыя спартыўныя мерапрыемствы па альпінізме.
альсе́ка
(
насценны жывапіс па сухім тынку.
альт
(
1) нізкі дзіцячы або жаночы голас, а таксама спявак (спявачка) з такім голасам;
2) смычковы інструмент, сярэдні паміж скрыпкай і віяланчэллю;
3) другая па вышыні партыя шматгалосага музычнага твора.
альта́зімут
(ад
прылада для вызначэння вышыні і азімутаў нябесных свяціл.
альта́нка
(
лёгкі летні будынак у садзе, парку для адпачынку.
альтруі́зм
(
1) бескарыслівае служэнне людзям, гатоўнасць ахвяраваць для іх сваімі ўласнымі інтарэсамі (
2) форма паводзін жывёл, пры якой задавальняюцца патрэбнасці іншых асобін і нават відаў без карысці для сябе.
альтруі́ст
(
той, хто ў сваёй дзейнасці кіруецца пачуццямі альтруізму (
альтыгра́ф
(ад
самапісны вышынямер.
альтыме́тр
(ад
авіяцыйны прыбор вызначэння вышыні палёту.
а́льтынг
(
парламент у Ісландыі.
альтыплана́цыя
(ад
выраўноўванне рэльефу вяршыннай зоны горных хрыбтоў пераважна ў выніку выветрывання і нівацыі ва ўмовах халоднага і ўмеранага клімату.
альты́ст
(ад альт)
музыкант, які іграе на альце.
альтыту́да
(
вышыня пункта мясцовасці над узроўнем мора.
альтэра́цыя
(
1)
2)
альтэрна́нс
(
правіла чаргавання рыфмаў у класічным французскім і ўсходнеславянскім вершаскладанні: сумежныя мужчынскія і жаночыя канчаткі павінны быць звязаны рыфмай.
альтэрнантэ́ра
(
травяністая або паўкустовая расліна
альтэрнарыёзы
(ад альтэрнарыя)
хваробы раслін, якія выклікаюцца альтэрнарыяй.
альтэрна́рыя
(
недасканалы грыб
альтэрна́т
(
правілы, якія рэгулююць чарговасць падпісання міжнароднага дагавору яго ўдзельнікамі.
альтэрна́тар
(
электрычная машына, якая выпрацоўвае пераменны ток.
альтэрнаты́ва
(
1) неабходнасць выбару адной з дзвюх ці некалькіх магчымасцей, кожная з якіх выключае другую, 2) кожная з гэтых магчымасцей.
альтэрнаты́ўны
(ад альтэрнатыва)
які дапускае адну з дзвюх магчымасцей.
альтэрна́цыя
(
альтэ́я
(
травяністая расліна
а́льфа
(
1) назва першай літары грэчаскага алфавіта;
2) абазначэнне стану рэчыва пры высокай тэмпературы або пры радыеактыўным распадзе.
альфактаме́трыя
(ад
метад вымярэння вастрыні нюху.
альфаме́тр
(ад альфа + -метр)
прыбор для вызначэння лішку паветра ў гаручай сумесі, якая паступае ў рухавік унутранага згарання.
а́льфа-радыеакты́ўнасць
(ад альфа + радыеактыўнасць)
радыеактыўнасць, пры якой адбываецца выдзяленне альфа-часціц; радыераспад.
а́льфа-спектраскапі́я
(ад альфа + спектраскапія)
раздзел ядзернай спектраскапіі.
а́льфа-спектро́метр
(ад альфа + спектрометр)
прыбор для вымярэння энергіі (энергетычнага спектра) альфа-часціц, якія выпраменьваюцца радыеактыўнымі ядрамі.
альфатро́н
(ад альфа + -трон)
прыбор для вызначэння ціску газу па яго электраправоднасці.
альфаты́п
(ад альфа + -тып)
электронная фотанаборная машына, пры дапамозе якой атрымліваюць фотанабор на плёнцы або фотапаперы.
а́льфа-тэрапі́я
(ад альфа + тэрапія)
лячэбнае прымяненне альфа-часціц (радонавыя ванны, радыеактыўныя павязкі і
альфо́ль
[ад ал(юміній) + фоль(га)]
алюмініевая фольга, якая выкарыстоўваецца як цеплаізаляцыйны матэрыял.
альфо́нс
(
мужчына, які знаходзіцца на забеспячэнні каханкі.
альфрэ́ска
(
насценны жывапіс па сырым тынку.
алья́нс
(
1) саюз, аб’яднанне дзяржаў або арганізацый на аснове дагаворных абавязацельстваў (
2) шлюбны саюз.
алья́с
(
тое, што і алоэ.
алю́вій
(
адклады, якія ўтварыліся з рачных наносаў.
алю́зія
(
стылістычны прыём, калі падзея, якая апісваецца або адбываецца, суадносіцца намёкам з вядомым гістарычным, міфалагічным, літаратурным фактам,
алюмаге́ль
(ад
порыстая белая маса, што ўяўляе сабой вокіс алюмінію, адсарбент.
алюмагідры́ды
[ад алюм(іній) + гідрыд]
хімічныя злучэнні, у склад якіх уваходзіць алюміній; выкарыстоўваюцца ў арганічным сінтэзе для гідрыравання.
алюмасіліка́ты
[ад алюм(іній) + сілікаты]
пародаўтваральныя мінералы, крэменязёмістыя злучэнні з вялікай колькасцю алюмінію,
алюмато́л
[ад алюм(іній) + тол]
водаўстойлівае выбуховае рэчыва, грануляваная сумесь літага трацілу з парашком алюмінію.
алюмафасфа́ты
[ад алюм(іній) + фасфаты]
горныя пароды, у складзе якіх пераважаюць алюмафасфатныя (аўгеліт, баранеіт, вавеліт, крандаліт і
алюме́ль
[ад алюм(іній) + (нік)ель]
сплаў алюмінію, нікелю, крэмнію, марганцу і кобальту; выкарыстоўваецца ў піраметрыі.
алюміна́ты
(ад алюміній)
солі алюмініевых кіслот,
алюмінатэрмі́я
(ад алюміній + -тэрмія)
спосаб здабывання металаў шляхам узнаўлення іх вокіслаў алюмініем.
алюмі́ній
(
хімічны элемент, лёгкі коўкі метал серабрыста-белага колеру.
алю́р
(
віды руху каня (хада, рысь, інахадзь, галоп, скачок).
алярыёз
(ад алярыя)
глісная хвароба сабак, ваўкоў, лісоў і іншых сабачых, якая выклікаецца алярыяй.
аля́рыя
(
гельмінт класа смактуноў; паразітуе ў кішэчніку лісоў, сабак, ваўкоў, пясцоў, янотападобных сабак.
аляскі́т
(ад
горная парода, граніт, які змяшчае менш за 5% каляровых мінералаў.
амагра́ма
(
спалучэнне слоў, якія пішуцца аднолькава, але гучаць па-рознаму.
ама́ж
(
цырымонія ў сярэдневяковай Зах. Еўропе, звязаная з заключэннем васальнага дагавору паміж сеньёрам і васалам.
амазані́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць каліевага палявога шпату блакітна-зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як абліцовачны матэрыял.
амазо́н
(
папугай з кароткім хвастом, які водзіцца ў лясах Антыльскіх астравоў, Цэнтр. і Паўд. Амерыкі; цэніцца як добры імітатар мовы чалавека.
амазо́нка
(ад
1) паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, прадстаўніца жанчын-воінаў, якія жылі ля берагоў Чорнага мора;
2) жанчына-коннік;
3) доўгая жаночая сукенка для язды на конях;
4) расліна
амальга́ма
(
сплаў ртуці з іншым металам, а таксама раствор металу ў ртуці.
амальгамагра́фія
(ад амальгама + -графія)
спосаб плоскага друку з амальгамаваных форм, у якіх прабельныя элементы апрацаваны ртуццю.
амальгама́цыя
(
1) раствор металу ў ртуці, атрыманне амальгамы;
2) пакрыццё металу, шкла амальгамай;
3) здабыванне металаў шляхам змочвання руд ртуццю;
4) зліццё фірмаў у адну акцыянерную кампанію.
амана́л
[ад ам(оній) + ал(юміній)]
выбуховае рэчыва, у склад якога ўваходзяць амоніевая салетра, алюміній, вугаль, парафін; выкарыстоўваецца ў ваеннай і горнай справе.
амана́т
(
заложнік у Стараж. Русі і некаторых усходніх краінах.
аманіма́цыя
(ад амонімы)
стылістычная фігура ў паэтыцы, спалучэнне слоў з аднолькавым коранем, але неаднолькавых паводле граматычнай катэгорыі.
аманімі́я
(
амані́ты1
[ад амо(ній) +
аміячна-салетравыя выбуховыя рэчывы, у склад якіх уваходзяць нітразлучэнні.
амані́ты2
(
падклас вымерлых галаваногіх малюскаў са спіральна закручанай ракавінай, якія жылі ў палеазоі і мезазоі.
аманіфіка́цыя
(ад амоній + -фікацыя)
працэс выдзялення аміяку пры разлажэнні азотных арганічных злучэнняў.
аманія́к
(
водны раствор аміяку, нашатырны спірт.
амано́ліз
(ад амоній + -ліз)
абменны працэс у арганічных злучэннях пры ўзаемадзеянні з аміякам.
ама́р
(
вялікі марскі рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў); аб’ект промыслу.
амаралі́зм
(ад а- +
адсутнасць маральных прынцыпаў.
амара́льны
(ад а- + маральны)
пазбаўлены маралі.
амара́нт
(
травяністая расліна
амартыза́тар
(
прыстасаванне ў машынах для змякчэння штуршкоў, удараў пры яздзе.
амартыза́цыя
(
1) паступовае зношванне машын, абсталявання, збудаванняў і перанясенне іх вартасці на прадукцыю;
2) паступовае пагашэнне доўгу асобай або арганізацыяй перыядычнымі ўзносамі;
3) прызнанне даўгавога абавязацельства несапраўдным у выніку яго страты, крадзяжу і
4) змякчэнне штуршкоў, удараў пры руху машын, пасадцы самалётаў з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў.
амартыфіка́цыя
(ад а- +
афіцыйнае аб’яўленне аб ануляванні (пазбаўленні сілы) страчаных дакументаў.
амарфі́зм
(ад
1) аморфны стан рэчыва;
2)
амары́ліс
(
цыбульная травяністая расліна
амастыгаспо́рый
(
недасканалы грыб
ама́тар
(
чалавек, які ў вольны час займаецца чым
амато́лы
[ад амо(ній) + тал(уол)]
выбуховыя рэчывы, якія складаюцца з сумесі нітрату амонію з трынітраталуолам.
аматы́дыі
(ад
асобныя вочкі, з якіх утвараюцца складаныя фасетачныя вочы членістаногіх жывёл (насякомых, ракападобных і
амаўро́з
(
страта зроку, слепата.
амафі́ла
(
насякомае
амафо́нія
(
шматгалосы музычны твор, у якім асноўную мелодыю выконвае толькі адзін голас, а астатнія гучаць як акампанемент.
амафо́ны
(
амафо́рмы
(ад
амафо́с
[ад амо(ній) + фос(фар)]
мінеральнае азотна-фосфарнае ўгнаенне.
а́мба
(
амбала́ж
(
пакавальны матэрыял, а таксама затраты на пакаванне.
амбара́с
(
клопаты, турботы, непакой.
амбацэ́птар
(ад
асобае ўтварэнне клеткі, якое, паводле тэорыі нямецкага вучонага П. Эрліха, удзельнічае ў рэакцыі імунітэту.
амбівале́нтнасць
(ад амбівалентны)
1) дваістасць перажывання, калі аб’ект выклікае ў чалавека адначасова два процілеглыя пачуцці,
2)
амбівале́нтны
(ад
дваісты, які змяшчае ў сабе процілеглыя элементы,
амбісто́ма
амбі́цыя
(
абвостранае самалюбства, празмернае пачуццё асабістай годнасці;
амбіяфані́чны
(ад
звязаны з сістэмай электронна-акустычных устройстваў, якія выкарыстоўваюцца ў тэатрах, канцэртных залах для забеспячэння добрай чутнасці ў любым пункце залы.
амблігані́т
(ад
мінерал класа фасфатаў белага, блакітнага або карычневага колеру.
амбліо́пія
(ад
аслабленне зроку, абумоўленае функцыянальнымі расстройствамі зрокавага аналізатара.
амблісто́ма, амбісто́ма
(ад
хвастатае земнаводнае, падобнае да саламандры, якое водзіцца ў Паўн. і Цэнтр. Амерыцы.
амблістэгіе́ла
(
лістасцябловы мох
амблістэ́гіум
(
лістасцябловы мох
амбо́н
(
паўкруглае і высунутае на сярэдзіну храма ўзвышэнне перад царскімі варотамі, з якога чытаюць Евангелле, гавораць казанні.
а́мбра
(
1) воскападобнае рэчыва, якое выдзяляецца кашалотамі; выкарыстоўваецца ў парфумерыі;
2)
амбразу́ра
(
1) адтуліна ў сцяне абарончага збудавання для стральбы; байніца;
2) аконны ці дзвярны праём у дамах, вежах.
амбрафі́лы
(ад
расліны, якія добра пераносяць павышаную вільготнасць, працяглыя дажджы (
амбрафі́ты
(ад
расліны, якія выкарыстоўваюць толькі вільгаць атмасферных ападкаў (
амбрафо́бы
(ад
характэрныя для засушлівых мясцін расліны, якія не пераносяць працяглых дажджоў (
амбро́зія
(
1) ежа багоў у старажытнагрэчаскай міфалогіі;
2)
3) травяністая расліна
4) налёты міцэлію сумчатых грыбоў у ходах жукоў-караедаў.
амбро́метр
(ад
прыбор для вымярэння колькасці атмасферных ападкаў.
амбулакра́льны
(ад
амбулато́рыя
(
лячэбная ўстанова для прыхадных хворых.
амбушу́р
(
1) частка духавога музычнага інструмента, якая ў час ігры бярэцца ў рот або прыціскаецца да губ;
2) вечка на мікрафоне тэлефоннай трубкі для засцярогі яго ад пашкоджанняў і для ўзмацнення голасу.
амебацы́ты
(ад
элементы крыві беспазваночных жывёл, якія адпавядаюць лейкацытам пазваночных і чалавека.
амебе́йны
(
які чаргуецца;
аме́га
(
назва апошняй літары ў грэчаскім алфавіце;
амеліяра́цыя
(
паляпшэнне, упарадкаванне.
аменарэ́я
(ад а- +
адсутнасць менструацый у перыяд палавой спеласці жанчыны.
аменсалі́зм
(ад а- +
форма ўзаемаадносін паміж арганізмамі, якая для аднаго віду карысная, а для другога шкодная (
аме́нцыя
(
расстройства свядомасці, якое характарызуецца бяссувязнасцю мыслення, разгубленасцю, парушэннем арыенціроўкі ў навакольным, узбуджанасцю.
амеры́цый
(
штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да актыноідаў, серабрысты метал.
аметабалі́я
(ад а- +
адсутнасць метамарфозы, развіццё некаторых ніжэйшых насякомых, пры якім пераход ад маладой фазы да дарослай зводзіцца толькі да росту і скідання старога хітынавага покрыву (лінькі).
аметрапі́я
(
ненармальная пераламляльная здольнасць вока (блізарукасць або дальназоркасць).
аметы́ст
(
мінерал, разнавіднасць кварцу, каштоўны камень фіялетавага або блакітна-фіялетавага колеру; выкарыстоўваецца для ювелірных вырабаў.
амёба
(
найпрасцейшая аднаклетачная жывёла, якая можа змяняць форму.
амёбія́з
(ад амёба)
хвароба чалавека, якая выклікаецца дызентэрыйнай амёбай; амёбная дызентэрыя.
а́мі
(
травяністая расліна
аміда́зы
(ад аміды)
ферменты, якія змяшчаюцца ў тканках жывёл і раслін і прымаюць удзел у азоцістым абмене ў арганізме.
амідапіры́н
(ад аміды +
амідастамо́з
(
хвароба гусей, якая выклікаецца амідастомамі.
амідасто́мы
(ад аміды +
чэрві, якія паразітуюць у падслізістай абалонцы страўніка гусей, часам качак, галубоў і некаторых іншых птушак.
амідо́л
(ад аміды + -ол)
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як праявіцель у фатаграфіі.
амі́ды
(ад аміяк +
1) арганічныя злучэнні, у якіх гідраксіл заменены амінагрупай, 2) хімічныя злучэнні, што ўтвараюцца заменай аднаго атама вадароду аміяку атамам металу,
амікашо́нства
(ад
бесцырымоннасць, панібрацтва, фамільярнасць.
амікро́н
(
назва літары грэчаскага алфавіта: о кароткае.
амі́лавы
(ад
аміладэкстры́н
(ад
прадукт расшчаплення крухмалу.
аміла́зы
(ад
ферменты, якія гідралітычна расшчапляюць крухмал і глікаген і ўтвараюць дэкстрыны, мальтозу і глюкозу ў жывых арганізмах.
амілаідо́з
(ад
парушэнне бялковага абмену ў арганізме.
аміла́н
(ад аміды)
разнавіднасць сінтэтычнага валакна з поліамідаў.
амілапекці́н
(ад
састаўная частка крухмалу, разгалінаваны поліцукрыд, утвораны рэшткамі глюкозы; выкарыстоўваецца як клей і ў харчовай прамысловасці.
амілапла́сты
(ад
лейкапласты расліннай клеткі, якія назапашваюць крухмал.
амілацэта́т
(ад
арганічнае злучэнне, амілавы эфір воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць.
аміле́н
(ад
ненасычаны вуглевадарод з адной падвойнай сувяззю і пяццю атамамі вугляроду ў малекуле.
амілінтры́ты
(ад
складаныя эфіры амілавых спіртоў і азоцістай кіслаты.
аміло́за
(ад
лёгкарастваральная ў вадзе састаўная частка крухмалу.
аміло́ід
(ад
1) шклопадобнае рэчыва бялковага характару, якое ўтвараецца ў тканках арганізма пры амілаідозе-, 2) запасная клятчатка ў абалонках клетак насення.
амімі́я
(ад а- +
аслабленне або поўная адсутнасць мімікі, што назіраецца пры некаторых хваробах нервовай сістэмы.
амі́н
(
заключнае слова хрысціянскіх малітваў, пропаведзей, якое азначае «так», «правільна».
амінабензо́л
(ад аміны + бензол)
тое, што і анілін.
амінагру́па
(ад аміны + група)
група аднавалентных вытворных аміяку, якая змяшчаецца ў амінах, амінакіслотах і іншых арганічных злучэннях.
аміназі́н
(ад аміны)
лекавы прэпарат, які прымяняюць пры нервовых і псіхічных захворваннях як снатворны і болесуцішальны сродак.
амінапептыда́зы
(ад аміны + пептыдазы)
група ферментаў кішачнага соку, якія каталізуюць гідралітычнае расшчапленне поліпептыдаў з утварэннем свабодных амінакіслот.
амінапла́сты
(ад аміны + -пласт)
пластмасы на аснове тэрмарэактыўных сінтэтычных смол, выкарыстоўваюцца для вырабу электраізаляцыйных смол.
амінаспірты́
(ад аміны + спірты)
арганічныя злучэнні аліфатычнага рада, якія змяшчаюць у малекуле амінагрупу і гідраксільную групу.
амінатрансфера́зы
(ад аміны + трансферазы)
ферменты з групы трансферазаў, якія выконваюць важную ролю ў азоцістым абмене ў арганізме жывёл і раслін.
амінафено́лы
(ад аміны + фенолы)
арганічныя крышталічныя злучэнні, вытворныя фенолу, якія вызначаюцца амфатэрнасцю; выкарыстоўваюцца пры вырабе фарбавальнікаў, лакаў, у фатаграфіі.
амінацу́кры
(ад аміны + цукар)
арганічныя злучэнні, вытворныя простых цукраў (гексозаў), у якіх адна або некалькі гідраксільных груп замешчаны амінагрупамі.
амі́ны
(ад
арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння ў аміяку атамаў вадароду вуглевадароднымі радыкаламі.
аміто́з
(ад а- +
прамое дзяленне ядра ў раслінных і жывёльных клетках.
амі́чны
(ад ом)
які вылічаецца ў омах (
а́мія
(
рыба атрада аміяпадобных, якая жыве ў неглыбокіх вадаёмах Паўн. Амерыкі; глейная рыба.
амія́к
(ад
злучэнне азоту з вадародам, бясколерны газ з едкім непрыемным пахам; выкарыстоўваецца для атрымання азотнай кіслаты, соды і штучных угнаенняў.
аміяка́ты
(ад аміяк)
прадукты далучэння аміяку да іншых рэчываў; выкарыстоўваюцца як вадкія ўгнаенні.
амія́нт
(
мінерал з групы амфіболаў, адна з разнавіднасцей азбесту.
амле́т
(
страва з разбоўтаных яец з дабаўленнем мукі і малака.
амнапо́н
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як болесуцішальны сродак.
амнезі́я
(
парушэнне памяці, пры якім немагчыма ўзнавіць сфарміраваныя раней паняцці, уяўленні; прагал у прыпамінанні (
амніён
(
унутраная абалонка зародка вышэйшых пазваночных жывёл і чалавека, а таксама некаторых беспазваночных,
амніёты
(
вышэйшыя пазваночныя жывёлы, у якіх у працэсе эмбрыянальнага развіцця ўтвараюцца зародкавыя абалонкі — амніён і алантоіс.
амні́стыя
(
адмена ці змякчэнне судовага пакарання па рашэнню вярхоўнай улады.
амнісці́раваць
(ад амністыя)
вызваліць па амністыі.
амо́біум
(
травяністая расліна
амо́графы
(ад
амо́к
(
псіхічнае захворванне, якое назіраецца ў жыхароў Малайскіх астравоў і выражаецца ў буйных паводзінах хворага.
амонаі́дэі
(
тое, што і аманіты2.
амо́ній
(
аднавалентная група атамаў азоту і вадароду, якая ўваходзіць у склад многіх солей.
амо́німы
(
амо́рфа
(
кустовая расліна
аморфанасто́к
(ад
тое, што і насток.
амо́рфны
(
1) які не мае крышталічнай будовы (
2)
ампелагра́фія
(ад
навука аб відах і сартах вінаграду.
ампелало́гія
(ад
навука аб вінаградарстве.
ампелатэрапі́я
(ад
лячэнне вінаградам.
ампело́псіс
(
дэкаратыўная расліна
а́мпельны
(ад
ампе́р
[
асноўная адзінка сілы электрычнага току ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная сіле току паміж двума паралельнымі праваднікамі, размешчанымі ў вакууме на адлегласці 1 м адзін ад другога.
ампера́ж
(ад ампер)
сіла электрычнага току, выражаная ў амперах.
ампераме́трыя ампераметры́я
(ад ампер + -метрыя)
вымярэнне ў амперах сілы электрычнага току.
ампервальтме́тр
(ад ампер + вольт + -метр)
электрычны прыбор для вымярэння сілы і напружання току.
ампервольто́мметр ампервольтомме́тр
(ад ампер + вольт + ам + -метр)
камбінаваны электрычны прыбор для вымярэння сілы току, напружання і электрычнага супраціўлення.
амперме́тр
(ад ампер + -метр)
прыбор для вымярэння сілы электрычнага току.
ампе́р-секу́нда
(ад ампер + секунда)
тое, што і кулон'.
ампі́р
(
стыль у архітэктуры і дэкаратыўным мастацтве першых дзесяцігоддзяў 19
амплідзі́н
[ад
электрычная машына для ўзмацнення слабых токаў.
амплітро́н
[ад
электравакуумны прыбор магнетроннага тыпу, пры дапамозе якога ўзмацняюцца ваганні звышвысокіх частот (
ампліту́да
(
1) размах ваганняў, найбольшае адхіленне цела пры ваганні ад стану раўнавагі;
2)
3)
ампліфікава́ць
(
намнажаць аднародныя элементы мовы (сінонімы, параўнанні і
ампліфіка́цыя
(
1) далейшае тлумачэнне, больш падрабязны выклад;
2)
2) павелічэнне аб’ёму тэксту пры перакладзе.
амплія́цыя
(
копія распіскі, што прыняты грошы.
амплуа́
(
1) блізкае па характару кола роляў, якія адпавядаюць сцэнічным здольнасцям артыста;
2)
а́мпула
(
1) герметычна запаяная шкляная пасудзіна невялікіх памераў, у якой у стэрыльным выглядзе захоўваецца пэўная доза лякарства, раствору, крыві і
2) расшыраная частка полага органа, які мае трубчастую будову (
ампутава́ць
(
рабіць ампутацыю.
ампута́цыя
(
адняцце хірургічным шляхам канечнасці або іншай часткі цела (
амузі́я
(ад а- +
амуле́т
(
невялікі прадмет, што носяць на целе як магічны сродак, нібыта здольны засцерагчы ад няшчасця (
амуні́цыя
(
прыналежнасці ваеннаслужачага (рамяні, сумкі і інш), якія аблягчаюць нашэнне зброі і боепрыпасаў.
аму́рны
(ад амуры)
любоўны.
аму́ры
(
любошчы, заляцанні.
амфаданто́з
(ад
тое, што і парадантоз.
амфалі́на
(
шапкавы базідыяльны грыб
амфалі́т
(ад
запаленне скуры ў вобласці пупка ў нованароджанага пры заражэнні пупочнай ранкі.
амфалі́ты
(ад
рэчывы, якія ў растворы праяўляюць амфатэрнасць (
а́мфара
(
старажытная гліняная пасудзіна з дзвюма ручкамі і вузкім горлам.
амфатэ́рнасць
(ад гр amphoteros = двухбаковы)
здольнасць некаторых рэчываў у залежнасці ад умоў праяўляць або кіслотныя, або асноўныя ўласцівасці.
амфі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае дваякасць, адносіны да двух прадметаў.
амфібаліза́цыя
(ад амфіболы)
замяшчэнне піраксенаў і іншых цемнаколерных сілікатных мінералаў амфіболамі; характэрная для магматычных, метамарфічных і асадачных парод асноўнага складу, якія зазналі рэгрэсіўны рэгіянальны метамарфізм.
амфібалі́т
(ад амфіболы + -літ)
горная парода, якая складаецца ў асноўным з амфіболаў.
амфібалі́я
(
выраз, які можна тлумачыць двухзначна (
амфібарэа́льны
(ад амфі- +
звязаны з пашырэннем арганізмаў, пры якім адзін і той жа від жыве ва ўмераным і на ўскраіне арктычных паясоў акіянаў (
амфібіёнты
(ад амфі- + біёнты)
арганізмы, прыстасаваныя да жыцця ў двух асяроддзях — у вадзе і на сушы (
амфі́бія
(
1) земнаводная жывёла (
2) аўтамабіль, танк, бронетранспарцёр, здольныя рухацца па сушы і па вадзе;
3) самалёт, прыстасаваны для ўзлёту і пасадкі на сушы і на вадзе.
амфібо́лы
(
група мінералаў класа сілікатаў, крэменякіслыя злучэнні магнію, жалеза, кальцыю, часам алюмінію і натрыю.
амфібра́хій
(
трохскладовая вершаваная стапа з націскам на другім складзе.
амфіга́стрыі
(ад амфі- +
лусачкі на ніжнім баку талома некаторых раслін тыпу мохападобных.
амфіды́ніум
(
аднаклетачная пірафітавая водарасць
амфідыпло́ід
(ад амфі- +
міжвідавы гібрыд з падвоенай колькасцю храмасом.
амфіка́рпія
(ад амфі- +
утварэнне на адной расліне надземных і падземных пладоў.
амфіктыяні́я
(
рэлігійна-палітычны саюз плямён і гарадоў у Стараж. Грэцыі для сумеснай аховы свяцілішчаў, адпраўлення культур і вырашэння мірным шляхам канфліктаў паміж яго членамі.
амфіліні́ды
(
клас плоскіх чарвей; паразіты рыб і чарапах.
амфіма́кр
(
трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая складаецца з двух доўгіх складоў і аднаго кароткага пасярэдзіне.
амфімі́ксіс
(ад амфі- + -міксіс)
характэрны для большасці жывёл і раслін тып палавога працэсу, пры якім адбываецца зліццё ядраў мужчынскай і жаночай палавых клетак.
амфіпацыфі́чны
(ад амфі- +
звязаны з раз’яднаным пашырэннем марскіх арганізмаў у паўночнай палавіне Ціхага акіяна, калі яны сустракаюцца каля ўзбярэжжа Азіі і Паўн. Амерыкі, але адсутнічаюць у адкрытай частцы акіяна (
амфіпо́ды
(ад амфі- + -поды)
атрад ракападобных, якія жывуць пераважна ў морах, але сустракаюцца і ў прэсных вадаёмах; служаць ежай для прамысловых рыб, цюленяў, кітоў; бакаплавы.
амфіпро́ра
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
амфіпро́стыль
(
тып старажытнагрэчаскага прамавугольнага храма з калоннымі порцікамі на тарцовых фасадах.
амфісбе́ны
(
сямейства яшчарак, пашыраных у тропіках; здольныя рухацца па падземных хадах уперад і назад.
амфітакі́я
(ад амфі- +
адна з формаў партэнагенезу, пры якім нашчадкі складаюцца толькі з самцоў або самак (назіраецца ў тлі).
амфітрыён
(
амфітры́хі
(ад амфі- +
бактэрыі з двума жгуцікамі, размешчанымі палярна на канцах клеткі.
амфітэа́тр
(
1) месцы ў глядзельнай зале: у тэатры — за партэрам, у цырку — уступамі;
2) антычнае збудаванне для масавых відовішчаў, у якім рады для гледачоў узвышаліся паўкругам.
амфіу́мы
(
сямейства жывёл атрада хвастатых земнаводных з кароткімі канечнасцямі, не прыстасаванымі для хады па зямлі; водзяцца ў балотах на паўднёвым усходзе ЗША.
амфіфі́ты
(ад омфі- + фіты)
водныя, прымацаваныя да грунту вадаёма расліны, большасць лістоў і кветак якіх размешчана пад вадой (
амфіцэ́льны
(ад амфі- +
дваякаўвагнуты (аб пазванках рыб, некаторых земнаводных і паўзуноў).
ан-
ана-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух угору, падмацаванне, паўторнае або зваротнае дзеянне.
анабазі́н
(ад анабазіс)
арганічнае атрутнае рэчыва, алкалоід; выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы для знішчэння шкодных насякомых.
анабазі́н-сульфа́т
(ад анабазін + сульфат)
прэпарат, які ў 1930 — 60 гг. выкарыстоўваўся для барацьбы са шкоднымі насякомымі раслін і жывёл.
анаба́зіс
(
расліна
анабалі́зм
(
сукупнасць рэакцый абмену рэчываў у арганізме (метабалізму), якія суправаджаюцца ўтварэннем (асіміляцыяй 2) складаных арганічных злучэнняў (
анабалі́я
(
анабапты́зм
(
рэлігійны рэфармацыйны рух пераважна ў Германіі, Швейцарыі і Нідэрландах 16
анабапты́ст
(
паслядоўнік анабаптызму.
анаба́с
(
рыба атрада акунепадобных, якая жыве ў прэсных вадаёмах Паўд. Азіі і Філіпінскіх астравоў; мае наджаберны орган для дыхання паветрам, калі прыходзіцца прасоўвацца па сушы пры перасыханні вадаёма.
анабе́на
(
ніткавая сіне-зялёная водарасць
анабено́псіс
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
анабіёз
(
стан арганізма, пры якім жыццёвыя працэсы рэзка замаруджваюцца або спыняюцца і могуць аднавіцца пры вяртанні спрыяльных умоў; назіраецца пераважна ў беспазваночных (насякомых, круглых чарвей і
анагалакты́чны
(ад ана- + галактыка)
звязаны з зорнымі групоўкамі за межамі нашай Галактыкі.
анагалі́ннасць
(ад ана- +
узрастанне салёнасці марской вады ад дна да паверхні.
анагене́з
(ад ана- + -генез)
1) тып эвалюцыйнага працэсу арганічнага свету, блізкі да прагрэсу, 2)
анаглі́фія
(ад
спосаб рэпрадуктавання, які дае магчымасць атрымліваць стэрэаскапічныя (аб’ёмныя) адлюстраванні.
анаглі́фы ана́гліфы
(
карты, надрукаваныя двума ўзаемна дапаўняльнымі колерамі (сіне-зялёным і чырвоным), пры разглядзе іх праз спецыяльныя акуляры-святлафільтры атрымліваецца стэрэаскапічнае адлюстраванне.
анагляцыя́л
(ад ана- + гляцыял)
перыяд насоўвання раўніннага ледніка на пэўную тэрыторыю.
ана́гр
(
падвід кулана; водзіцца ў Паўд.-Зах. Азіі.
анагра́ма
(
1) слова, утворанае шляхам перастаноўкі літар другога слова (
2) спосаб вершаскладання на санскрыце, лацінскай і іншых старажытных індаеўрапейскіх мовах, калі асобныя фанемы самага важнага слова верша паўтараюцца ў іншых словах.
анадзі́раваць
(ад анод)
утвараць ахоўную вокісную плеўку на паверхні металічных вырабаў спосабам электролізу.
анадо́нта
(
прэснаводны малюск класа двухстворкавых, пашыраны ў Еўразіі, Амерыцы; бяззубка.
анадро́мны
(ад ана- +
звязаны з рухам рыб з мораў у рэкі для адкладання ікры.
анадыпло́зіс
(
стылістычная фігура, якая ўяўляе сабой паўтарэнне заключнай часткі вершаванага радка ў пачатку наступнага радка.
анакалу́ф
(
сінтаксічная або лагічная непаслядоўнасць у мове, адхіленні ад граматычных норм.
анака́рд
(
тое, што і акажу.
анако́нда
(
самая вялікая змяя
анакру́за
(
лішні безнаціскны склад у пачатку вершаванага радка, метрычна слабое месца ў вершы.
анакрэанты́чны
(ад гр Anakreont = імя старажытнагрэчаскага паэта 6
які датычыць паэзіі, што апявае радасці жыцця, каханне, весялосць.
анаксемі́я
[ад ан- + акс(іген) + -емія]
адсутнасць кіслароду ў крыві; трапляецца рэдка, часцей бывае гіпаксемія.
анаксібіёз
[ад ан- + аксі(ген) + -біёз]
тое, што і анаэрабіёз.
анаксібіёнты
[ад ан- + аксі(ген) + біёнты]
тое, што і анаэробы.
анаксі́я
[ад ан- + аксі(ген)]
адсутнасць кіслароду ў тканках арганізма; трапляецца рэдка, часцей бывае гіпаксія.
ана́лаг
(
тое, што з’яўляецца адпаведнасцю з чым
ана́лагавы
(ад аналаг)
непарыўны, непадзельны на асобныя часткі;
аналагі́чны
(
1) заснаваны на аналогіі (
2) падобны, адпаведны;
анале́кты
(
выбраныя ўрыўкі з твораў аднаго або некалькіх аўтараў.
анале́птыкі
(
лекавыя прэпараты, што выкарыстоўваюцца для стымуляцыі дыхальных і сасударухальных нервовых цэнтраў прадаўгаватага мозга, пры парушэннях дыхання і кровазвароту (кардыямін, каразол і
ана́ліз
(
1) навуковае даследаванне шляхам расчлянення цэлага на састаўныя часткі (
2) вызначэнне саставу і ўласцівасцей рэчыва (
аналізава́ць
(ад аналіз)
рабіць аналіз.
аналіза́тар
(ад аналіз)
1) прыбор для вызначэння характару палярызацыі святла;
2) прыбор для аналізу гукаў, 3) анатама-фізіялагічная сістэма ў чалавека і жывёл, якая ажыццяўляе ўспрыняцце і аналіз раздражненняў, што паходзяць са знешняга і ўнутранага асяроддзя; кожны з органаў пачуццяў
аналі́ст
(ад
аўтар аналаў.
аналі́тык
(
1) спецыяліст, які займаецца аналізам рэчываў;
2)
аналі́тыка
(
вучэнне пра сілагізмы і паняцці як састаўная частка логікі Арыстоцеля.
аналіты́чны
(
1) заснаваны на прымяненні аналізу (
2) здольны рабіць аналіз (
3) які служыць для аналізу (
анало́гія
(
1) падабенства ў пэўных адносінах з’яў, паняццяў, прадметаў, якія ў цэлым розняцца паміж сабой;
2)
3) падобнасць органаў, якія маюць розную будову, але выконваюць у розных жывёл і раслін аднолькавыя функцыі (
4)
анало́й
(
высокі столік у царкве, на які ў час набажэнства кладуць кнігі, ставяць абразы і крыж.
ана́лы
(
1) запісы гістарычных падзей у храналагічным парадку ў Стараж. Рыме і сярэдневяковай Еўропе;
2)
анальгезі́н
(ад анальгезія)
тое, што і антыпірын.
анальгезі́я
(
тое, што і анальгія.
анальге́тыкі
(ад
лекавыя рэчывы, якія знімаюць або памяншаюць боль (
анальгі́н
(ад
лекавы прэпарат, які ўздзейнічае на арганізм як болесуцішальны, гарачкапаніжальны і супрацьзапаленчы сродак.
анальгі́я
(ад
неадчувальнасць да болю, адсутнасць болевага пачуцця.
ана́льны
(
анальцы́м
(ад
мінерал класа сілікатаў, белага колеру са шкляным бляскам.
анамадо́н
(
лістасцябловы мох
анама́лія
(
адхіленне ад нармальнага, агульнапрынятага, ненармальнасць (
анама́льны
(
які адхіляецца ад нормы, ад агульнай заканамернасці, ненармальны.
анамарфава́ць
(
змяняць прапорцыі адлюстравання пры кіна- і фотаздымцы і праецыраванні пры дапамозе анамарфотнай насадкі або ўзаемным нахілам восі аб’ектыва і плоскасці прадмета.
анамарфі́чны
(ад
скажоны, няправільны, зменлівы.
анамарфо́з
(
змененая канфігурацыя аб’екта, якая атрымліваецца пры дапамозе аптычных сістэм; выкарыстоўваецца пры кіназдымцы.
анамасіяло́гія
(ад
раздзел семасіялогіі, у якім разглядаюцца прынцыпы называння.
анама́стыка
(
1) сукупнасць уласных імёнаў у мове;
2) раздзел мовазнаўства, які вывучае ўласныя імёны.
анамастыко́н
(
1) сукупнасць уласных імёнаў пэўнага этнасу, 2) слоўнік уласных імёнаў, складзены паасобку для кожнай катэгорыі імёнаў.
анаматало́гія
(ад
тое, што і анамастыка.
анаматапе́я
(
словаўтварэнне шляхам гукапераймання (
анамео́неіс
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
анамі́я
(
маральна-псіхалагічны стан індывідуальнай і грамадскай свядомасці, які характарызуецца разлажэннем сістэмы каштоўнасцей і выражаецца ў апатыі, расчараванні ў жыцці, злачыннасці.
ана́мнез
(
весткі аб гісторыі развіцця хваробы, атрыманыя ўрачом ад хворага.
ана́мніі
(ад ан- + амніён)
ніжэйшыя пазваночныя жывёлы (кругларотыя, рыбы, земнаводныя), у якіх у працэсе эмбрыянальнага развіцця не ўтвараюцца амніён і алантоіс.
анана́с
(
травяністая расліна
анані́зм
(ад
ненармальнае (без палавога акта) задавальненне палавога пачуцця шляхам раздражнення палавых органаў.
анані́м
(
1) аўтар літаратурнага твора або пісьма, які ўтаіў сваё імя;
2) літаратурны твор або пісьмо, на якім не пазначаны аўтар.
анані́мны
(
без прозвішча аўтара, без указання імя (
анансава́ць
(
рабіць анонс аб чым
ана́пест
(
трохскладовая вершаваная стапа з націскам на трэцім складзе.
анаплазі́я
(ад ана- +
вяртанне клетак і тканак у недыферэнцыраваны стан, у якім яны перастаюць выконваць спецыфічныя функцыі і набываюць здольнасць да неабмежаванага росту.
анаплазмо́з
(ад анаплазмы)
хвароба свойскіх і дзікіх жывёл, якая выклікаецца анаплазмамі.
анапла́змы
(
бактэрыяпадобныя мікраарганізмы, якія паразітуюць у крыві свойскіх і дзікіх жывёл.
анаплацэфалідо́зы
(ад анаплацэфаліды)
хваробы коней, аслоў, мулаў, якія выклікаюцца анаплацэфалідамі.
анаплацэфалі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа цэстодаў; паразітуюць у кішэчніку млекакормячых.
анапо́рдум
(
травяністая расліна
анапсі́ды
(
падклас паўзуноў, які ўключае атрады чарапах і вымерлых катылазаўраў.
анапты́хія
(
кусцісты сумчаты лішайнік
анаргазмі́я
(ад ан- + аргазм)
адсутнасць аргазму пры палавых зносінах; адна з формаў зніжэння сексуальнасці ў жанчын.
анарма́льны
(ад а- + нармальны)
які адступае ад агульнай нормы, ненармальны.
анартакла́з
(ад ан- + артаклаз)
мінерал, калій-натрыевы палявы шпат.
анартры́я
(
страта органамі мовы здольнасці вымаўляць гукі.
анарты́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, кальцыевы палявы шпат шараватага або рыжа-шэрага колеру.
ана́рха-сіндыкалі́зм
(ад анархізм + сіндыкалізм)
плынь у рабочым руху, якая адмаўляе неабходнасць дзяржаўнай улады і палітычнай барацьбы, лічыць вышэйшай формай арганізацыі працоўных прафсаюзы.
анархі́зм1
(ад анархія)
1) палітычная плынь, якая адмаўляе ўсякую дзяржаўную ўладу, выступае за замену яе сувязямі вытворцаў і спажыўцоў;
2)
анархі́зм2
(ад ан- +
парок развіцця, які заключаецца ў адсутнасці абодвух яечкаў.
анархі́ст
(ад анархія)
прыхільнік анархізму, член анархічнай арганізацыі.
ана́рхія
(
1) адсутнасць кіраўніцтва, безуладдзе;
2)
анарэксіге́нны
(ад ан- +
які мае адносіны да лекавых рэчываў, што змяншаюць адчуванне голаду і выкарыстоўваюцца пры атлусценні.
анасма́тыкі
(ад ан- +
жывёлы, у якіх адсутнічае нюх (
анасмі́я
(ад ан- +
адсутнасць нюху.
ана́спіды
(
падклас вымерлых бяспанцырных агнатаў класа няпарнаноздравых; жылі ў сілуры — дэвоне.
анастамо́з
(
1)
2) з’яднанне трубчастых структур,
ана́страфа
(
змена прамога парадку слоў у выразе ці словазлучэнні на непрамы без парушэння зместу.
анастыгма́т
(ад ан- + астыгмат)
аб’ектыў, у якім падборам лінз ліквідаваны астыгматызм і аберацыя.
анатава́ць
(ад анатацыя)
складаць анатацыю чаго
аната́з
(
мінерал класа вокісаў і гідравокісаў, двухвокіс тытану чорна-сіняга, бурага або жоўтага колеру з алмазным бляскам.
анатаксі́н
(ад ан- + таксін)
таксін, які шляхам адпаведнай апрацоўкі пазбаўлены ядавітасці, але зберагае антыгенныя і імунагенныя ўласцівасці.
ана́там
(
спецыяліст у галіне анатоміі або прэпаравання трупаў.
анатамі́раваць
(ад
прэпараваць труп для навуковых або судова-медыцынскіх мэт.
анатацы́зм
(
налічэнне працэнтаў не толькі з пачатковай сумы, але і з працэнтаў, якія набеглі за час укладу.
аната́цыя
(
кароткі выклад зместу кнігі, артыкула з агульнай іх характарыстыкай.
анато́мія
(ад
1) навука аб будове жывых арганізмаў (
2) будова арганізма, органа (
3)
ана́ты
[
збор на карысць папскай казны з асоб, якія атрымлівалі касцельныя пасады (у 13 — 18
анатэ́ксіс
(
ультраметамарфічны працэс, які вядзе да расплаўлення цвёрдых горных парод у выніку агульнага прамочвання іх магмай.
анафа́за
(ад ана- + фаза)
трэцяя фаза клетачнага дзялення, якая ідзе ўслед за метафазай і характарызуецца разыходжаннем храмасом да полюсаў клеткі.
ана́фара
(
стылістычны прыём, звязаны з паўтарэннем слова або гуку ў пачатку некалькіх вершаваных радкоў (
анафарэ́з
(ад ана- +
перамяшчэнне да анода завіслых у растворы часцінак, калі праз раствор праходзіць электрычны ток (
ана́фема
(
адлучэнне ад царквы, праклён як самая высокая кара ў хрысціянстве.
анафілаксі́я
(ад ана- + гр phylaksis = безабароннасць)
адно з праяўленняў алергіі, якое выражаецца ў павышанай адчувальнасці арганізма да паўторнага ўздзеяння таго ж рэчыва (сывараткі, вакцыны і
анафро́нт
(ад ана- + фронт)
атмасферны фронт, які характарызуецца ўзыходным рухам цёплага паветра (
анафта́льм
(ад ан- +
адсутнасць аднаго або абодвух вачэй у выніку няшчаснага выпадку ці аперацыйнага выдалення.
анахарэ́т
(
пустэльнік.
анахарэты́зм
(ад анахарэт)
разнавіднасць імурацыі, калі жывы арганізм самазамуроўваецца і гіне (
анахрама́т
(ад ана- +
аптычная сістэма, у якой не выпраўлена храматычная аберацыя.
анахрані́зм
(
1) парушэнне храналагічнай дакладнасці, якое прыводзіць да неапраўданага ўнясення ў апісанне якой
2) устарэлы погляд, падыход, звычай; перажытак мінулага.
анаэрабіёз
(ад ан- + аэрабіёз)
ва ўмовах, дзе адсутнічае свабодны кісларод.
анаэрабіёнты
(ад ан + аэрабіёнты)
тое, што і анаэробы.
анаэро́бы
(ад ан- + аэробы)
арганізмы, здольныя жыць у асяроддзі, дзе няма атмасфернага кіслароду,
ангажы́раваць
(
1) запрашаць артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на пэўны тэрмін;
2) запрашаць даму на танец, 3) прыцягваць каго
ангажэме́нт
(
запрашэнне артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на пэўны тэрмін.
ангала́р
(
грашовая адзінка Анголы, роўная 100 сентава.
анга́р
(
памяшканне для стаянкі і рамонту самалётаў і верталётаў.
ангармані́чны
(ад ан- + гарманічны)
не гарманічны;
анга́рыя анга́ры́я
(
1) перавозная і іншыя адработачныя павіннасці ў сярэдневяковай Еўропе;
2) права захопу дзяржавамі, якія ваююць, у сваіх партах гандлёвых суднаў нейтральных краін для выкарыстання іх у ваенных мэтах.
ангвіласпо́ра
(
недасканалы грыб
ангеміто́ніка
(ад ан- + гемі + тоніка)
гукавая сістэма, заснаваная на беспаўтонавых гукавых суадносінах; бывае трох-, чатырох-, пяціступенная (пентатоніка) у аб’ёмах кварты, квінты, а таксама актавы, малой сексты, сентымы.
ангідрабіёз
(ад ан- +
прыватны выпадак анабіёзу, калі арганізмы могуць выжываць без вады.
ангідро́н
(ад ан- +
бясколернае крышталічнае рэчыва, якое пры паглынанні вады ператвараецца ў крышталегідрат, выкарыстоўваецца для высушвання газаў і вадкасцей.
ангідры́д
(ад ан- +
вокісел, які пры злучэнні з вадой дае кіслату.
ангідры́т
(ад ан- +
мінерал класа сульфатаў (сернакіслы кальцый), які пры злучэнні з вадой ператвараецца ў гіпс.
ангіёма
(ад грэч. angeion = сасуд + -ома)
ангі́на
(
вострая інфекцыйная хвароба з запаленнем слізістай абалонкі зева, асабліва паднябенных міндалін.
ангія-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да сасудзістай сістэмы жывёл і раслін.
ангіягра́фія
(ад ангія- + -графія)
рэнтгеналагічнае абследаванне крывяносных сасудаў розных органаў шляхам увядзення ў іх кантрастных рэчываў.
ангіякардыягра́фія
(ад ангія- + кардыяграфія)
рэнтгеналагічнае даследаванне поласцей сэрца і магістральных сасудаў.
ангіяло́гія
(ад ангія- + -логія)
раздзел анатоміі, які вывучае крывяносныя і лімфатычныя сасуды.
ангіянеўро́з
(ад ангія- + -неўроз)
функцыянальнае расстройства інервацыі крывяносных сасудаў.
ангіяспа́зма
(ад ангія- + спазма)
раптоўнае звужэнне дробных артэрый і капіляраў, у выніку чаго парушаецца забеспячэнне крывёй тканкі або органа.
ангіястамі́я
(ад ангія- +
налажэнне на крывяносныя сасуды фістул, што дазваляе перыядычна браць у жывёлы кроў ва ўмовах працяглага доследу.
ангіястэно́з
(ад ангі- + стэноз)
звужэнне крывяносных сасудаў.
ангіятэнзі́н
(ад ангія- +
біялагічна актыўнае рэчыва, якое ўтвараецца ў крыві жывёл і чалавека і рэгулюе артэрыяльны ціск, водна-солевы абмен, стымулюе сакрэцыю. гармонаў.
ангіяхірургі́я
(ад ангія- + хірургія)
хірургічнае лячэнне крывяносных сасудаў.
англама́н
(ад
чалавек, які захапляецца ўсім англійскім.
англама́нія
(ад
захапленне ўсім англійскім.
англафі́л
(ад
прыхільнік англійскай нацыі, культуры.
англафо́б
(ад
чалавек, які ненавідзіць усё англійскае.
англе́з
(
агульная назва англійскіх народных танцаў, якія распаўсюдзіліся ў 17 — 19
англезі́т
(
мінерал класа сульфатаў, сернакіслы свінец, а таксама свінцовая руда.
англіка́нец
(
прыхільнік англіканства.
англіка́нскі
(
які мае адносіны да англіканства.
англіка́нства
(ад
дзяржаўная царква ў Англіі, адна з пратэстанцкіх цэркваў, што ўзнікла ў 16
англіцы́зм
(
слова або выраз, запазычаныя з англійскай мовы.
анго́б
(
тонкі слой гліны, які наносіцца на паверхню керамічнага вырабу перад абпальваннем, каб згладзіць няроўнасці і надаць вырабу пэўны колер.
анго́рскі
(
які датычыць парод катоў, коз і трусоў з доўгай пушыстай шэрсцю, выведзеных у старажытнасці ў Анкары.
а́нгстрэм
[
адзінка вымярэння даўжыні, роўная адной дзесяцімільярднай долі метра; прымяняецца ў оптыцы для вымярэння даўжыні светлавых хваль.
андалузі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў белага, шэрага, ружовага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як вогне- і кіслотатрывалы матэрыял.
анда́нтэ
(
1)
2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.
анданці́на
(
1)
андара́к
(
саматканая паласатая або клятчастая спадніца, якую даўней насілі жанчыны на Беларусі.
анда́тра
(
грызун
андо́граф
(ад
прыбор для запісу ваганняў электрычнага напружання.
андра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае адносіны да мужчыны або мужчынскага полу.
андрагене́з
(ад андра- + -генез)
форма размнажэння, пры якой у развіцці яйцаклеткі ўдзельнічае толькі мужчынскае ядро, прыўнесенае ў яе сперміем у працэсе апладнення (
андраге́ны
(ад андра- + -ген)
група мужчынскіх палавых гармонаў, якія стымулююць развіццё другасных палавых прымет.
андрагі́нія
(
наяўнасць у асобіны аднаго полу прымет другога полу; прыватны выпадак андрагініі — гермафрадытызм.
андрагінафо́р
(ад
выраслы ў даўжыню ўчастак двухполай кветкі паміж песцікам і тычынкамі.
андраго́гіка
(ад андра- +
раздзел педагогікі, які вывучае пытанні стымулявання працэсаў выхавання дарослых людзей.
андрады́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, вапняковажалезісты гранат2 зеленаватага або чорнага колеру.
андракефалі́зм
(ад андра- +
стварэнне вобразаў міфічных істот з целам звера і галавой чалавека (сфінкс, кентаўр, сірэна) у мастацтве старажытнага Егіпта, Асірыі, Індыі, Кітая і сярэдневяковай Еўропы.
андрало́гія
(ад андра- + -логія)
раздзел уралогіі, які вывучае хваробы мужчынскіх мачавых і палавых органаў.
андраме́да
(
нізкая вечназялёная кустовая расліна
андрастэро́н
(ад андра- +
рэчыва, якое выдзяляецца з мачой і мае біялагічнае дзеянне мужчынскага палавога гармону.
андрафо́бія
(ад андра- + -фобія)
нянавісць да мужчын.
андрацэ́й
(ад андра- +
сукупнасць тычынак кветкі.
андро́іды
(ад андра- + -оід)
аўтаматычныя рухомыя фігуры, якія могуць выконваць рухі, уласцівыя чалавеку.
-андрыя
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да мужчыны або мужчынскага полу.
андрэі́ды
(
падклас лістасцябловых імхоў; пашыраны па ўсім зямным шары, прадстаўлены адзіным родам андрэя.
андрэ́я
(
лістасцябловы мох падкласа андрэідаў, які трапляецца на камянях у лясах.
андуля́тар
(
тэлеграфны прыёмны апарат, які робіць бесперапынны запіс сігналаў на папяровай стужцы.
андуля́цыя
(
завіўка валасоў, наданне ім хвалістага выгляду.
андэзі́н
(ад
мінерал класа сілікатаў белага або шараватага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вытворчасці кіслотатрывалых керамічных вырабаў.
андэзі́т
(
горная парода цёмна-шэрага, бурага або чорнага колеру, якая складаецца з андэзіну, аўгіту і іншых мінералаў, а таксама шкла; выкарыстоўваецца як будаўнічы і кіслотатрывалы матэрыял.
андэзі́т-дацы́т
(ад андэзіт + дацыт)
вулканічная горная парода, пераходная ад андэзіту да дацыту, эфузіўны аналаг дыярыту.
андэргра́унд
(
падпольны, нелегальны рух у палітыцы, мастацтве.
андэрра́йтынг
(
1) размяшчэнне каштоўных папер па публічнай падпісцы праз пасрэднікаў, функцыі якіх звычайна выкопваюць інвестыцыйныя банкі;
2) падпіска на акцыі;
3) прыём нерухомасці на страхаванне.
андэрра́йтэр
(
асоба, якая прымае на сябе абавязак па размяшчэнню, рэалізацыі каштоўных папер (акцый) на рынку.
анейро́ід
(ад
расстройства свядомасці, якое характарызуецца сумессю фрагментаў адлюстравання рэальнага свету і яркіх фантастычных уяўленняў, падобна на тое, як гэта бывае ў сне.
анекдо́т
(
1) кароткае апавяданне жартоўнага ці сатырычнага зместу пра незвычайную падзею, сітуацыю, выпадак у жыцці гістарычнай асобы або фальклорнага героя;
2) невялікае гумарыстычнае апавяданне з нечаканым канцом.
анексі́раваць
(
гвалтоўна далучаць, захопліваць тэрыторыі іншых дзяржаў.
ане́ксія
(
захоп, гвалтоўнае далучэнне да краіны чужой тэрыторыі.
анексіяні́зм
(
палітыка анексіі, захопніцкая палітыка.
анелі́ды
(ад
кольчатыя чэрві, пашыраныя ў грунце, морах і прэсных водах зямнога шара.
анема-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову «вецер».
анемага́м
(ад анема- +
расліна, якая апыляецца пры дапамозе ветру.
анема́гамія
(ад анема- + -гамія)
тое, што і анемафілія.
анемакліно́граф
(ад анема +
самапісная прылада для вымярэння нахілу ветру да гарызантальнай плоскасці.
анемаме́трыя
(ад анема- + -метрыя)
раздзел практычнай метэаралогіі, які займаецца вымярэннем хуткасці ветру.
анемарумбо́граф
(ад анема- +
тое, што і анемограф.
анемарумбо́метр
(ад анема- + румб + -метр)
тое, што і анемометр.
анемаско́п
(ад анема- + -скоп)
прыбор, які паказвае наяўнасць ветру пэўнага напрамку.
анемафілі́я
(ад анема- + -філія)
прыстасаванасць кветак раслін да апылення пры дапамозе ветру.
анемафі́льны
(ад анема- +
анемахары́я
(ад анема- + -харыя)
рассейванне насення, спораў, пладоў раслін ветрам.
анемі́чны
(ад анемія)
1) які мае дачыненне да анеміі; малакроўны;
2)
анемі́я
(
змяншэнне колькасці эрытрацытаў і гемаглабіну ў крыві, малакроўе.
анемо́граф
(ад анема- + -граф)
прыбор для бесперапыннай аўтаматычнай рэгістрацыі хуткасці і напрамку ветру.
анемо́метр
(ад анема- + -метр)
прыбор для вымярэння хуткасці руху і напрамку ветру.
анемо́на
(
травяністая расліна
аненцэфалі́я
(ад ан- +
змяншэнне або поўная адсутнасць галаўнога мозга ў выніку анамаліі развіцця.
анергі́я
(ад
страта здольнасці рэагаваць на раздражняльнікі.
анеро́ід
(ад а- +
барометр, у якім атмасферны ціск вымяраецца па велічыні дэфармацыі пругкай металічнай каробкі.
анестэзіёлаг
(ад анестэзія + -лаг)
спецыяліст у галіне анестэзіялогіі.
анестэзі́н
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для мясцовага абязбольвання.
анестэзі́раваць
(ад анестэзія)
абязбольваць пры дапамозе анестэтыкаў.
анестэзі́я
(
1) страта або паслабленне ўспрымальнасці да знешніх раздражненняў;
2) абязбольванне пры дапамозе анестэтыкаў.
анестэзіяло́гія
(ад анестэзія + -логія)
раздзел медыцыны, які распрацоўвае метады і сродкі абязбольвання.
анестэ́тыкі
(ад
сродкі для абязбольвання.
анестэты́чны
(ад
абязбольваючы.
анеўплаіды́я
(ад ан- +
спадчынная змена, пры якой клеткі арганізма змяншаюць або павялічваюць колькасць храмасом у параўнанні з іх звычайным наборам.
анеўры́зма
(
мясцовае расшырэнне артэрыі, выкліканае зменамі яе сценак або пашкоджаннем.
анеўры́н
(ад а- +
вітамін B₁, неабходны для нармальнай дзейнасці нервовай сістэмы.
анёл
(
1) пасланец бога, якога вернікі ўяўляюць у выглядзе юнака з крыламі;
2)
анжамбема́н
(
паэтычны прыём, пры якім фраза, пачатая ў адным вершаваным радку, заканчваецца ў наступным.
аніге́на
(
сумчаты грыб
анігіля́цыя
(
ператварэнне элементарных часціц і антычасціц пры сутыкненні ў іншыя часціцы,
аніён
(
адмоўна зараджаны іон, які ў час электролізу рухаецца да анода.
аніза-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «неаднолькавы».
анізагаме́ты
(ад аніза- + гаметы)
гаметы, якія адрозніваюцца па форме, велічыні і паводзінах пры капуляцыі.
анізага́мія
(ад аніза- + -аямія)
палавы працэс, пры якім адбываецца зліццё анізагамет.
анізакары́я
(ад аніза- + kore = зрэнка)
розная велічыня зрэнак у асоб з захворваннем галаўнога і спіннога мозгу.
анізамеры́я
(ад аніза- + -мерыя)
неаднолькавасць уласцівасцей адноўленых органаў, клетак, частак клетак.
анізаме́тр
(ад аніза- + -метр)
прылада для вызначэння магнітнай анізатрапіі монакрышталёў і тэкстураваных матэрыялаў.
анізаметры́я
(ад аніза- + -метрыя)
неаднолькавы зрок абодвух вачэй.
анізатрапі́я
(ад аніза- + -трапія)
1) неаднолькавасць фізічных уласцівасцей рэчыва (
2) здольнасць органаў расліны набываць рознае становішча пры аднолькавым уздзеянні фактараў знешняга асяроддзя.
анізафілі́я
(ад аніза- + -філія)
неаднолькавы памер лістоў на адным і тым жа парастку ў некаторых раслін.
анізейкані́я
(ад аніза- +
розніца ў велічыні адлюстраванняў на сятчатцы абодвух вачэй пры бінакулярным разглядванні прадметаў.
анізо́л
(
арганічнае злучэнне, рэчыва прыемнага паху, якое выкарыстоўваецца ў парфумернай прамысловасці.
анілі́н
(
арганічнае злучэнне, алеістая ядавітая вадкасць без колеру; выкарыстоўваецца пры вырабе фарбаў, лякарстваў, выбуховых рэчываў.
анілі́нгус
(ад
варыянт папярэдніх інтымных ласкаў у час любоўнай прэлюдыі, пры якой палавое ўзбуджэнне дасягаецца праз раздражненне заднепраходнай вобласці партнёра языком і губамі.
анілі́нкцыя
(ад
тое, што і анілінгус.
анімалі́зм
(
адлюстраванне жывёл у жывапісе і скулыпуры.
анімалі́ст
(
мастак або скульптар, які адлюстроўвае ў сваіх творах пераважна жывёл.
анімалісты́чны
(ад анімаліст)
звязаны з адлюстраваннем жывёльнага свету ў выяўленчым мастацтве і літаратуры (
анімалькулі́зм
(ад
сістэма поглядаў біёлагаў 17 — 18
анімалькулі́сты
(ад
прыхільнікі анімалькулізму (
аніма́льны
(
які адносіцца да жывёлы, жывёльны.
аніма́та
(
аніма́тар
(
1) спецыяліст па анімацыі;
2)
аніматы́зм
(ад
вера ў безасабовую адушаўлёнасць прадметаў і з’яў акаляючай рэчаіснасці — характэрная рыса ўсіх першабытных рэлігій.
аніматэ́р
(
душа кампаніі.
аніма́цыя
(
метад стварэння серыі здымкаў, малюнкаў або сілуэтаў у розных фазах руху, пры паказе якіх на экране з’яўляецца ўражанне ажыўлення мёртвых форм руху.
анімі́зм
(ад
уяўленне пра існаванне душы ў кожнай рэчы, надзяленне прадметаў і з’яў прыроды ўласцівасцямі жывых істот.
ані́с
(
1) травяністая эфіраалейная расліна
2) сорт яблыні з сакаўнымі кісла-салодкімі яблыкамі, а таксама плод гэтай яблыні.
аніхаміко́з
(ад
захворванне ногцяў, якое выклікаецца рознымі відамі паразітычных грыбоў.
аніхафо́ры
(
тып многасегментных беспазваночных жывёл падраздзялення першаснаротых, знешне падобных на вусеня; жывуць у лясным подсціле.
аніхіўры́ды
(
сямейства насякомых атрада нагахвостак; шкодзяць усходам і агародным раслінам.
аніхі́я
(ад
захворванне ногцяў, паражэнне ногцевай пласцінкі, кораня ногця, ногцевага ложа (
аніяні́ты
(ад
іаніты, здольныя абменьваць свае адмоўна зараджаныя іоны (аніёны) на іоны знешняга асяроддзя.
анкагене́з
(ад
працэс ператварэння нармальных клетак, тканак у пухлінныя.
анкаге́нны
(ад
тое, што і канцэрагенны.
анкаге́ны
(ад
гены, якія абумоўліваюць пераўтварэнне нармальных клетак эўкарыёт у злаякасныя.
анкалі́ты
(ад
вапняковыя і даламітавыя ўтварэнні ў горных пародах, якія паходзяць з пасяленняў выкапнёвых ніжэйшых водарасцяў.
анкало́гія
(ад
раздзел медыцыны, які вывучае пухліны і распрацоўвае метады іх лячэння.
анкаты́чны
(
напружаны, павялічаны;
а́нкер
(
1) дэталь гадзіннікавага механізма, якая звязвае хадавое кольца з маятнікам і забяспечвае раўнамернасць ходу гадзінніка;
2) металічная дэталь, якая служыць для мацавання састаўных частак збудаванняў, машын.
анкеро́к
(
драўляная бочачка для зберажэння на судне пітной вады.
анкеры́т
(ад
мінерал класа карбанатаў, разнавіднасць даламіту белага або шэрага колеру са шкляным бляскам.
анке́та
(
апытальны ліст для атрымання якіх
анкілаза́ўры
(ад
буйныя раслінаедныя чацвераногія дыназаўры мелавога перыяду (
анкіластаматыдо́з
(ад анкіластаматыды)
хвароба чалавека і некаторых жывёл, якая выклікаецца анкіластаматыдамі.
анкіластаматы́ды
(
сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у кішэчніку чалавека і некаторых жывёл.
анкіластамо́з
(ад анкіластома)
хвароба чалавека і мясаедных жывёл, якая выклікаецца анкіластомамі.
анкіласто́ма
(
гельмінт
анкіло́з
(
нерухомасць сустава, выкліканая спайкай храсткоў або касцей.
анкістрадэ́смус
(
аднаклетачная зялёная водарасць
анкла́ў
(
тэрыторыя або частка тэрыторыі адной дзяржавы, поўнасцю акружаная тэрыторыяй іншай дзяржавы.
анко́лаг
(ад
спецыяліст у галіне анкалогіі.
анко́ль
(
кароткатэрміновая пазыка, якая павінна пагашацца па першым патрабаванні крэдытора.
анко́льны
(ад анколь);
ано́а
(
парнакапытная жывёла
ано́д
(
электрод з дадатным зарадам (
ано́на1
(
гадавы запас хлеба, неабходны для забеспячэння старажытнарымскага горада, а таксама павіннасць насельніцтва забяспечваць прадуктамі і фуражом старажытнарымскую армію.
ано́на2
(
дрэвавая або кустовая расліна
ано́нс
(
папярэдняя аб’ява, паведамленне аб чым.
ано́фелес
(
малярыйны камар.
анса́мбль
(
1) стройнае спалучэнне частак у адно цэлае (
2) мастацкая зладжанасць у выкананні (драматычным, музычным, харэаграфічным);
3) група выканаўцаў, якая выступае як адзіны мастацкі калектыў (
4) музычны твор для некалькіх музыкантаў ці спевакоў.
анта́ба
(
металічнае кольца, якое прымацоўвалася даўней да варот сядзіб, дзвярэй дамоў, дзверцаў у шафах, куфраў і служыла ручкай; у наш час выкарыстоўваецца пераважна для аздаблення прадметаў хатняга ўжытку.
антабіяло́гія
(ад
раздзел біялогіі, які вывучае ўзроставыя асаблівасці арганізма; біялогія развіцця.
антаблеме́нт
(
верхняя гарызантальная частка будынка, якая апіраецца на калоны і складаецца з карніза, фрыза i архітрава.
антагані́зм
(
непрымірымая супярэчнасць, варожасць.
антагані́ст
(
1) непрымірымы праціўнік;
2) мышца, якая дзейнічае ў процілеглым напрамку адносна другой мышцы (
3)
антаганісты́чны
(ад антаганіст)
поўны антаганізму, непрымірымы, варожы.
антагене́з
(ад
індывідуальнае развіццё жывёльнага або расліннага арганізма з моманту зараджэння да смерці.
антагене́тыка
(ад
раздзел генетыкі, які вывучае генетычныя асновы індывідуальнага развіцця арганізма.
антало́гія1
(
зборнік выбраных твораў розных аўтараў.
антало́гія2
(ад
раздзел філасофіі, які вывучае тэорыю быцця, характар і структуру рэчаіснасці або агульную тэорыю прадметаў.
антанамазі́я
(
від метаніміі, замена агульнага слова ўласным іменем і наадварот (
антанімі́я
(ад анты- +
антано́мус
(
жук
анта́нта
(
блок Вялікабрытаніі, Францыі, Расіі, які склаўся ў 1904 — 1907 гг. у процівагу Германіі і яе саюзнікам, а ў ходзе першай сусветнай вайны папоўніўся ЗША і Японіяй; распаўся ў
антарктаза́ўр
(ад Антарктыка + -заўр)
самы буйны дыназаўр мелавога перыяду з групы заўраподаў, рэшткі яго знойдзены адносна блізка ад Антарктыкі, у Аргенціне.
анта́рктыка
(
паўднёвая палярная вобласць зямнога шара.
антаркты́чны
(
які мае дачыненне да Антарктыкі.
антасфе́ра
(ад
сфера ўплыву пахучых залоз асобнай кветкі на дзейнасць насякомых — апыляльнікаў раслін (спажыўцоў яе нектару і пылку).
антафеі́н
(ад
цёмна-буры пігмент у клетачным соку некаторых раслін,
антафілі́т
(ад грэч. anthos = колер + phyllon = ліст)
мінерал з групы рамбічных амфіболаў шэрага, зялёнага або карычневага колеру; багатая жалезам валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак азбесту.
антахло́р
(ад
жоўты пігмент у клетачным соку некаторых раслін,
антацы́дны
(ад анты- +
які мае адносіны да лекавых рэчываў, што нейтралізуюць саляную кіслату страўнікавага соку.
антацыя́н
(ад
сіні, чырвоны або фіялетавы пігмент у клетачным соку многіх раслін,
антацэ́рас
(
мох
антацэратапсі́ды
(
клас мохападобных; пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках; на Беларусі прадстаўлены родамі антацэрас і феацэрас; піянеры вільготных аголеных глеб.
антгельмі́нтыкі
[ад ант(ы) + гельмінты]
рэчывы, якімі выганяюць або знішчаюць гельмінтаў як у арганізме чалавека, жывёл, раслін, так і ў знешнім асяроддзі.
анто́німы
(ад анты- +
антракно́зы
(ад
хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі.
антрако́бія
(
сумчаты грыб
антрако́з
(
прафесійнае захворванне лёгкіх (
антра́кт
(
1) перапынак паміж актамі спектакля, аддзяленнямі канцэрта і
2) музычны твор, які выконваецца паміж актамі опернага ці драматычнага спектакля;
3)
антрапа-, -антрап
(ад
першая або другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «чалавек».
антрапабіяцэно́з
(ад антрапа- + біяцэноз)
біяцэноз, які знаходзіцца пад пастаянным уплывам гаспадарчай дзейнасці чалавека.
антрапагеагра́фія
(ад антрапа- + геаграфія)
плынь у эканамічнай геаграфіі, якая прызнае вызначальную ролю прыродных умоў у размяшчэнні насельніцтва і гаспадаркі.
антрапаге́н
(ад антрапа- + -ген)
сучасны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, які налічвае ад 1 да 3,5
антрапаге́навы
(ад антрапа- + -ген);
антрапагене́з
(ад антрапа- + -генез)
раздзел антрапалогіі, які вывучае паходжанне і развіццё чалавека.
антрапагене́тыка
(ад антрапа- + генетыка)
генетыка чалавека.
антрапаге́я
(ад антрапа- +
сукупнасць экасістэм, якія ствараюцца ў выніку творчай або разбуральнай дзейнасці чалавека.
антрапагра́фія
(ад антрапа + -графія)
раздзел антрапалогіі, які займаецца апісаннем чалавечых рас і народнасцей.
антрапазаано́зы
(ад антрапа- + заанозы)
група інфекцыйных і інвазійных хвароб, агульных для жывёл і чалавека.
антрапалагі́зм
(ад антрапа + -лагізм)
філасофская канцэпцыя, якая разглядае ўсе з’явы прыроды, грамадства і мыслення ў залежнасці ад уласцівасцей і патрэб чалавека.
антрапало́гія
(ад антрапа- + -логія)
навука аб паходжанні і эвалюцыі чалавека і ўтварэнні чалавечых рас.
антрапамарфало́гія
(ад антрапа- + марфалогія)
раздзел антрапалогіі, які вывучае заканамернасці зменлівасці арганізма чалавека, а таксама змены асобных яго частак.
антрапамарфі́зм
(ад антрапа- + -марфізм)
надзяленне з’яў прыроды, жывёл, неадушаўлёных прадметаў і фантастычных істот чалавечымі ўласцівасцямі; увасабленне.
антрапаме́тр
(ад антрапа- + -метр)
прылада для вымярэння росту і прапорцый цела чалавека.
антрапаме́трыя
(ад антрапа- + -метрыя)
адзін з метадаў антрапалагічнага даследавання, які заключаецца ў вымярэнні чалавечага цела і яго частак.
антрапамо́рфны
(ад антрапа- + -морфны)
чалавекападобны (
антрапані́міка
(ад антрапа +
раздзел анамастыкі, які вывучае антрапонімы.
антрапані́мія
(ад антрапа- +
сукупнасць антрапонімаў той ці іншай мовы.
антрапано́зы
(ад антрапа- + -ноз)
група заразных хвароб, узбуджальнікі якіх здольныя паражаць толькі чалавека (
антрапасацыяло́гія
(ад антрапа- + сацыялогія)
расісцкае вучэнне, якое фальсіфікуе дадзеныя антрапалогіі, разглядаючы грамадскія з’явы як залежныя ад анатама-фізіялагічных прымет.
антрапасістэ́ма
(ад антрапа- + сістэма)
чалавецтва, якое развіваецца як адзінае цэлае і складаецца з чалавека як біялагічнага віду, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, прадукцыйных сіл і вытворчых адносін грамадства.
антрапасо́фія
(ад антрапа + -софія)
разнавіднасць тэасофіі, рэлігійна-містычнае вучэнне, якое ставіць на месца бога абагаўлёнага чалавека.
антрапасфе́ра
(ад антрапа + сфера)
частка сацыясферы, якую складае сукупнасць усіх людзей зямнога шара.
антрапапаты́зм
(ад антрапа- +
перанясенне псіхічных уласцівасцей чалавека на жывёл, міфічных істот і нежывыя прадметы.
антрапафа́г
(
людаед.
антрапафа́гія
(
людаедства.
антрапафі́ты
(ад антрапа- + -фіты)
расліны, якія ўвайшлі ў склад флоры пэўнай мясцовасці ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека; у адрозненне ад апафітаў яны не звязаны з прыродным развіццём мясцовай флоры.
антрапафо́бія
(ад антрапа + -фобія)
хваравіта-псіхічны стан, які характарызуецца страхам перад людзьмі.
антрапафо́бы
(ад антрапа- + -фоб)
расліны і жывёлы, якія не пераносяць змены ўмоў існавання пад уплывам дзейнасці чалавека,
антрапахары́я
(ад антрапа + -харыя)
распаўсюджанне раслін пры мімавольным удзеле чалавека (з насеннем, пры перавозках і
антрапацэнало́гія
(ад антрапа- +
раздзел экалогіі чалавека, які вывучае ўзаемаадносіны згуртавання людзей з навакольным асяроддзем.
антрапацэнтры́зм
(ад антрапа- + цэнтр)
рэлігійна-ідэалістычны погляд, паводле якога чалавек з’яўляецца цэнтрам і канчатковай мэтай сусвету.
антрапо́іды
(
чалавекападобныя малпы.
антрапо́лаг
(ад антрапа- + -лаг)
спецыяліст у галіне антрапалогіі.
антрапо́нім
(ад антрапа- +
любое ўласнае імя, якое можа мець чалавек.
антрахіно́н
(ад
арганічнае злучэнне класа хінонаў, цвёрды светла-жоўты крышталічны прадукт, выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў.
антрацы́т
(
лепшы сорт каменнага вугалю.
антрацэ́н
(ад
араматычны вуглевадарод, які атрымліваюць з каменнага вугалю.
антраша́
(
лёгкі скачок уверх у балетным танцы, у час якога танцор ударае некалькі разоў нагой аб нагу.
антро́дыя
(
губавы базідыяльны грыб
антры́т
(ад
запаленне слізістай абалонкі і касцявых сценак пячоры — найбольш буйной поласці соскападобнага адростка скроневай косці.
антрэ́
(
1) клоунскі нумар у цырку;
2) выхад аднаго або некалькіх выканаўцаў у балеце;
3) урачысты выхад касцюміраваных персанажаў у бальную залу (у сярэдневяковай Еўропе).
антрэко́т
(
адбіўная ялавічная катлета.
антрэпры́за
(
прыватнае тэатральнае прадпрыемства.
антрэпрэнёр
(
1) прыватны тэатральны прадпрымальнік;
2) асоба, якая адшуквае сродкі для арганізацыі, прадпрыемства і гэтым самым бярэ на сябе прадпрымальніцкую рызыку.
антрэсо́ль
(
1) верхні паўпаверх дома;
2) верхні паўярус у структуры зальнага памяшкання, звычайна ў выглядзе галерэі;
3) паліца пад столлю кватэры для розных рэчаў.
антура́ж
(
1) навакольнае асяроддзе, акружэнне;
2)
анту́рыум
(
вечназялёная травяністая расліна
а́нты
(
тарцы падоўжных сцен антычнага храма, якія выступаюць на фасадзе, замыкаючы па баках порцік.
анты-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае процілегласць або варожасць чаму
антыазана́нты
(ад анты- + азон)
хімічныя рэчывы, якія павышаюць устойлівасць гумы да разбурэння (растрэсквання) пад уздзеяннем атмасфернага азону.
антыаксіда́нты
(ад анты- + аксіды)
рэчывы, якія затрымліваюць акісленне арганічных злучэнняў,
антыалкаго́льны
(ад анты- + алкаголь)
проціалкагольны, накіраваны супраць алкагалізму.
антыангіна́льны
(ад анты + ангіна)
які адносіцца да лекавых сродкаў, што выкарыстоўваюцца пры лячэнні стэнакардыі.
антыа́пекс
(ад анты- + апекс)
антыа́рхі
(
падклас вымерлых панцырных рыб класа пласцінаскурых; паходзілі ад артрадыраў, ад якіх адрозніваліся размяшчэннем пласцінак панцыра; жылі ў дэвоне.
антыбактэрыя́льны
(ад анты- + бактэрыя)
здольны процідзейнічаць развіццю бактэрый.
антыба́кхій
(
антыбарыёны
(ад анты- + барыёны)
элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да барыёнаў.
антыбарэа́льны
(ад анты +
антыбіёз
(ад анты- + -біёз)
антыбіётыкі
(ад анты- +
хімічныя рэчывы арганічнага паходжання, здольныя прыпыняць рост шкодных бактэрый і знішчаць іх.
антыві́русы
(ад анты- + вірусы)
лекавыя сродкі, якія маюць уласцівасць затрымліваць размнажэнне тых відаў мікробаў, ад якіх яны атрыманы.
антывітамі́ны
(ад анты- + вітаміны)
хімічныя злучэнні, блізкія па будове да вітамінаў, але процілеглыя па біялагічным дзеянні.
антыгармо́ны
(ад анты- + гармоны)
абаронныя рэчывы, якія арганізм выпрацоўвае пры працяглым увядзенні ў яго бялковых гарманальных прэпаратаў.
антыгельмі́нтыкі
(ад анты + гельмінты)
лекавыя сродкі, якія выкарыстоўваюцца для лячэння гельмінтоза.
антыге́н
(ад анты- + -ген)
рэчыва, якое пры ўвядзенні ў арганізм можа прывесці да ўтварэння антыцел.
антыгеро́й
(ад анты- + геpoü)
тып літаратурнага персанажа, які ў той ці іншай ступені процістаіць традыцыйнаму вобразу героя і аб’ектыўна выступае носьбітам адмоўных грамадскіх з’яў.
антыгігіені́чны
(ад анты- + гігіена)
які не адпавядае, супярэчыць патрабаванням гігіены.
антыгіперо́н
(ад анты- + гіперон)
элементарная антычасціца ў дачыненні да масы гіперона.
антыгістары́чны
(ад анты + гісторыя)
які супярэчыць прынцыпам гістарызму.
антыгрызу́тнасць
(ад анты- +
уласцівасць засцерагальных выбуховых рэчываў, якая характарызуе іх паніжаную здольнасць запальваць сумесі пры выбуховых работах у шахтах.
антыгрызу́тны
(ад анты- +
які мае адносіны да засцерагальных выбуховых рэчываў.
антыгумані́зм
(ад анты- + гуманізм)
непрызнанне прынцыпаў гуманізму, прыніжэнне ролі чалавека як асобы.
антыгума́нны
(ад анты- + гуманны)
які пярэчыць прынцыпам гуманнасці, чалавечнасці.
антыдагматы́чны
(ад анты- + дагматычны)
які не прызнае догмаў, не абапіраецца на догмы; крытычны.
антыда́ктыль
(
тое, што і анапест.
антыдарвіні́зм
(ад анты- + дарвінізм)
тэорыя, накіраваная супраць дарвінізму і несумяшчальная з ім (
антыдатава́ць
(
выдаваць дакументы з датай, што ўжо мінула.
антыдо́ты
(
лекавыя сродкі для лячэння атручванняў; проціяддзі.
антыдыз’ю́нкцыя
(ад анты- + дыз’юнкцыя)
адмаўленне дыз’юнкцыі.
антыдыурэты́чны
(ад анты- + дыурэтычны)
супрацьмачагонны;
антыдыялекты́чны
(ад анты- + дыялектычны)
які супярэчыць прынцыпам дыялектыкі, накіраваны супраць дыялектыкі.
антыдэйтро́н
(ад анты- + дэйтрон)
элементарная часціца, якая з’яўляецца аптычасціцай у адносінах да дэйтрона; звязаны стан антыпратона і антынейтрона.
антыдэмакраты́зм
(ад анты- + дэмакратызм)
варожасць інтарэсам дэмакратыі.
антыдэмакраты́чны
(ад анты- + дэмакратычны)
накіраваны супраць дэмакратыі.
антыдэпрэса́нты
(ад анты + дэпрэсанты)
лекавыя рэчывы, якія прымяняюць пры хваравітым псаванні настрою; знімаюць пачуццё прыгнечанасці.
антыдэтана́тар
(ад анты- + дэтанатар)
хімічнае злучэнне, якое дабаўляецца ў бензін, каб папярэдзіць дэтанацыю ў рухавіках унутранага згарання.
антыімперыялісты́чны
(ад анты- + імперыялізм)
накіраваны супраць імперыялізму, проціпастаўлены яму.
антыімпліка́цыя
(ад анты + імплікацыя)
адмаўленне імплікацыі.
антыінтэлектуалі́зм
(ад анты- + інтэлектуалізм)
адмаўленне мажлівасці пазнання ісціны пры дапамозе розуму.
а́нтык
(
антычная скульптура або яе фрагмент.
антыкаагуля́нт
(ад анты- + каагулянт)
лекавае рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві і ўтварэнню тромбаў.
антыкадо́н
(ад анты- + кадон)
участак малекулы транспартнай рыбануклеінавай кіслаты, які «пазнае» кадон пры біясінтэзе бялку.
антыкадэ́нцыя
(ад анты- + кадэнцыя)
інтанацыйнае павышэнне голасу ва ўступнай частцы складана-залежнага сказа.
антыкаланія́льны
(ад анты- + каланіяльны)
накіраваны супраць каланіялізму.
антыка́мера
(
пакой у палацах 16 — 18
антыкамуні́зм
(ад анты- + камунізм)
варожая камуністычнай тэорыі і практыцы ідэалогія і палітыка.
антыканстытуцы́йны
(ад анты- + канстытуцыя)
які супярэчыць канстытуцыі.
антыкан’ю́нкцыя
(ад анты- + кан ’юнкцыя)
адмаўленне кан’юнкцыі.
антыкаразі́йны
(ад анты- + карозія)
які вызначаецца стойкасцю супраць хімічнага або электрахімічнага ўздзеяння знешняга асяроддзя.
антыкато́д
(ад анты- + катод)
дадатны электрод рэнтгенаўскай трубкі, размешчаны супраць катода.
анты́ква
(
друкарскі лацінскі шрыфт з закругленымі формамі, у адрозненне ад вуглаватага гатычнага шрыфту.
антыква́р
(
збіральнік і прадавец прадметаў старадаўняга мастацтва, рэдкіх кніг і
антыква́ркі
(ад анты- + кваркі)
элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да кваркаў.
антыква́рны
(ад антыквар)
1) вельмі стары і каштоўны (
2) які мае адносіны да старых каштоўных прадметаў (
антыкварыя́т
(ад
гандаль старадаўнімі прадметамі, карцінамі, кнігамі.
антыклерыкалі́зм
(ад анты- + клерыкалізм)
грамадска-палітычны рух, накіраваны супраць клерыкалізму, супраць прывілеяў царквы і духавенства.
антыклі́макс
(ад анты- + клімакс 2)
стылістычная фігура, размяшчэнне слоў ці выразаў у парадку аслаблення эмацыянальнага і сэнсавага зместу; від градацыі 2.
антыкліна́ль
(ад анты- +
складка пластоў горных парод, павернутая пукатасцю ўгару, у ядры якой знаходзяцца больш старажытныя пласты, чым на крылах.
антыкліно́рый
(
буйны і складаны выгін складкаватых тоўшчаў горных парод, які ў цэлым мае антыклінальную форму.
антылагары́фм
(ад анты- + лагарыфм)
лік, які мае дадзены лагарыфм,
антылагі́зм
(ад анты- +
формула логікі, якая адлюстроўвае несумяшчальнасць пасылак катэгарычнага сілагізму з адмаўленнем яго заключэння.
антылепто́ны
(ад анты- + лептоны)
элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да лептонаў.
антыло́па
(
жвачная парнакапытная жывёла
антымагні́тны
(ад анты- + магніт)
які не паддаецца ўздзеянню магніту (
антыманапалісты́чны
(ад анты- + манаполія)
накіраваны супраць манаполій.
антыманархі́чны
(ад анты- + манархія)
накіраваны супраць манархіі, манархізму.
антымані́ды
(ад
злучэнні сурмы з іншымі элементамі, выкарыстоўваюцца як паўправаднікі
антымані́т
(ад
мінерал класа сульфідаў, сульфід сурмы свінцова-шэрага колеру.
антымара́льны
(ад анты- + маральны)
які супярэчыць маралі; амаральны.
антымарксі́сцкі
(ад анты + марксізм)
накіраваны супраць марксізму.
антыматэ́рыя
(ад анты- + матэрыя)
гіпатэтычная субстанцыя, утвораная з антыатамаў.
антыматэрыялісты́чны
(ад анты- + матэрыялістычны)
накіраваны супраць матэрыялізму.
антыме́ры
(ад анты- + -мер)
сіметрычныя часткі цела,
антыметабалі́ты
(ад анты + метабаліты)
біялагічна актыўныя рэчывы, якія ўтвараюцца ў арганізме або штучна сінтэзаваныя; па хімічнай будове блізкія да метабалітаў, але парушаюць абмен рэчываў.
антымілітары́зм
(ад анты + мілітарызм)
масавы міжнародны рух супраць палітыкі мілітарызму, барацьба супраць падрыхтоўкі і распальвання захопніцкіх войнаў.
антымусо́н
(ад анты- + мусон)
уяўнае перанясенне паветра ў верхняй трапасферы над мусонным перанясеннем у адваротным яму напрамку.
антымутаге́ны
(ад анты- + мутагены)
хімічныя і фізічныя агенты, якія паніжаюць частату мутацый.
антынацыяна́льны
(ад анты- + нацыянальны)
накіраваны супраць нацыянальнага, варожы інтарэсам нацыі.
антынейтро́н
(ад анты- + нейтрон)
электрычна нейтральная элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай у адносінах да нейтрона.
антынейтры́на
(ад анты- + нейтрына)
электрычна нейтральная элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай у адносінах да нейтрына.
антыно́мія
(
супярэчнасць паміж двума суджэннямі, якія ўзаемна выключаюць адно аднаго і ў той жа час прызнаюцца аднолькава правільнымі.
антыпа́па
(ад анты- + папа)
рымскі папа, не прызнаны каталіцкай царквой.
антыпаса́ты
(ад анты- + пасаты)
пастаянныя вятры ў высокіх слаях атмасферы ў трапічных шыротах, якія дзьмуць над пасатамі ў процілеглым напрамку.
антыпата́рыі
(
атрад класа каралавых паліпаў тыпу кішачнаполасцевых, якія насяляюць невялікія глыбіні ў трапічных і субтрапічных морах.
антыпаты́чны
(ад антыпатыя)
непрыемны, агідны, які выклікае антыпатыю (
антыпа́тыя
(
пачуццё непрыязнасці, недружалюбнасці, агіды (
антыперыста́льтыка
(ад анты- + перыстальтыка)
хвалепадобнае скарачэнне полых органаў (
антыпіраге́ны
(ад анты- +
рэчывы, якія перашкаджаюць самазагаранню вугалю, руды і служаць для папярэджвання пажараў на рудніках.
антыпіры́н
(
лекавы прэпарат, які заспакойвае боль і зніжае тэмпературу.
антыпірэ́ны
(ад анты- +
рэчывы, якія надаюць драўніне, тканінам, пластмасам і іншым матэрыялам вогнетрываласць.
антыпірэ́тыкі
(ад анты- +
лекавыя сродкі для зніжэння тэмпературы.
антыпо́ды
(
1) насельнікі двух дыяметральна процілеглых пунктаў зямнога шара;
2) людзі з процілеглымі поглядамі, густамі, рысамі характару;
3) клеткі, размешчаныя ў процілеглым ад пылкаўваходу канцы зародкавага мяшка пакрытанасенных раслін.
антыпратазо́йны
(ад анты +
які мае адносіны да рэчываў, што прыгнечваюць жыццядзейнасць прасцейшых і выкарыстоўваюцца для лячэння і прафілактыкі захворванняў, выкліканых гэтымі мікраарганізмамі.
антыпрато́н
(ад анты- + пратон)
антырабі́чны
(ад анты- +
звязаны з прышчэпкамі, якія ахоўваюць чалавека або жывёліну ад захворвання шаленствам.
антыра́ды
[ад анты- + рады(яцыя)]
рэчывы, якія павышаюць стойкасць палімераў і іншых матэрыялаў да дзеяння радыяцыйнага выпрамянення.
антыраке́та
(ад анты- + ракета)
снарад, прызначаны для знішчэння ракет наступальнага дзеяння.
антыры́нум
(
травяністая расліна
антырэлігі́йны
(ад анты- + рэлігія)
накіраваны супраць рэлігіі.
антысаніта́рны
(ад анты- + санітарыя)
які супярэчыць патрабаванням санітарыі.
антысанітары́я
(ад анты- + санітарыя)
парушэнне правіл санітарыі.
антысацыя́льны
(ад анты + сацыяльны)
проціграмадскі.
антысейсмі́чны
(ад анты + сейсмічны)
пабудаваны з улікам магчымага ўздзеяння сейсмічных сіл.
антысемі́т
(ад анты- +
той, хто варожа ставіцца да яўрэяў.
антысеміты́зм
(ад антысеміт)
адна з форм нацыянальнай і рэлігійнай нецярпімасці, якая выражаецца ў варожых адносінах да яўрэяў.
антысе́птыка
(ад анты- +
абеззаражванне ран процігніласнымі сродкамі (
антысе́птыкі
(ад анты- +
процігніласныя сродкі, хімічныя рэчывы, якія знішчаюць хваробныя мікраарганізмы.
антыспа́ст
(
вершаваная стапа ў антычнай паэзіі, якая складаецца з двух доўгіх складоў паміж двума кароткімі.
антыста́тыкі
(ад анты- +
рэчывы, якія паніжаюць статычную электрызацыю палімерных матэрыялаў і вырабаў.
антыстрафа́
(
парная страфа харавой песні ў антычнай трагедыі, якая ў метрычных адносінах паўтарае папярэднюю страфу.
антытаксі́ны
(ад анты- + таксіны)
ахоўныя рэчывы, якія ўтвараюцца ў арганізме пры ўвядзенні ў яго таксінаў бактэрыйнага, расліннага ці жывёльнага паходжання.
антытаксі́чны
(ад анты- + таксічны)
які мае адносіны да антытаксінаў, проціатрутны.
антытранспіра́нты
(ад анты- + транспірацыя)
рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для апылення раслін, каб паменшыць выпарэнне лісцем вады (транспірацыю).
антытрыніта́рыі
(ад анты +
прыхільнікі хрысціянскіх плыней і сект, якія не прымаюць догмат Тройцы.
антытры́хія
(
лістасцябловы мох
антытэ́за
(
1) процілегласць, проціпастаўленне;
2) стылістычны прыём, заснаваны на супастаўленні процілеглых думак ці мастацкіх вобразаў для большай выразнасці.
антытэ́зіс
(
1)
антытэты́чны
(
процілеглы, проціпастаўлены.
антыуто́пія
(ад анты- + утопія)
песімістычнае ўяўленне пра будучы сацыяльны працэс.
антыфабі́чны
(ад анты- +
накіраваны супраць страху, трывогі;
антыфашы́ст
(ад анты- + фашыст)
чалавек, які змагаецца супраць фашызму.
антыфашы́сцкі
(ад анты- + фашызм)
накіраваны супраць фашызму.
антыфеада́льны
(ад анты + феадал)
накіраваны супраць феадалізму.
антыфебры́н
(ад анты- +
тое, што і ацэтанілід.
антыферамагнеты́зм
(ад анты- + ферамагнетызм)
магнітны стан рэчыва, пры якім элементарныя магніцікі яго суседніх часціц арыентаваны насустрач адзін другому, што абумоўлівае малую намагнічанасць цела ў цэлым.
антыферамагне́тык
(ад анты- + ферамагнетык)
рэчыва, у якім ніжэй пэўнай тэмпературы ўзнікае стан антыферамагнетызму.
антыферме́нты
(ад анты- + ферменты)
рэчывы бялковага паходжання, якія прыгнечваюць у арганізме актыўнасць ферментаў.
антыфо́н
(
спеў, які выконваюць па чарзе два хоры або саліст і хор.
антыфо́ны
(ад анты- + -фон)
навушнікі, прызначаныя для засцярогі арганізма ад дзеяння моцнага шуму.
антыфра́зіс
(
стылістычная фігура, якая заключаецца ў выкарыстанні слова ці выразу ў процілеглым, звычайна іранічным, значэнні.
антыфры́зы
(
водныя растворы некаторых рэчываў, якія не замярзаюць пры нізкіх тэмпературах.
антыфрыкцы́йны
(ад анты- + фрыкцыйны)
які вызначаецца нізкім каэфіцыентам трэння (
антыфунгі́н
(ад анты- +
рэчыва, якое перашкаджае развіццю грыбка ў драўляных дэталях збудаванняў.
антыхло́р
(ад анты- + хлор)
хімічнае злучэнне, трыясульфат натрыю, які здольны затрымліваць хлор; выкарыстоўваецца ў фатаграфіі.
анты́хрыст
(
1) галоўны праціўнік Хрыста, які павінен з’явіцца перад канцом свету;
2)
антыцыкло́н
(ад анты- + цыклон)
зона з высокім атмасферным ціскам, якая характарызуецца ясным, сонечным надвор’ем.
антыцыпа́цыя
(
1) прадугледжванне, прагноз;
2) заўчасны прыход якой
3)
антыцыпі́раваць
(
прадугледжваць, прагназіраваць.
анты́чнасць
(ад
старажытнагрэчаскі, старажытнарымскі свет, яго культура.
анты́чны
(
які адносіцца да гісторыі і культуры старажытных грэкаў і рымлян.
антыэлектро́н
(ад анты- + электрон)
тое, што і пазітрон.
антэклі́за
(ад
шырокае пакатае падняцце слаёў зямной кары ў межах платформ.
антэ́на
(
1) прыстасаванне для перадачы або ўлоўлівання радыёхваль;
2) орган дотыку і нюху ў членістаногіх жывёл, размешчаны на галаве; вусік.
антэната́льны
(ад
звязаны з жыццём ва ўлонні мацеры, да нараджэння.
антэна́ты
(
зборная назва некалькіх груп членістаногіх, для якіх характэрна наяўнасць вусікаў (трахейнадыхальныя і ракападобныя).
антэ́нулы
(ад
першая пара галаўных прыдаткаў у ракападобных.
антэразо́ід
[ад
мужчынская рухомая палавая клетка, якая ўтвараецца ў антэрыдыях некаторых раслін.
антэры́дый
(ад
мужчынскі орган палавога размнажэння споравых раслін.
антэфі́кс
(
каменнае або керамічнае ўпрыгожанне на карнізе антычнага збудавання.
антэцэдэ́нт
(
ануітэ́т
(
від дзяржаўнай пазыкі, з якой крэдытор перыядычна атрымлівае пэўны даход (рэнту), што вызначаецца з улікам сумы пазыкі і працэнтаў з яе.
анулява́ць
(
аб’яўляць несапраўдным, касаваць які
ануля́цыя
(ад
прызнанне несапраўдным якога
ануры́я
(ад ан- + -урыя)
спыненне выдзялення мачы ныркамі.
анусва́ра
(
насавы прыгук у канцы галоснага гука.
анфа́с
(
тварам да таго, хто глядзіць; спераду (сфатаграфавацца а.).
анфе́льцыя
(
чырвоная водарасць класа фларыдэевых, якая пашырана пераважна ў халодных морах; выкарыстоўваецца для атрымання агару
анфіла́да
(
шэраг паслядоўна прылеглых адзін да аднаго пакояў з размешчанымі па адной прамой лініі дзвярамі (часта ў палацах, старадаўніх будынках).
анфлера́ж
(
спосаб здабывання з кветак рэчываў паглынаннем іх жывёльнымі тлушчамі.
анхітэ́рый
(ад
вымерлы трохпальцы конь, які быў пашыраны ў міяцэне (
анху́за
(
травяністая расліна
анцылі́ды
(
сямейства прэснаводных лёгачных малюскаў класа бруханогіх, якія пашыраны ў Еўразіі.
анцэстра́льны
(
папярэдні, уласцівы продкам.
анча́р
(
дрэва
анчо́ус
(
дробная марская рыба атрада селядцовых; хамса.
аншла́г
(
аб’ява, што ўсе білеты (на спектакль, канцэрт
2) буйны загаловак у газеце.
а́ншліф
(
прэпарат мінералу або горнай пароды з адной адшліфаванай плоскасцю, падрыхтаваны для даследавання пад мікраскопам у адбітым святле.
а́ншлюс
(
палітыка захопу Аўстрыі, якую праводзіла Германія пасля першай сусветнай вайны.
а́ншпуг
(
1) драўляны або металічны рычаг для падымання- і перасоўвання грузаў на караблі;
2) драўляны кол, які ўтрымлівае палі ў патрэбным становішчы пры забіванні іх капром.
анэля́рыя
(
шапкавы базідыяльны грыб
ао́рта
(
галоўная артэрыя крывяноснай сістэмы, якая ідзе ад сэрца і забяспечвае ўсе органы цела кроўю.
ао́рыст
(
апа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адмаўленне, страту, адсутнасць чаго
апаа́стр
(ад апа- +
апабіясфе́ра
(ад апа- + біясфера)
высокія слаі атмасферы (вышэй за 60 — 80 км), да якіх не падымаюцца жывыя арганізмы, а біягенныя рэчывы трапляюць у нязначнай колькасці.
апагагі́чны
(
ускосны;
апагамі́я
(ад апа- + -гамія)
развіццё зародка з клетак зарастка або зародкавага мяшка ў некаторых кветкавых раслін і папарацей.
апаге́й
(
1)
2)
ападыкты́чны
(
безумоўны, пэўны, заснаваны на лагічнай неабходнасці (
ападэльдо́к
(
мыльна-камфорная мазь з аманіякам, спіртам і эфірным алеем, якая даўней выкарыстоўвалася як процірэўматычны сродак.
апазе́рыс
(
травяністая расліна
апазі́тны
(
процілеглы;
апазіцы́йны
(ад апазіцыя 1)
які знаходзіцца ў апазіцыі, прытрымліваецца процілеглай думкі.
апазі́цыя1
(
1) супрацьдзеянне, супраціўленне, выкліканае нязгодай з чыімі
2) група ўнутры партыі, арганізацыі, саюза, якая выступае супраць большасці;
3)
апазі́цыя2
(
1)
2)
апазіцыяне́р
(ад апазіцыя1)
той, хто належыць да апазіцыі.
апа́к
(
1) сорт белай гліны, якая ідзе на выраб пасуды;
2) белыя ганчарныя вырабы, падобныя да тонкага фаянсу.
апака́ліпсіс
(
1) частка Бібліі, адна з кніг Новага запавету, якая змяшчае прароцтвы пра канец свету;
2) магчымая пагібель цывілізацыі і чалавецтва наогул у выніку ядзернай вайны, духоўнага падзення, знішчэння прыроднага асяроддзя.
апакаліпсі́ты
(ад апакаліпсіс)
члены заснаванай у 20-я гады 20
апакаліпты́чны
(
які мае дачыненне да апакаліпсісу, прарочыць канец свету.
апака́рпны
(ад апа- +
утвораны двума свабоднымі песцікамі (пра тып гінецэю).
апакры́нны
(ад
які адлучае ад сябе;
апакрыфі́чны
(
які мае адносіны да апокрыфау.
апа́л
(
мінерал класа сілікатаў пераважна белага або шэрага колеру-
апалаге́т
(
актыўны абаронца якой
апалаге́тыка
(
1) выкліканая якімі
2) галіна багаслоўя, якая мае задачай абарону хрысціянскай догмы.
апалесцэ́нцыя
(ад апал +
рассейванне святла каламутнымі растворамі з утварэннем розных яго адценняў (як у апала).
апалі́ды
(
тое, што і апатрыды.
апалі́ны
(
прасцейшыя класа жгуцікавых, якія паразітуюць пераважна ў кішэчніку земнаводных.
апаліты́зм
(ад а- +
абыякавыя адносіны да палітыкі, ухіленне ад удзелу ў грамадска-палітычным жыцці.
апаліты́чны
(ад а- + палітычны)
які стаіць убаку ад грамадска-палітычнага жыцця або ўхіляецца ад удзелу ў ім.
апало́г
(
кароткі павучальны апавядальны твор, пабудаваны на алегарычным паказе жывёл і раслін, у старажытнагрэчаскай і ўсходняй літаратуры.
апало́гія
(
празмернае ўсхваленне, абарона каго
апало́н
(
1)
2) прыгожы буйны дзённы матыль
апамарфі́н
(ад апа- + марфін)
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як адхарквальны сродак.
апамі́ксіс
(ад апа- + -міксіс)
1) розныя спосабы бясполага размнажэння жывёл і раслін (апагамія, апаспарыя, партэнагенез);
2) утварэнне зародка ў вышэйшых раслін без запладнення і рэдукцыйнага падзелу.
апанаге́тан
(
травяністая расліна
апана́ж
(
зямельнае валоданне, якое давалася ў заходнееўрапейскіх манархічных краінах,
апане́нт
(
1) праціўнік у спрэчцы, палеміцы;
2) той, каму даручана ацэнка дысертацыі і выступленне на яе публічнай абароне.
апанеўро́з
(
апані́раваць
(
1) пярэчыць, аспрэчваць чыё
2) выступаць у якасці апанента на публічнай абароне дысертацыі.
апанта́лес
(
насякомае
апанта́ны
(
ахоплены крайнім душэўным узрушэннем, безразважны, шалёны.
апанча́
(
старадаўняе верхняе адзенне ў выглядзе шырокага плашча без рукавоў.
апапана́кс
(ад
травяністая расліна
апапла́ст
(ад апа- + -пласт)
сукупнасць свабодных прастораў у тканках раслін, па якіх ажыццяўляецца свабодная дыфузія рэчываў (міжклетнікі, клетачныя абалонкі).
апаплексі́чны
(
які мае дачыненне да апаплексіі, звязаны з апаплексіяй.
апапле́ксія
(
раптоўнае кровазліццё ў які
апара́т
(
1) прыбор, прыстасаванне для якой
2) сукупнасць органаў, якія выконваюць якую
3) органы кіравання (
4) сукупнасць работнікаў якой
5) заўвагі, паказальнікі і іншы дапаможны матэрыял да навуковай працы, выдання (
апарату́ра
(ад апарат)
сукупнасць апаратаў для якой
апа́рт
(
сцэнічныя рэплікі, якія вымаўляюцца «ўбок», для публікі, і, па задуме аўтара, «не чутны» партнёрам на сцэне.
ап-а́рт
(
напрамак абстрактнага мастацтва, паслядоўнікі якога выкарыстоўваюць аптычную ілюзію і ствараюць формы, далёкія ад рэчаіснасці.
апартаме́нты
(
1) вялікае раскошнае памяшканне, пакоі;
2)
апартуні́зм
(
прыстасавальніцтва, згодніцтва, беспрынцыповасць.
апартуні́ст
(
прыстасаванец, згоднік.
апартэі́д
(афрыкаанс apartheid = раздзельнае пражыванне)
палітыка прымусовага размежавання насельніцтва ў краіне, заснаваная на расавай дыскрымінацыі.
апары́я
(
апарэ́ль
(
1) нахільная платформа для пагрузкі ў вагоны аўтамабіляў і іншых машын, 2) пліта з невялікім нахілам для праходу або праезду ў будынак;
3) пакаты спуск у акопах для гармат і танкаў.
апасематы́чны
(ад
папераджальны;
апасіяна́та
(
натхнёны характар выканання музычнага твора або яго часткі.
апаспары́я
(ад апа- + спора)
спосаб размнажэння некаторых раслін, які заключаецца ў развіцці гаметафіту з вегетатыўных клетак спарафіту без спораўтварэння.
апаста́зія
(
адыход ад догматаў, асноўных палажэнняў веравызнання; адступніцтва.
апастро́фа
(
апасты́льб
(
адзінка яркасці асветленай паверхні, роўная 0,3183 ніта.
апастэрыёрны
(ад апастэрыёры)
заснаваны на вопыце, які вынікае з вопыту (
апастэрыёры
(
на падставе вопыту, вопытных дадзеных (
апасяле́ній
(ад апа- +
апатаза́ўр
(
тое, што і брантазаўр.
апатрапе́й
(
прадмет, выява або дзеянне, якім прыпісваюць магічную здольнасць засцерагаць ад няшчасця і злога духу.
апатры́ды
(
асобы, якія не маюць грамадзянства.
апаты́т
(ад
мінерал, фасфат кальцыю з пераменным змяшчэннем фтору, хлору, вуглекіслаты і гідраксіду; сыравіна для вытворчасці фасфатных угнаенняў.
апатыто́з
(ад апатыт)
лёгачнае захворванне, выкліканае ўздзеяннем апатытавага пылу.
апа́тыя
(
поўная абыякавасць да ўсяго, раўнадушнасць, вяласць.
апатэ́цый
(ад
адкрытае пладовае цела некаторых сумчатых грыбоў і лішайнікаў.
апафані́я
(ад апа- + -фанія)
тое, што i абляут.
апафаты́чны
(
апафе́гма
(
апафегма́ты
(
даўнія зборнікі дасціпных і павучальных выслоўяў.
апафе́ма
(
апафео́з
(
1) праслаўленне, узвялічванне якой
2) урачыстая заключная сцэна ў некаторых спектаклях з удзелам усіх выканаўцаў.
апаферме́нты
(ад апа- + ферменты)
бялковая група малекул некаторых ферментаў, якая вызначае іх спецыфіку (
апафі́за
(
1)
2)
апафі́ты
(ад апа- + -фіты)
сінантропныя расліны, якія паходзяць з мясцовых прыродных раслінных згуртаванняў (лясных, лугавых, балотных і інш ).
апахрама́т
(ад апа- +
аб’ектыў, у якім храматычная аберацыя выпраўлена ў яшчэ большай ступені, чым у ахрамаце.
апацэ́нтр
(ад апа- + цэнтр)
апа́ч
(ад
прыём клаунады ў цырку, гучная фальшывая аплявуха, якую даюць адзін аднаму клоуны.
апа́ш
(
дэкласаваны элемент у Францыі, злодзей;
2) мужчынская кашуля з адкрытым каўняром.
апве́лінг
(
падыманне водаў з глыбіні вадаёма да паверхні, які адбываецца ў выпадках, калі вецер зганяе паверхневыя воды ў бок мора, возера.
апегра́фа
(
накіпны сумчаты лішайнік
апейро́н
(
бясконцае, бясформеннае, бяз’якаснае першарэчыва ў старажытнагрэчаскай філасофіі.
а́пекс
(
1)
2)
3) верхавінкавая частка сцябла або кораня расліны.
апеле́нты
(
прынады, сродкі прываблівання жывёл.
апе́ль
(
1) кавалерыйскі сігнал, якім заклікаюць да збору;
2) удар правай выцягнутай нагой па зямлі ў час фехтавання, што азначае пачатак атакі.
апельсі́н
(
пладовае дрэва
апелява́ць
(
1) абскарджваць прыгавор суда ў вышэйшай інстанцыі;
2) звяртацца да каго
апеля́нт
(
асоба, якая падала або падае апеляцыю.
апеляты́ў
(ад
апеля́цыя
(
1) абскарджанне прыгавору суда ў вышэйшай інстанцыі; просьба перагледзець справу (
2) просьба падтрымаць у чым
апе́ндыкс
(
1)
2) кароткі шланг у ніжняй частцы дырыжабля для рэгуліроўкі колькасці газу.
апендыкуля́рыі
(
клас марскіх хордавых жывёл падтыпу тунікатаў пашыраны пераважна ў верхніх слаях вады.
апендыцы́т
(
запаленне апендыкса.
апепсі́я
(ад а- +
апера́нд
(
велічыня, над якой адбываецца аперацыя пры рэалізацыі праграмы ў электронна-вылічальнай машыне.
апера́тар
(
1) спецыяліст, які кіруе работай якога
2) тое, што і кінааператар, 3)
аператы́ўны
(
1) здольны хутка і правільна выканаць практычныя задачы, дзейсны (
2) звязаны з ажыццяўленнем пэўнай аперацыі (
аперацы́йны
(ад аперацыя)
1) прызначаны для аперацыі, звязаны з аперацыяй (
2) прызначаны для непасрэднага практычнага ажыццяўлення (
апера́цыя
(
1) лячэнне, звязанае з хірургічным умяшаннем;
2) сукупнасць баявых дзеянняў буйной вайсковай групіроўкі, аб’яднаных адной мэтай;
3) дзеянне, накіраванае на дасягненне пэўнай мэты, рашэнне пэўнай задачы (
4) асобная закончаная частка тэхналагічнага працэсу, якая выконваецца на адным рабочым месцы;
5) перапрацоўка інфармацыі электронна-вылічальнай машынай па адной камандзе.
аперацыяналі́зм
(ад
суб’ектыўна-ідэалістычны напрамак у сучаснай філасофіі, паводле якога паняцці не адлюстроўваюць аб’ектыўную рэчаіснасць, а з’яўляюцца прадуктам дзеянняў (аперацый) вучонага.
аперко́т
(
удар знізу ў тулава або падбародак пры гульні ў бокс.
аперо́н
(ад
група генаў, якія вызначаюць сінтэз функцыянальна звязаных ферментаў.
аперто́метр
(ад
прыбор для вымярэння лікавай апертуры аптычнай сістэмы.
аперту́ра
(
1) адтуліна аптычнага прыбора, якая вызначаецца памерамі лінзаў або дыяфрагмамі;
2) частка паверхні складаных антэн, якая прымае або вылучае электрамагнітнае выпрамяненне.
апертыза́цыя
[ад
спосаб кансервавання мяса і агародніны, заснаваны на працяглым награванні ў кіпячай вадзе ў герметычна закрытых шкляных пасудзінах пасля таго, як адтуль адпампавана паветра.
аперцыпі́раваць
(ад
асвойваць на аснове папярэдняга вопыту.
аперцэ́пцыя
(ад
1)
2)
аперы́раваць
(
1) рабіць хірургічную аперацыю;
2) выконваць якія
3) карыстацца чым
аперыты́ў
(
слабы спіртны напітак для ўзбуджэння апетыту.
аперэ́та
(
музычна-драматычны твор камедыйнага характару, у якім спевы чаргуюцца з размовамі і танцамі.
апеты́т
(
1) жаданне есці;
2)
апефо́ра
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
апізатро́н
(ад
лекавы прэпарат, болесуцішальны і процізапаленчы сродак.
апіка́льны
(ад
1)
2)
апіла́к
(ад
біягенны лекавы прэпарат, які ўяўляе сабой высушанае матачнае малако пчол; выкарыстоўваецца пры гіпатрафіі і адсутнасці апетыту ў маленькіх дзяцей.
а́піс
(
свяшчэнны бык у старажытных егіпцян.
апістагнаты́чны
(ад
звернуты коса назад і ўніз (пра рот і сківіцы галавы насякомага).
апістагра́ма
(
рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў рэках Паўд. Амерыкі; на Беларусі разводзіцца як акварыумная.
апістадо́м
(
закрытае памяшканне ў заходняй частцы старажытнагрэчаскага храма.
апіста́рх
(
гельмінт
апістархі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразіты рыб, паўзуноў, птушак, млекакормячых і чалавека.
апістархо́з
(ад
глістовае захворванне жывёл і чалавека, якое выклікаецца паразітаваннем у печані, жоўцевым пузыры і падстраўнікавай залозе плоскіх чарвей.
апістасо́ма
(ад
наступны за прасомай задні аддзел цела хеліцэравых, часам называецца брушкам.
апітэрапі́я
(ад
выкарыстанне пчалінага яду на лекавыя мэты.
апіякрэ́я
(
сумчаты грыб
апіяцы́сціс
(
каланіяльная зялёная водарасць
апладзі́раваць
(
пляскаць у далоні на знак прывітання або адабрэння.
апладысме́нты
(
плясканне ў далоні на знак прывітання або адабрэння.
аплазі́я
(ад а- +
прыроджаная адсутнасць якога
апланаспо́ры
(ад
нерухомыя споры водарасцяў, якія служаць для бясполага размнажэння.
аплана́т
(
фотааб’ектыў, у якім выпраўлена сферычная аберацыя.
апланаты́зм
(ад апланат)
адсутнасць сферычнай і храматычнай аберацыі.
апла́тка
(
1) аладачка з прэснага цеста, якая выкарыстоўваецца католікамі і пратэстантамі пры прычасці;
2) абалонка з крухмальнага цеста або жэлаціну для парашковых лякарстваў; капсула.
аплацэнта́рныя
(ад а- + плацэнта)
млекакормячыя (клаачныя і сумчатыя), у якіх пры развіцці зародкаў не ўтвараецца плацэнта.
апліка́та
(
апліка́тары
(ад
вырабы, якія змяшчаюць радыеактыўныя ізатопы і выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы для лячэння пашкоджаных участкаў скуры і слізістых абалонак.
аплікату́ра
(
1) спосаб размяшчэння пальцаў, найбольш зручны пры ігры на музычных інструментах;
2) лічбавае абазначэнне пад нотамі парадку размяшчэння пальцаў музыканта.
апліка́цыя
(
1) спосаб стварэння малюнка, мастацкага ўзору, арнаменту шляхам наклейвання кавалачкаў рознакаляровай матэрыі, паперы і
2) узор, малюнак, арнамент, створаны такім чынам;
3)
апліке́
(
1) накладное серабро;
2) металічныя вырабы, пакрытыя тонкім слоем серабра.
аплі́т
(ад
магматычная горная парода, па мінералагічнаму складу падобная да глыбінных парод, з якімі яна звязана; выкарыстоўваецца ў керамічнай вытворчасці.
апло́мб
(
1) празмерная саманадзейнасць, самаўпэўненасць у паводзінах, у абыходжанні з кім
2) уменне захоўваць у танцы ўстойлівасць.
апно́э
(ад а- +
часовая затрымка дыхальных рухаў у сувязі са збядненнем крыві вуглякіслым газам (
апо́граф
(
1) копія арыгінала;
2) прыбор для капіравання малюнкаў.
апо́капа
(
2) утварэнне новых слоў шляхам скарачэння.
апо́крыфы
(
1) творы іудзейскай і раннехрысціянскай літаратуры, забароненыя царквой, бо іх змест не поўнасцю супадаў з патрабаваннямі афіцыйнага веравызнання;
2) творы з няпэўным аўтарствам.
апо́рпій
(
губавы базідыяльны грыб
апо́рыя
(
супярэчнасць у меркаванні, якая здаецца непераадольнай.
апо́стал
(
1) кожны з дванаццаці вучняў Хрыста, прапаведнікаў яго вучэння;
2)
3) хрысціянская богаслужэбная кніга, якая змяшчае частку Новага запавета і Апакаліпсіс.
апо́страф
(
надрадковы знак у выглядзе коскі.
апо́сум
(
невялікая жывёла
апо́фіз
(
апрабава́ць
(
1) афіцыйна адобрываць, зацвярджаць што
2) рабіць праверку, аналіз чаго
апраба́цыя
(
1) афіцыйнае адабрэнне, вынесенае на падставе выпрабавання, праверкі, шырокага абмеркавання (
2) абследаванне гатунковых якасцей сельскагаспадарчых культур для адбору лепшых з іх на насенне (
апраксіма́цыя
(
замена адных матэматычных велічынь, аб'ектаў іншымі, больш простымі.
апра́ксія
(
парушэнне здольнасці выконваць мэтанакіраваныя рухі ў выніку паражэння пэўных аддзелаў кары галаўнога мозга.
апрапрыя́цыя
(
прысваенне, завалоданне.
апро́шы
(
1) земляныя равы, якія пракладвалі для скрытага набліжэння да сцен крэпасці перад яе штурмам;
2) прамежкі паміж літарамі або словамі ў друкарскім наборы.
апрыёрны
(ад апрыёры)
які не залежыць ад вопыту, не абапіраецца на вывучэнне фактаў, папярэднічае даследаванню (
апрыёры
(
1) незалежна ад вопыту, да вопыту (
2)
апрэсі́н
(ад а- +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры розных формах гіпертанічнай хваробы.
апрэ́т
(
рэчывы, якія накладваюць на скуру, тканіну, паперу пры апрэтуры.
апрэтава́ць
(
выконваць апрэтуру 1.
апрэту́ра
(
1) сукупнасць аперацый над скурамі, тканінамі, паперай для надання ім патрэбных уласцівасцей;
2) рашчына для апрацоўкі скураных вырабаў.
апсані́ны
(
спецыфічныя антыцелы, якія ўтвараюцца ў імунізаваным арганізме і стымулююць фагацытоз бактэрый лейкацытамі.
апсі́да
(
паўкруглы або шматвугольны выступ у сцяне хрысціянскіх царкоўных будынкаў, які перакрыты паўкупалам.
апсі́ды
(ад
аптава́ць
(
ажыццяўляць у адносінах да каго
апта́йп
(
апта́нт
(
асоба, якая мае права выбіраць грамадзянства.
аптаты́ў
(
апта́цыя
(
добраахвотны выбар грамадзянства, які звычайна дазваляецца зрабіць насельніцтву тэрыторыі, што перайшла ад адной дзяржавы да другой.
апто́метр
(ад
прыбор для вымярэння і вызначэння вастрыні зроку
аптро́н
[ад опт(ыка) + -трон]
оптыка-электронны прыбор, у якім адбываецца ўзмацненне і пераўтварэнне аптычных або электрычных сігналаў; выкарыстоўваецца ў вылічальнай тэхніцы, аўтаматыцы і
аптыма́льны
(ад
самы спрыяльны, найбольш адпаведны пэўным умовам і задачам (
аптыма́ты
(
палітычная групоўка ў Стараж. Рыме, якая адлюстроўвала інтарэсы нобіляў і супрацьстаяла папулярам.
аптыме́тр
(ад
аптычны прыбор для асабліва дакладных лінейных вымярэнняў з пагрэшнасцю хібнасцю да 1 мікрометра.
аптыміза́тар
(ад
набор тэхнічных устройстваў, які забяспечвае аптымальнае працяканне пэўнага вытворчага або тэхналагічнага працэсу.
аптыміза́цыя
(ад
выбар найлепшага варыянта з некалькіх магчымых (
аптымі́зм
(
бадзёры, жыццярадасны настрой, пры якім чалавек верыць у лепшае будучае, у поспех; схільнасць бачыць ва ўсім светлыя бакі (
аптымі́ст
(ад аптымізм)
чалавек, схільны да аптымізму.
аптымісты́чны
(ад аптымізм)
прасякнуты аптымізмам (
апты́чны
(
1) звязаны з оптыкай (
2) светлавы, звязаны з адбіццём і пераламленнем прамянёў святла (
аптэ́ка
(
1) установа, дзе па рэцэптах урачоў робяцца і адпускаюцца лякарствы;
2) набор лякарстваў, неабходны для першай дапамогі або хатняга лячэння; аптэчка.
аптэ́кар
(
тое, што і фармацэўт.
аптэрыго́ты
(
ніжэйшыя першаснабяскрылыя насякомыя, да якіх адносяцца двухвосткі, нагахвосткі, шчацінахвосткі.
аптэрые́з
(ад а- +
хвароба птушак, якая характарызуецца затрымкай або поўным прыпыненнем росту пер’я.
аптэ́рыі
(ад
пазбаўленыя пёраў участкі скуры тушак.
апу́нцыя
(
кустовая расліна
апцыён
(
1) умова ў дагаворы марской перавозкі адносна права замены аднаго грузу іншым або аднаго порту прызначэння іншым;
2) умова, якая ўключаецца ў біржавыя здзелкі на тэрмін, паводле якой аднаму з бакоў даецца права выбару паміж асобнымі элементамі здзелкі;
3) прадастаўленае кампаніямі сваім вышэйшым служачым права купляць акцыі па цвёрдай цане.
ар
(
адзінка зямельнай плошчы ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 м2, або 0,01 га.
а́ра
(
даўгахвосты папугай з яркім апярэннем, пашыраны ў Цэнтр. Амерыцы.
арабе́ск
(
поза ў класічным балеце, пры якой раўнавага захоўваецца на адной назе, а другая паднята і адведзена назад.
арабе́ска
(
1) складаны арнамент у выглядзе прыгожа пераплеценых геаметрычных фігур і лісцяў, кветак, раслін, жывёл;
2) невялікі музычны твор з арнаментаваным (
арабі́зм
(ад
слова або выраз, запазычаныя з арабскай мовы.
арабі́н
(ад
разнавіднасць расліннага клею, састаўная частка аравійскай камедзі (гуміарабіку).
арабіно́за
(ад арабін)
амонацукрыд, які ўваходзіць у склад запасных поліцукрыдаў раслін, а таксама камедзяў, слізяў.
арагані́т
(ад
мінерал класа карбанатаў, разнавіднасць карбанату кальцыю белага, шэрага або фіялетавага колеру.
араге́н
(ад
арагене́з, арагене́зіс
(ад
сукупнасць працэсаў, з якімі звязана ўзнікненне і развіццё гор.
арагра́фія
(ад
раздзел фізічнай геаграфіі, які вывучае рэльеф зямной паверхні.
ара́к
(
моцны спіртны напітак, які гатуюць з соку какосавай, фінікавай пальмы або з рысу.
ара́кул
(
1) жрэц у старажытных грэкаў і рымлян, што прарочыў быццам ад бога, а таксама месца такіх прароцтваў;
2) іранічная назва чалавека, які прадказвае будучае або выказвае меркаванні, што прымаюцца многімі на веру.
ара́лія
(
кустовая расліна
ара́льны
(
арамарфо́з
(ад
адзін з напрамкаў эвалюцыі арганізмаў, які характарызуецца ўскладненнем іх будовы і функцыі, развіццём прыстасавальнай здольнасці да ўмоў асяроддзя (
араматыза́цыя
(ад
утварэнне араматычных злучэнняў;
араматы́чны
(
араме́трыя
(ада
метады вымярэння формаў зямной паверхні.
арангла́уты
(
марскія вандроўнікі, жыхары Малайскага архіпелага, якія вандруюць з вострава на востраў.
арангута́н, арангута́нг
(
буйная чалавекападобная малпа, якая жыве на астравах Суматра і Калімантан.
арандава́ць
(
браць або даваць што
аранда́тар
(
той, хто бярэ што
аране́і
(
атрад арахнідаў, беспазваночныя жывёлы тыпу членістаногіх з целам рознай афарбоўкі даўжынёй ад 0,8 да 11 см, якое складаецца з галавагрудзей і брушка, злучаных кароткай сцяблінкай; павукі.
аранеяло́гія
(ад
раздзел арахналогіі, які вывучае павукоў.
ара́нжавы
(ад
жоўта-чырвоны, колеру апельсіна.
аранжа́д
(
прахаладжальны напітак з апельсінавым сокам.
аранжарэ́я
(
зашклёнае памяшканне для вырошчвання і зімоўкі паўднёвых раслін або для несезоннага атрымання пладоў, агародніны і кветак; цяпліца.
аранжы́раваць
(
рабіць аранжыроўку.
аранжыро́ўка
(ад аранжыраваць)
1) пералажэнне музычнага твора для выканання на іншым інструменце або для іншага складу інструментаў ці галасоў (
2) мастацкая кампаноўка раслін (кветак, дэкаратыўных галінак, лісця) у вазах, карзінах, гірляндах, вянках.
ара́нт
(
адлюстраванне ў раннехрысціянскім мастацтве фігуры ў малітоўнай позе з узнятымі рукамі.
арапа́йма
(
рыба атрада селядцовых даўжынёй да 4 м, якая водзіцца ў басейне ракі Амазонкі.
ара́р
(
частка адзення дыякана ў выглядзе перавязі, расшытай крыжамі, што надзяваецца на левае плячо.
ара́с
(
дыван ручной работы, вытканы ў французскім горадзе Арас, цэнтры шпалернага ткацтва ў 14 — 15
ара́т
(
жывёлавод у Манголіі.
ара́тар
(
1) асоба, якая выступае з прамовай; прамоўца;
2) той, хто валодае майстэрствам слова, красамоўствам.
арато́рыя
(
буйны музычны твор для хору, салістаў-спевакоў і аркестра.
араты́п
(ад
наборна-друкавальная машына, аналагічная лінатыпу, але забяспечаная замест матрыц патрыцамі, а замест адліўнога апарата друкавальным.
араўкары́ты
(ад
рэшткі ствалоў хвойных дрэў, якія сустракаюцца ў адкладах пермскага перыяду (
араўка́рыя
(
вечназялёнае хвойнае дрэва
араўру́т
(
сарты крухмалу, якія атрымліваюцца з карэнішчаў раслін роду маранта, клубняў куркумы і некаторых іншых трапічных відаў класа аднадольных.
ара́хіс
(
травяністая расліна
арахнаіды́т
(ад
запаленне павуціннай абалонкі галаўнога або спіннога мозга.
арахнало́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае павукападобных.
арахнахло́рыс
(
аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць
арахні́ды
(
клас беспазваночных жывёл тыпу членістаногіх, да якога належаць павукі, скарпіёны, сальпугі, ілжэскарпіёны, сенакосцы, кляшчы, пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды; павукападобныя.
арахно́зы
(ад
хваробы млекакормячых, птушак, насякомых, чалавека, якія выклікаюцца павукападобнымі.
ара́цыя
(
празаічны жанр у літаратуры Беларусі 17 — 18
арба́
(
высокая двухколая павозка ў Сярэд. Азіі і доўгая чатырохколая — у Крыме і на Каўказе.
арбаві́русы
[
група вірусаў пазваночных жывёл і чалавека, якія пераносяцца членістаногімі (кляшчамі, камарамі, маскітамі).
арбале́т
(
сярэдневяковы ўдасканалены лук з прыкладам, самастрэл.
арбалі́т
(ад
разнавіднасць лёгкага бетону, што ўяўляе сабой сумесь цэменту, драўняных адходаў і вады.
арбарыцы́ды
(ад
рэчывы, якія выкарыстоўваюць для барацьбы з драўняна-хмызняковай расліннасцю.
арбарэ́тум
(
тое, што і дэндрарый.
арбі́та
(
1) шлях, па якім нябеснае цела ці касмічны апарат рухаецца ў прасторы адносна другога нябеснага цела;
2)
3) вачніца.
арбіта́льны
(ад арбіта)
які знаходзіцца на арбіце, рухаецца па арбіце.
арбі́тр
(
1) пасрэднік пры разборы спрэчак, трацейскі суддзя;
2) суддзя ў некаторых спартыўных спаборніцтвах.
арбітра́ж
(
1) вырашэнне спрэчных пытанняў арбітрамі; трацейскі суд;
2) орган па вырашэнню гаспадарчых спрэчак;
3) камерцыйная дзейнасць, звязаная з выкарыстаннем розніцы цэн аднолькавых біржавых аб’ектаў (каштоўных папер, тавараў) на розных рынках, каб атрымаць прыбытак;
арбітражо́р
(
крэдытна-фінансавая ўстанова, буйныя карпарацыі і фірмы, якія ажыццяўляюць здзелкі на таварных, фондавых, валютных і грашовых рынках.
арбітра́льны
(
арбуці́н
(ад
гліказід, пры расшчапленні якога ўтвараюцца глюкоза і гідрахінон.
арга́зм
(
вышэйшая ступень пачуццёвай асалоды, што ўзнікае ў момант завяршэння палавога акта.
арга́л
(
сухі кізяк, які выкарыстоўваецца як паліва ў бязлесных мясцовасцях Азіі.
аргалі́
(
тое, што і архар.
аргама́к
(
старадаўняя назва ўсходніх пародзістых верхавых коней.
арга́н
(
1) духавы му зычны клавішны інструмент складанай будовы (уключае сістэму труб, паветранагнятальных мяхоў, клавіятур і рэгістравых ручак), па гукавым аб’ёме роўны сімфанічнаму аркестру;
2) шматствольная артылерыйская гармата 16 — 18
арганагене́з
(ад орган + -генез)
1) фарміраванне органаў жывёл і чалавека ў працэсе эмбрыянальнага развіцця арганізма;
2) утварэнне асноўных органаў раслін з клетачных тканак.
арганаге́нны
(ад орган + -генны);
арганаге́ны
(ад орган + -ген)
хімічныя элементы, неабходныя для жыццядзейнасці жывых арганізмаў.
арганагра́фія
(ад орган + -графія)
раздзел біялогіі, які вывучае і апісвае органы раслін і жывёл.
арганазо́лі
[ад арган(ічны) + золі]
золі, у якіх часцінкі рэчыва размеркаваны ў арганічным злучэнні (
арганалепты́чны
(ад орган +
які выяўляецца пры дапамозе органаў пачуццяў,
арганало́гія
(ад арган + -логія)
навуковая дысцыпліна, якая вывучае музычныя інструменты — іх канструкцыю, форму, матэрыял, спосабы вырабу, акустычна-тэмбравыя якасці, выканальніцкія магчымасці і
арганапла́стыка
(ад орган + пластыка)
пластычная аперацыя па ўтварэнню страчаных органаў (
арганатэрапі́я
(ад орган + тэрапія)
лячэнне прэпаратамі, прыгатаванымі з органаў і тканак жывёл.
аргана́ўты
(
1)
2)
аргандзі́
(
вельмі тонкая шорсткая празрыстая матавая шаўковая тканіна з дробнаўзорыстым перапляценнем.
аргане́лы
(
часткі цела аднаклетачнага арганізма, якія выконваюць пэўныя функцыі ў яго жыццядзейнасці.
арганізава́ць
(
1) заснаваць што
2) падрыхтаваць, наладзіць (
3) аб’яднаць, згуртаваць для якой
4) упарадкаваць што
арганіза́тар
(
1) той, хто арганізуе што
2) той, хто мае здольнасці да арганізацыйнай работы.
арганіза́цыя
(
1) грамадскае аб’яднанне або дзяржаўная ўстанова (
2) будова, склад чаго
3) арганізаванасць;
4) заснаванне, наладжванне чаго
аргані́зм
(
1) усякая жывая істота або расліна;
2) сукупнасць фізічных і духоўных уласцівасцей чалавека;
3)
арга́нік
(
спецыяліст у галіне арганічнай хіміі.
арга́ніка
(
1) арганічная хімія;
2) арганічныя ўгнаенні.
аргані́ст
(
музыкант, які іграе на аргане.
аргані́струм
(
музычны інструмент, тып даўняй колавай ліры.
арганіцы́зм
(ад арганічны)
вучэнне, якое растлумачвае прыродныя і сацыяльныя з’явы (працэсы) па аналогіі з біялагічнай будовай арганізма; атрымала развіццё ў агульнай тэорыі сістэм, у кібернетыцы, тэорыі інфармацыі і
аргані́чны
(
1) які належыць да жывёльнага або расліннага свету;
2) які ўтварыўся ў выніку разлажэння жывёльных і раслінных арганізмаў (
3) які займаецца вывучэннем прадуктаў разлажэння жывых арганізмаў (
4) абумоўлены самой сутнасцю чаго
5)
аргано́іды
(ад орган + -oià)
састаўныя часткі цытаплазмы жывёльнай або расліннай клеткі (
аргано́ла
(ад орган)
электрамузычны інструмент, гучанне якога блізкае да гучання аргана.
аргано́н
(
агульная назва твораў Арыстоцеля па логіцы.
арга́нум
(
тое, што і дыяфанія.
аргаты́зм
(
слова, запазычанае літаратурнай мовай з якога
аргатэ́хніка
[ад арга(нізацыя) + тэхнікá]
комплекс тэхнічных сродкаў для механізацыі і аўтаматызацыі кіраўніцкай і інжынерна-тэхнічнай працы.
аргентаме́трыя
(ад
метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор азотнакіслага серабра.
аргенты́т
(ад
мінерал класа сульфідаў свінцова-шэрага колеру; сярэбраная руда.
аргенці́на
(ад
невялікая прамысловая рыба атрада селядцовых, якая водзіцца ў Атлантычным і Ціхім акіянах.
аргілафі́лы
(ад
водныя арганізмы, якія жывуць галоўным чынам на гліністым грунце.
аргілі́т
(ад
асадачная горная парода, утвораная ў выніку ўшчыльнення і цэментацыі гліны.
аргіні́н
(ад
арганічная кіслата, якая ўваходзіць у склад бялкоў жывёл і раслін.
аргірагра́фія
(ад
прыгатаванне штрыхавых негатываў без выкарыстання фотаапарата.
арго́
(
умоўныя словы, выразы, што ўжываюцца якой
арго́н
(
хімічны элемент, газ без колеру і паху ; выкарыстоўваецца для напаўнення электрычных лямпаў, у рэкламных асвятляльных прыстасаваннях і
аргуме́нт
(
1) факт, які прыводзіцца для пацвярджэння, абгрунтавання чаго
2)
аргументава́ць
(
прыводзіць доказы, аргументы.
аргумента́цыя
(
1) прывядзенне доказаў, аргументаў 2) сукупнасць аргументаў.
а́ргус
(
1)
2) птушка
арда́
(
1) дзяржава, саюз плямён у старажытных цюркскіх народаў (
2) цюркскае войска, якое ўрывалася ў межы Стараж. Русі;
3)
4)
арда́лія
(
распаўсюджаны ў сярэднія вякі спосаб вызначэння вінаватасці асобы, якая падазравалася ў злачынстве, праз катаванне агнём, вадой, гарачым жалезам.
ардана́нс
(
1) урадавы акт у Францыі і некаторых іншых краінах;
2) каралеўскі ўказ у Францыі (12 — 18
ардо́вік
(
другі перыяд палеазойскай эры ў геалагічнай гісторыі Зямлі.
ардо́метр
(ад
прыбор для вымярэння высокіх тэмператур.
ардына́льны
(
размешчаны ў пэўным парадку,
ардына́р
(
сярэдні за многа гадоў узровень вады ў рэках, затоках і асобных пунктах марскога ўзбярэжжа.
ардына́рац
(
ваеннаслужачы пры камандзіры або пры штабе для выканання розных даручэнняў.
ардына́рны
(
1) які нічым не вызначаецца, звычайны, нават пасрэдны (а. чалавек);
2)
ардына́рыя
(
ардына́т
(
уладальнік родавага маёнтка (ардынацыі) у Рэчы Паспалітай (
ардына́та
(
ардына́тар
(
1) урач лячэбнай установы, які лечыць пад кіраўніцтвам загадчыка аддзялення;
2) урач, які праходзіць курс павышэння кваліфікацыі ў ардынатуры.
ардынату́ра
(ад
форма павышэння кваліфікацыі ўрачоў у вышэйшых навучальных і навукова-даследчых установах.
ардына́цыя
(
1) збор прававых нормаў, якімі кіраваліся ўстановы, арганізацыі, суды ў сярэдневяковай Польшчы;
2) збор прававых нормаў, якія рэгулявалі спадчынныя правы на нерухомую маёмасць пэўных магнацкіх родаў у Рэчы Паспалітай, а таксама родавы маёнтак, што пасля смерці ўладальніка (ардыната) пераходзіў як непадзельны і неадчужальны да аднаго нашчадка, звычайна старэйшага сына (
арды́ншчына
(ад арда)
дзяржаўны падатак у Вялікім княстве Літоўскім у 15 — 16
ардэ́ны
(
парода цяжкавозаў, выведзеная ў Бельгіі.
ар’ерга́рд
(
частка войска, якая знаходзіцца ззаду галоўных сіл, каб у час руху абараніць іх ад нападу з тылу.
ар’ерсцэ́на
(ад
задняя частка сцэны, якая з’яўляецца рэзервовым памяшканнем для ўстанаўлення дэкарацый.
а́рка
(
1) перакрыцце ў форме дугі паміж дзвюма апорамі збудавання (
2) збудаванне ў выглядзе варот з дугападобным перакрыццем.
арка́да
(
рад аднолькавых арак, якія апіраюцца на калоны і ўтвараюць адкрытую галерэю ўздоўж будынка.
арка́дзія
(
вобраз ідэальнай краіны «шчаслівых пастухоў» у ідылічнай паэзіі.
арка́н
(
доўгая вяроўка з пятлёй на канцы для лоўлі жывёл.
аркату́ра
(
рад аднолькавых арак на фасадзе будынка або на сценах унутры памяшканняў.
аркбута́н
(
знешняя апорная каменная арка, што перадае распор скляпення ад сцяны да апорнага слупа (контрфорса).
аркебу́за
(
вядомая ў 15 — 16
арке́стр
(
1) група музыкантаў, аб’яднаных для сумеснага выканання на розных інструментах музычных твораў, а таксама сукупнасць музычных інструментаў для гэтага;
2) месца ў тэатры перад сцэнай, дзе размяшчаюцца музыканты.
аркестра́нт
(ад аркестр)
музыкант аркестра.
аркестро́ўка
(ад аркестр)
1) выклад аркестравага музычнага твора ў выглядзе партытуры, 2) пералажэнне для аркестра музычнага твора,
аркестрыён
(
назва розных механічных музычных інструментаў, якія знешнім выглядам нагадваюць арган.
арккасе́канс
(ад
аркката́нгенс
(ад
аркко́сінус
(ад
арко́зы
(
буйназярністыя пясчанікі, якія ўтварыліся ў выніку цэментацыі прадуктаў руйнавання гранітаў, гнейсаў — зерняў кварцу, палявога шпату, слюды.
арксе́канс
(ад
арксі́нус
(ад
арктаге́я
(
адзін з асноўных зоагеаграфічных абшараў, які ахоплівае Галарктычную, Індамалайскую і Эфіопскую зоагеаграфічныя вобласці, што характарызуюцца агульнасцю паходжання жывёльнага свету.
аркта́нгенс
(ад
аркто́за
(
павук
аркто́ціс
(
травяністая расліна
а́рктыка
(
паўночная палярная вобласць зямнога шара.
аркты́чны
(
які мае дачыненне да Арктыкі (
а́ркуш
(
1) стандартны ліст паперы, кардону, фанеры, бляхі;
2) адзінка вымярэння аб’ёму кнігі, роўная шаснаццаці старонкам друкаванага тэксту.
арлеа́н
(
1) расліна
2) аранжавы фарбавальнік з пладоў гэтай расліны.
арлекі́н
(
1) традыцыйны персанаж італьянскай камедыі масак, дасціпны слуга-блазан у касцюме з рознакаляровых шматкоў і ў чорнай паўмасцы;
2)
арлекіна́да
(
1) невялікія тэатральныя сцэнкі, у якіх галоўнай дзеючай асобай з’яўляецца арлекін;
2)
арло́н
(
тое, што і нітрон.
армабето́н
[ад арма(тура) + бетон]
узмоцненыя арматурай канструкцыі з бетону.
арма́да
(
вялікае злучэнне ваенных караблёў або самалётаў, якія дзейнічаюць узгоднена;
армадзі́л
(
жывёла атрада непаўназубых, цела якой пакрыта панцырам з рагавых шчыткоў; пашырана ў Амерыцы; браняносец.
армапластабето́н
(ад
бетон, у якім вяжучымі рэчывамі з’яўляюцца некаторыя сінтэтычныя смолы.
арма́тар
(
тое, што і капер 1.
армато́лы
(ад
атрады ўнутранай аховы на службе ў турэцкага ўрада ў час знаходжання Грэцыіпад асманскім панаваннем (17 — 19
армату́ра
(
1) сукупнасць прыбораў і прыстасаванняў для якога
2) металічная аснова, каркас жалезабетоннага збудавання.
арме́рыя
(
травяністая расліна
армі́ла
(
старажытны астранамічны інструмент для вызначэння каардынат нябесных свяціл.
арміля́рны
(ад
армі́раваць
(
умацоўваць матэрыял або часткі канструкцыі элементамі з больш трывалага матэрыялу,
а́рмія
(
1) сукупнасць узброеных сіл дзяржавы;
2) сухапутныя ўзброеныя сілы ў адрозненне ад марскіх і паветраных;
3) злучэнне з некалькіх корпусаў або дывізій, прызначанае для вядзення ваенных аперацый (
4)
армрэ́стлінг
(
армю́р
(
разнавіднасць перапляцення нітак у дробнаўзорыстай тканіне.
армя́к
(
старадаўняя сялянская верхняя адзежына з тоўстага саматканага сукна.
арназе́рыс
(
травяністая расліна
арна́мент
(
жывапісны ўзор з рытмічна размешчаных геаметрычных, раслінных і жывёльных элементаў.
арнамента́льны
(ад арнамент)
1) які з’яўляецца арнаментам, складаецца з арнаменту (
2) пышны, вычварны; багаты на ўпрыгожанні (
арнамента́цыя
(
1) упрыгожванне арнаментам;
2) тое, што і арнаментыка.
арнаме́нтыка
(
1) сукупнасць элементаў арнаменту ў якім
2) сукупнасць музычных гукаў, якія аздабляюць асноўную меладычную лінію.
арна́т
(
рыза ксяндза.
арна́тус
(
рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў Амазонцы і Гвіяне; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
арнау́тка
(
гатунак яравой цвёрдай пшаніцы са шклопадобным белым зернем.
арні́ка
(
травяністая расліна
арніта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «птушка».
арнітазу́х
(
драпежны паўзун, які жыў у трыясе.
арнітало́гія
(ад арніта- + -логія)
раздзел заалогіі, які вывучае птушак.
арнітамі́м
(ад арніта- +
бяззубы драпежны дыназаўр мелавога перыяду (
арнітапо́ды
(ад арніта- + -поды)
падатрад раслінаедных дыназаўраў мелавога перыяду, (
арнітаптэ́р
(ад арніта- + -птэр)
лятальны апарат з махаючымі крыламі, заснаваны на прынцыпе палёту птушак.
арнітары́нхус
(ад арніта- +
млекакормячае атрада аднапраходных, якое пашырана ў Паўд. Аўстраліі і на востраве Тасманія; качканос.
арнітафа́уна
(ад арніта- + фауна)
сукупнасць птушак пэўнай мясцовасці або якога
арнітафілі́я
(ад арніта- + -філія)
апыленне некаторых раслін, у асноўным трапічных, пры дапамозе птушак (калібры, нектарніц і
арнітахары́я
(ад арніта- + -харыя)
разнос пладоў, насення і спораў птушкамі,
арніто́з
(
вострая вірусная хвароба, якая перадаецца чалавеку ад хворых птушак і працякае з ліхаманкай, галаўнымі болямі, запаленнем лёгкіх.
арніто́лаг
(ад арніта- + -лаг)
спецыяліст па арніталогіі.
арніці́н
(ад
амінакіслата, якая выконвае ролю каталізатара ў біясінтэзе мачавіны ў печані.
аро́ба
(
мера вагі, роўная 10 — 15 кг, і аб’ёму, роўная 12,6 — 40 л, у краінах Лац. Амерыкі.
аро́нія
(
кустовая расліна
арпе́джыо
(
арпена́л
(ад
лекавы прэпарат, проціспазматычны сродак.
арпінгто́н
(
парода курэй, выведзеная ў Англіі.
арсе́йль
(
фіялетава-чырвоны фарбавальнік для тканін, здабыты ў выніку спецыяльнай апрацоўкі лішайніку.
арсе́н
(
хімічны элемент крышталічнай будовы, шэрага або металічнага колеру, атрутны, мыш’як.
арсена́л
(
1) установа, дзе захоўваецца зброя і ваенная амуніцыя (да канца 19
2)
арсенапіры́т
(ад арсен + пірыт)
мінерал класа персульфідаў серабрыста-белага або шэрасталёвага колеру з металічным бляскам.
арсена́ты
(ад
солі мыш’яковай кіслаты.
арсені́ды
(ад
злучэнні мыш’яку 3 металамі; выкарыстоўваюцца ў паўправадніковай тэхніцы.
арсені́ты
(ад
солі мыш’яковістых кіслот.
арсі́н
(ад арсен)
злучэнне мыш’яку з вадародам, бясколерны атрутны газ з пахам часнаку.
а́рсіс
(
арта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «прамы», «правільны».
артаа́там
(ад арта + атам)
атам, у якім сума спінаў электронаў дае адзінку,
артагана́льнасць
(ад артаганальны)
абагульненне паняцця перпендыкулярнасці, распаўсюджанае на розныя матэматычныя аб’екты.
артагана́льны
(ад гр orthogonios = прамавугольны)
артагене́з
(ад арта- + -генез)
тэорыя развіцця жывой прыроды, паводле якой эвалюцыя арганізмаў адбываецца ў строга вызначаных напрамках, без прыроднага адбору.
артагнаты́зм
(ад арта- +
тып профілю твару, калі сківіцы не выступаюць уперад у адносінах да агульнай плоскасці аблічча.
артагна́тыя
(ад арта- +
адзін з відаў нармальнага прыкусу, пры якім верхнія пярэднія зубы перакрываюць ніжнія прыкладна на 1/з вышыні іх каронак.
артагне́йс
(ад арта- + гнейс)
горная парода парфіравай структуры з фенакрышталямі палявых шпатаў, кварцу, біятыту і інш.
артадакса́льны
(ад
які няўхільна прытрымліваецца прынцыпаў якога
артаданты́я
(ад арта- +
раздзел стаматалогіі, які вывучае дэфармацыю зубных радоў і прафілактыку яе лячэння.
артадо́кс
(
той, хто прытрымліваецца артадаксальных поглядаў.
артадо́ксія
(
нязменная прыхільнасць да якога
артадро́мія
(ад арта- +
самая кароткая лінія паміж двума пунктамі на паверхні шара.
артадыкра́нум
(
лістасцябловы мох
артака́рпус
(
дрэва
артакла́з
(ад арта- +
мінерал класа сілікатаў белага або ружовага колеру, часам бясколерны; выкарыстоўваецца ў шклоплавільнай і керамічнай вытворчасці.
артаміксаві́русы
(ад арта + міксавірусы)
група вірусаў, якія выклікаюць вострыя інфекцыйныя хваробы дыхальных шляхоў у чалавека і жывёл (грып, парагрып, чуму).
артанекты́ды
(
клас беспазваночных жывёл тыпу мезазояў, паразіты поласці цела і палавых залоз марскіх беспазваночных.
артапе́д
(ад артапедыя)
спецыяліст па артапедыі.
артапеды́чны
(ад артапедыя)
які мае дачыненне да артапедыі, прызначаны для лячэння дэфармацый цела або для іх кампенсацыі (
артапе́дыя
(ад арта- + -педыя)
раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем, лячэннем і прафілактыкай стойкіх дэфармацый пазваночніка і канечнасцей.
артапіраксе́ны
(ад арта- + піраксены)
мінералы групы піраксенаў рамбічнай сінгоніі, зярністыя ўтварэнні зялёнага або бурага колеру.
артапірэ́нія
(
накіпны сумчаты лішайнік
артаптэ́р
(ад арта- + -птэр)
лятальны апарат з крыламі, якія плазам удараюць па паветры, спрошчаная разнавіднасць арнітаптэра.
артаскапі́я
(ад арта- + -скапія)
вывучэнне крышталёў у спалярызаваным лінейна-паралельным святле пры дапамозе артаскопа.
артаско́п
(ад арта- + -скоп)
прыбор для даследавання крышталічных цел у спалярызаваным святле.
артасці́ха
(ад арта- +
вертыкальная лінія, якую можна ўмоўна правесці паміж асновамі лісця або бакавых каранёў, размешчаных адзін пад адным.
артатрапі́зм
(ад арта- + трапізм)
здольнасць бакавых органаў раслін расці паралельна на-прамку раздражнення (святла, хімічнага рэчыва і
артаферы́ты
(ад арта- + ферыты)
ферыты рэдказямельных элементаў, якія крышталізуюцца ў структурным тыпе пераўскіту.
артахраматыза́цыя
(ад арта- +
павелічэнне колераадчувальнасці фатаграфічнай эмульсіі ўвядзеннем у яе сенсібілізатараў, якія робяць эмульсію больш успрымальнай да зялёных і жоўтых прамянёў (
артахраматы́чны
(ад арта + храматычны)
які мае павышаную адчувальнасць да зялёных і жоўтых прамянёў (
артацэ́нтр
(ад арта- + цэнтр)
артза́нд
(
разнавіднасць артштэйну, што ўтвараецца ў пясчаных падзолістых грунтах.
арто́нія
(
накіпны сумчаты лішайнік
арто́трыхум
(
лістасцябловы мох
артра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «сустаў».
артрабо́трыс
(
недасканалы грыб
артрагрыпо́з
(ад артра- +
прыроджаныя кантрактуры канечнасцей з абмежаваннем або адсутнасцю рухаў у суставах.
артрады́ры
(
падклас вымерлых панцырных рыб класа пласціністаскурых, у якіх у шыйнай вобласці злучаліся галаўны і тулаўны сегменты панцыра; жылі ў сілуры — дэвоне.
артрадэ́з
(ад артра- +
хірургічная аперацыя па стварэнню поўнай нерухомасці сустава, каб вярнуць страчаную апораздольнасць канечнасці.
артрадэ́смус
(
аднаклетачная зялёная водарасць
артралгі́я
(ад артра- +
боль у суставах пры розных захворваннях.
артрало́гія
(ад артра- + -логія)
раздзел анатоміі, які вывучае будову суставаў.
артрапла́стыка
(ад артра + -пластыка)
хірургічная аперацыя, якая аднаўляе рухомасць суставаў.
артрапо́ды
(ад артра- + -поды)
тып беспазваночных жывёл, у які ўваходзяць насякомыя, павукападобныя, ракападобныя, мнаганожкі; членістаногія.
артратамі́я
(ад артра- + -тамія)
хірургічная аперацыя ўскрыцця сустава.
артро́з
(
хранічнае захворванне суставаў, звязанае з парушэннем абмену рэчываў.
артрозаартры́т
(ад артроз + артрыт)
абвастрэнне хранічнага запалення суставаў пры інфекцыі.
артры́т
(
запаленне суставаў інфекцыйнага паходжання.
артрыты́зм
(ад артрыт)
схільнасць да захворвання суставаў у выніку парушэння абмену рэчываў.
артштэ́йн
(
цёмна-бурая скарынка або праслойка пяску ці пясчаніку, што утвараецца ў ніжнім гарызонце некаторых падзолістых і лясных глеб; рудзяк.
арты́кль
(
службовае слова, якое дадаецца ў некаторых мовах да назоўніка для адрознення яго роду, пэўнасці ці няпэўнасці.
артыко́н
(ад
тэлевізійная электронна-прамянёвая трубка для пераўтварэння светлавога адлюстравання ў электрычныя імпульсы; больш адчувальная, чым іканаскоп, выкарыстоўваецца пры перадачы адлюстравання тэлебачаннем пры слабой асветленасці.
арты́кул
(
1) навуковы або публіцыстычны твор невялікага памеру ў часопісе, зборніку, газеце;
2) раздзел, параграф у афіцыйным дакуменце;
3) тып вырабу, тавару (
артыкулява́ць
(
артыкуляцы́йны
(ад артыкуляцыя)
які мае дачыненне да артыкуляцыі
артыкуля́цыя
(
1) работа органаў маўлення (губ, языка, мяккага паднябення, галасавых звязак) пры вымаўленні гукаў;
2) спосаб выканання паслядоўнага рада гукаў пры спевах і ігры на музычных інструментах;
3) мера якасці сістэмы сувязі, прызначаная для перадачы моўных паведамленняў.
артыле́рыя
(
1) гарматы розных канструкцый і калібраў для знішчэння жывой сілы, тэхнікі і ўмацаванняў праціўніка;
2) род войск з такім узбраеннем;
3) навука пра будову артылерыйскай зброі і яе баявое прымяненне.
арты́лія
(
вечназялёная травяністая расліна
арты́ст
(
1) прафесійны выканаўца ў галіне сцэнічнага мастацтва, цырка, кіно (акцёр, спявак, музыкант і
2)
артысты́чны
(
1) які мае адносіны да артыста, уласцівы яму (
2) які вызначаецца артыстызмам, высокім майстэрствам, віртуознасцю.
арты́т
(ад
мінерал класа сілікатаў бурага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання рэдказямельных элементаў.
артышо́к
(
травяністая расліна
артэзія́нскі
(
які знаходзіцца ў глыбокіх ваданосных слаях пад натуральным ціскам;
артэ́мія
(
рачок падкласа жабраногіх, які жыве ў салёных азёрах і ліманах, а таксама разводзіцца на рыбазаводах на корм рыбнай моладзі.
артэрыі́т
(ад артэрыя)
запаленне сценак артэрыі.
артэ́рыя
(
1) крывяносны сасуд, па якім кроў ад сэрца паступае ў розныя органы цела (
2)
артэрыясклеро́з
(ад артэрыя + склероз)
хранічнае захворванне артэрый, якое характарызуецца пашчыльненнем іх сценак.
артэфа́кт
(
працэс, які ўзнікае часам пры даследаванні арганізма пад уздзеяннем на яго саміх умоў даследавання.
ару́д
(
адгароджанае месца ў клеці, куды ссыпаюць збожжа, муку; засек.
а́рфа
(
1) шматструнны шчыпковы інструмент у выглядзе трохвугольнай рамы;
2) сельскагаспадарчая машына для ачысткі зерня ад мякіны.
арфагра́ма
(ад
напісанне, якое адпавядае правілам арфаграфіі, патрабуе прымянення гэтых правілаў.
арфагра́фія
(ад
сістэма правіл напісання слоў пэўнай мовы; правапіс.
арфаэ́пія
(ад
1) правілы літаратурнага вымаўлення;
2) раздзел фанетыкі, які вывучае нормы літаратурнага вымаўлення.
арфе́й
(
арфео́н
(
струнны шчыпковы клавішны музычны інструмент, разнавіднасць клавіра 1.
арферыён
(
струнны шчыпковы музычны інструмент тыпу гітары.
арфі́зм
(
плынь у заходнееўрапейскім жывапісе
архаза́ўры
(ад
падклас вымерлых (тэкадонты, дыназаўры, птэразаўры) і сучасных (кракадзіл) паўзуноў (дыапсідаў).
архаізава́ць
(
пераймаць прыёмы старых пісьменнікаў, майстроў мастацтва, засвойваць іх манеру; рабіць што
архаіза́цыя
(ад
наўмыснае перайманне старых форм мастацтва.
архаі́зм
(
1)
2) застарэлая з’ява, перажытак мінулага.
арха́іка
(
1) старажытнасць, старадаўнасць;
2) ранні перыяд развіцця архітэктуры і выяўленчага мастацтва Стараж. Грэцыі.
архаі́чны
(
устарэлы, старажытны, старадаўні (
архала́ксіс
(ад
разнавіднасць філэмбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбываецца ў выніку ранніх эмбрыянальных адхіленняў, што накіроўваюць яго фарміраванне па новым шляху (
арха́нгел
(
анёл вышэйшага рангу ў хрысціянскай рэлігіі.
арха́нтрапы
(ад
самыя старажытныя выкапнёвыя людзі (пітэкантрапы, сінантрапы і
арха́р
(
дзікі горны баран з вялікімі рагамі, які водзіцца ў гарах Цэнтр. Азіі.
археа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «старажытны».
археагра́фія
(ад археа- + -графія)
навука, якая займаецца распрацоўкай пытанняў, звязаных з выданнем помнікаў пісьменнасці.
археазо́йскі
(ад археа- +
археало́гія
(ад археа- + -логія)
навука, якая вывучае быт і культуру даўніх часоў па знойдзеных пры раскопках рэчавых помніках.
археаме́рыкс
(ад археа- +
старажытнае жвачнае ростам з ягня, якое жыло ў эацэнавую эпоху.
археаптэ́рыкс
(
самая старажытная птушка, знойдзеная ў сланцах юрскага перыяду.
археаптэ́рыс
(ад археа- +
вымерлая буйная папарацепадобная расліна, якая існавала ў дэвоне — карбоне.
археафі́ты
(ад археа- + -фіты)
віды раслін, вядомыя па археалагічных знаходках як пустазелле яшчэ з дагістарычных часоў (
археацы́ты
(ад археа- + -цыты)
1) асобыя клетачныя элементы ў мезаглеі губак;
2) разнавіднасць амебацытаў.
археацыя́ты
(ад археа- +
марскія жывёлы кембрыйскага перыяду з вапняковым шкілетам у выглядзе кубка, якія вялі прымацаваны спосаб жыцця і нярэдка ўтваралі рыфы.
архебактэ́рыі
(ад архе(а)- + бактэрыі)
група мікраарганізмаў з пракарыётнай арганізацыяй клетак (
археганія́ты
(
група раслін, у якіх жаночым палавым органам з’яўляецца архегоній (мохападобныя, папарацепадобныя, голанасенныя).
архего́ній
(ад
жаночы палавы орган мохападобных, папарацепадобных і голанасенных раслін.
архе́й
(ад
самая старажытная эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая распачалася больш за 3500
архе́йскі
(ад архей);
архео́граф
(ад археа- + -граф)
спецыяліст па археаграфіі.
архео́лаг
(ад археа- + -лаг)
спецыяліст па археалогіі.
архео́рніс
(ад
разнавіднасць археаптэрыкса, якую раней лічылі самастойным родам старажытных птушак
археспо́рый
(ад
група клетак, з якіх развіваюцца споры ў імхоў і роўнаспоравых папарацепадобных або мікраспоры ў разнаспоравых папарацепадобных, голанасенных і пакрытанасенных раслін.
архе́стра
(
акружаная амфітэатрам пляцоўка ў старажытнагрэчаскім тэатры, на якой выступалі хор і акцёры антычнай трагедыі і камедыі.
археты́п
(
1) самы старажытны рукапіс твора, з якога зроблены наступныя копіі;
2) рэканструяваная або засведчаная моўная форма, зыходная для пазнейшых форм.
архі-
(
прыстаўка, якая абазначае старшынства, вяршэнства або найвышэйшую ступень чаго
архібі́скуп
(ад архі- + біскуп)
духоўнае званне ў католікаў, сярэдняе паміж біскупам і мітрапалітам (
архіва́рыус
(
супрацоўнік архіва, хавальнік фондаў.
архіво́льт
(
архідыя́кан
(
старшы дыякан пры мітрапаліце.
архідэ́я
(ад
травяністая расліна
архіепі́скап
(
духоўнае званне ў праваслаўнай царкве, сярэдняе паміж епіскапам і мітрапалітам, старшы епіскап (
архіка́рп
(ад архі- +
жаночы палавы орган некаторых грыбоў, які складаецца з дзвюх клетак.
архіко́ртэкс
(ад архі- +
філагенічна (
архімандры́т
(
старшы манах, звычайна ігумен праваслаўнага манастыра.
архіпела́г
(
група марскіх астравоў, размешчаных блізка адзін каля аднаго, якія разглядаюцца звычайна як адно цэлае.
архірэ́й
(
асоба, якая належыць да вышэйшых свяшчэннаслужыцеляў (епіскап, архіепіскап, мітрапаліт, патрыярх).
архі́т
(ад
архітамі́я
(ад
форма бясполага размнажэння, якая заключаецца ў расчляненні цела жывёліны на асобныя ўчасткі, або сегменты, кожны з якіх можа развівацца ў новую жывёліну.
архітра́ў
(
архітэктані́чны
(
звязаны з архітэктонікай.
архітэ́ктар
(
спецыяліст у галіне архітэктуры.
архітэкто́ніка
(
1)
2) будова мастацкага твора, якая абумоўлівае суадносіны яго галоўных і другарадных элементаў (
3) агульная карціна геалагічнай будовы, асаблівасцей залягання горных парод.
архітэкту́ра
(
1) майстэрства праектаваць і ўзводзіць будынкі;
2) характар, стыль будынка (
архі́ў
(
1) установа, дзе захоўваюцца і сістэматызуюцца пісьмовыя помнікі мінулага, старыя дакументы;
2) аддзел установы, дзе захоўваюцца старыя дакументы, скончаныя справы і
3) збор пісем, рукапісаў, фатаграфій, якія маюць адносіны да дзейнасці якой
архіфане́ма
(ад архі- + фанема)
архо́нт
(
вышэйшая службовая асоба ў гарадах-дзяржавах Стараж. Грэцыі.
арце́ль
(
аб’яднанне асоб пэўнай спецыяльнасці (рамяства) для сумеснай працы з удзелам у даходах паводле дамоўленасці і агульнай адказнасцю (
арцы́рыя
(
слізявік, які развіваецца на гнілых дрэвах, ламаччы, пад карой пнёў, на апалым лісці.
арша́д
(
прахаладжальны напітак з працёртага міндалю, цукру і вады або малака.
аршы́н
(
мера даўжыні, роўная 71,12 см, якой карысталіся на Беларусі і ў Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы.
арыба́л
(
старажытнагрэчаскі туалетны сасуд для араматычных алеяў.
арыбаты́ды
(
група сямействаў кляшчоў, якія жывуць у глебе, лясным подсціле, імху; панцырныя кляшчы.
ары́бі
(
млекакормячае
арыгіна́л
(
1) твор ці дакумент у сваёй сапраўднай, першапачатковай форме (у адрозненне ад перакладу або копіі);
2) рукапіс, з якога робіцца друкарскі набор;
3)
арыгіна́л-маке́т
(ад арыгінал + макет)
надрукаваны арыгінал рукапісу для выдання, з дакладным размеркаваннем усіх элементаў, тэксту будучай кнігі.
арыгіна́льны
(
1) які з’яўляецца арыгіналам. сапраўдны, першапачатковы;
2) створаны самастойна, не запазычаны, не перакладны;
3) непадобны на іншых, самабытны, своеасаблівы.
арыгіна́тар
(ад
асоба, якая працуе над вывядзеннем новых гатункаў раслін.
ары́днасць
(ад арыдны)
сукупнасць умоў існавання, якая выяўляецца ў недахопе вільгаці ў паветры і глебе.
ары́дны
(
які мае адносіны да раёнаў зямнога шара, што характарызуюцца арыднасцю (звычайна пустыні і паўпустыні, а таксама некаторыя стэпы).
арыдыза́цыя
(ад лац aridus = сухі)
працэс эвалюцыі ландшафту ў бок павелічэння сухасці клімату (перавышэння патэнцыяльнага выпарэння над колькасцю ападкаў).
арыентава́ць
(
1) даваць магчымасць вызначыць сваё месцазнаходжанне або напрамак руху (
2)
3)
арыенталі́зм
(ад
1) захапленне Усходам, яго культурай;
2) усходні, арыентальны характар, адценне чаго
арыенталі́ст
(ад
спецыяліст па арыенталістыцы.
арыенталі́стыка
(ад
усходазнаўства; сукупнасць навук, якія вывучаюць эканоміку і культуру краін Усходу.
арыента́льны
(
характэрны для краін Усходу; усходні (
арыента́цыя
(
1) вызначэнне свайго месцазнаходжання; арыенціроўка (а. на мясцовасці);
2)
3)
арыенці́р
(
1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент рэльефу, па якім можна вызначыць сваё месцазнаходжанне, знайсці пэўны аб’ект, 2)
арые́та
(
невялікая арыя, якая характарызуецца прастатой будовы і песенным характарам мелодыі.
арыёза
(
1) невялікая лірычная арыя, якая чаргуецца з рэчытатывам;
2) вакальніцкае абазначэнне, якое паказвае на пявучы характар спеваў або ігры.
ары́зіяс
(
рыба атрада карпазубых, якая водзіцца ў неглыбокіх вадаёмах Японіі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
ары́к
(
абвадняльная канава ў Сярэд. Азіі.
арыктацэно́з
(ад
комплекс выкапнёвых рэштак раслін і жывёл у дадзеным месцы.
арылава́ць
(ад
тое, што і алкілаваць.
арыло́іды
(ад
дробныя нарасці на семені, якія змяшчаюць масляністыя рэчывы, што садзейнічаюць распаўсюджанню насення мурашкамі.
ары́лус
(
нарасць, якая развіваецца вакол семені і садзейнічае распаўсюджанню насення птушкамі.
ары́лы
(
арынья́к
(
археалагічная культура верхняга палеаліту на тэрыторыі шэрагу краін Еўропы, у Палесціне, Іране і Афганістане.
арыстагене́з
(ад
аўтагенетычная канцэпцыя (
арыстакра́т
(ад арыстакратыя)
асоба, якая належыць да арыстакратыі.
арыстакраты́зм
(ад арыстакратыя)
манера паводзін, знешняя вытанчанасць, характэрныя арыстакратам.
арыстакраты́чны
(
1) які мае адносіны да арыстакратыі;
2) уласцівы арыстакрату, вытанчаны (
арыстакра́тыя
(
1) вышэйшае саслоўе пануючага класа, дваранства, радавітая знаць;
2)
арысты́да
(
расліна
арытмі́чны
(
з парушаным рытмам, нерытмічны.
арытмі́я
(
парушэнне нармальнага рытму сардэчных скарачэнняў.
арыфла́ма
(
1) каралеўскі сцяг у сярэдневяковай Францыі;
2) вялікі сцяг, падвешаны ўпоперак вуліцы паміж будынкамі.
арыфмамарфо́з
(ад
тып эвалюцыйных ператварэнняў арганізмаў, які заключаецца ў змене колькасці аднародных органаў,
арыфме́тыка
(
раздзел матэматыкі, які займаецца вывучэннем прасцейшых уласцівасцей лікаў і дзеянняў над імі.
арыфмо́граф
(ад
лічыльная машына для механічнага выканання арыфметычных дзеянняў з аўтаматычным запісам вылічэнняў.
арыфмо́метр
(ад
настольная лічыльная машына для механічнага выканання чатырох арыфметычных дзеянняў.
а́рышт
(
1) узяцце пад варту, пазбаўленне волі, 2) забарона карыстацца якой
арыштава́ць
(
1) узяць пад варту, пазбавіць волі;
2) забараніць распараджацца чым
а́рыя
(
вакальны твор для голасу ў суправаджэнні аркестра (звычайна частка оперы, араторыі ці кантаты).
арыяні́ды
(ад.
паток метэораў, радыянт якога знаходзіцца ў сузор’і Арыёна.
арыя́нін
(
прыхільнік арыянства.
арыя́нства
(ад арыянін)
плынь у хрысціянстве, заснаваная ў 4 ст свяшчэннікам Арыем з Александрыі; аспрэчвала афіцыйнае вучэнне царквы пра адзіную сутнасць тройцы.
арэагра́фія
(ад
раздзел планетнай астраноміі, які вывучае і апісвае паверхню Марса.
арэа́ды
(
німфы гор у антычнай міфалогіі.
арэа́л
(
1) прыродная зона распаўсюджання пэўнага віду раслін, жывёл;
2) вобласць распаўсюджання якой
арэало́гія1
(ад арэал)
раздзел біягеаграфіі, які даследуе арэалы асобных таксонаў жывых арганізмаў.
арэало́гія2
(ад
раздзел планеталогіі, які вывучае планету Марс.
арэапа́г
(ад
1) вышэйшы судова-палітычны орган у Стараж. Афінах;
2)
арэ́ка
(
пальма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Азіі; змяшчае ў насенні алкалоіды, што дазваляе выкарыстоўваць яго як дамешку да бетэлю.
арэ́на
(
1) пакрытая пяском пляцоўка ў цэнтры старажытнарымскага амфітэатра, на якой адбываліся баі гладыятараў, конныя спаборніцтвы і
2) круглая пляцоўка ÿ цырку для выступленняў;
3)
арэнаві́русы
(ад
група вірусаў жывёл і чалавека, якія маюць тонкія гранулы, падобныя да пясчынак, і агульны антыген.
арэналіхе́ны
(ад
лішайнікі, якія пасяляюцца пераважна на беднай пясчанай глебе; прадстаўлены родамі карнікулярыя, кладзіна, кладонія, стэрэакаўлан, цэтрарыя.
арэнатакі́я
(ад
разнавіднасць партэнагенезу, калі ў патомстве з’яўляюцца толькі самцы.
арэ́нга
(
пальма з кронай перыстага лісця, пашыраная ў тропіках Азіі і Аўстраліі; дае сок, што змяшчае многа цукру.
арэ́нда
(
1) наём маёмасці (зямлі, памяшкання і
2) плата за карыстанне такой маёмасцю.
арэо́л
(
1) светлы круг, ззянне вакол сонца, зорак і іншых яркіх прадметаў, 2) німб вакол галавы чалавека як сімвал святасці ў рэлігійным мастацтве;
3) зона паблізу радовішчаў, дзе назіраецца павышаная колькасць рудаўтваральных элементаў або іх спадарожнікаў;
4)
арэо́ла
(
невялікі афарбаваны кружок вакол груднога саска, язвы і
арэо́метр
(ад
прыбор для вызначэння шчыльнасці вадкасці.
арэфле́ксія арэфлексі́я
(ад а- + рэфлексія)
адсутнасць рэфлексаў.
арэці́р
(
прыстасаванне ў дакладным вымяральным прыборы для зберажэння яго ад пашкоджанняў у той час-, калі прыборам не карыстаюцца.
ас1
(
1) лётчык, які валодае лётным і баявым майстэрствам;
2)
ас2
(
старажытнарымская дробная медная манета, роўная 1/10 дынарыя.
асамбле́я
(
агульны сход якой
асамбля́ж
(
змешванне вінаматэрыялаў, прыгатаваных з вінаграду, для паляпшэння якасці будучых він.
асана́нс
(
паэтычны прыём, заснаваны на супадзенні націскных галосных гукаў у недакладных рыфмах.
асанарыза́цыя
(ад а- +
меры па змяншэнню шуму або забеспячэнню памяшкання абаронай ад знешняга шуму.
аса́нна
(
хвалебны вокліч у хрысціянскім і іудзейскім богаслужэнні;
асарсо́л
(ад гр oksys = кіслы +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры лячэнні сіфілісу, амёбнай дызентэрыі і іншых хвароб.
асартыме́нт
(
1) падбор розных відаў тавараў у магазіне або вырабаў на вытворчым прадпрыемстве;
2) падбор аднародных прадметаў розных сартоў (
асарці́
(
спецыяльна падабраная сумесь чаго
асафеты́да асафе́тыда
(
смалістае рэчыва з рэзкім часночным пахам, якое здабываюць з сярэднеазіяцкай расліны ферулы асафетыды; выкарыстоўваецца ў медыцыне.
асацыі́раваць
(
устанаўліваць асацыяцыю 3.
асацыя́льны
(ад а- + сацыяльны)
проціграмадскі, неграмадскі.
асацыяні́зм
(ад асацыяцыя)
адзін з асноўных кірункаў у псіхалогіі 17 — 19
асацыяты́ўны
(ад
заснаваны на сувязі, калі ідэя, уяўленне ўзнікае ў памяці дзякуючы падабенству, сумежнасці або процілегласці з іншай ідэяй, уяўленнем.
асацыя́цыя
(
1) аб’яднанне асоб, арганізацый, устаноў, прадпрыемстваў аднаго роду дзейнасці (
2) група, спалучэнне, злучэнне чаго
3) сувязь ідэй, уяўленняў, пры якой адно выклікае ў свядомасці другое дзякуючы іх падабенству, сумежнасці або процілегласці (
асды́к
(
гідралакацыйны прыбор для вызначэння месцазнаходжання падводных аб’ектаў.
асеі́н
(ад
арганічнае рэчыва касцей і храсткоў.
асейсмі́чны
(ад а- + сейсмічны)
які не паддаецца дзеянню землетрасенняў;
асексуа́льнасць
(ад а- + сексуальны)
1) адсутнасць палавых прымет, 2) адсутнасць палавой цягі.
асекта́тары
(
віды раслін, якія часта прысутнічаюць у фітацэнозе, але дамінантамі не з’яўляюцца.
асе́мблер
(
агульнапрынятая назва транслятара з аўтакода.
асеніза́цыя
(
санітарныя мерапрыемствы па ачышчэнню мясцовасці ад нечыстот і адкідаў.
асе́птыка
(ад а- +
сукупнасць прафілактычных метадаў і прыёмаў, накіраваных на стварэнне безмікробных умоў каб пазбегнуць заражэння ран (
асертары́чны
(
сцвярджальны;
асігнава́ць
(
выдзяляць грашовыя сродкі на якія
асігна́ты
(
папяровыя грошы, выпушчаныя ў Францыі ў час Французскай рэвалюцыі 1789 — 1794 г.
асігна́цыя
(
папяровы грашовы знак.
асі́зы
(ад
1) пасяджэнне каралеўскай рады, а таксама пастановы і распараджэнні караля ў сярэдневяковай Англіі;
2) распараджэнні ўладарных сеньёраў у сярэдневяковай Францыі;
3) выязныя судовыя сесіі ў сучасных Англіі і Францыі.
асіметры́чны
(ад асіметрыя)
несіметрычны, нераўнамерны, непрапарцыянальны.
асіметры́я
(
адсутнасць або парушэнне сіметрыі.
асімілява́ць
(
1) прыпадабняць сабе;
2) засвойваць (
асіміля́тар
(ад асіміляцыя)
1) той, хто праводзіць асіміляцыю, прымусова навязвае народу чужую мову, культуру;
2) арганізм або частка арганізма, якая асімілюе пажыўныя рэчывы.
асіміля́цыя
(
1) зліццё аднаго народа з другім у выніку засваення ім чужой мовы і культуры і паступовай страты самабытнасці;
2) засваенне расліннымі і жывёльнымі арганізмамі неабходных для іх развіцця пажыўных рэчываў (
3) прыпадабненне гукаў пры вымаўленні (
асімптаты́чны
(ад асімптота)
асімпто́та
(
асімпто́тыка
(ад асімптота)
асіндэто́н
(
стылістычны прыём, пры якім апускаюцца злучнікі паміж граматычна аднароднымі словамі і сказамі, каб надаць выказванню большую выразнасць, сцісласць.
асінергі́я
(ад а- +
страта здольнасці аб’ядноўваць асобныя рухі ў складаны рухальны акт (назіраецца пры захворванні мазжачка).
асінхро́нны
(ад а- + сінхронны)
не адначасовы, які не супадае ў часе;
асірыяло́гія
(ад
навука, якая вывучае гісторыю, літаратуру, мову і пісьменнасць старажытных народаў Месапатаміі — Асірыі і Вавілоніі.
асісталі́я
(ад а- +
рэзкае паслабленне скарачэнняў сардэчнай мышцы, якое выклікае разлад дзейнасці сэрца.
асістэ́нт
(
1) асоба, якая дапамагае спецыялісту пры выкананні асноўнай работы,
2) асоба, якая займае малодшую выкладчыцкую пасаду ў вышэйшай навучальнай установе.
асісці́раваць
(
быць памочнікам пры спецыялісце, выконваць абавязкі асістэнта 1.
асіфіка́цыя
(ад
акасцяненне.
аск
(
орган размнажэння ў аскаміцэтаў у выглядзе сумкі.
аскабо́л
(
сумчаты грыб
аскадэ́см
(
сумчаты грыб
аскаміцэ́ты
(
клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў асках, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, многія — паразіты раслін, жывёл і чалавека; сумчатыя грыбы.
аскарбі́навы
(ад а- +
звязаны з вітамінам С, нястача якога ў ежы выклікае цынгу (
аскарбіна́за
(ад а- +
фермент, які паскарае акісленне аскарбінавай кіслаты (змяшчаецца ў раслінах).
аскарбінаме́трыя
[ад аскарбін(авы) + -метрыя]
метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор аскарбінавай кіслаты.
аскарыдо́з
(
гліснае захворванне, выкліканае паразітаваннем у арганізме аскарыдаў.
аскары́ды
(
сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у кішэчніку млекакормячых і чалавека.
аскаспо́ра
(
сумчаты грыб
аскасфе́ра
(
сумчаты грыб
аскафа́н
(
сумчаты грыб
аскахі́та
(
недасканалы грыб
аскахіто́зы
(ад аскахіта)
хваробы раслін, асабліва
аске́за
(
спосаб жыцця, які адпавядае патрабаванням аскетызму 1.
аске́р
(
турэцкі салдат.
аске́т
(
1) рэлігійны падзвіжнік, які знясільвае сябе постам і доўгай малітвай;
2)
аскеты́зм
(ад аскет)
1) рэлігійна-этычнае вучэнне, якое прапаведуе падаўленне патрэб чалавека і «ўсмерчванне плоці» для дасягнення маральнай дасканаласці;
2)
асмані́зм
(ад асманы)
шавіністычная ідэалогія і палітычная дактрына турэцкай буржуазіі, якая была накіравана на ператварэнне ўсіх нацыянальнасцей Асманскай імперыі ў адзіную «асманскую нацыю».
асма́нтус
(
вечназялёная кустовая расліна
асма́ны
[ад
старая назва туркаў.
асмапо́р
(
губавы базідыяльны грыб
асмата́ксіс
(ад осмас + таксіс)
перамяшчэнні рухомых аднаклетачных арганізмаў (водарасцяў, прасцейшых) або клетак (спорау, гамет) у бок аптымальнага асматычнага ціску асяроддзя.
асматы́чны
(ад
які мае адносіны да осмасу;
асмафо́ры
(ад
асобыя залозы ў раслінных кветках, якія выдаюць пах.
асмо́метр
(ад осмас + -метр)
прыбор для вымярэння асматычнага ціску.
асо́
(
трэніровачны бой двух спартсменаў у боксе і фехтаванні.
аспарагі́н
(ад
арганічнае азоцістае злучэнне, атрыманае ўпершыню са спаржы, якое нейтралізуе аміяк, што ўтвараецца ў арганізме пры пераўтварэнні бялкоў.
аспарагі́навы
(ад
які ўяўляе сабой амінакіслату, што ўваходзіць у склад бялкоў.
аспара́гус
(
тое, што і спаржа.
аспе́кт
(
1) пункт погляду, з якога ацэньваецца з’ява, паняцце;
2) знешні выгляд расліннага згуртавання ў залежнасці ад складу раслін і часу года.
аспергі́л
(
недасканалы грыб
аспергілатаксіко́з
(ад аспергіл + таксікоз)
атручванне жывёл кормам, пашкоджаным аспергілам.
аспергілёз
(ад аспергіл)
хранічная інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца аспергілам.
асперматы́зм
(ад а- + сперма)
адсутнасць семявывяржэння ў час палавога акта пры захаванні нармальнага семяўтварэння, палавой цягі і эрэкцыі.
аспермі́я
(ад
адсутнасць сперматазоідаў у семявай вадкасці.
а́спід1
(
1) від ядавітай трапічнай змяі;
2)
а́спід2
(
слаісты мінерал чорнага колеру, шчыльная разнавіднасць сланцу.
аспідагастра́ты
(
падклас трэматодаў, паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў.
аспідагастры́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў; паразіты рыб, малюскаў.
аспідагастрэ́і
(
клас плоскіх чарвей; паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў.
а́спідны
(ад
зроблены з аспіду2;
аспіды́стра
(
травяністая расліна
аспі́дыум
(
назва некаторых папарацей.
аспіра́нт
(
асоба, якая вучыцца ў аспірантуры.
аспіранту́ра
(ад аспірант)
1) форма падрыхтоўкі пры вышэйшых навучальных установах або навукова-даследчых установах выкладчыцкіх і навуковых кадраў;
2) час вучобы аспіранта.
аспіра́та
(
аспіра́тар
(ад
1) прыбор, з дапамогай якога бяруць пробы паветра, газу, каб вызначыць іх хімічны састаў, запыленасць і
2) апарат для аспірацыі 1;
3) прыбор для аспірацыі 2.
аспіра́цыя
(
1) абяспыльванне вытворчых памяшканняў шляхам высысання пылу;
2) высысанне вадкасці або паветра з якой
аспіры́н
(
тое, што і ацэтылсаліцылавая кіслата (
аспіцы́лія
(
накіпны сумчаты лішайнік
астагені́я
(ад
астазі́раваць
(ад а- + гр stasis = стан)
аслабляць уплыў зямнога магнетызму на магнітную стрэлку вымяральнага прыбора.
аста́зія астазі́я
(
1) страта здольнасці стаяць, пераважна ў выніку захворвання нервовай сістэмы (істэрыі 1);
2) аднаклетачная водарасць
аста́т
(
радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да галагенаў.
астаты́зм
(ад
уласцівасць сістэмы аўтаматычнага кіравання даводзіць памылку рэгулявання да нуля пры пастаянным знешнім уздзеянні на дадзеную сістэму.
астаты́чны
(ад
неспакойны, няўстойлівы;
астаці́н
(
тое, што і астат.
а́стма
(
прыступы задышкі пры захворванні сэрца або лёгкіх (
астмато́л
[ад
лекавы прэпарат, курыльны парашок, які выкарыстоўваецца пры бранхіяльная астме.
астма́тык
(
хворы на астму.
астматы́чны
(
які мае адносіны да астмы (
а́стра
(
травяністая расліна
астра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «зорка», «зорны».
астраарыента́цыя
(ад астра- + арыентацыя)
арыентацыя лятальнага апарата па зорках.
астрабата́ніка
(ад астра- + батаніка)
раздзел астрабіялогіі, які вывучае ўмовы існавання расліннасці на іншых планетах.
астрабіяло́гія
(ад астра- + біялогія)
навука, якая даследуе праблемы існавання жыцця ў Сусвеце; касмічная біялогія.
астрабле́ма
(ад астра- +
геалагічная структура старажытнага метэарытнага кратэра на паверхні Зямлі.
астрага́л
(
1) травяністая расліна
2) дэталь у класічнай архітэктуры ў форме валіка, якая з’ядноўвае калону з капітэллю.
астрагеагра́фія
(ад астра + геаграфія)
навука, якая даследуе прыродныя ўмовы планет Сонечнай сістэмы.
астрагеало́гія
(ад астра- + геалогія)
раздзел геалогіі, які займаецца вывучэннем будовы планет.
астраглі́я
(ад астра- +
нервовая тканка, форма макрагліі, мае клеткі з тонкімі, радыяльна размешчанымі шматлікімі адросткамі.
астрагно́зія
(ад астра- + -гнозія)
веданне зорнага неба, уменне пазнаваць на небе зоркі і сузор’і.
астрадына́міка
(ад астра + дынаміка)
навука, якая вывучае рух нябесных цел пад уплывам сіл, што на іх уздзейнічаюць.
астракадэ́рмы
(
вымерлыя ніжэйшыя жывёлы падкласа агнатаў, існавалі ў ардовіку — дэвоне.
астракаларыме́трыя
(ад астра- + каларыметрыя)
раздзел практычнай астрафізікі, звязаны з вызначэннем колеру нябесных аб’ектаў, галоўным чынам зорак.
астракарэ́кцыя
(ад астра + карэкцыя)
выпраўленне вуглавога становішча касмічнага лятальнага апарата ў адпаведнасці з арыентаванымі на зоркі прыборамі.
астракі́зм
(
выгнанне, ганенне (падвергнуць астракізму).
астрако́ды
(
падклас ракападобных; насяляюць марскія і прэсныя вадаёмы, з’яўляюцца кормам для рыб; ракушкавыя ракападобныя.
астрако́мпас
(астра- + комnać)
прыбор для арыентацыі па нябесных свяцілах.
астра́кум
(ад
сярэдні слой ракавіны малюскаў, які складаецца з крышталікаў вапны.
астрала́трыя
(ад астра- + -латрыя)
рэлігійнае пакланенне зоркам і іншым нябесным целам, што было пашырана ў многіх старажытных краінах, асабліва ў Асірыі і Вавілоне.
астрало́гія
(
вучэнне аб сувязі паміж размяшчэннем нябесных свяціл і гістарычнымі падзеямі, лёсам людзей і народаў.
астра́льны
(
зорны (
астраля́бія
(ад астра- +
прыбор, які раней выкарыстоўваўся для вызначэння становішча нябесных цел, а таксама гарызантальных вуглоў пры землямерных работах.
астраме́трыя
(ад астра- + -метрыя)
раздзел астраноміі, які займаецца вызначэннем бачнага месцазнаходжання нябесных цел і іх змен з часам.
астранавіга́цыя
(ад астра + навігацыя)
навука аб ваджэнні лятальных апаратаў і марскіх суднаў, вызначаючы курс па нябесных свяцілах.
астранамі́чны
(ад астраномія)
які мае адносіны да астраноміі;
астрана́ўт
(ад астра- + -наут)
1) спецыяліст у галіне астранаўтыкі;
2) тое, што і касманаўт.
астрана́ўтыка
(ад астра- + -наўтыка)
тое, што і касманаўтыка.
астранегаты́ў
(ад астра- + негатыў)
фатаграфічны адбітак зорнага неба, атрыманы пры дапамозе астрографа або іншага тэлескопа.
астрані́м
(ад астра- +
псеўданім у выглядзе якіх
астрано́м
(
спецыяліст у галіне астраноміі.
астрано́мія
(
навука пра нябесныя целы, пра Сусвет.
астра́нцыя
(
травяністая расліна
астрапалярыме́трыя
(ад астра- + палярыметрыя)
раздзел астрафізікі, які вывучае паводле ступені палярызацыі святла нябесных свяціл фізічную прыроду іх выпрамянення, склад і шчыльнасць міжзорнага асяроддзя, атмасферы планет і
астрапу́нкты
(ад астра- + пункт)
апорныя пункты геадэзічнай сеткі, геаграфічныя каардынаты якіх вызначаны астранамічнымі метадамі.
астраспектраскапі́я
(ад астра- + спектраскапія)
раздзел астрафізікі, які займаецца даследаваннем спектраў астранамічных аб’ектаў.
астраспектраско́п
(ад астра- + спектраскоп)
прыстасаванне для назірання над спектрамі нябесных свяціл.
астраспектрафотаме́трыя
(ад астра- + спектрафотаметрыя)
раздзел практычнай астрафізікі, звязаны з вывучэннем размеркавання энергіі ў спектрах нябесных цел.
астраспектро́граф
(ад астра- + спектрограф)
прыбор для фатаграфавання спектраў нябесных свяціл.
астрасфе́ра
(ад астра- + сфера)
частка цэнтрасферы, прамяністая зона цытаплазмы вакол клетачнага цэнтра, якая ўтвараецца ў час падзелу клеткі.
астрафатагра́фія
(ад астра- + фатаграфія)
раздзел астрафізікі, у якім для астранамічных даследаванняў прымяняюць фатаграфаванне нябесных свяціл.
астрафатаме́трыя
(ад астра- + фатаметрыя)
раздзел астрафізікі, які займаецца вымярэннем бляску і паверхневай яркасці нябесных свяціл візуальнымі, фатаграфічнымі і фотаэлектрычнымі метадамі.
астрафато́метр
(ад астра + фатометр)
прыбор для вымярэння бляску або яркасці нябесных аб’ектаў і светлавых патокаў, якія прыходзяць ад іх.
астрафі́зіка
(ад астра- + фізіка)
раздзел астраноміі, які вывучае фізічную прыроду касмічных цел і працэсы, якія адбываюцца ў іх.
астрафілі́т
(ад астра- +
рэдкасны мінерал класа сілікатаў, сілікат тытану залаціста-бурага, бронзава-жоўтага колераў са шкляным бляскам.
астрафі́чны
(ад а- + страфа)
не падзелены на строфы, з рознымі спалучэннямі радкоў (пра верш).
астрахі́мія
(ад астра- + хімія)
тое, што і касмахімія.
астрацы́ты
(ад астра- + -цыты)
зорчатыя клеткі дапаможнай тканкі нервовай сістэмы.
астро́граф
(ад астра- + -граф)
астранамічны прыбор для фатаграфавання нябесных аб’ектаў.
астро́іда
(ад астра- +
астро́лаг
(
той, хто займаецца астралогіяй, варожыць па зорках.
астыгма́т
(ад а- +
фатаграфічны аб’ектыў, у якім не выпраўлены астыгматызм.
астыгматы́зм
(ад а- +
недахоп аптычнай сістэмы або праламляльнай здольнасці вока, які выяўляецца ў тым, што прамяні, выйшаўшы з аднаго пункта, не збіраюцца ў адным фокусе і адбітак атрымліваецца расплывісты.
асты́льба
(
травяністая расліна
астына́та
(
асты́т
(ад
астэа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «косць», «касцявы».
астэаартапатало́гія
(ад астэа- +
раздзел медыцыны, які вывучае паталагічныя змены ў касцях і суставах.
астэабла́сты
(ад астэа- + -бласты)
клеткі, якія ўдзельнічаюць у будове касцявой тканкі.
астэагра́фія
(ад астэа- + -графія)
апісанне касцей шкілета.
астэадысплазі́я
(ад астэа + дысплазія)
прыроджанае парушэнне развіцця касцей, якое суправаджаецца іх дэфармацыяй у сувязі з замяшчэннем касцявой тканкі храстковай або фібрознай.
астэадыстрафі́я
(ад астэа + дыстрафія)
змены ў касцявой тканцы ў выніку парушэння ўнутрыкасцявога абмену рэчываў.
астэакла́сты
(ад астэа- +
клетачныя ўтварэнні, якія пры развіцці касцявой тканкі ўдзельнічаюць ў рассысанні асноўнага рэчыва косці.
астэало́гія
(ад астэа- + -логія)
раздзел анатоміі, які вывучае форму і структуру касцей ва ўзаемасувязі з іх функцыяй.
астэамаля́цыя
(ад астэа- +
размякчэнне і дэфармацыя касцей у выніку збяднення арганізма солямі кальцыю, фосфарнай кіслаты і вітамінамі.
астэаміэлі́т
(ад астэа- + міэліт)
запаленне касцявога мозгу, якое звычайна пашыраецца на ўсе слаі косці.
астэапаро́з
(ад астэа- +
разрэджванне касцявога рэчыва пасля пераломаў, пры розных захворваннях.
астэапла́стыка
(ад астэа + -пластыка)
аперацыя па перасадцы касцявой тканкі, каб выправіць дэфекты косці.
астэасарко́ма
(ад астэа- + саркома)
саркома касцей жывёл і чалавека.
астэасі́нтэз
(ад астэа- + сінтэз)
пластычная аперацыя пры лячэнні пераломаў, якая заключаецца ў злучэнні абломкаў касцей.
астэасклеро́з
(ад астэа- + склероз)
хваравітае ўшчыльненне косці.
астэатамі́я
(ад астэа- + -тамія)
аперацыя рассячэння косці з мэтай выпраўлення дэфармацый.
астэафі́т
(ад астэа- + -фіты)
розныя па паходжанню і працяканню касцявыя разрастанні.
астэахандрапа́тыя
(ад астэа- +
захворванне касцей пераважна ў дзіцячым і юнацкім узросце, якое характарызуецца болямі, мясцовай пухлінай і
астэахандро́з
(ад астэа- +
запаленчыя і незапаленчыя хваробы падхрастковага аддзела доўгіх трубчастых касцей шкілета; характарызуецца болямі, абмежаваннем рухаў у суставах.
астэацы́ты
(ад астэа- + -цыты)
клеткі касцявой тканкі, якія ўтвараюцца ў працэсе яе развіцця з астэабластаў.
астэі́зм
(
стылістычны прыём выражэння пахвальбы ў форме ганьбавання ці ганьбавання ў форме пахвальбы.
астэнапі́я
(ад
аслабленне зроку.
астэнасфе́ра
(ад
слой паніжанай цвёрдасці, трываласці і вязкасці ў верхняй частцы мантыі Зямлі, які знаходзіцца на глыбіні каля 100 км пад мацерыкамі і каля 50 км пад дном акіяна.
астэ́нік
(
1) чалавек, для якога характэрныя высокі рост, хударлявасць, доўгая шыя, выцягнуты чэрап, вузкі, рэзка акрэслены твар;
2) чалавек, які пакутуе ад астэніі.
астэні́чны
(
які мае адносіны да астэніка, астэніі.
астэні́я
(
стан агульнай слабасці арганізма; бяссілле.
астэо́лаг
(ад астэа- + -лаг)
спецыяліст у галіне астэалогіі.
астэо́ма
(
астэо́н
(
структура косці пазваночных жывёл і чалавека, якая складаецца з гаверсавага канала, дзе праходзяць крывяносныя і лімфатычныя сасуды і нервы, і сістэмы касцявых пласцінак, што акружаюць гэты канал.
астэрадо́н
(
губавы базідыяльны грыб
астэразо́і
(
падтып ігласкурых; уключае класы марскіх зорак, афіураў.
астэрафо́ра
(
шапкавы базідыяльны грыб
астэро́ід
(
адна з малых планет, якія кружаць вакол Сонца, галоўным чынам паміж арбітамі Марса і Юпітэра.
астэро́ма
(
недасканалы грыб
астэры́змы
(ад
групы зорак, якія атрымалі асобную ад назвы сузор’я назву,
астэры́на
(
сумчаты грыб
астэры́ск
(
друкарскі наборны знак у выглядзе зорачкі, які выкарыстоўваюць для абазначэння спасылак.
астэ́рыя
(ад
беспазваночная жывёла класа марскіх зорак тыпу ігласкурых.
астэры́я
(
карчма, закусачная ў Італіі.
астэрыяне́ла
(
каланіяльная дыятомавая водарасць
астэрэагно́з
(ад а- +
непазнаванне знаёмых прадметаў навобмацак пры паражэнні кары цемянной часткі галаўнога мозга.
асуа́рый
(
сасуд з гліны, каменя або алебастру для захавання касцей нябожчыка ў зораастрыйцаў Сярэд. Азіі, Ірана 5 — 8
асфадэлі́на
(
травяністая расліна
асфадэ́ль
(
тое, што і асфадэліна.
асфа́лія
(
палітычная паліцыя ў Грэцыі.
асфа́льт
(
1) чорная смалістая маса, якой пакрываюць дарогі; утворана ў выніку акіслення нафты і выпарэння яе лёгкіх фракцый;
2) дарога, тратуар, пакрытыя такой масай.
асфальтабето́н
(ад асфальт + бетон)
сумесь асфальту, пяску, шчэбню, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця дарог, аэрадромаў і
асфальтэ́ны
(ад асфальт)
састаўныя часткі асфальту, высокамалекулярныя рэчывы, выдзеленыя з нафты, якія ўяўляюць сабой парашкі цёмна-бурага або чорнага колеру.
асфі́ксія
(
удушша, разлад дыхання, выкліканы недахопам кіслароду ў крыві і тканках арганізма.
асфра́дый
(
чуллівы орган малюскаў, размешчаны ў мантыйнай поласці на шляху цячэння вады да жаберных органаў.
асцы́дыі
(
1) клас марскіх хордавых жывёл падтыпу тунікатаў вядуць сядзячы спосаб жыцця;
2) лісты некаторых раслін, якія маюць форму мяшочкаў.
асцылагра́фія
(ад
крывая, запісаная асцылографам, якая паказвае залежнасці з хуткімі зменамі.
асцылагра́фія
(ад
рэгістрацыя ваганняў электрычных патэнцыялаў у жывых тканках пры дапамозе асцылографа.
асцыласко́п
(ад
прыбор, пры дапамозе якога можна назіраць электрычныя ваганні.
асцыло́граф
(ад
прыбор, пры дапамозе якога запісваюць змены электрычных велічынь,
асцыля́тар
(ад
асцылято́рыя
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
асцыля́цыя
(
асцы́т
(
паталагічнае намнажэнне вадкасці ў брушной поласці чалавека і жывёл пры захворванні сэрца, печані; брушная вадзянка.
асье́нда
(
буйное памесце ў большасці лацінаамерыканскіх краін.
асэ́сар
(
1) памочнік прэтара ў Стараж. Рыме;
2) судовы засядацель у каралеўскай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім;
3) чыноўнік восьмага класа ў цэнтральных дзяржаўных установах і пры губернскіх праўленнях царскай Расіі (
асюрэ́
(
друкарская лінейка, пры дапамозе якой утвараецца адбітак у выглядзе некалькіх тонкіх паралельных ліній; выкарыстоўваецца пры друкаванні чэкаў, квітанцый i
ат
(
разменная манета Лаоса, роўная 1/100 кіпа.
атаві́зм
(ад
1) з’яўленне ў асобных арганізмаў прымет, уласцівых іх далёкім продкам,
атадэкто́з
(
хранічная інвазійная хвароба сабак, катоў, лісоў, пясцоў і іншых драпежных жывёл, якую выклікаюць кляшчы, што жывуць на ўнутранай паверхні вушной ракавіны.
ата́ка
(
1) імклівы напад войск на пазіцыі праціўніка (
2)
3)
атакава́ць
(
1) рабіць імклівы напад на пазіцыі праціўніка;
2)
атакамі́т
(ад
мінерал, гідраксілхларыд медзі травяніста-зялёнага колеру; другарадная руда медзі.
атаксі́т
(ад
жалезны метэарыт, які змяшчае звыш 13% нікелю і складаецца з дробназярністай сумесі мінералаў камасіту і тэніту.
атаксі́я
(
разлад каардынацыі рухаў, які назіраецца пры некаторых захворваннях нервовай сістэмы.
атактастэ́ла
(ад
адзін з тыпаў цэнтральнага цыліндра (стэлы) сцябла раслін; складаецца з мноства прыводных пучкоў, якія размеркаваны на папярочным сячэнні сцябла.
атале́я
(
пальма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Амерыкі; вырошчваецца як дэкаратыўная.
аталі́ты
(ад
цвёрдыя ўтварэнні, якія з’яўляюцца часткай органа раўнавагі многіх жывёл; змяшчаюцца ў вестыбулярным апараце.
атало́гія
(ад
навука пра хваробы вушэй, іх лячэнне і прафілактыку.
а́там
(
часціца рэчыва, найдрабнейшая частка хімічнага элемента, якая захоўвае яго ўласцівасці; складаецца з дадатна зараджанага ядра і адмоўна зараджаных электронаў.
атама́нка
(
шырокая мяккая канапа з трыма здымнымі падушкамі замест спінкі і з валікамі па краях.
атама́ны
(
тое, што і асманы.
атамізава́ць
(
1)
2)
атаміза́тар
(ад атамізаваць)
прыбор для распылення вадкасці, які выкарыстоўваецца пры дэзінфекцыі, пакрыцці паверхні фарбамі, лакамі.
атамі́зм
(ад
навуковае ўяўленне пра дыскрэтную будову матэрыі і пра непарыўнасць матэрыі і руху.
атамі́стыка
(ад
1) матэрыялістычнае вучэнне ў антычнай філасофіі, паводле якога матэрыя складаецца з асобных, непадзельных, надзвычай малых рухомых часцінак — атамаў, 2) раздзел фізікі, які вывучае будову атама і ўнутрыатамныя працэсы.
атаміфіка́цыя
(ад атам + -фікацыя)
шырокае ўвядзенне атамнай энергіі ў народную гаспадарку і побыт.
а́тамны
(ад атам)
1) які мае адносіны да атама;
2) які адносіцца да выкарыстання атамнай энергіі.
атана́льнасць
(ад а- + танальнасць)
адсутнасць у музыцы ладавай асновы з яе найбольш важнай якасцю — прыцягненнем гукаў да ладавага цэнтра.
атана́льны
(ад а- + танальны)
які мае адносіны да атанальнасці.
атані́чны1
(ад а- + танічны)
1)
2)
атані́чны2
(
які мае адносіны да атаніі.
атані́я
(
аслабленне пругкасці і эластычнасці тканак арганізма, вяласць мускулаў.
ата́ра
(
вялікі гурт авечак; чарада.
атара́ксія
(
стан душэўнага спакою, да якога, на думку некаторых старажытнагрэчаскіх філосафаў, павінен імкнуцца мудрэц.
атара́ктыкі
(ад
заспакаяльныя лекавыя сродкі (
атарне́й
(
павераны або прадстаўнік іншай асобы ў судзе англамоўных краін.
атарне́й-генера́л
(ад атарней + генерал)
адна з вышэйшых службовых асоб юстыцыі ў Англіі, ЗША.
атарэ́я
(ад
гноецячэнне з вуха, сімптом сярэдняга і вонкавага атытаў.
атасклеро́з
(
хранічная хвароба ўнутранага вуха ў чалавека і жывёл, якая прыводзіць да глухаты.
атаско́п
(ад
медыцынскі інструмент для даследавання вуха; вушное люстэрка.
атато́шка
(ад
здольнасць вызначаць месцазнаходжанне крыніцы гуку пры аднолькавым слыху абодвума вушамі.
атафо́н
(ад
апарат для узмацнення слыху ў людзей, якія недачуваюць; слыхавая трубка.
аташэ́
(
спецыяліст-кансультант у якой
атла́нт
(
1) мужчынская статуя, якая падтрымлівае перакрыцце будынка, порціка;
2) першы шыйны пазванок у земнаводных, паўзуноў, птушак і млекакормячых.
атла́нтрап
(ад
выкапнёвы чалавек, які вызначаецца як від роду пітэкантрапаў.
атланты́зм
(ад
ідэалогія і палітыка цеснага супрацоўніцтва і саюзу краін Зах. Еўропы, ЗША і Канады (што прымыкаюць да Атлантычнага акіяна); найбольш поўнае адлюстраванне знайшла ў дзейнасці Арганізацыі паўночнаатлантычнага дагавору (НАТО).
а́тлас
(
сістэматызаваны зборнік геаграфічных, гістарычных ці іншых карт з тлумачэннямі, а таксама малюнкаў, чарцяжоў, табліц.
атла́с
(
шаўковая тканіна з гладкім, бліскучым правым бокам.
атле́т
(
1) спартсмен, які займаецца атлетыкай, 2) чалавек моцнага складу і вялікай фізічнай сілы.
атлеты́зм
(
добра развітыя фізічныя якасці спартсмена.
атле́тыка
[
сістэма гімнастычных практыкаванняў, якія развіваюць сілу, спрыт, вынослівасць;
атлеты́чны
(
1) уласцівы атлету, дужы;
2) звязаны з атлетыкай (
атмагеахі́мія
(ад
раздзел геахіміі, які вывучае склад атмасферы Зямлі і яго эвалюцыю ў ходзе геалагічнай гісторыі.
атмасфе́ра
(ад
1) газападобная абалонка вакол Зямлі і некаторых іншых планет, 2) пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная ціску ртутнага слупа вышынёй 760 мм пры тэмпературы 0°С (1,0332 кг/см2);
3)
атмасфе́рыкі
(ад атмасфера)
радыёхвалі, якія ўтвараюцца ў выніку электрычных разрадаў у атмасферы Зямлі.
атмо́метр
(ад
прыбор для вымярэння хуткасці выпарэння вады.
ато́л
(
каралавы востраў у форме суцэльнага ці разарванага кольца.
ато́са
(
цяж з тоўстага дроту ад аглоблі да пярэдняй восі для выраўноўвання ходу калёс.
атраге́на
(
кустовая расліна
атракта́нты
(ад
прыродныя або сінтэтычныя рэчывы, якія прывабліваюць жывёл, асабліва насякомых (
атракцыён
(
1) захапляльны нумар цыркавой або эстраднай праграмы;
2) назва забаў у месцах масавых гулянняў (карусель, арэлі і
атра́кцыя
(
1) пачуццё прыхільнасці аднаго чалавека да другога;
2) адхіленні магнітнай стрэлкі пад уздзеяннем сілы прыцяжэння гор, пакладаў карысных выкапняў і іншых значных мас.
атра́мант
(
атрапі́н
[ад
алкалоід, які змяшчаецца ў беладонне і іншых раслінах
атрафі́я
(
1) страта жыццяздольнасці якога
2)
атрыбу́т
(
1) неад’емная, пастаянная прымета, прыналежнасць чаго
2)
3)
атрыбуты́ўны
(ад атрыбут)
атрыбу́цыя
(
вызначэнне сапраўднасці, аўтэнтычнасці мастацкага твора, яго аўтара, месца і часу стварэння.
а́трый
(
памяшканне з верхнім святлом у старажытнарымскім жылым доме.
а́трыум
(
выпінанне покрываў каля трахейнай адтуліны ў насякомых.
атры́хіі
(ад а- +
бактэрыі, пазбаўленыя жгуцікаў.
а́трыхум
(
лістасцябловы мох
атрыя́льны
(ад
які мае адносіны да поласці, куды адкрываюцца жаберныя шчыліны ў ланцэтніка.
атрэзі́я
(ад а- +
адсутнасць або недаразвіццё прыродных адтулін у арганізме.
атрэпсі́я
(ад а- +
цяжкая форма разладу харчавання ў немаўлят.
атуні́т
атыдэ́я
(
сумчаты грыб
а́тык
(
сценка над карнізам, які завяршае збудаванне, найчасцей трыумфальную арку.
аты́пія
(ад а- + тып)
адсутнасць тыповых, характэрных рыс або асаблівасцей у пэўнай рэчы або з’явы; адхіленне ад нармальнага.
атыпо́вы
(ад а- + тып)
нетыповы, нехарактэрны.
атырэо́з
(ад а- +
прыроджанае або набытае выпадзенне функцыі шчытападобнай залозы.
аты́т
(ад
запаленне слізістай абалонкі вуха.
атыцы́зм
(
1) вытанчанасць і вобразнасць мовы, якія былі ўласцівы жыхарам Атыкі ў часы росквіту іх культуры;
2) кірунак у старажытнагрэчаскай літаратуры 1
атыцю́д
(
адна з асноўных пастаў у класічным танцы, пры якой раўнавага захоўваецца на адной назе, а другая нага ўзнята і адведзена назад у сагнутым становішчы.
аты́чны
(
які мае адносіны да атыцызму;
атыя́тр
(ад атыятрыя)
спецыяліст у галіне атыятрыі.
атыятры́я
(ад
раздзел отарыналарынгалогіі, які вывучае вушныя хваробы і іх лячэнне.
атэі́зм
(
нявер’е ў існаванне бога і іншых звышнатуральных сіл, адмаўленне рэлігіі.
атэі́ст
(
паслядоўнік атэізму.
атэка́ты
(
падатрад марскіх кнідарыяў, утвараюць кусцістыя калоніі на дне, водарасцях, палях.
атэла́на
(
від народнага імправізацыйнага тэатра ў Стараж. Рыме з пастаяннымі тыпамі-маскамі.
атэлекта́з
(ад
ападзенне лёгачнай тканкі пры адсутнасці ў альвеолах паветра.
атэ́лія
(
губавы базідыяльны грыб
атэ́ль, гатэ́ль
(
гасцініца (звычайна пры назвах зарубежных гасцініц).
атэлье́
(
1) майстэрня для пашыву адзення, абутку, рамонту бытавой тэхнікі;
2) майстэрня мастака, скульптара, фатографа;
3) павільён кінастудыі.
атэ́мпа
(
атэні́т, атуні́т
(ад
мінерал класа фасфатаў зялёнага, зеленавата-жоўтага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання урану.
атэнуа́цыя
(
штучнае стойкае аслабленне вірулентнасці патагенных мікраарганізмаў, якія захоўваюць здольнасць выклікаць імунітэт, выкарыстоўваюцца пры вырабе вакцын супраць туберкулёзу, воспы і
атэнэ́ум
(
1) першая вышэйшая навучальная ўстанова, адкрытая ў Стараж. Рыме ў 135 г.;
2) сярэдняя школа ў Францыі ў перыяд Вялікай французскай рэвалюцыі 1789 — 1794 г.
атэнюа́тар
(ад
прыбор, які дае магчымасць паніжаць электрычнае напружанне або магутнасць у пэўную колькасць разоў.
атэ́р
(
археалагічная культура сярэдняга палеаліту ў Паўн. Афрыцы (каля 30 — 19
атэрамато́з
(ад атэрома)
адкладанне ў артэрыях тлушчавай масы з крышталямі халестэрыну i солямі вапняку,
атэрасклеро́з
(ад
захворванне сардэчна-сасудзістай сістэмы, пры якім у артэрыях адкладваецца халестэрын і разрастаецца злучальная тканка, што пагаршае забеспячэнне крывёй органаў.
атэро́ма
(
кіста сальнай залозы скуры.
атэртра́л
(
рыбалоўная сетка, якая цягнецца за суднам на доўгім стальным тросе.
атэры́ны
(
род марскіх рыб атрада атэрынападобных; жывуць у Чорным, Азоўскім, Каспійскім, Міжземным морах, маюць прамысловае значэнне.
атэстава́ць
(
1) праводзіць атэстацыю 1;
2) даваць характарыстыку, ацэнку каму
атэста́т
(
1) афіцыйны дакумент аб заканчэнні навучальнай установы, прысваенні вучонага звання і
2) дакумент на права атрымання ваеннаслужачым грашовага, харчовага і іншага забеспячэння;
3) дакумент, які пацвярджае пародзістасць свойскай жывёлы.
атэста́цыя
(
1) вызначэнне афіцыйнай камісіяй кваліфікацыі, службовай адпаведнасці работніка пасадзе, якую ён займае;
2) водгук, характарыстыка, ацэнка, якая даецца каму
атэто́з
(
міжвольнае скарачэнне пальцавых мышцаў у сувязі з захворваннем галаўнога мозга.
атэ́я
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
ау́л
(
паселішча ў Сярэд. Азіі і на Паўн. Каўказе.
аўгі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў зеленавата-чорнага колеру са шкляным бляскам.
аўгу́р
(
1) старажытнарымскі жрэц, які тлумачыў волю багоў па шчабятанні і палёце птушак;
2)
аўгусці́нцы
(
члены каталіцкага ордэна, які быў заснаваны ў 13
аўдые́нцыя
(
афіцыйны прыём у высокапастаўленай асобы.
аўдыёвізуа́льны
(ад
заснаваны на адначасовым успрыманні слыхам і зрокам (
аўдыёграф
(ад
самапісны прыбор для вызначэння дакладнасці слыху.
аўдыёметр
(ад
прыбор для вызначэння вастрыні слыху.
аўдыён
(ад
адналямпавы радыёпрыёмнік, у якім электронная лямпа была дэтэктарам.
аўды́тар
(
1) вучань у некаторых навучальных установах, якога настаўнік прызначае для выслухоўвання ўрокаў іншых вучняў, 2) член царкоўнага суда ў Вялікім княстве Літоўскім, які выконваў функцыі следчага;
3) асоба або фірма, якая правярае стан гаспадарчай дзейнасці акцыянернай кампаніі на аснове кантракта, заключанага з кіраўніцтвам гэтай кампаніі.
аўдыто́рыя
(
1) памяшканне, прызначанае для чытання лекцый, дакладаў;
2) слухачы лекцыі, даклада.
аўдыфо́н
(ад
1) слыхавы апарат для асоб са слабым слыхам;
2) апарат для ўлоўлівання на адлегласці гукаў матораў самалётаў, якія набліжаюцца.
аўдыяло́гія
(ад
раздзел медыцыны, які вывучае стан слыху, яго парушэнні, а таксама метады дыягностыкі, прафілактыкі і лячэння гэтых парушэнняў.
аўдыяме́трыя
(ад
вымярэнне вастрыні слыху.
аўксано́метр
(ад
прыбор для вызначэння прыросту раслін у даўжыню.
аўксаспо́ра
(ад
спора палавога размнажэння ў дыятомавых водарасцяў.
аўксатро́фы
(ад
бактэрыі, грыбы, водарасці, якія ў выніку мутацыі страцілі здольнасць сінтэзаваць рэчывы, неабходныя для іх росту.
аўксахро́мы
(ад
рэчывы, якія паглыбляюць колер арганічных фарбавальнікаў і надаюць ім фарбавальныя ўласцівасці.
аўксі́ны
(ад гр aukso = павялічваю)
група фітагармонаў, якія стымулююць рост раслін.
аўку́ба
(
вечназялёная кустовая расліна
аўкцыён
(
публічны продаж, пры якім пакупніком становіцца той, хто дае за рэч найбольшую суму.
аўлазі́ра
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
аўлакаге́н
(ад.
лінейна-выцягнутая ўпадзіна павышанай рухомасці, абмежаваная вялікімі разломамі, якія рассякаюць фундамент платформы (
аўлако́мніум
(
лістасцябловы мох
аўло́с
(
духавы інструмент, падобны да флейты, які быў пашыраны ў Стараж. Грэцыі, Стараж. Рыме і краінах Міжземнамор’я.
а́ўра
(
1) стан, які папярэднічае прыпадкам эпілепсіі, істэрыі, мігрэні, 2) асаблівая атмасфера, настрой, клімат, якія ўтвараюцца вакол асоб або рэчаў, нібыта выпраменьваючыся імі;
3) біяэнергетычная абалонка жывых істот.
аўра́л
(
1) тэрміновая работа на судне, у якой удзельнічае ўся каманда;
2)
аўра́н
(
травяністая расліна сям залознікавых з вузкім лісцем і адзіночнымі белымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах на заліўных лугах.
аўро́ра
(
паэтычная назва ранішняй зары, золаку.
аўры́кула
(
1) мочка вуха; вушная ракавіна;
2) дэкаратыўная расліна, адзін з відаў прымулы.
аўрыкуля́рны
(ад аўрыкула)
вушны.
аўрыкуля́рыя
(
базідыяльны грыб
аўрыпігме́нт
(ад
мінерал класа сульфідаў залаціста-жоўтага колеру з алмазным бляскам.
аўрыска́льпій
(
недасканалы грыб
аўрэабазі́дый
(
недасканалы грыб
аўрэаміцы́н
(ад
лекавы прэпарат, антыбіётык, які прымяняюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі і
аўскульта́цыя
(
метад даследавання хворых выслухоўваннем гукавых з’яў, якія ўзнікаюць пры рабоце ўнутраных органаў (лёгкіх, сэрца).
аўсла́ут
(
аўспі́цыі
(
1) варажба ў старажытных рымлян па палёце і крыках птушак, па нябесных з’явах; выконвалася аўгурамі (
2)
аўстралапітэ́к
(ад
вымерлая чалавекападобная малпа, якая жыла ў пачатку чацвярцічнага перыяду.
аўстрало́рп
[ад
мяса-яечная парода курэй, выведзеная ў Аўстраліі на аснове арпінгтонаў.
аўстра́льны
(
паўднёвы.
аўстэні́т
[ад
структурная частка жалеза-вугляводзістых сплаваў, цвёрды раствор вугляроду або легіравальных элементаў у гамажалезе.
аўт
(
1) становішча ў спартыўных гульнях, калі мяч або шайба выходзіць за межы спартыўнай пляцоўкі;
2)каманда суддзі на рынгу, якая азначае, што баксёр у накаўце.
а́ўта
(
разнавіднасць рэлігійных драматычных прадстаўленняў у сярэдневяковай Іспаніі і Партугаліі.
аўта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «аўтаматычны», «аўтамабільны», «свой, уласны, сама-».
аўтааксіда́цыя
(ад аўта- + аксідацыя)
самачыннае акісленне рэчываў пры невысокай тэмпературы без уплыву каталізатара.
аўтаалергі́я
(ад аўта- + алергія)
павышаная адчувальнасць арганізма да ўласных бялкоў і клетак тканак, якія набылі ўласцівасці алергенаў.
аўтаама́тар
(ад аўта- + аматар)
вадзіцель аўтамабіля, які мае пасведчанне шафёра-аматара.
аўтаапера́тар
(ад аўта- + аператар)
прыстасаванне для аўтаматычнага рэгулявання вытворчых працэсаў і кіравання імі.
аўтаба́за
(ад аўта- + база)
транспартнае прадпрыемства па арганізацыі перавозак на аўтамабілях, а таксама месца стаянкі і рамонту аўтамабіляў.
аўтабіягра́фія
(ад аўта- + біяграфія)
апісанне свайго жыцця.
аўтаблакіро́ўка
(ад аўта- + блакіроўка)
1) сістэма аўтаматычнай сігналізацыі для рэгулявання руху паяздоў, 2) аўтаматычнае змяненне рэжыму работы тэхнічнага аб’екта (машыны, апарата і
аўтавакза́л
(ад аўта- + вакзал)
вакзал міжгародніх аўтобусных зносін.
аўтавакцы́на
(ад аўта- + вакцына)
лекавая вакцына, прыгатаваная з мікробаў, якія ўзяты з арганізма таго хворага, для лячэння якога яна выкарыстоўваецца.
аўтага́мія
(ад аўта- + -гамія)
самаапыленне і самаапладненне кветкавых раслін, а таксама самаапладненне некаторых аднаклетачных арганізмаў.
аўтагара́ж
(ад аўта- + гараж)
тое, што і гараж.
аўтагематэрапі́я
(ад аўта + гематэрапія)
выкарыстанне з лекавай мэтай крыві самога хворага.
аўтаге́н
(
спосаб рэзання і зваркі металаў пры дапамозе струменю кіслароду.
аўтагене́з
(ад аўта- + -генез)
агульная назва кірункаў у эвалюцыйным вучэнні, якія разглядаюць гістарычнае развіццё жывой прыроды як працэс, што адбываецца незалежна ад умоў існавання толькі пад уздзеяннем унутраных, нематэрыяльных фактараў (
аўтагенера́тар
(ад аўта- + генератар)
генератар, які выпрацоўвае электрычныя (электрамагнітныя) ваганні ў выніку падачы часткі пераменнага напружання па ланцугу адваротнай сувязі.
аўтаге́нны
(
1)
2) які развіўся самастойна;
аўтагіпно́з
(ад аўта- + гіпноз)
гіпнатычны стан, выкліканы самаўнушэннем, у процілегласць гетэрагіпнозу, выкліканаму ўздзеяннем іншага чалавека; адзін з прыёмаў у аўтагеннай трэніроўцы.
аўтаго́нія
(ад аўта- + -гонія)
тэорыя ўзнікнення жыцця з неарганічнай матэрыі.
аўтагравю́ра
(ад аўта- + гравюра)
гравюра, адціснутая з дошкі, гравіраванай самім аўтарам малюнка.
аўтагра́фія
(ад аўта- + -графія)
спосаб падрыхтоўкі літаграфскай друкарскай формы, пры якім малюнак, выкананы аўтарам-мастаком на паперы, пераносяць на літаграфскі камень або цынкавую пласцінку.
аўтагрэ́йдэр
(ад аўта- + грэйдэр)
самаходны грэйдэр.
аўтадафэ́
(
публічнае спальванне ерэтыкоў і ерэтычных кніг па прысуду інквізіцыі ў сярэднія вякі.
аўтадзі́н
(ад аўта- +
1) машына для пераўтварэння сілы пераменнага току ў сілу пастаяннага току;
2) радыёпрыёмнік з дадатнай зваротнай сувяззю для прыёму тэлеграфных сігналаў і прывядзення ў дзеянне аўтаматычных прыстасаванняў.
аўтадро́м
(ад aÿma- + -дром)
спецыяльна абсталяваная тэрыторыя для аўтамабільных спаборніцтваў і выпрабавання аўтамабіляў.
аўтадрызі́на
(ад aÿma- + дрызіна)
самаходная дрызіна.
аўтадыда́кт
(
самавучка.
аўтадыспе́тчар
(ад аўта- + дыспетчар)
комплексная сістэма, якая забяспечвае аўтаматычнае кіраванне аб’ектам.
аўтажы́р
(
устарэлы лятальны апарат, папярэднік верталёта.
аўтаінспе́ктар
(ад аўта- + інспектар)
службовая асоба, якая сочыць за правільнасцю аўтамабільнага руху на дарогах.
аўтаінспе́кцыя
(ад аўта- + інспекцыя)
нагляд за правільнасцю аўтамабільнага руху, а таксама дзяржаўны орган, які ажыццяўляе гэты нагляд.
аўтаінтаксіка́цыя
(ад аўта- + інтаксікацыя)
атручванне арганізма шкоднымі рэчывамі, што ўтварыліся ў ім; самаатручванне.
аўтаінфе́кцыя
(ад аўта- + інфекцыя)
самазаражэнне арганізма мікробамі, якія захаваліся ў ім пасля папярэдняй хваробы.
аўтакаліма́тар
(ад аўта- + каліматар)
аптычны прыбор для дакладных вуглавых вымярэнняў.
аўтакаліма́цыя
(ад аўта- + калімацыя)
напрамак светлавых прамянёў, пры якім яны, выходзячы з каліматара паралельным пучком, адбіваюцца ад плоскага люстэрка і праходзяць аптычную сістэму ў зваротным напрамку.
аўтакало́на
(ад аўта- + калона)
1) група аўтамабіляў, якія рухаюцца выцягнутай лініяй адзін за адным;
2) прадпрыемства аўтатранспарту.
аўтака́ры
(ад аўта- +
самаходны вазок для перавозкі грузаў, багажу.
аўтаката́ліз
(ад аўта- + каталіз)
паскарэнне хімічнай рэакцыі адным з яе прадуктаў, які выконвае ролю каталізатара.
аўтакефа́лія
(ад аўта- +
незалежная, самакіравальная праваслаўная царква.
аўтакла́ў
(ад. аўта- +
герметычная пасудзіна, прызначаная для награвання чаго
аўтаклу́б
(ад аўта- + клуб)
1) аб’яднанне спартсменаў і аматараў аўтамабільнага спорту;
2) абсталяваны радыёвузлом, кінаўстаноўкай аўтобус.
аўтако́д
(ад аўта- + код)
мова праграмавання, арыентаваная на канкрэтную электронна-вылічальную машыну.
аўтакра́ма
(ад аўта- + крама)
аўтобус, прыстасаваны пад пераезны магазін.
аўтакра́н
(ад аўта- + кран)
самаходны грузападымальны кран.
аўтакра́т
(
правіцель з неабмежаванай уладай; манарх, самадзержац.
аўтакра́тар
(
частка тытула візантыйскага імператара (поўны тытул — васілеўс і аўтакратар рамеяў).
аўтакра́тыя
(
форма кіравання, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная ўлада ў дзяржаве; манархія, самадзяржаўе.
аўталітагра́фія
(ад аўта- + літаграфія)
літаграфія з малюнка, якую выканаў на камені сам аўтар.
аўтало́гія
(ад аўта- + -логія)
аўтамабілі́зм
(ад аўтамабіль)
аўтамабільная справа; аўтамабільны спорт.
аўтамабі́ль
(ад аўта- +
машына з рухавіком унутранага згарання для перавозкі пасажыраў, грузаў па бязрэйкавых дарогах (
аўтамагістра́ль
(ад аўта- + магістраль)
шырокая, з палепшаным пакрыццём шаша для масавага хуткага аўтамабільнага руху.
аўтамадэлі́зм
(ад аўтамадэль)
канструяванне і выраб аўтамадэляў з тэхнічнай або спартыўнай мэтай.
аўтамарфі́зм
(ад аўта- + -марфізм)
аўтама́т
(
1) апарат, машына, якая выконвае работу па зададзенай праграме без непасрэднага ўдзелу чалавека;
2) від ручной скарастрэльнай зброі.
аўтамато́рны
(ад аўта- + матор)
які мае адносіны да аўтамабільных матораў, іх канструявання і вытворчасці.
аўтаматры́са
(
чыгуначны пасажырскі або службовы вагон з уласным рухавіком.
аўтаматыза́цыя
(ад
прымяненне тэхнічных сродкаў, эканамічна-матэматычных метадаў і сістэм кіравання для замены чалавека ў працэсе вытворчасці.
аўтаматы́зм
(
1)
2)
аўтама́тыка
(ад
1) сукупнасць механізмаў і прыстасаванняў, якія дзейнічаюць без непасрэднага ўдзелу чалавека;
2) галіна навукі і тэхнікі, якая распрацоўвае метады і сродкі аўтаматызацыі вытворчых працэсаў.
аўтаматы́чны
(ад
1) які дзейнічае з дапамогай аўтамата, 2)
аўтамашы́на
(ад аўта- + машына)
тое, што і аўтамабіль.
аўтамашыні́ст
(ад аўта- + машыніст)
аўтаматычнае прыстасаванне, якое выконвае функцыі машыніста поезда.
аўтаметамарфі́зм
(ад аўта- + метамарфізм)
змена магматычнай горнай пароды пад уплывам рэчываў, якія выдзяляюцца ў час яе ахаладжэння.
аўтаме́трыя аўтаметры́я
(ад аўта- + метрыя)
раздзел метралогіі, які вывучае тэарэтычныя асновы праектавання аўтаматычных вымяральных і кантрольных прыбораў і вымяральных інфармацыйных сістэм.
аўтамеханахо́рыя
(ад аўта- + механахорыя)
спосаб распаўсюджання насення самой раслінай.
аўтамі́ксіс
(ад аўта- + -міксіс)
зліццё палавых клетак, якія належаць адной і той жа асобіне (пашырана сярод прасцейшых, грыбоў, водарасцей).
аўтамо́рфны
(ад аўта- + -морфны);
аўтамотадро́м
(ад аўта- + мотадром)
спецыяльна абсталяваная тэрыторыя для спаборніцтваў і выпрабавання аўтамабіляў і матацыклаў.
аўтамотаклу́б
(ад аўта- + мота- + клуб)
грамадская арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў і аматараў аўтамабільнага і матацыклетнага спорту.
аўтамоталатарэ́я
(ад аўта- + мота- + латарэя)
латарэя, у якой разыгрываюцца аўтамабілі, матацыклы і
аўтамотаспо́рт
(ад аўта- + мота- + спорт)
аўтамабільны і матацыклетны спорт.
аўтамутаге́ны
(ад аўта- + мутагены)
рэчывы, якія ўтвараюцца ў жывёльных і раслінных клетках у працэсе жыццядзейнасці і выклікаюць спадчынныя змены.
аўтанаміза́цыя
(ад аўтаномія)
наданне якой
аўтанамі́ст
(ад аўтаномія)
прыхільнік аўтаноміі 1.
аўтанеўры́я
(ад аўта- +
нармальнае ў адрозненне ад хіястанеўрыі становішча нервовых ствалоў у бруханогіх малюскаў.
аўтані́м
(ад аўта- +
сапраўднае імя аўтара, які піша пад псеўданімам.
аўтано́мія
(
1) права насельніцтва якой
2) вызначальнасць якой
аўтано́мны
(
1) які карыстаецца аўтаноміяй 1, мае аўтаномію;
2) які дзейнічае самастойна (
аўтапавільён
(ад аўта- + павільён)
лёгкі будынак на аўтобусных прыпынках для кароткачасовага знаходжання пасажыраў.
аўтапаліго́н
(ад аўта- + палігон)
спецыяльна абсталяваны ўчастак мясцовасці для выпрабаванняў аўтамабіляў.
аўтапа́рк
(ад аўта- + парк)
месца стаянкі, тэхнічнага абслугоўвання і рамонту аўтамабіляў, а таксама наяўны склад аўтамабільнай тэхнікі.
аўтапартрэ́т
(ад аўта- + партрэт)
партрэт мастака, скульптара, выкананы ім самім.
аўтапіло́т
(ад аўта- + пілот)
прыстасаванне для аўтаматычнага кіравання лятальным апаратам.
аўтапла́стыка
(ад аўта- + -пастыка)
перасаджванне хвораму яго ўласнай тканкі для аднаўлення цэласнасці, формы і функцыі органа (
аўтапнеўмато́ліз
(ад аўта + пнеўматоліз)
утварэнне ў выніку крышталізацыі магматычнай пароды новых мінералаў.
аўтаполіплаіды́я
(ад аўта + поліплаідыя)
кратнае павелічэнне колькасці набораў храмасом у клетках раслін, радзей жывёл аднаго і таго ж віду.
а́ўтар
(
стваральнік літаратурнага або іншага мастацкага твора, навуковай працы, праекта, вынаходства і
аўтарадыягра́ма
(ад аўта + радыяграма)
фатаграфічны здымак, атрыманы пры дапамозе аўтарадыяграфіі.
аўтарадыягра́фія
(ад аўта + радыяграфія)
метад рэгістрацыі размеркавання радыеактыўных рэчываў у аб’екце пры дапамозе накладвання на аб’ект адчувальнай да радыеактыўнага выпрамянення плёнкі.
аўтара́лі
(ад аўта- + ралі)
тое, што і ралі.
аўтарамо́нтны
(ад аўта- + рамонт)
які мае адносіны да рамонту аўтамабіляў.
аўтарата́цыя
(ад аўта- + ратацыя)
самапаварочванне самалёта вакол падоўжнай восі; гэтай з’явай тлумачыцца штопар самалёта.
аўтаркі́я
(
палітыка эканамічнага адасаблення краіны або асобных яе рэгіёнаў ад эканомікі іншых дзяржаў ці астатніх рэгіёнаў з мэтай стварэння замкнутай гаспадаркі.
аўтарызава́ны
(ад аўтарызаваць)
зроблены са згоды аўтара, адобраны ім (пра пераклад твора).
аўтарызава́ць
(
даваць згоду на пераклад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора.
аўтарыза́цыя
(
выражэнне аўтарам згоды на пераклад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора.
аўтарыта́рны
(
1) заснаваны на безагаворачным падпарадкаванні ўладзе (
2) які імкнецца ўмацаваць сваю ўладу.
аўтарытары́зм
(
антыдэмакратычная сістэма палітычнага ўладарання, якая характарызуецца рэжымам асабістай улады, дыктатарскімі метадамі кіравання.
аўтарытэ́т
(
1) агульнапрызнанае значэнне, уплыў, якімі карыстаецца якая
2) асоба, якая карыстаецца ўсеагульнай павагай, прызнаннем, мае ўплыў.
аўтарытэ́тны
(ад аўтарытэт)
1) уплывовы, які заслугоўвае даверу;
2) які не дапускае пярэчанняў, уладны (пра тон, жэст, выгляд).
аўтарэгуля́тар
(ад аўта- + рэгулятар)
сукупнасць прыстасаванняў для аўтаматычнага (без удзелу чалавека) рэгулявання.
аўтарэгуля́цыя
(ад аўта- + рэгуляцыя)
цыклічны працэс аўтаматычнага падтрымлівання раўнамернага стану ў біялагічных сістэмах.
аўтарэпраду́кцыя
(ад аўта- + рэпрадукцыя)
тое, што і рэплікацыя.
аўтарэфера́т
(ад аўта- + рэферат)
кароткі выклад аўтарам сваёй навуковай працы (
аўтарэфрыжэра́тар
(ад аўта- + рэфрыжэратар)
аўтамабіль-рэфрыжэратар.
аўтасало́н
(ад аўта- + салон)
выстаўка (раздзел выстаўкі), дзе дэманструюцца новыя мадэлі аўтамабіляў.
аўтасератэрапі́я
(ад аўта + сератэрапія)
лячэнне інфекцыйных хвароб увядзеннем хворым сывараткі іх уласнай крыві.
аўтасі́н
[ад аўта- + сін(хронны)]
тое, што і сельсін.
аўтаскапі́я
(ад аўта- + -скапія)
агляд поласці гартані і дыхальных шляхоў без аптычных прыбораў (
аўтасо́мы
(ад аўта- + сома)
усе, акрамя палавых, храмасомы ў клетках раздзельнаполых жывёл і раслін.
аўтаспо́ры
(ад аўта- + споры)
апланаспоры ў некаторых хларакокавых водарасцей.
аўтаста́рт
(ад аўта- + старт)
узлёт планёра пры дапамозе самаходнай лябёдкі.
аўтасто́п
(ад аўта- + стоп)
1) прыстасаванне для аўтаматычнага спынення поезда пры падыходзе яго да закрытага пуцявога сігналу, калі машыніст яго не заўважыў;
2) сістэма арганізаванага выкарыстання турыстамі спадарожнага аўтатранспарту для праезду часткі шляху.
аўтастра́да
(
шырокая шаша, падзеленая на палосы, для масавага і хуткага аўтамабільнага руху.
аўтастылі́я
(ад аўта- +
тып сучлянення сківічнага апарата з восевым чэрапам (у хімерападобных, дваякадыхаючых, земнаводных, амніётаў).
аўтастэры́льнасць
(ад аўта- + стэрыльнасць)
няздольнасць пылку раслін прарастаць на рыльцы песціка сваёй кветкі, другіх кветак раслін таго ж сорту.
аўтасуге́стыя
(ад аўта- + сугестыя)
самаўплыў на псіхіку, самаўнушэнне.
аўтасэ́рвіс
(ад аўта- + сэрвіс)
тэхнічнае абслугоўванне аўтамабіляў індывідуальнага карыстання.
аўтатамі́я
(ад аўта- + -тамія)
здольнасць некаторых жывёл пры рэзкім раздражненні адкідваць часткі цела, якія потым узнаўляюцца (
аўтато́рмаз
(ад аўта- + тормаз)
тормаз, які аўтаматычна ўступае ў дзеянне пры разрыве поезда.
аўтатранспланта́цыя
(ад аўта- + трасплантацыя)
перасадка тканак або органаў на іншую частку цела таго самага арганізма (
аўтатрансфарма́тар
(ад аўта- + трансфарматар)
электрычны трансфарматар, у якога абмоткай ніжэйшага напружання з’яўляецца частка абмоткі вышэйшага напружання.
аўтатрансфу́зія
(ад аўта- + трансфузія)
пераліванне хвораму яго ўласнай крыві.
аўтатрапі́зм
(ад аўта- + трапізм)
здольнасць органаў раслін выпрамляцца пасля таго, як перастае дзейнічаць сіла, што выклікала выгін.
аўтатра́са
(ад аўта- + траса)
аўтамабільная траса, шаша.
аўтатро́н
(ад аўта- +
сістэма аўтаматычнага кантролю і рэгулявання дакладнай устаноўкі друкарскіх формаў пры друкаванні на ратацыйных машынах.
аўтатро́фны
(ад аўта- + -трофны);
аўтатро́фы
(ад аўта- + -трофы)
арганізмы, якія ствараюць неабходныя для свайго жыцця арганічныя рэчывы з неарганічных у працэсе фотасінтэзу або хемасінтэзу (
аўтатрэ́нінг
(ад аўта- + трэнінг)
спецыяльны трэніровачны рэжым, выпрацаваны пэўнай асобай; саматрэніроўка.
аўтатуры́зм
(ад аўта- + турызм)
турысцкія падарожжы на аўтамабілях.
аўтаты́пія
(ад аўта- + -тыпія)
паліграфічны спосаб узнаўлення паўтонавых і шматколерных адлюстраванняў (малюнкаў, фотаздымкаў) сродкамі высокага друку.
аўтафазіро́ўка
(ад аўта- + фаза)
аўтаматычнае падключэнне частаты абарочвання часціцы ў паскаральніку да частаты паскараючага электрычнага поля, якое забяспечвае паскарэнне электронаў, пратонаў і іншых зараджаных часціц.
аўтаферты́льнасць
(ад аўта- +
здольнасць раслін даваць пры самаапыленні нармальнае насенне.
аўтафілі́я
(ад аўта- + -філія)
аўтафрэта́ж
(ад аўта- +
змацненне гарматных ствалоў напрасоўваннем на іх кольцаў.
аўтахары́я
(ад аўта- + -харыя)
распаўсюджанне насення і спораў пры дапамозе прыстасаванняў самой расліны, без уздзеяння знешніх фактараў (
аўтахо́ры
(ад аўта- +
расліны, якія распаўсюджваюцца без уздзеяння знешніх фактараў.
аўтахро́м
(ад аўта- + хром)
фотапласцінка для каляровага здымка.
аўтахто́нны
(
які ўзнік, зарадзіўся на месцы сучаснага знаходжання (
аўтахто́ны
(
1) жывёлы або расліны, якія ўзніклі ў працэсе эвалюцыі ў той жа мясцовасці, у якой жывуць і зараз (
2) тое, што і абарыгены Г, 3) горныя пароды, выходныя матэрыялы якіх выніклі на месцы іх утварэння.
аўташту́рман
(ад аўта- + штурман)
авіяцыйны прыбор, які аўтаматычна запісвае каардынаты лятальнага апарата, накрэсліваючы яго шлях на карце.
аўтаэкало́гія, аўтэкало́гія
(ад аўта- + экалогія)
раздзел экалогіі, які вывучае прыстасавальнасць асобных відаў раслін і жывёл да ўмоў асяроддзя і спосабу жыцця віду (
аўтаэкспрэ́с
(ад аўта- + экспрэс)
аўтобус, які рухаецца па маршруце з павышанай хуткасцю, без прыпынкаў або з мінімальнай колькасцю іх.
аўтаэлектро́нны
(ад аўта + электрон);
аўтбо́рт
(
падвесны матор, часам і сама лодка з падвесным маторам.
аўтбры́дзінг
(
скрыжоўванне жывёл або раслін, якія не знаходзяцца ў роднасных адносінах (
аўто́бус
[ад аўта(мабіль) + (омні)бус]
мнагамесны пасажырскі аўтамабіль.
аўто́граф
(
1) аўтарскі рукапісны тэкст (
2) уласнаручны подпіс, надпіс.
аўто́л
[ад аўт(амабіль) + -ол]
нафтавае масла для змазкі аўтамабільных і трактарных рухавікоў.
аўто́ліз
(ад аўта- + -ліз)
самарастварэнне, распад тканак жывёльнага або расліннага арганізма пад уздзеяннем ферментаў, якія змяшчаюцца ў гэтых жа тканках.
аўто́псія
(
ускрыццё трупа для вызначэння прычын смерці.
аўтра́йт
(
простая тэрміновая валютная здзелка, якая прадугледжвае плацяжы па форвардным курсе ў строга вызначаны тэрмін.
аўтры́гер
(
1) лодка з вынаснымі ўключынамі для вёсел, а таксама самі вынасныя ўключыны;
2) дадатковая апора, якая засцерагае ад перакульвання перасовачнае ўстройства,
аўтса́йдэр
(
1) каманда або спартсмен, якія займаюць апошняе месца ў спаборніцтве;
2) прадпрыемства або кампанія, якая не ўваходзіць у манапалістычнае аб’яднанне.
аўтыге́нны
(
аўты́зм
(ад
хваравіты стан псіхікі чалавека, які характарызуецца паглыбленнем ва ўласныя ўнутраныя перажыванні, імкненнем адасобіцца ад знешняга свету і паступовым адрывам ад рэальнай дзейнасці.
аўтэкало́гія
аўтэ́нтык
(
арыгінал, не копія.
аўтэнты́чны
(
дакладны, адпаведны арыгіналу (
афагі́я
(ад а- + -фагія)
адсутнасць харчавання, характэрная для многіх дарослых насякомых (аваднёў, жукоў-дрывасекаў, некаторых матылькоў) у неспрыяльныя сезоны года, калі яны існуюць за кошт назапашаных у лічыначнай фазе энергетычных рэсурсаў.
афа́зія
(
поўная ці частковая страта мовы ў выніку пашкоджання моўных цэнтраў галаўнога мозга.
афазмі́ды
(
тое, што і адэнафарэі.
афа́кія
(ад а- +
адсутнасць крышталіка ў воку.
афанамі́цэс
(
ніжэйшы грыб
афанатэ́цэ
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
афанахе́тэ
(
ніткаватая зялёная водарасць
афанізамено́н
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
афанізі́я
(ад
адзін з тыпаў знікнення органаў на працягу індывідуальнага развіцця арганізма,
афані́чны
(ад
бязгучны, сіплы.
афані́я
(
страта голасу ў сувязі з захворваннем гартані або паражэннем нервовай сістэмы.
афарты́ст
(ад афорт)
мастак-гравёр, спецыяліст па вырабе афортаў.
афары́зм
(
кароткае выразнае па форме і глыбокае па зместу выслоўе.
афарысты́чны
(
уласцівы афарызму, напоўнены афарызмамі (
афаты́чны
(ад а- +
звязаны з глыбіннай зонай марскіх і азёрных вадаёмаў, у якую не пранікае святло.
афе́кт
(
стан моцнага нервовага ўзрушэння і запальчывасці.
афектава́ць
(
паводзіць сябе ненатуральна, манерна.
афекта́цыя
(
штучная ўзрушанасць, перабольшанае і падкрэсленае выражэнне якога
афекты́ўны
(
павышана-эмацыянальны.
афе́лій
(ад
найбольш аддалены ад Сонца пункт арбіты планеты, каметы або штучнага спадарожніка (
афелі́нус
(
паразітычнае насякомае атрада перапончатакрылых, пашыранае ў Паўд. Амерыцы, якое выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднікам яблыні крывяной тлёй.
афе́ра
(
нядобрасумленнае, махлярскае прадпрымальніцтва з мэтай нажывы; сумніўная здзелка.
афе́рта
(
прапанова адной асобы другой асобе заключыць здзелку з дакладным пералікам усіх яе ўмоў.
аферто́рый
(
каталіцкае песнапенне, якое выконваецца ў час абраду прынашэння і асвячэння дароў.
аферы́ст
(ад афера)
той, хто займаецца аферамі; нядобрасумленны дзялок.
аферэ́нт
(
асоба, якая выступае з афертай.
аферэнта́цыя
(ад
перадача нервовага ўзбуджэння ад перыферыйных чуллівых нейронаў у цэнтральныя.
аферэ́нтны
(
афідыі́ды
(
сямейства паразітычных перапончатакрылых; выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе з тлямі.
афідэ́віт
(
пісьмовае паказанне пад прысягай у англасаксонскім праве.
афікальцы́т
(ад
метамарфічная горная парода, разнавіднасць мармуру.
афіклеі́д
(ад
духавы музычны інструмент, які выглядам нагадвае змяю.
а́фікс
(
афілі́я
(ад а- + -філія)
адсутнасць лістоў у раслін, звычайна ў выніку рэдукцыі 2,
афілія́цыя
(ад
афіна́ж
(
ачышчэнне ад прымесей золата, плаціны, серабра.
афіна́цыя
(ад
папярэдняе ачышчэнне цукру-пяску ад пабочных дамешак перад рафінацыяй.
афіне́рны
(
афіні́раваць
(
рабіць афінацыю.
афі́нны
(
сумежны, суседні;
афіно́граф
(ад
прыбор для вычэрчвання плоскай фігуры, якая атрымліваецца з зададзенай фігуры ў выніку афінных пераўтварэнняў.
афірма́цыя
(
пацвярджэнне, запэўненне.
афіу́ры
(ад
клас беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых; пашыраны пераважна ў трапічных морах.
афіцы́ды
(ад
хімічныя рэчывы для знішчэння тлі.
афіцыёз
(
газета, часопіс, бюлетэнь або іншае друкаванае выданне, якое фармальна не з’яўляецца органам урада, але выражае яго палітыку.
афіцыёзны
(
які фармальна не звязаны з урадам, але на справе праводзіць яго погляды (
афіцы́йны
афіцыя́л
(
1) чыноўнік, які загадваў урадавай канцылярыяй у Стараж. Рыме;
2) службовая асоба пры епіскапе, якая ў сярэдневяковы перыяд выконвала царкоўна-судовыя функцыі.
афіцыя́льны, афіцы́йны
(
1) урадавы, службовы (
2) зроблены па ўстаноўленай форме з захаваннем усіх фармальнасцей (
3) падкрэслена стрыманы (
афіцыя́нт
(
работнік рэстарана, кавярні, сталовай, які падае стравы наведвальнікам.
афіцэ́р
(
асоба каманднага саставу арміі і флоту, а таксама міліцыі і паліцыі (ад малодшага лейтэнанта да палкоўніка ўключна).
афі́ша
(
аб’ява аб спектаклі, канцэрце, лекцыі, якая вывешваецца на відным месцы.
афішы́раваць
(
выстаўляць напаказ, падкрэсліваць што
афіябо́л
(
сумчаты грыб
афіялі́ты
(ад
асноўныя і асадачныя горныя пароды, якія трапляюцца разам.
афіяпаго́н
(
травяністая расліна
афіясеміён
(
рыба атрада карпазубых з вельмі прыгожай афарбоўкай, якая пашырана пераважна ў вадаёмах Афрыкі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
афіясто́ма
(
сумчаты грыб з
афіяха́ракс
(
рыба атрада карпападобных, якая жыве ў вадаёмах басейна ракі Параны; на Беларўсі гадуецца як акварыумная.
афіяцы́тыум
(
аднаклетачная або каланіяльная жоўта-зялёная водарасць
афо́рт
(
від гравюры на метале, атрыманай траўленнем азотнай кіслатой папярэдне нанесенага на ім малюнка, а таксама адбітак з такой гравюры.
афро́нт
(
афрыка́анс
(
бурская мова, адна з дзяржаўных моў Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, роднасная галандскай мове.
афрыка́та
(
афса́йд
(
становішча па-за гульнёй у футболе, хакеі і
афсе́т
(
спосаб друку, пры якім фарба перадаецца з друкарскай формы на гумавую паверхню, азяе на паперу.
афсе́тны
(ад афсет);
афтальма-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «вочны», «хвароба вачэй».
афтальмадынамаме́трыя
(ад афтальма- + дынамаметрыя)
вымярэнне артэрыяльнага ціску ў сасудах сеткаватай абалонкі вока пры дапамозе спецыяльнага прыбора.
афтальмало́гія
(ад афтальма- + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае хваробы вачэй і распрацоўвае метады іх лячэння.
афтальмаме́трыя
(ад афтальма- + -метрыя)
вымярэнне скрыўленняў аптычнай паверхні вока пры дапамозе афтальмометра.
афтальмаплегі́я
(ад афтальма- +
адначасовы параліч усіх чэрапнамазгавых нерваў, якія інервуць вочныя мышцы.
афтальмарэа́кцыя
(ад афтальма- + рэакцыя)
метад дыягностыкі сапу, туберкулёзу, бруцэлёзу ў жывёл: у адказ на ўвядзенне ў кан’юнктыву вока спецыяльнага антыгену ў ёй развіваецца характэрны запаленчы працэс.
афтальмаскапі́я
(ад афтальма- + -скапія)
метад даследавання вочнага дна чалавека пры дапамозе афтальмаскопа.
афтальмаско́п
(ад афтальма- + -скоп)
медыцынскі прыбор у выглядзе спецыяльнага люстэрка або аптычнай сістэмы для агляду дна вока.
афтальмі́я
(
захворванне вока, пераважна запаленчага характару.
афтальмо́лаг
(ад афтальма + -лаг)
спецыяліст у галіне афтальмалогіі.
афтальмо́метр
(ад афтальма- + - метр)
прыбор для вымярэння скрыўленняў аптычнай паверхні вока.
а́фты
(
круглыя ранкі на слізістай абалонцы рота, якія развіваюцца пры некаторых захворваннях.
афтэршо́кі
(
падземныя штуршкі, якія ідуць за землетрасеннем.
аф-шо́р
(
від кампаніі, якая створана або зарэгістравана на тэрыторыі замежнай, галоўным чынам невялікай дзяржавы, і карыстаецца падатковымі льготамі.
ахалі́я
(ад а- +
паталагічны стан, пры якім жоўць не паступае ў дванаццаціперсную кішку.
ахандры́т
(ад а- + хандрыт2)
каменны метэарыт, які не змяшчае характэрных для хандрыту круглых мінеральных утварэнняў.
ахатыні́ды
(
сямейства малюскаў, пашыранае ў трапічных і субтрапічных зонах; шкодзяць сельскагаспадарчым культурам, у прыватнасці пасевам цукровага трыснягу.
ахвя́ра
(
1) жывая істота або прадмет, прынесеныя як дар бажаству паводле абрадаў некаторых рэлігій;
2) добраахвотная ўступка, адмаўленне, адрачэнне на карысць чаго
3)
ахвярава́ць
(
1) добраахвотна аддаваць, прыносіць у дар што
2) адмаўляцца ад каго
ахілі́я
(ад а- +
адсутнасць салянай кіслаты і пепсіну ў страўнікавым соку.
ахіме́нес
(
травяністая расліна
ахіне́я
(
глупства, бязглуздзіца.
ахлакра́тыя
(ад
1) панаванне «натоўпу» ў старажытнагрэчаскіх вучэннях аб дзяржаве (Платон, Арыстоцель);
2) улада грамадска-палітычных груповак, якія апелююць да папулісцкіх настрояў у найбольш прымітыўных варыянтах.
а́хлія
(
ніжэйшы грыб
а́хмістр
(
адміністрацыйная пасада ў гаспадарках магнатаў і шляхты ў сярэдневяковай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім; кіраўнік панскага двара.
ахмістры́ня
(ад ахмістр)
ахнантэ́с
(
аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць
ахолепла́змы
(
сямейства мікраарганізмаў класа мікаплазмаў, якія пашыраны ў сцёкавых водах, глебе.
ахондрапла́зія ахондраплазі́я
(ад а- +
прыроджанае адставанне ў росце касцей канечнасцей пры нармальным росце тулава, шыі і галавы.
ахрале́хія
(
накіпны сумчаты лішайнік
ахрама́т
(
аб’ектыў, у якім выпраўлена храматычная аберацыя, як у біноклях, аптычных прыцэлах і
ахраматапсі́я
(ад
недахоп зроку, які заключаецца ў няздольнасці адрозніваць колеры (
ахраматы́зм
(ад
здольнасць аптычнай сістэмы не раскладаць светлавога праменя на састаўныя колеры пры пераламленні.
ахраматы́чны
(
бясколерны, неафарбаваны.
ахрамаці́н
(ад а- + храмацін)
рэчыва ядра жывёльнай і расліннай клеткі, якое слаба афарбоўваецца пры гісталагічнай апрацоўцы (
ахрамі́я
(ад а- + -храмія)
прыроджанае або набытае абясколерванне скуры,
ахрапсо́ра
(
базідыяльны грыб
ахтэрлю́к
(
люк для загрузкі судна, а таксама памяшканне ў труме судна для захоўвання правіянту ў бочках або цыстэрнах.
ахтэрпі́к
(
крайні адсек кармавога трума на судне, дзе змяшчаюць баласт, каб пазбегнуць дыферэнта судна.
ахтэрштэ́вень
(
ніжняя кармавая частка судна, якая з’яўляецца прадаўжэннем кіля 1.
ацыдафілі́н
(ад
малако, сквашанае з дапамогай асобых бактэрый.
ацыдафі́лія ацыдафілі́я
(ад
здольнасць клетак і тканак жывёлы або расліны афарбоўвацца кіслымі фарбавальнікамі (
ацыдафі́льны
(ад
ацыдафо́бны
(ад
ацыдо́з
(ад
намнажэнне ў крыві і тканках арганізма адмоўна зараджаных часцінак (аніёнаў) кіслот (
ацыдыме́трыя
(ад
метад вызначэння колькасці кіслаты ў растворах.
ацыклі́чны
(ад а- + цыклічны)
тое, што і аліфатычны.
ацыклі́я
(ад а- +
размнажэнне выключна ў форме партэнагенезу, якое сустракаецца ў некаторых відаў галініставусых ракаў.
ацылава́ць
(ад.
замяшчаць атамы вадароду ў арганічных злучэннях дапаўняльнікам карбонавай кіслаты.
а́цынус
(
1) канцавы сакраторны аддзел альвеалярнай залозы;
2) першасная структурная адзінка лёгкага, якая складаецца з альвеалярных ходаў з альвеоламі 2.
ацэло́т
(
вялікая дзікая кошка, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы.
ацэля́рыя
(
ніжэйшы грыб
ацэратэ́рый
(
вымерлы бязрогі насарог, які жыў у палеагене і неагене.
ацэт-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «воцатная кіслата».
ацэтальдэгі́д
(ад ацэт- + альдэгід)
арганічнае злучэнне, альдэгід воцатнай кіслаты, вадкасць, якая кіпіць пры 20°C; выкарыстоўваецца для вытворчасці воцатнай кіслаты, фармацэўтычных прэпаратаў.
ацэтамі́д
(ад ацэт- + амід)
арганічнае злучэнне, амід воцатнай кіслаты, цвёрды бясколерны крышталічны прадукт; выкарыстоўваецца як растваральнік, пры вытворчасці скуры, сукна, паперы.
ацэтанілі́д
(ад ацэт- + анілін)
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як гарачкапаніжальны лекавы сродак і ў сінтэзе фарбавальнікаў.
ацэтанітры́л
(ад ацэт- + нітрыл)
нітрыл воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік для многіх солей мінеральных кіслот.
ацэта́ты
(ад
група арганічных злучэнняў, солі і эфіры воцатнай кіслаты; солі выкарыстоўваюцца як каталізатары, эфіры — як растваральнікі.
ацэто́н
(ад
арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая з’яўляецца растваральнікам тлушчаў, смол і выкарыстоўваецца ў вытворчасці лакаў, выбуховых рэчываў, штучнага шоўку.
ацэты́л
(ад
аднавалентны кіслотны радыкал 2, які паходзіць ад воцатнай кіслаты.
ацэтыле́н
(ад ацэт- +
арганічнае злучэнне, бясколерны гаручы газ, які складаецца з вугляроду і вадароду і разам з паветрам утварае выбуховыя сумесі; выкарыстоўваецца для зваркі металаў, атрымання многіх важных сінтэтычных палімераў.
ацэтылсаліцы́лавы
(ад ацэтыл + саліцылавы);
ацэтылхалі́н
(ад ацэтыл + халін)
арганічнае злучэнне, воцатнакіслы эфір халіну, бясколерны крышталічны прадукт, выкарыстоўваецца ў медыцыне як медыятар 3.
ацэтылхлары́д
(ад ацэтыл + хларыд)
хлорысты ацэтыл, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам.
ацэтылцэлюло́за
(ад ацэтыл + цэлюлоза)
воцатнакіслы эфір цэлюлозы, белая аморфная маса; выкарыстоўваецца для вырабу штучнага валакна, вогнетрывалай кінаплёнкі, лакаў.
ацэфалі́я
(ад
прыроджаная адсутнасць галавы ў плода ў выніку анамаліі развіцця.
ашу́г
(
народны паэт-спявак і музыкант у каўказскіх народаў.
ашэ́ль
(
археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, Афрыцы і Азіі.
аэ́ды
(
песняры, якія ў пачатковы перыяд развіцця старажытнагрэчаскай літаратуры складалі і выконвалі песні пад акампанемент струннага інструмента.
аэра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «авіяцыйны», «паветраны».
аэрааты́т
(ад аэра- + атыт)
захворванне сярэдняга вуха, якое можа развівацца пры перападах бараметрычнага ціску.
аэрабіёз
(ад аэра- + -біёз)
жыццё ва ўмовах прысутнасці атмасфернага кіслароду.
аэрабіёнты
(ад аэра- + біёнты)
арганізмы, якія насяляюць сушу (
аэрабія́с аэрабі́яс
(ад аэра- +
сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць сушу (
аэрабіясфе́ра
(ад аэра- + біясфера)
прыземны слой атмасферы (да вышыні 6 — 7 км), у якім пастаянна прысутнічаюць жывыя арганізмы і дзе яны пры пэўных умовах здольныя нармальна жыць і размнажацца.
аэравакза́л
(ад аэра- + вакзал)
будынак для абслугоўвання пасажыраў паветранага транспарту.
аэравізуа́льны
(ад аэра- + візуальны)
звязаны з назіраннямі, якія праводзяцца з лятальных апаратаў.
аэрагеліятэрапі́я
(ад аэра + геліятэрапія)
лячэнне сонечнымі прамянямі і паветрам.
аэраге́нны
(ад аэра- + -генны)
аэрагра́фія
(ад аэра- + -графія)
спосаб нанясення фарбаў на паперу, тканіну і іншыя прадметы пры дапамозе аэрографа.
аэрадро́м
(ад аэра- + -дром)
месца стаянкі, узлёту, пасадкі і тэхнічнага абслугоўвання самалётаў.
аэрадына́міка
(ад аэра- + дынаміка)
раздзел аэрамеханікі, які вывучае супраціўленне паветра і газаў пры руху розных цел.
аэразо́ль
(ад аэра- + золі)
безліч найдрабнейшых часцінак якіх
аэразольтэрапі́я
(ад аэразолі + тэрапія)
удыханне аэразоляў лекавых рэчываў для прафілактыкі і лячэння захворванняў органаў дыхання.
аэраіонатэрапі́я
(ад аэра- + іонатэрапія)
лячэнне іанізаваным паветрам, якое змяшчае электрычна зараджаны аэразоль.
аэраіаніза́тар
(ад аэра- + іанізатар)
прыбор для іанізацыі паветра, які выкарыстоўваецца ў медыцыне.
аэракліматало́гія
(ад аэра + кліматалогія)
раздзел кліматалогіі, у якім вывучаюцца кліматычныя ўмовы свабоднай атмасферы — трапасферы і стратасферы.
аэраклу́б
(ад аэра- + клуб)
грамадская арганізацыя, якая займаецца прапагандай ведаў па паветраплаванні сярод насельніцтва.
аэралі́т
(ад аэра- + -літ)
каменны метэарыт.
аэралі́фт
(ад аэра- + ліфт)
тое, што і эрліфт.
аэрало́гія
(ад аэра- + логія)
раздзел метэаралогіі, які вывучае фізічныя і дынамічныя працэсы ў высокіх слаях атмасферы.
аэрало́цыя
(ад аэра- + лоцыя)
дакладнае апісанне раёна дзеяння авіяцыі або авіялініі, якое змяшчае звесткі пра клімат, ландшафт, арыенціры, аэрадромы.
аэрамагні́тны
(ад аэра- + магніт)
звязаны з вывучэннем магнітнага поля Зямлі пры дапамозе лятальных апаратаў (
аэрамагніто́метр
(ад аэра + магнітометр)
прыбор для даследавання магнітнага поля Зямлі з лятальнага апарата.
аэраме́тады
(ад аэра- + метад)
метады даследаванняў будовы зямной паверхні, верхняга слоя зямной кары, атмасферы, геаграфічнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў пры дапамозе лятальных апаратаў.
аэраме́трыя
(ад аэра- + метрыя)
спосабы вымярэння вагі і шчыльнасці газападобных цел.
аэрамеха́ніка
(ад аэра- + механіка)
раздзел механікі, які вывучае законы руху і адноснага спакою газаў і змешчаных у іх цел; падраздзяляецца на аэрадынаміку і аэрастатыку.
аэранавіга́цыя
(ад аэра- + навігацыя)
навука аб ваджэнні лятальных апаратаў па зададзеным курсе; паветраная навігацыя.
аэрана́ўт
(ад аэра- + -наўт)
паветраплавальнік.
аэрана́ўтыка
(ад аэра- + -наўтыка)
навука аб перамяшчэнні ў паветры на лятальных апаратах; лётная справа.
аэрано́мія
(ад аэра- + -номія)
навука аб атамных і малекулярных узаемадзеяннях у высокіх слаях атмасферы.
аэрапла́н
(
аэрапланкто́н
(ад аэра- + планктон)
сукупнасць умоўна хваробатворных і сапрафітных мікраарганізмаў у атмасферы.
аэрапо́ніка
(ад аэра- + -поніка)
вырошчванне раслін без глебы ў вільготным паветры (
аэрапо́рт
(ад аэра- + порт)
вялікі аэрадром разам са службовымі будынкамі, прыстасаваннямі, абсталяваннем.
аэра́рый
(ад
пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця паветраных ваннаў.
аэрасало́н
(ад аэра- + салон)
выстаўка, дзе дэманструюцца лятальныя апараты новых мадэляў.
аэрасаля́рый
(ад аэра- + салярый)
пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця сонечных і паветраных ваннаў.
аэрасінусі́т
(ад аэра- + сінусіт)
запаленне слізістай абалонкі прыдаткавых пазух носа пры перападах бараметрычнага ціску.
аэраста́т
(ад аэра- + -стат)
лятальны апарат, напоўнены лягчэйшым за паветра газам; паветраны шар.
аэраста́тыка
(ад аэра- + статыка)
раздзел аэрамеханікі, які вывучае законы раўнавагі паветра і газаў.
аэрасфе́ра
(ад аэра- + сфера)
сукупнасць наземнай атмасферы, глебавага і падглебавага паветра (падземнай трапасферы), адна з абалонак Зямлі.
аэратакса́цыя
(ад аэра- + таксацыя)
ацэнка лясоў пры дапамозе аэрафотаздымкі або вокамернай здымкі з самалёта ці верталёта.
аэрата́ксіс
(ад аэра- + таксісы)
перамяшчэнне мікраарганізмаў або рухомых клетак мнагаклетачных арганізмаў да крыніцы кіслароду або ад яе.
аэрата́нк
(ад аэра- + танк)
рэзервуар для ачысткі сцёкавых водаў прадзіманнем паветрам (
аэра́тар
(ад
машына для праветрывання парашковых рэчываў.
аэрато́п
(ад аэра- +
частка прыземнага слоя паветра, састаў і рэжым якога знаходзяцца пад уздзеяннем унутраных кампанентаў экасістэмы і знешніх атмасферных працэсаў.
аэрато́рыя
[ад аэра- + (тэры)торыя]
паветраная прастора над аэрадромам і прылеглай да яго мясцовасцю ў радыусе каля 50 км.
аэратрапі́зм
(ад аэра- +
роставыя рухі каранёў і сцёблаў раслін да крыніцы кіслароду.
аэратэрапі́я
(ад аэра- + тэрапія)
лячэнне паветрам (дазіраваныя паветраныя ванны, прабыванне на адкрытым паветры і
аэрафа́гія
(ад аэра- + -фагія)
глытанне паветра (звычайна ў час яды), залішняя колькасць якога расцягвае страўнік і можа быць прычынай розных недамаганняў.
аэрафатагра́фія
(ад аэра- + фатаграфія)
раздзел фатаграфіі, які ахоплівае тэорыю і практыку фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў, а таксама фотаздымак, атрыманы такім спосабам.
аэрафі́льтр
(ад аэра- + фільтр)
біялагічны фільтр для ачысткі сцёкавых водаў пры аэрацыі 2.
аэрафі́ты
(ад аэра- + -фіты)
расліны, якія атрымліваюць пажыўныя рэчывы толькі з паветра.
аэрафло́т
(ад аэра- + флот)
тое, што і авіяцыя 2.
аэрафо́бія
(аэра- + -фобія)
хваравітая боязь паветра і яго руху,
аэрафо́н
(ад аэра- + -фон)
духавы музычны інструмент, у якім крыніцай гуку з’яўляецца дрыжанне слупка паветра (
аэрафотаапара́т
(ад аэра- + фотаапарат)
прыбор для фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў.
аэрафотаграмме́трыя
(ад аэра- + фотаграмметрыя)
раздзел фотаграмметрыі, які распрацоўвае метады вызначэння формаў, памераў і становішча аб'ектаў на мясцовасці на аснове фотаздымкаў з лятальных апаратаў.
аэрафотатапагра́фія
(ад аэра- + фотатапаграфія)
раздзел тапаграфіі, якт распрацоўвае метады стварэння тапаграфічных карт па фотаздымках, што зроблены з лятальных апаратаў.
аэра́цыя
(
1) насычэнне паветрам, праветрыванне;
2) узбагачэнне вады паветрам праз аэрафільтр.
аэро́біка
(ад
праграма фізічнага аздараўлення на аснове фізічных практыкаванняў пераважна цыклічнага характару (хадзьба, бег, плаванне і
аэро́бус
(
транспартны самалёт для перавозкі пасажыраў на кароткія і сярэднія адлегласці.
аэро́бы
(ад
арганізмы, якія не здольныя жыць без свабоднага кіслароду (
аэро́граф
(ад аэра- + -граф)
прыбор для нанясення фарбы на паперу, тканіну і іншыя прадметы шляхам яе распылення сціснутым паветрам.
аэро́метр
(ад аэра- + -метр)
прыбор, пры дапамозе якога вымяраюць вагу і шчыльнасць газападобных цел.
аэро́н
(ад
1) лекавы процірвотны сродак, які ўжываецца пры марской і паветранай хваробах;
2) лёгкі сплаў алюмінію з меддзю, крэмніем, а часам з прымессю літыю; выкарыстоўваецца ў самалётабудаванні.
аэрэнхі́ма
(ад
тканка рыхлай будовы, характэрная для вадзяных або плаваючых па паверхні вады раслін.
эа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «ранні», «першапачатковы».
баа́
(
1) змяя
2) жаночы шаль з футра або пёраў,
бааба́б
(
гіганцкае дрэва
бабезіёзы
(ад бабезііды)
заразныя хваробы буйной рагатай жывёлы, коней, свіней, авечак і сабак, якія выклікаюцца бабезіідамі.
бабезіі́ды
(
сямейства паразітных прасцейшых атрада піраплазмідаў, кровапаразіты пераважна млекакормячых.
бабе́зія
(ад
прасцейшае
бабі́зм
(ад
грамадска-рэлігійны рух у Персіі ў 19
бабі́на
(
барабан або шпуля, на якія намотваюць пражу, ніткі, канаты, дрот, стужкі і
бабіру́са
(
парнакапытная жывёла
бабі́ты
[
металічныя сплавы на свінцовай або алавянай аснове з нізкім каэфіцыентам трэння; выкарыстоўваюцца для вырабу падшыпнікаў і рухомых частак машын.
бабуві́зм
[
філасофская тэорыя утапічна-камуністычнага кірунку, распрацаваная ў канцы 18
бабуві́сты
[фр babouvistes, ад G. Babeuf = прозвішча
прыхільнікі бабувізму.
бабуі́н
(
малпа роду павіянаў, якая водзіцца ў Афрыцы.
баво́ўна
(
1) кустовая або травяністая расліна
2) ватападобнае валакно гэтай расліны, з якога вырабляецца пража.
бага́ж
(
1) рэчы, упакаваныя для перавозкі поездам, самалётам, параходам, а таксама спосаб адпраўкі рэчаў асобна ад пасажыра;
2)
багара́
(ад
непаліўныя землі ў зонах арашальнага земляробства, а таксама пасевы на такіх землях.
багасо́з
(ад
прафесіянальнае захворванне лёгкіх у работнікаў, занятых апрацоўкай цукровага трыснягу.
багаты́р
(
1) казачны асілак, волат;
2)
багатэ́ль
(
невялікая музычная п’еса, пераважна для фартэпіяна.
багау́ды
(
удзельнікі паўстання супраць рымскага панавання ў Галіі і Паўн. Іспаніі ў 3—5
багдыха́н
(
баге́ма
(
1) асяроддзе матэрыяльна незабяспечанай інтэлігенцыі (мастакоў, артыстаў, музыкантаў, пісьменнікаў) з іх бязладным, легкадумным спосабам жыцця;
2) бязладны быт такога асяроддзя.
ба́гер
(
землясосны снарад, які выкарыстоўваецца пры паглыбленні дна вадаёмаў, капанні каналаў, здабыванні торфу з балота.
багерма́йстар
(
кіраўнік працы на багеры.
баге́т
(
разьбяная, па-мастацку аздобленая або пафарбаваная, драўляная планка, з якой робяць рамкі, карнізы.
ба́гі
(
адна- або двухмесны спартыўны аўтамабіль са здымным адкрытым кузавам і цвёрдай рамай, прызначаны для спаборніцтваў на перасечанай мясцовасці.
ба́гінг
(ад
1) падслухоўванне з дапамогай электронных сродкаў;
2) устройства мініяцюрных памераў для падслухоўвання, якое тайна манціруецца ў жыллі або адзенні; «жучок».
бада́мія
(
слізявік
бада́н
(
травяністая расліна
бадзя́н
(
1) вечназялёнае дрэва
2) травяністая расліна
бадмерэ́я
(
грашовая пазыка пад залог судна або грузу.
бадмінто́н
(
1) спартыўная гульня, у якой з дапамогай ракетак перакідваецца цераз сетку валан;
2) камплект прылад для такой гульні.
бадо́
[
літарадрукавальны тэлеграфны апарат, які дазваляе перадаваць па адным провадзе некалькі тэлеграм адначасова ў абодвух напрамках.
бадо́ні
[
друкарскі шрыфт, які вызначаецца мастацкасцю і выразнасцю малюнка.
бадру́ш
(
газанепранікальная плёнка, прыгатаваная з кішак жывёл, з якой рабілі газавыя балоны дырыжабляў.
бадэлеі́т
(ад
мінерал, двухвокіс цырконію, які з’яўляецца крыніцай для атрымання цырконію.
ба́за
(
1) апорная частка калоны ў збудаванні;
2) аснова, тое галоўнае, на чым грунтуецца, ствараецца што
3) апорны пункт, месца, дзе засяроджаны якія
4) склад тавараў, матэрыялаў;
5) адлегласць паміж восямі ў транспартных сродках;
6) паказчыкі, якія бяруцца за аснову, тыпавы варыянт, норму.
базаліёма
(ад
эпітэліяльная пухліна скуры чалавека і пазваночных жывёл.
база́ліі
(
палачкападобныя асноўныя элементы ўнутранага шкілета парных плаўніковых храстковых рыб.
база́льны
(
асноўны, якт адносіцца да асновы, размешчаны каля асновы або павернуты да яе (напр б-ае цельца).
база́льт
(
вулканічная горная парода цёмнага колеру, якая складаецца з плагіяклазу, аўгіту і часта алівіну; выкарыстоўваецца як матэрыял для будаўнічых і дарожных работ.
базані́т
(
горная парода чорнага колеру, якая мае базальтавы склад, апрача таго ўтрымлівае нефелін або лейцыт.
база́р
(
1) спецыяльна адведзенае месца для гандлю прадуктамі харчавання і таварамі шырокага ўжытку, а таксама сам гэты гандаль;
2) вялікі перадсвяточны або сезонны гандаль спецыяльнымі таварамі, звычайна на адкрытым месцы (
3)
базафілі́я
(ад
здольнасць клетак і тканак жывёлы або расліны афарбоўвацца асноўнымі фарбавальнікамі (
базафі́лы
(ад
адна з форм зярністых лейкацытаў (гранулацытаў), у цытаплазме якіх змяшчаюцца гранулы 2, што афарбоўваюцца асноўнымі фарбавальнікамі (
базафі́льны
(ад
базе́даў
[
базі́дыя
(
орган размнажэння ў базідыяміцэтаў, які складаецца звычайна з чатырох аднаклетачных спораў.
базідыя́льны
(
які забяспечаны базідыяй;
базідыяміцэ́ты
(
клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў базідыях, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, многія паразіты раслін.
базідыяспо́ра
(ад базідыя + спора)
спора палавога размнажэння базідыяльных грыбоў.
базілі́к
(
травяністая або кустовая расліна
базі́ліка базі́лі́ка
[
будынак (як правіла, касцёл) прамавугольнай формы з двума радамі калон унутры.
базі́лікі
(
зборнікі візантыйскага права, складзеныя каля 890 г.
базіпады́т
(ад
другі членік асноўнай часткі (протападыта) двухгаліністай канечнасці ракападобных.
базіпета́льны
(ад
накіраваны ад вершаліны да асновы (пра развіццё бакавых галінак або частак якога
ба́зіс
(
1) эканамічны лад грамадства ў пэўны перыяд яго развіцця;
2) розніца паміж цаной наяўнага тавару і тавару з пастаўкай на тэрмін;
3) аснова, база;
4) дакладна вымераная на мясцовасці лінія, па якой вызначаюць даўжыню іншых ліній і робяць вылічэнні;
5)
базіфіка́цыя
(ад
1) прыродны працэс узбагачэння горных парод;
2) працэс ператварэння кантынентальнай зямной кары ў акіянічную.
базо́ны
[ад
1) элементарныя часціцы з цэлалікавым спінам;
2) элементарныя ўзбуджэнні ў слабаўзбуджальнай мікраскапічнай сістэме.
базу́ка
(
лёгкая супрацьтанкавая безадкатная гармата, якую абслугоўвае адзін чалавек.
базу́на
(
кашубскі народны музычны інструмент у выглядзе доўгай трубы.
базылья́не
(
каталіцкія манахі ўсходняга абраду, якія жывуць паводле статута св. Васіля (Базыля) Вялікага (распрацаваны ў 4
бай
(
буйны землеўладальнік у дарэвалюцыйнай Сярэд. Азіі.
байба́к
(
1) стэпавая жывёла атрада грызуноў, якая восень і зіму праводзіць у спячцы; стэпавы сурок;
2)
ба́йка
(
мяккая, пераважна баваўняная тканіна з прыгладжаным ворсам.
байко́т
[
1) спосаб палітычнай і эканамічнай барацьбы, калі спыняюцца адносіны з якой
2) разрыў адносін з кім
байра́к
(
сухая лагчына, пакрытая расліннасцю, у стэпах і лесастэпах Рускай раўніны.
байра́м
(
рэлігійнае свята ў мусульман пасля заканчэння месячнага посту рамазана.
байрані́зм
[ад
літаратурная плынь
байска́ўт
(
член скаўцкай арганізацыі хлопчыкаў (
байстру́к
(
пазашлюбнае дзіця (
байт
(
адзінка колькасці інфармацыі, якая ў электронна-вылічальнай машыне апрацоўваецца як адно цэлае.
бак1
(
вялікая металічная пасудзіна для вадкасцей.
бак2
(
насавая частка верхняй палубы судна.
бака́ж
(
культурны ландшафт з чаргаваннем невялікіх палёў і лугоў з ляснымі палосамі, астраўкамі гаёў і садоў.
бака́л
(
пасудзіна ў форме вялікай чаркі для віна.
бакала́ўр
(
1) першая вучоная ступень у сярэдневяковых універсітэтах Еўропы, а зараз у многіх краінах;
2) выпускнік сярэдняй школы ў Францыі.
бакале́я
(
некаторыя харчовыя тавары: чай, цукар, кава, мука, крупы, сушаныя фрукты і
бака́н
(
барвовая лакавая фарба.
бакара́1
(
каштоўны гатунак хрусталю.
бакара́2
(
род азартнай картачнай гульні, папулярнай у Францыі і Італіі.
бака́с
(
балотная птушка атрада сеўцападобных з доўгай тонкай дзюбай; аб’ект спартыўнага палявання.
бакау́т
(
вечназялёнае трапічнае дрэва
бакбо́рт
(
левы борт судна.
бакелі́т
[ад
штучная смала, якая выкарыстоўваецца ў фанернай і іншых галінах вытворчасці.
ба́кен
(
паплавок на якары, які ўстанаўліваецца на водных шляхах для абазначэння фарватэру і месцаў, небяспечных для плавання суднаў.
бакенба́рды
(
частка барады ад скроняў уздоўж шчок пры выгаленым падбародку.
бакла́га
баклажа́н
(
агародная расліна
бако́па
(
травяністая расліна
бако́р
[ад ба(дэліт) + кар(унд)]
вогнетрывалы матэрыял з высокім змяшчэннем двухвокісу цырконію і гліназёму; выкарыстоўваецца для кладкі шклоплавільных печаў.
баксёр
(
1) спартсмен, які займаецца боксам;
2) парода службовых сабак, у якіх круглая галава, кароткая морда, жоўтая поўсць.
баксі́т
(
асадачная горная парода, якая складаецца з гідравокіслаў алюмінію і вокіслаў жалеза з рознымі дамешкамі; алюмініевая руда.
бактрытаідэ́і
(
надатрад вымерлых малюскаў класа галаваногіх, якія існавалі ў ардовіку — пермі.
бактрыя́н
(ад
двухгорбы вярблюд, які ў дзікім стане водзіцца ў пустынях і сухіх стэпах Азіі і Афрыкі.
бактэро́іды
(ад бактэрыі + -оід)
разнавіднасць клубеньчыкавых бактэрый; развіваюцца на каранях бабовых раслін.
бактэрыёз
(
хвароба раслін, якая выклікаецца бактэрыямі.
бактэрыёлаг
(ад бактэрыі + -лаг)
спецыяліст у галіне бактэрыялогіі.
бактэрыёліз
(ад бактэрыі + -ліз)
разбурэнне бактэрый у арганізме, які праяўляе ўстойлівасць і не ўспрымае іх.
бактэрыза́цыя
(ад бактэрыі)
падвяржэнне чаго
бактэ́рыі
(
мікраскапічныя, пераважна аднаклетачныя арганізмы, якія паводле структуры клеткі належаць да пракарыётаў, размнажаюцца дзяленнем; маюць палачкападобную, шарападобную або звілістую форму; пашыраны ў глебе, вадзе, паветры, у арганізмах жывёл і чалавека.
бактэрыуры́я
(ад бактэрыі + -урыя)
выдзяленне бактэрый з мачой пры некаторых інфекцыйных захворваннях.
бактэрыцы́дны
(ад бактэрыцыды)
здольны забіваць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы (
бактэрыцы́ды
(ад бактэрыі + -цыды)
рэчывы, здольныя знішчаць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы.
бактэрыялагі́чны
(ад бактэрыялогія)
1) які мае адносіны да бактэрыялогіі;
2) звязаны з прымяненнем хваробатворных бактэрый як зброі.
бактэрыялізі́ны
(ад бактэрыі +
рэчывы біялагічнага паходжання (антыцелы), здольныя разбураць хваробатворныя бактэрыі ў арганізме.
бактэрыяло́гія
(ад бактэрыі + -логія)
раздзел мікрабіялогіі, які вывучае бактэрыі.
бактэрыя́льны
(ад бактэрыі)
1) які мае адносіны да бактэрый, выклікаецца бактэрыямі (
2) які вырабляецца з дапамогай бактэрый (
бактэрыямі́я
(ад бактэрыі + -емія)
наяўнасць бактэрый у крыві ў сувязі з некаторымі інфекцыйнымі захворваннямі.
бактэрыяскапі́я
(ад бактэрыі + -скапія)
метад даследавання бактэрый пры дапамозе мікраскопа.
бактэрыяста́з
(ад бактэрыі + -стаз)
поўная затрымка росту і размнажэння бактэрый пад уплывам неспрыяльных фізічных або хімічных фактараў.
бактэрыястаты́чны
(ад бактэрыі + статычны)
які затрымлівае рост і размнажэнне бактэрый (аб рэчывах, якія выклікаюць бактэрыястаз).
бактэрыятрапі́ны
(ад бактэрыі +
антыцелы, якія ўтвараюцца ў сываратцы крыві чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і ўзмацняюць фагацытоз.
бактэрыятрафі́зм
(ад бактэрыі +
узаемна карысныя адносіны паміж каранямі раслін і бактэрыямі: форма жыўлення вышэйшых раслін.
бактэрыятэрапі́я
(ад бактэрыі + тэрапія)
метад лячэння, заснаваны на ўвядзенні ў арганізм аслабленых або мёртвых хваробатворных бактэрый ці процібактэрыяльных ядаў.
бактэрыяфа́гі
(ад бактэрыі + фагі)
вірусы, здольныя разбураць і паглынаць бактэрыі.
бактэрыяфа́гія
(ад бактэрыі + -фагія)
працэс разбурэння бактэрый бактэрыяфагамі.
бактэрыяхларафі́лы
(ад бактэрыі + хларафіл)
зялёныя пігменты пурпурных і зялёных бактэрый, якія абумоўліваюць працэс фотасінтэзу.
ба́кхій
(
трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая мае адзін кароткі і два доўгія склады.
бакшта́г
(
1) курс паруснага судна пры спадарожна-бакавым ветры;
2) трос для замацавання на судне мачтаў, комінаў і
бакшто́ў
(
канат або трос, які выпускаецца з кармы для буксіравання суднаў, прывязвання спушчаных на ваду шлюпак і
бакштэ́йн
(
гатунак галандскага сыру.
бакшы́ш
(
бал
(
1) адзінка вымярэння сілы якой
2) лічбавая ацэнка поспехаў (у школе, спорце).
балаба́н
(
драпежная птушка
балага́н
(
1) часовы будынак з дошак, фанеры, парусіны для выступлення самадзейных артыстаў, кірмашовага гандлю;
2) даўні народны вандроўны тэатр;
3)
бала́да
(
1) ліраэпічны вершаваны твор з легендарным ці гістарычным зместам;
2) музычны твор эпічнага характару для голасу або інструмента.
балане́т
(
гумавы пузыр унутры аэрастата, напоўнены ў сваю чаргу газам, што валодае пад’ёмнай сілай.
балані́т
(ад
запаленне скурных покрываў галоўкі палавога члена.
бала́нс
(
1) раўнавага, ураўнаважванне;
2) суадносіны ўзаемазвязаных паказчыкаў якой
3) параўнальны вынік прыходу і расходу пры завяршэнні разлікаў, а таксама зводная ведамасць разлікаў;
4) бярвенні аднолькавай даўжыні, якія ідуць на выраб цэлюлозы;
5) дэталь гадзіннікавага механізма ў выглядзе кольца з папярочкай, якая з’яўляецца рэгулятарам ходу.
балансава́ць
(
1) захоўваць раўнавагу пры дапамозе рухаў цела;
2) ураўнаважваць суадносіны звязаных паміж сабой бакоў дзейнасці;
3) падводзіць бухгалтарскі баланс.
бала́нсеры
(
органы прымацавання і апоры ў лічынак большасці хвастатых земнаводных.
балансёр
(ад баланс)
цыркавы артыст, які балансуе на канаце.
балансі́р
(
1) рычаг у машыне, які перадае рух ад адной часткі да другой, а таксама рэгулятар у механізме гадзінніка, які замяняе маятнік (баланс 5);
2) доўгі шэст, пры дапамозе якога акрабат захоўвае раўнавагу на канаце.
балансо́граф
(ад баланс + -граф)
прыбор для рэгістрацыі змен радыяцыйнага балансу зямной паверхні.
балантыдыёз
(ад балантыдый)
хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца балантыдыем.
баланты́дый
(
прасцейшае класа інфузорый, якое паразітуе ў арганізме чалавека і жывёл.
бала́ст
(
1) спецыяльны груз для забеспячэння правільнай асадкі і ўстойлівасці судна, для рэгулявання вышыні палёту аэрастата;
2) верхні слой чыгуначнага палатна з шчэбню, гравію, які надае ўстойлівасць рэйкавай каляі;
3)
баластэ́р бала́стэр
(ад баласт)
машына для пакрыцця баластам чыгуначнага палатна.
бала́та
(
згуслы сок манілкары, блізкі па складу і ўласцівасцях да гутаперчы.
балаці́раваць
(
галасаваць, рашаць падачай галасоў якое
балаціро́ўка
(ад балаціраваць)
галасаванне шляхам апускання ў урну бюлетэняў.
балдахі́н
(
пьппны полаг на слупках пераважна з тканіны над ложкам, тронам, царкоўным алтаром і
балеро́
(
1) іспанскі народны танец, а таксама музыка ў рытме гэтага танца;
2) кароткая безрукаўка як частка нацыянальнага іспанскага адзення.
балеры́на
артыстка балета, танцоўшчыца.
бале́т1
(
1) від тэатральнага мастацтва, змест якога раскрываецца ў танцавальна-музычных вобразах;
2) спектакль з танцаў і мімічных рухаў, якія суправаджаюцца музыкай;
3) калектыў артыстаў, якія выконваюць балетны спектакль.
бале́т2
(
шапкавы базідыяльны грыб
балетама́н
(ад балет + -ман)
заўзяты аматар балета .
балетама́нія
(ад балет + манія)
незвычайнае захапленне балетам 1.
балетма́йстар
(
пастаноўшчык балетаў, харэаграфічных мініяцюр, танцаў.
балето́пс
(
шапкавы базідыяльны грыб
бале́я
(
вялікая нізкая пасудзіна з клёпак для мыцця бялізны і купання.
баліва́р
[
1) грашовая адзінка Венесуэлы, роўная 100 сантымам;
2) мужчынскі капялюш з шырокімі палямі.
балівія́на
[
грашовая адзінка Балівіі, роўная 100 сентава.
балі́д
(
вялікі яркі метэор з доўгім вогненным хвастом.
балі́ста
(
1) старажытная ваенная асадная машына для кідання камянёў, бярвення, бочак з запаленай смалой і
2) расліна з марфалагічнымі прыстасаваннямі, якія перашкаджаюць самаадвольнаму асыпанню дыяспораў.
балістакардыягра́ма
(ад баліста + кардыяграма)
запіс механічных рухаў цела чалавека, атрыманы ў выніку даследавання скарачэнняў сэрца метадам балістакардыяграфіі.
балістакардыягра́фія
(ад баліста + кардыяграфія)
метад графічнай рэгістрацыі механічных рухаў цела чалавека, якія адбываюцца пры скарачэннях сэрца.
балі́стыка
(
навука аб руху артылерыйскіх снарадаў, мінаў, куляў пры стральбе.
балісты́т
(ад
бяздымны нітрагліцэрынавы порах.
балісты́чны
(ад балістыка)
звязаны з балістыкай (
баліфа́нтэс
(
павук
балко́н
(
пляцоўка з парэнчамі на знешнім баку сцяны дома, злучаная дзвярамі з унутраным памяшканнем на ўзроўні другога паверха і вышэй;
2) месцы для гледачоў у сярэдніх і вышэйшых ярусах тэатра.
бало́метр
(ад
прыбор для вымярэння энергіі выпрамянення ў шырокім дыяпазоне даўжыні хваль.
бало́н
(
1) закрытая шкляная ці металічная пасудзіна для газаў або вадкасцей;
2) тое, што і камера 3;
3) абалонка аэрастата, дырыжабля, якая напаўняецца газам.
бало́нка
(ад
парода маленькіх хатніх сабачак з доўгай мяккай шэрсцю.
бало́ння
(
капроновая плашчовая тканіна з аднабаковым непрамакальным пакрыццём, а таксама плашч або куртка з такой тканіны.
балтысфе́ра
(
выкапнёвая аднаклетачная водарасць падгрупы акантамарфітаў, якая трапляецца на Беларусі ў адкладах палеазою — мезазою.
балшты́хель
(ад
гравёрны інструмент з паўкруглым лязом.
балы́к
(
прасоленая і правяленая або правэнджаная спінная частка чырвонай рыбы.
баль
(
1) вечар з танцамі і вясёлымі забавамі;
2) багаты званы абед; застольнае ўрачыстае гулянне.
бальбі́тый
(
шапкавы базідыяльны грыб
бальбо́а
(
грашовая адзінка Панамы, роўная 100 сентэсіма.
бальве́рк
(
тонкая падпорная сценка, якая перашкаджае спаўзанню грунту ў месцы сутыкнення яго з вадой.
бальза́м
(
1) густы пахучы сок некаторых раслін, які мае ў сваім складзе смолы, эфірны алей; выкарыстоўваецца ў медыцыне і парфумерыі;
2) пахучая настойка на лекавых травах;
3)
бальзамава́ць
(ад бальзам)
насычаць труп асобымі рэчывамі, каб прадухіліць ад гніення.
бальзамі́на
(
травяністая расліна
бальзамі́раваць
(
тое, што і бальзамаваць.
бальі́
(
каралеўскі чыноўнік, які кіраваў судова-адміністрацыйнай акругай у сярэдневяковай Францыі.
бальнеагра́фія
(ад
раздзел курарталогіі, які займаецца апісаннем курортаў.
бальнеало́гія
(ад
раздзел медыцыны, які вывучае хімічны склад і лячэбнае ўздзеянне мінеральных водаў і гразяў.
бальнеатэрапі́я
(ад
лячэнне мінеральнымі водамі і гразямі.
бальнеатэ́хнка
(ад
галіна санітарнай тэхнікі, якая займаецца стварэннем неабходных умоў для выкарыстання мінеральных водаў і гразяў у лячэбна-прафілактычных мэтах.
бальнео́лаг
(ад
спецыяліст у галіне бальнеалогіі.
бальсо́ны
(
западзіны ў міжгорных пустынях Паўн. Амерыкі.
балюстра́да
(
парэнчы з фігурнымі слупкамі на лесвіцах, тэрасах, балконах.
баля́са
(
точаны фігурны слупок парэнчаў.
бамало́х
(
блазен, прастадушны хітрун у старажытнагрэчаскай камедыі.
бамба́ж
(
уздуцце кансервавай банкі ў сувязі з размнажэннем у кансервах мікраарганізмаў і ўтварэннем газаў.
бамба́кс
(
высокае лістападнае дрэва
бамба́рда
(
1) буйнакаліберная гармата 14—16
2)
3) басовая труба ў аргане.
бамбардзі́р
(
1) салдацкі чын у артылерыйскіх часцях арміі царскай Расіі;
2) званне ў «пацешных» войсках Пятра I;
3) жук
4) ігрок, які часта забівае галы (у футболе, хакеі).
бамбардзірава́ць
(
скідваць бомбы з самалёта, каб паразіць цэль.
бамбузі́на
(
ніткаватая зялёная водарасць
бамбу́к
(
расліна
ба́мія
(
травяністая расліна
бамо́нд
(
ба́мпер
(
аўтамабільны буфер.
бан
(
1) уладар вобласці ў старажытнай Харватыі;
2) кіраўнік аўтаномнай Харватыі ў 1939—1941 гг.
баналітэ́т
(
права сеньёра ў феадальнай Зах. Еўропе прымушаць сялян карыстацца за пэўную плату млыном, пякарняй, вінаградным прэсам
бана́льнасць
(ад
1) агульнавядомая думка;
2) тое, што і штамп 3.
бана́льны
(
шаблонны, збіты, пазбаўлены арыгінальнасці ў сувязі з частым ужываннем (
бана́н
(
травяністая расліна
банапарты́зм
(
1) палітычны кірунак у Францыі ў 19
2) форма дыктатуры, калі ўрад, апіраючыся на ваенную сілу і лавіруючы паміж класамі, імкнецца выдаць сябе за надкласавую ўладу.
банапарты́ст
(
прыхільнік панавання дынастыі Банапартаў у Францыі ў 19
бана́тка
(
гатунак пшаніцы.
банбанье́рка
(
банвіва́н
(
ба́нда
(
1) група злачынцаў, разбойнікаў;
2) медны духавы аркестр, які ў некаторых операх суправаджае дзеянне на сцэне або за сцэнай, зрэдку ўводзіцца ў сімфанічны аркестр як дадатковы ансамбль.
банда́ж
(
1) тугая павязка для падтрымання сценак жывата або іншых частак цела ў патрэбным становішчы;
2) стальны вобад на колах паравозаў, частках машын для павелічэння іх трываласці.
бандакра́тыя
(ад банда + -кратыя)
1) панаванне ў грамадстве крымінальных, мафіёзных элементаў, якія выкарыстоўваюць уладу ў карыслівых мэтах;
2) мафіёзная група, якая карыстаецца неабмежаванай уладай.
бандва́ген
(
канатная ваганетка, якая рухаецца па рэйках і выкарыстоўваецца ў адкрытых горных распрацоўках для транспарціроўкі пароды ад экскаватара да адвалу.
ба́нджа
(
струнны шчыпковы музычны інструмент амерыканскіх неграў.
банду́ра
(
украінскі шматструнны шчыпковы музычны інструмент.
банды́т
(
удзельнік банды, узброены рабаўнік, разбойнік.
бандыты́зм
(ад бандыт)
злачынная дзейнасць, звязаная з удзелам у грабежніцкіх бандах, забойствах, узброеных нападах.
бандэро́ль
(
1) невялікае паштовае адпраўленне (кнігі, газеты, часопісы і
2) ярлык на тавары, які сведчыць, што пошлінныя зборы за гэты тавар заплачаны.
бандэрылье́ра
(
пешы баец з быком, які кідае ў яго бандэрыльі.
бандэры́лья
(
невялікае ўпрыгожанае стужкамі кап’ё, якое выкарыстоўваецца ў час карыдаў.
ба́ні
(
разменная манета Румыніі, роўная 1/100 лея.
бані́стыка
(
дапаможная навуковая дысцыпліна, якая вывучае папяровыя грашовыя знакі і боны як гістарычныя дакументы.
банітава́нне
(ад
ацэнка сельскагаспадарчых якасцей жывёл і раслін для іх прадукцыйнага выкарыстання.
банітэ́т
(
1) паказчык прадукцыйнасці лесу;
2) паказчык якасці паляўнічых угоддзяў.
баніфіка́цыя
(
1) надбаўка да цаны тавараў, якасць якіх вышэйшая, чым вызначана дагаворам;
2) вяртанне падаткаў, узятых з экспартных тавараў, з мэтай павышэння іх канкурэнтаздольнасці.
баніціро́ўка
(
параўнальная ацэнка якасці глебы па яе найважнейшых агранамічных уласцівасцях.
банк
(
1) установа, дзе ажыццяўляюцца грашовыя аперацыі, аперацыі з золатам, замежнай валютай і іншыя функцыі;
2) сума грошай, пастаўленая на кон у картачнай гульні.
ба́нка1
(
1) падводная водмель, узвышэнне ў адным месцы марскога дна;
2) папярочная лаўка на вёсельным судне для весляроў і пасажыраў.
ба́нка2
(
курс, па якім банк прадае і купляе каштоўныя паперы.
банкабро́ш
(
машына, якая выкарыстоўваецца ў бавоўнапрадзільнай вытворчасці для падрыхтоўкі паўфабрыкату для пражы.
банка́рт
банке́т1
(
публічны ўрачысты абед або вячэра з нагоды чаго
банке́т2
(
1) невысокі земляны насып для засцярогі чыгункі або гідратэхнічнага збудавання ад размывання вадой;
2) невысокі насып каля ўмацаванага вала для зручнасці стральбы з вінтовак;
3) пляцоўка на судне для размяшчэння компасаў, дальнамераў і
банкі́р
(
буйны акцыянер або ўладальнік банка.
банкно́ты
(
папяровыя грошы, якія ўжываюцца замест металічных і павінны забяспечвацца золатам і іншымі каштоўнымі металамі.
банкру́т
(
1) збяднелы неплацежаздольны даўжнік (асоба, прадпрыемства, арганізацыя);
2)
банкру́цтва
(
1) страта даўгавой плацежаздольнасці ў сувязі з разарэннем даўжніка;
2)
бант
(
звязка са стужкі ў выглядзе вузла і дзвюх свабодна выпушчаных петляў.
банто́н
(
свецкая пачцівасць, далікатнасць у абыходжанні.
ба́нтэнг бантэ́нг
(
парнакапытная жывёла
банья́н
(хіндзі banijā)
дрэва
бапты́зм
(ад
рэлігійная плынь у хрысціянстве, якая прапаведуе хрышчэнне ў сталым узросце і адмаўляе некаторыя абрады і догматы хрысціянскай царквы.
бапты́ст
(
паслядоўнік баптызму.
баптыстэ́рый
(
культавае памяшканне, дзе праводзяць хрышчэнне.
бар1
(
1) невялікі рэстаран, у якім наведвальнікаў абслугоўваюць за стойкай;
2) невялікі буфет або аддзяленне ў серванце, шафе для вінаў.
бар2
(
пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная 105 ньютанаў на м2.
бар3
(
рабочая частка ўрубавай машыны (або горнага камбайна), якая ўгрызаецца ў пароду.
бар4
(
падводная пясчаная наносная мель, якая ўтварылася ў моры перад вусцем ракі, а таксама вузкая выцягнутая паўз бераг наносная палоса сушы.
бара-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск».
бараапара́т
(ад бара- + апарат)
апарат для лячэння шляхам змянення ціску паветра ў параўнанні з атмасферным.
барагра́ма
(ад бара- + -грама)
крывая запісу барографа.
барадыне́ла
(
аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць
бара́ж
(
1) загарода ў паветры з прывязаных стальнымі тросамі аэрастатаў, якая перашкаджае палёту самалётаў праціўніка;
2) сукупнасць сродкаў загароды супраць надводных і падводных караблёў;
3) падпорная сценка на горных участках чыгункі для аховы яе ад размыву.
баражы́раваць
(ад
патруляваць на самалётах над пэўным раёнам для аховы аб’ектаў ад авіяцыі праціўніка.
баразо́н
[ад бор + аз(от)]
спалучэнне бору з азотам, крышталічнае рэчыва, блізкае па цвёрдасці да алмаза; выкарыстоўваецца пры механічнай апрацоўцы паверхні металаў, шкла і пры вырабе тэрмаўстойлівых ізалятараў.
ба́рак
(
тое, што і ворчык.
бара́к
(
будыніна, звычайна дашчаная, для часовага жылля.
барака́мера
(ад бара- + камера)
герметычная камера, у якой штучна зменьваецца ціск паветра, што дазваляе праводзіць выпрабаванні метэаралагічных прыбораў і правяраць уплыў агмасферных змен на арганізм чалавека.
бараклі́ннасць
(ад бара- +
стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца ціскам і тэмпературай (
бараку́да
(
драпежная рыба атрада кефалепадобных, якая водзіцца ў трапічных і субтрапічных морах Атлантычнага, Індыйскага і Ціхага акіянаў.
баране́т
(
дваранскі тытул у Англіі, сярэдні паміж вьппэйшым і ніжэйшым дваранствам.
бара́нкасы
(
глыбокія барозны на схілах вулкана, утвораныя пад уздзеяннем вады.
баранта́
(
сярэднеазіяцкі звычай самавольнага захопу жывёлы або іншай маёмасці, каб прымусіць уладальніка задаволіць пэўныя прэтэнзіі.
барарэцэ́птары
(ад бара- + рэцэптары)
рэцэптары, якія рэгулююць узровень крывянога ціску; размешчаны ў сценках крывяносных сасудаў.
бараско́п
(ад бара- + -скоп)
прыбор для выяўлення змен ціску паветра.
бараста́т
(ад бара- + -стат)
аўтаматычны прыбор для падтрымлівання ў невялікіх халадзільных камерах патрэбнага ціску.
баратра́ўма
(ад бара- + траўма)
пашкоджанне органа слыху пры рэзкай змене атмасфернага ціску.
баратро́пнасць
(ад бара- +
стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца толькі ціскам (
бара́трыя
(
бара́ты
(ад
група мінералаў, якія з’яўляюцца солямі розных борных кіслот.
баратэрапі́я
(ад бара- + тэрапія)
выкарыстанне з лячэбнай мэтай паніжанага або павышанага атмасфернага ціску.
баратэрмо́граф
(ад бара- + тэрмограф)
самапісны прыбор для рэгістрацыі атмасфернага ціску і тэмпературы паветра.
барахо́рыя
(ад бара- + -хорыя)
ападанне пладоў і насення пад уздзеяннем сілы цяжару без удзелу іншых фактараў.
барацыклано́метр
(ад бара + цыклон + - метр)
прыбор, які паказвае набліжэнне цыклону і яго напрамак.
барацы́т
(ад
мінерал групы баратаў, двайная соль хлорыстага і борнакіслага магнію белага колеру з шараватым, жаўтаватым або зеленаватым адценнем; выкарыстоўваецца для прыгатавання розных прэпаратаў.
ба́рба
(
завіток штрыха клішэ або штампа.
барбака́н
(
падковападобная прысадзістая вежа без даху перад уваходнай брамай, якая прызначалася для дадатковага ўзмацнення і абароны галоўнага ўезду ў сярэдневяковы замак.
барбамі́л
[ад барб(ітураты) +
снатворны сродак з групы барбітуратаў.
барбары́с
(
кустовая расліна
барбатава́ць
(ад
прапускаць газ або пару праз слой вадкасці пад ціскам.
барбацёр
(
прыстасаванне ў выглядзе труб з маленькімі адтулінамі для прадзімання газу (паветра) ці пары праз слой вадкасці; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці.
барбаці́н
(
1) сумесь белай гліны, пяску і фарбы для нанясення ляпных упрыгожанняў на керамічныя вырабы перад іх абпальваннем;
2) ваза з расфарбаванымі пукатымі кветкамі і лісцем.
барбе́т
(
1) насыпная пляцоўка за брустверам для размяшчэння гарматы;
2) ахоўная бранявая сценка на борце ваеннага карабля, за якой размяшчаюцца артылерыйскія ўстаноўкі.
барбілафо́зія
(
пячоначны мох
барбіта́л
[ад 6арбіт(ураты)]
заспакойлівы і снатворны сродак з групы барбітуратаў.
барбіта́л-на́трый
(ад барбітал + натрый)
тое, што і медынал.
барбітура́ты
(ад
група лекавых рэчываў, вытворныя барбітуравай кіслаты, якія з’яўляюцца снатворнымі і наркатычнымі сродкамі.
ба́рбула
(
лістасцябловы мох
ба́рва
(
1) колер, афарбоўка, фарба;
2) чырвань, густа-чырвоны колер;
3)
барго́ут
(
патоўшчаны пояс знешняй абшыўкі драўлянага судна для ўзмацнення яго.
бард
(
1) паэт-спявак у старажытных кельтаў;
2) аўтар і выканаўца аўтарскай песні;
3)
бардзю́р
(
1) шляк, які абрамляе край тканіны, шпалер і інш;
2) паласа дэкаратыўных раслін з боку плошчы, пляцоўкі, тратуара.
бардо́
(
1) гатунак чырвонага віна;
2) цёмна-чырвоны колер.
бардэро́
(
1) выпіс з бухгалтарскіх дакументаў, рахункаў;
2) вопіс каштоўных папер, якія высылаюцца.
бар’е́р
(
невысокая перагародка, якая закрывае свабодны праход куды
2) перашкода, якую трэба пераадолець пры спаборніцтве ў бегу, скачках і
3) наогул перашкода для чаго
4)
ба́ржа
(
пласкадоннае грузавое судна, якое звычайна буксіруецца.
барк
(
вялікае паруснае марское судна, у якога на задняй мачце косыя парусы, а на астатніх прамыя.
ба́рка
(
пласкадоннае рачное грузавое судна без палубы, якое буксіруецца.
баркаро́ла
(
1) тое, што і гандальера 1;
2) вакальны або інструментальны твор у стылі песні венецыянскіх лодачнікаў (гандальераў) з лірычнай мелодыяй, музычным суправаджэннем, у якім чуецца плёскат хваляў.
барка́с
(
1) самаходнае судна невялікіх памераў для перавозак у порце;
2) вялікая вёславая лодка, шлюпка.
баркенці́на
(
марское грузавое судна з трыма і больш мачтамі, з якіх пярэдняя мае рэі.
барле́я
(
сумчаты грыб
барме́н
(
уладальнік ці служачы бара, які падае спіртныя напіткі за стойкай.
барн
(
барнео́л
(ад
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, з якога атрымліваюць камфару.
барні́т
[ад
багатая медная руда, сульфід медзі і жалеза.
баро́граф
(ад
прыбор, які сам запісвае змены атмасфернага ціску.
баро́ка
(
стыль у еўрапейскай культуры канца 16 — сярэдзіны 18
баро́метр
(ад
1) прыбор для вымярэння атмасфернага ціску, прадказання надвор’я;
2)
баро́н
(
дваранскі тытул, ніжэйшы за графскі.
барс
(
тое, што і леапард.
барсу́к
(
драпежны пушны звер
барталіні́т
[ад
запаленне барталінавых залоз каля ўваходу ў похву.
бартра́мія
(
лістасцябловы мох
ба́ртэр
(
натуральны абмен аднаго тавару або паслугі на другі тавар або паслугу; абменны гандаль.
ба́ртэрны
(ад бартэр);
барха́н
(
наносны пясчаны ўзгорак дугападобнай формы ў пустынях, стэпах.
бары-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск».
барыба́л
(
мядзведзь з гладкай доўгай шэрсцю чорнай або рыжай масці, які водзіцца ў лясах Паўн. Амерыкі.
бары́ды
(ад
злучэнні бору з металамі; выкарыстоўваюцца ў радыёэлектроніцы, машынабудаванні, прыборабудаванні.
барыёны
(ад бары- + іон)
элементарныя часціцы (нуклоны, гіпероны) з паўцэлым спінам і масай, не меншай за масу пратона.
ба́рый
(
хімічны элемент, мяккі метал серабрыстага колеру.
барыка́да
(
загарода ўпоперак вуліцы з розных падручных прадметаў (бярвення, камянёў, скрынак, мяшкоў з пяском
бары́ла
(
заднёная з двух бакоў невялікая бочачка для напіткаў (віна, алею, піва).
бары́ль
(
мера ёмістасці вадкасцей у шэрагу краін Лац. Амерыкі, роўная 76 або 96 л.
ба́рыстэр
(
званне адваката ў Англіі.
барысфе́ра
(ад бары + сфера)
ядро Зямлі, гіпатэтычна акрэсленая цэнтральная частка Зямлі, пабудаваная з мас вялікай шчыльнасці.
бары́т
(
мінерал класа сульфатаў белага або шэрага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вырабу бялілаў, эмаляў, а таксама ў папяровай, гумавай вытворчасці і ў медыцыне.
барыто́н
(
1) мужчынскі голас, сярэдні паміж басам і тэнарам, а таксама спявак з такім голасам;
2) медны духавы музычны інструмент баса-барытоннага дыяпазону i тэмбру.
барыцэ́нтр
(ад бары- + цэнтр)
1) цэнтр цяжару геаметрычнай фігуры або цела;
2) цэнтр масы сістэмы Зямля — Месяц, размешчаны на адлегласці 4800 км ад цэнтра Зямлі ў напрамку Месяца.
бары́чны
[ад бары- + (метр)ычны]
звязаны з атмасферным ціскам.
бары́ш
(
пачастунак пасля куплі-продажу, заключэння здзелкі;
2) прыбытак, выгада ад якой
барэа́льны
(
барэ́ж
(
лёгкая празрыстая тканша з баваўнянай, шаўковай або шарсцяной пражы.
барэ́й
(
барэ́ль
(
мера ёмістасці і аб’ёму сыпкіх і вадкіх рэчываў у ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах, роўная для сыпкіх рэчываў 163,65 л, для вадкіх рэчываў 159 л.
барэлье́ф
(
від скульптуры, у якой фігура выступае на плоскай паверхні менш чым на палавіну сваёй таўшчыні.
барэ́ткі
(
жаночыя туфлі са шнуркамі або на гузіках.
барэ́тэр
(
стабілізатар сілы току, прылада ў выглядзе запоўненага вадародам шклянога балона, унутры якога змешчаны тонкі жалезны дрот, выкарыстоўваецца ў радыёэлектронных прыборах.
бас
(
1) самы нізкі мужчынскі голас, а таксама спявак з такім голасам;
2) духавы або струнны музычны інструмент нізкага рэгістра;
3)
басано́ва
(
1) лацінаамерыканскі танцавальны рытм, які лёг у аснову многіх музычных твораў;
2) парны бальны танец, падобны на самбу 3.
басе́йн
(
1) штучны вадаём;
2) тэрыторыя, якая ахоплівае мора, возера, раку разам з прытокамі;
3) месца залягання горных парод (
басетго́рн
(
альтавая разнавіднасць кларнета.
баска́к
(
прадстаўнік ханскай улады і зборшчык даніны ў падначаленых народаў у перыяд татара-мангольскага нашэсця.
баскерві́ль
(
друкарскі шрыфт выразнага малюнку, які выкарыстоўваецца пераважна для кніжнага набору.
баске́т
(
група роўна падстрыжаных дрэў ці кустоў, якія высаджаны ў парку, садзе або на іх межах.
баскетбо́л
(
спартыўная камандная гульня з мячом, які закідаюць рукамі ў падвешанае кольца з сеткай.
ба́сма
(
раслінная фарба для валасоў.
басма́
(
1) пласцінка з партрэтам хана, якая ў час татара-мангольскага нашэсця выдавалася як вярыцельная грамата;
2) тонкія лісты з золата, серабра або медзі з выціснутымі малюнкамі, якія даўней выкарыстоўваліся як упрыгожанні.
басма́ч
(
удзельнік узброенага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Сярэд. Азіі ў 1917—1926 гг.
басо́н
(ад
узорныя плеценыя вырабы (шнуры, тасьма, аблямоўка) для ўпрыгожання адзення, аздаблення мэблі.
ба́ста
(
хопіць, даволі!
бастава́ць
(
арганізавана спыняць работу, патрабуючы ад прадпрымальнікаў або ўрада задавальнення эканамічных ці палітычных патрабаванняў.
бастана́да
(
пакаранне ўдарамі кіем па пятах і спіне, якое прымянялася даўней у некаторых краінах.
баста́рд
(
1) гібрыд ад міжвідавых і міжродавых скрыжоўванняў жывёл;
2) пазашлюбны сын знатнай асобы (караля, герцага) у сярэдневяковай Зах. Еўропе.
бастнезі́т
(ад
мінерал класа карбанатаў жоўтага, шэрага, карычневага колеру або бясколерны са шкляным бляскам.
басто́н
(
1) высакаякасная тонкая баваўняная тканіна для касцюмаў;
2) танец павольнага тэмпу;
3) карцёжная гульня.
бастр
(
жоўты цукровы пясок нізкай якасці, які звычайна вяртаюць на перапрацоўку.
бастыён
(
пяцівугольнае ўмацаванне ў выглядзе выступу сцяны ў даўнейшых крэпасцях для вядзення бакавога агню.
басты́лія
(
1) умацаваны замак у перыяд сярэдневякоўя;
2) крэпасць і адначасова турма ў Парыжы 14—18
бастэ́я
(
паўкруглае каменнае збудаванне для абстрэлу падыходаў да крэпасці.
басурма́н
(
1)
2)
басэтго́рн
(
духавы музычны інструмент, разнавіднасць кларнета.
басэ́тля
(
народны смычковы музычны інструмент нізкага рэгістра, блізкі да віяланчэлі.
баталёр
(
асоба на ваенным судне, якая загадвае харчовым і рэчавым забеспячэннем.
баталі́ст
(
мастак, творчасць якога прысвечана ваеннай тэматыцы.
баталі́т
(ад
буйны масіў гранатоідных горных парод, які ўтварыўся ў зямной кары на вялікай глыбіні.
бата́лія
(
1)
2)
батальён
(
вайсковае падраздзяленне з некалькіх рот, якое ўваходзіць у склад палка.
бата́льны
(ад
які адлюстроўвае ваенныя сцэны, баявыя дзеянні;
бата́н
(
механізм ткацкага варштата, які накіроўвае рух чаўнака, што ўводзіць уток у аснову.
батанізава́ць
(
збіраць расліны з мэтай іх вывучэння; гербарызаваць.
батанізі́рка
(ад
спецыяльная каробка для раслін, якія збіраюць у час батанічных экскурсій.
бата́нік
(ад батаніка)
спецыяліст у галіне батанікі.
бата́ніка
[
навука, якая вывучае расліны.
батапо́рт
(ад
прыстасаванне ў выглядзе плывучай воданепранікальнай скрыні для закрывання сухога шлюза.
батарэ́я
(
1) артылерыйскае падраздзяленне з некалькіх гармат;
2) злучэнне некалькіх аднатыпных прыбораў, крыніц энергіі ў адну сістэму (
бата́т
(
расліна
батахро́мны
(ад батахромы)
батахро́мы
(ад
атамныя групы, прысутнасць якіх у малекулах фарбавальнікаў паглыбляе колер і мяняе ў паслядоўнасці: бясколерны — жоўты — аранжавы — чырвоны — фіялетавы — сіні — блакітны — зялёны — чорны.
батдэ́к
(
палуба пасажырскага судна, на якой размешчаны выратавальныя шлюпкі.
батле́йка
(
пашыраны і папулярны ў мінулыя часы на Беларусі перасоўны лялечны тэатр; з канца 1980-х гадоў робяцца спробы адрадзіць паказы батлейкі.
батмагене́з
(ад
эвалюцыйная канцэпцыя, паводле якой у аснове прагрэсіўнага развіцця жывых арганізмаў ляжыць унутранае імкненне да самаўдасканалення.
батма́н
(
1) група рухаў у класічным танцы;
2) удар зброяй па зброі праціўніка пры фехтаванні.
бато́метр
(ад
прыбор, пры дапамозе якога бяруцца пробы вады з розных глыбінь вадаёма.
бато́н
(
1) белы хлеб прадаўгаватай формы;
2) прадукт харчавання акруглай прадаўгаватай формы.
батрака́рыум
(
дрэвавая або кустовая расліна
батракефа́лія
(ад
анамальная форма чэрапа, калі патыліца выпінаецца ўступамі.
батрахаза́ўры
(ад
падклас вымерлых земнаводных (
батрахало́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае земнаводных.
батрахаспе́рмум
(
ніткаватая чырвоная водарасць
батрыдыёпсіс
(
аднаклетачная жоўтазялёная водарасць
батры́дыі
(ад
органы фіксацыі ў некаторых стужачных чарвей, якія ўяўляюць сабой падоўжаныя зашчамляльныя апараты.
батры́дыум
(
аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць
батрыеко́кус
(
каланіяльная зялёная водарасць
батрыяміко́з
(ад
хранічная інфекцыйная хвароба коней, радзей буйной рагатай жывёлы, авечак, свіней з групы мікозаў, узбуджальнік якой мікраскапічны грыбок; характарызуецца пухлінападобным разрастаннем злучальнай тканкі.
батрыяспо́рый
(
недасканалы грыб
батрыясфе́рыя
(
сумчаты грыб
батрыяты́нія
(
сумчаты грыб
батулі́зм
(
вострая інфекцыйная хвароба ў выніку атручвання прадуктамі (каўбасой, вяндлінай, рыбай, кансервамі), заражанымі спораўтваральнымі палачкападобнымі бактэрыямі і іх таксінамі.
бату́т
(
гімнастычны снарад для скачкоў у выглядзе нацягнутай гарызантальна капронавай або металічнай сеткі, якая спружыніць.
бату́та
(
палачка дырыжора.
батфо́рты
(
кавалерыйскія боты з высокімі пашыранымі ўверсе халявамі.
баты-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «глыбінны».
батыбіёнты
(ад баты- + біёнты)
марскія арганізмы, якія жывуць на глыбінях звыш 500 м.
батыгра́ма
(ад баты- + -грама)
крывая суадносін розных глыбінь вадаёма (возера, мора).
ба́тык
(
шматколерная тканіна ў народаў Інданезіі.
батыме́трыя
(ад баты- + -метрыя)
раздзел гідраметрыі, які займаецца вымярэннем водных глыбінь.
батыпелагія́ль
(ад баты- + пелагіяль)
адна з зон Сусветнага акіяна, якая ахоплівае тоўшчу вады ад 200 да 1500 м, куды пранікае нязначная колькасць сонечных прамянёў.
батыпла́н
(ад баты- + -план)
несамаходны аднамесны апарат для вывучэння марскіх глыбінь, здольны манеўраваць у гарызантальным і вертыкальным напрамку.
батыска́ф
(ад баты- + -скаф)
самаходны апарат для глыбакаводных даследаванняў.
баты́ст
(
тонкая паўпразрыстая тканіна з ільняной або баваўнянай пражы, звычайна падвергнутай мерсерызацыі.
батысфе́ра
(ад баты- + сфера)
стальная камера сферычнай формы, якая спускаецца на тросе для даследавання расліннасці і жывёльнага свету на вялікай глыбіні.
батытэрмо́граф
(ад баты- + тэрмограф)
прыбор для вымярэння і запісу тэмпературы вады на розных глыбінях акіянаў і мораў у час руху судна.
батыфато́метр
(ад баты- + фатометр)
прыбор для вымярэння інтэнсіўнасці асвятлення ў вадзе на вялікіх глыбінях.
батыя́ль
(ад
зона марскіх глыбіняў ад 200 да 2000 м.
батыя́льны
(ад батыяль)
які датычыць марскіх адкладаў, што залягаюць на глыбіні 200—2000 м;
ба́тэнсы
(
дошкі шырынёй 10—20 см і таўшчынёй 5—10 см.
батэрфля́й
(
спосаб спартыўнага плавання на грудзях, пры якім грабок робіцца адначасовым вынасам абедзвюх рук на паверхню вады.
бау́л
(
падарожны куфэрак круглаватай формы.
ба́ўэр
(
нямецкі селянін-землеўласнік.
ба́фтынг
(
трасенне самалёта пры аднясенні паветраных віхроў ад крыла на хваставое апярэнне.
бахтарма́
(
адваротны бок выдубленай шкуры.
баху́р
(
1) маленькі тоўсценькі хлопчык, карапуз;
2) пазашлюбнае дзіця;
3)
бахча́
(
пóле, на якім растуць гарбузы, кавуны, дыні.
бахшы́
(
1) народны спявак, музыкант, паэт у народаў Сярэд. Азіі;
2) шаман у некаторых цюркскіх народаў.
баца́нія
(
пячоначны мох
бацы́дыя
(
накіпны сумчаты лішайнік
бацыліспо́ра
(
недасканалы грыб
бацы́лы
(
палачкападобныя бактэрыі, сярод якіх большасць з’яўляецца ўзбуджальнікамі інфекцыйных хвароб.
бацыля́рыя
(
каланіяльная дыятомавая водарасць
башлы́к
(
суконны капюшон з доўгімі канцамі, які надзяваецца на шапку ў непагоду.
башма́к
(
асобы від тормаза ў выглядзе клінападобнай калодкі, якая падкладваецца пад колы вагонаў, каб спыніць іх рух.
башта́н
(
тое, што і бахча.
башыбузу́к
(
1) салдат нерэгулярных турэцкіх войск у 18—19
2)
баядэ́ра
(
індыйская храмавая танцоўшчыца, якая за плату выступае і ў рэстаранах, прыватных дамах.
баяне́т
(
1) злучэнне дэталяў, пры якім адна дэталь з прораззю насаджваецца на іншую дэталь з выступам;
2) першапачатковая назва штыка, вынайдзенага ў сярэдзіне 17
беамі́цэс
(
накіпны лішайнік
беатыфіка́цыя
(
акт залічэння католіка ў лік блажэнных, які выконвае рымскі папа.
бегемо́т
(
буйная млекакормячая жывёла атрада парнакапытных, якая жыве ў рэках і азёрах Афрыкі.
бегетры́я
(
вольная сялянская абшчына ў сярэдневяковай Іспаніі.
бегіна́ж
(
пасёлак накшталт манастыра з келлямі для адзінокіх жанчын у Бельгіі і Нідэрландах.
бедла́м
(
1) лонданская псіхічная бальніца;
2)
бе́дленд
(
рэзка расчлянёны рэльеф пустынных і паўпустынных раёнаў з заблытанай сеткай яроў і вузкіх грабянёў, што робіць яго непрыгодным для земляробства.
бедуі́ны
(
вандроўныя і паўвандроўныя арабы-жывёлаводы Аравійскага паўвострава і Паўн. Афрыкі (
бедэ́кер
[
назва даведнікаў па розных краінах для турыстаў на нямецкай і іншых мовах, якія выдаюцца ў Германіі.
безаа́ры
(
утварэнні са шчыльна збітай шэрсці жывёл або валокнаў раслін, якія часам выяўляюць у страўніках жвачных жывёл.
безэ́
(
пірожнае з узбітых яечных бялкоў і цукру.
бей
(
тытул феадальнай знаці або службовых асоб у некаторых краінах Блізкага і Сярэд. Усходу.
бе́йдэвінд
(
курс паруснага судна пры сустрэчна-бакавым ветры.
бе́йліф
(
памочнік шэрыфа ў англамоўных краінах.
бейні́т
[ад
структурная састаўляючая сталі. якая ўтвараецца ў выніку так званага прамежкавага ператварэння аўстэніту.
бейсбо́л
(
спартыўная камандная гульня з мячом і бітай, якая нагадвае лапту.
бейт
(
двухрадковая вершаваная страфа ў паэзіі народаў Блізкага і Сярэд. Усходу, якая звычайна змяшчае закончаную думку.
бейшло́т
(
грэбля ў вярхоўі суднаходнай ракі са шлюзамі для выпускання вады.
бек1
(
1) тытул феадальнай знаці ў цюркскіх народаў;
2) форма ветлівага звароту ў некаторых цюркскіх народаў (адпавядае паняццю «пан»).
бек2
(
бека́р
(
нотны знак, які адмяняе дзеянне папярэдняга дыеза ці бемоля і аднаўляе асноўнае значэнне ноты.
бекерэ́ль
[
адзінка актыўнасці нукліда ў радыеактыўнай крыніцы; у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) роўная актыўнасці нукліда, пры якой за lc адбываецца адзін акт радыеактыўнага распаду.
беке́ша
(
мужчынскае паліто са зборкамі ў таліі.
бекма́нія
(
травяністая расліна
бекме́с
(
канцэнтраваны вінаградны сок.
беко́н
(
правэнджаная або прасоленая свініна асобага прыгатавання.
бекро́с
(
скрыжоўванне гібрыда першага пакалення з адной з бацькоўскіх форм.
бе́кхенд
(
удар злева пры гульні ў тэніс.
бел
[
лагарыфмічная адзінка адносін дзвюх фізічных велічынь (энергій, магутнасцей, токаў і
беладо́нна
(
травяністая расліна
белалгі́н
[ад бел(адонна) + (ан)альгін]
лекавы проціспазматычны, болесуцішальны і процікіслотны прэпарат пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту.
беламка́нда
(
травяністая расліна
белані́дый
(
сумчаты грыб
белаперо́на
(
вечназялёная паўкустовая расліна
белатаміна́л
[ад бела(донна) + (эрга)тамін + (фенабарбіт)ал]
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры бяссонніцы, клімактэрычных неўрозах і
белемні́ты
(
атрад вымерлых галаваногіх малюскаў, жылі ў карбоне — палеагене.
белетры́ст
(ад
аўтар апавядальных мастацкіх твораў.
белетры́стыка
(ад
1) мастацкая проза;
2) апавядальная літаратура займальнага характару.
бельведэ́р
(
1) невялікая вежа над будынкам або асобная альтанка на ўзвышаным месцы, адкуль адкрываецца від на ваколіцу;
2) назва, якая замацавалася за некаторымі палацамі (
белька́нта
(
стыль вакальнага выканання, характэрны для італьянскага опернага мастацтва, які вызначаецца вольным валоданнем усімі рэгістрамі голасу, лёгкасцю і прыгажосцю гучання.
бе́льтынг
(
вельмі моцная тэхнічная тканіна палатнянага перапляцення, якая выкарыстоўваецца для вырабу прывадных пасаў, канвеерных стужак і
бельэта́ж
(
1) першы над партэрам ярус у тэатры;
2) другі, парадны паверх палаца, асабняка.
бемо́ль
(
нотны знак, які азначае паніжэнне ноты на паўтону (
бе́ндзі
(
прынятая ў міжнароднай спартыўнай тэрміналогіі назва хакея з мячом на лёдзе.
бенедыкці́н
(
гатунак французскага лікёру.
бенедыкці́нцы
(
члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага каля 530 г. Бенедыктам Нурсійскім у Італіі.
бенефі́с
(
1) спектакль у гонар аднаго з яго ўдзельнікаў як выражэнне прызнання заслуг артыста;
2)
бенефі́цый
(
1) падатковая або якая
2) зямельнае ўладанне, якое ў перыяд сярэдневякоўя давалася каралём або буйным феадалам васалу за нясенне ваеннай або адміністрацыйнай службы;
3) даходная касцельная пасада.
бенефіцыя́нт
(ад
артыст, у гонар якога даецца бенефіс.
бенефі́цыяр бенефіцыя́р
(
1) асоба, якая атрымлівае даходы ад сваёй маёмасці пры перадачы яе другой асобе на давернай падставе (пры здачы ў арэнду, наём);
2) той, хто атрымлівае грошы паводле акрэдытыва або страхавога полісу.
бензаі́л
(ад
арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца ў вытворчасці палімераў.
бензаілхлары́д
(ад бензаіл + хларыд)
хлорысты бензаіл, які выкарыстоўваецца ў вытворчасці перакісу бензаілу і сінтэтычных фарбавальнікаў.
бензаі́н
(ад
арганічнае злучэнне, бясколерныя крышталі, упершыню знойдзеныя ў бензоі.
бензало́н
(ад бензол)
валакно, вырабленае на аснове полівінілавага спірту-полікрылнітрылу.
бензальдэгі́д
[ад бенз(ол) + альдэгід]
арганічнае злучэнне, бясколернае масляністае рэчыва з пахам горкага міндалю; выкарыстоўваецца пры вырабе пахучых рэчываў, фарбавальнікаў.
бензана́л
(ад бензол)
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры лячэнні розных формаў эпілепсіі.
бензанафто́л
(ад бензол + нафтол)
арганічнае злучэнне, белы крышталічны парашок; выкарыстоўваецца як дэзінфіцыруючы прэпарат пры захворванні органаў стрававання.
бензафі́льтр
(ад бензін + фільтр)
прыбор для фільтравання бензіну.
бензацыстэ́рна
(ад бензін + цыстэрна)
цыстэрна для захоўвання і перавозкі бензіну; вагон або аўтамашына з такой цыстэрнай.
бе́нзель
(
бензіды́н
[ад
арганічнае злучэнне, бясколерныя крышталі, якія цямнеюць на святле і паветры; выкарыстоўваецца для вырабу фарбавальнікаў.
бензі́л
(ад
прасцейшы спірт араматычнага рада, бясколерная вадкасць з прыемным пахам.
бензілпеніцылі́н
(ад бензіл + пеніцылін)
антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры запаленчых працэсах.
бензілхлары́д
(ад бензіл + хларыд)
арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам; выкарыстоўваецца для атрымання бензілавага спірту.
бензі́н
(
бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы нафты.
бензо́й
(
смала стыраксавага дрэва, якое расце ў
бензо́йны
(ад бензой)
які мае адносіны да бензою (
бензо́л
(
арганічнае злучэнне, бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы каменнага вугалю і нафты.
бенітаі́т
(ад
мінерал, тытанасілікат барыю белага, сіняга колеру або бясколерны; выкарыстоўваецца як паўкаштоўны камень.
бенкаі́н
[ад бен(зол) + (ка)каі́н]
болесуцішальны лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў стаматалагічнай практыцы.
бенка́рт, банка́рт
(
назва пазашлюбнага дзіцяці на Беларусі ў 16 — першай
бентазу́х
(ад
вымерлае земнаводнае падкласа лабірынтадонтаў, якое вяло прыдонны спосаб жыцця; вядома з адкладаў трыясу.
бе́нталь
(
дно вадаёма і прыдонны слой вады, заселеныя арганізмамі.
бентані́т
(ад
разнавіднасць адбельвальных глін, якая складаецца ў асноўным з монтмарыланіту.
бе́нтас
(
сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць дно вадаёмаў.
бенуа́р
(
тэатральныя ложы на ўзроўні партэра.
бенч
(
марская або азёрная тэраса, створаная абразіяй 1 у карэнных пародах ля асновы кліфа.
беняты́ты
[
клас вымерлых дрэвападобных раслін аддзела голанасенных, блізкіх да сучасных сагаўнікавых, якія існавалі ў пермі — меле.
бера́рдыус
(
кіт
бераўні́т
(ад
мінерал чырвона-бурага, радзей цёмна-зялёнага колеру са шкляным бляскам.
берберы́н
(
алкалоід, які змяшчаецца ў лісцях барбарысу і некаторых іншых раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне як жаўцягонны сродак.
бергама́ска
(
старадаўні італьянскі танец.
бергамо́т
(
1) вечназялёнае пладовае дрэва
2) сорт груш з яблыкападобнымі сакавітымі пладамі.
берг-кале́гія
(ад
орган кіравання горнай справай у Расіі ў 18
бергшля́г
(
хуткае, з трэскам, адскокванне кавалкаў горных парод ад сцен глыбокіх вырабатак.
бе́ргшрунд
(
падгорная трэшчына ў вобласці жыўлення горнага ледніка.
бергштрыхі́
(
кароткія рыскі на тапаграфічнай карце, якія праводзяцца перпендыкулярна да гарызанталяў і паказваюць напрамак уніз на схіле.
бержарэ́та
(
старадаўняя французская танцавальная песенька пастаральнага характару.
б’еркандэ́ра
(
губавы базідыяльны грыб
бе́рклій
(
штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент
берклія́нства
[ад
разнавіднасць суб’ектыўнага ідэалізму, прадстаўнікі якога адмаўлялі існаванне матэрыяльнага свету і сцвярджалі, што рэчы ўяўляюць сабой толькі сукупнасць адчуванняў.
бе́ркут
(
драпежная птушка
бе́ркшыры беркшы́ры
(
парода скараспелых свіней, выведзеная ў Англіі ў 18
берлі́на
(ад Berlin = назва горада ў Германіі)
крытае рачное судна для перавозкі тавараў.
бе́рма
(
уступ на адхоне плаціны, чыгуначнага насыпу, які робіцца для таго, каб надаць адхону большую ўстойлівасць.
берму́ды
(
штаны да калена, свабодныя, з загладжанай складкай, звычайна з адваротамі.
бернардзі́нцы
(
манахі каталіцкага ордэна, заснаванага ў 15
берсалье́ры
(
стралковыя часці італьянскай арміі, раней — пяхотныя, зараз — самакатныя і матацыклетныя.
берсе́з
(
бертале́таў
[ад
берталі́ды
[ад
хімічныя злучэнні пераменнага складу (
бертранды́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, бясколерны, белы, радзей светла-ружовы і светла-жоўты са шкляным бляскам; руда берылію.
бе́ры-бе́ры
(ад
захворванне, выкліканае адсутнасцю ÿ ежы вітаміну В.
берыкао́ба
(
грузінскі імправізаваны народны тэатр масак.
беры́л
(
мінерал класа сілікатаў жоўта-зялёнага, зеленавата-блакітнага або ружовага колеру;
берылі́ды
(ад берылій)
злучэнні берылію з іншымі металамі; выкарыстоўваюцца ў авія- і ракетабудаванні, у электратэхніцы і
берыліза́цыя
(ад берылій)
насычэнне берыліем паверхневага слою вырабаў са сталі і іншых сплаваў для надання ім большай цвёрдасці і вогнетрываласці.
беры́лій
(
хімічны элемент, лёгкі светла-шэры метал.
берэ́йтар
(
1) спецыяліст, які аб’язджае коней, вучыць верхавой яздзе;
2) памочнік дрэсіроўшчыка коней у цырку.
берэ́т
(
круглы мужчынскі і жаночы галаўны ўбор без казырка.
бе́са
(
бесало́л
[ад бе(ладонна) + салол]
лекавы прэпарат, які прымяняюць пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, цыстытах і
бесеме́р
[
сталь, атрыманая з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам у канвертары.
бесемерава́ць
(ад бесемер)
атрымліваць сталь з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам у канвертары.
бест
(
заснаванае на даўнім звычаі права недатыкальнасці некаторых месцаў у Іране (мячэцей, дамоў вышэйшага духавенства, іншаземных пасольстваў), адкуль чалавек, якога праследуе ўлада, не можа быць узяты сілай.
бестсе́лер
(
ходкая, выдадзеная вялікім тыражом кніга на сенсацыйную тэму або ходкі тавар у шэрагу замежных краін, асабліва ў ЗША і Англіі.
бестыя́рый
(
сярэдневяковыя творы, у якіх апісвалі звяроў, даючы ім алегарычнае тлумачэнне.
бетаі́н
(ад
арганічнае азоцістае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое змяшчаецца ў цукровых бураках і многіх іншых раслінах.
бетані́т
(ад бетон)
ппучны камень, зроблены з бетону.
бето́н
(
будаўнічы матэрыял, атрыманы з сумесі рашчыненай цэментнай масы з пяском і шчэбнем.
бетулі́н
(
1) бярозавая жывіца;
2) белы фарбавальнік, які змяшчаецца ў клетках бярозавай кары.
бетэ́ль
(
1) трапічная кустовая расліна
2) сумесь для жавання з лістоў гэтай расліны, насення пальмы арэкі, тытуню і вапны.
б’еф
(
участак ракі або канала паміж дзвюма плацінамі, двума шлюзамі.
бефстро́ганаў
(
мясная страва з невялікіх кавалачкаў струганага мяса ў падліве.
бефунгі́н
(ад
лекавы прэпарат, які прымяняюць як сімптаматычны сродак пры лячэнні злаякасных пухлін.
бешаме́ль
(
густая падліва з яец, малака, мукі для мясных і рыбных страў.
бешбарма́к
(
страва з крышанага мяса, звычайна бараніны, з наварам мукі, круп у народаў Сярэд. Азіі.
бешме́т
(
верхняя мужчынская вопратка ў татараў і каўказскіх народаў.
бёміт
(ад
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў, монагідрат алюмінію, бясколерны або белы са шкляным бляскам; уваходзіць у склад баксітаў.
бі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на падваенне таго, што выражана другой часткай.
бібельдру́к
[
высокаякасная непразрыстая друкарская папера, якая па тонкасці набліжаецца да папяроснай.
бібліёграф
(ад бібліяграфія)
спецыяліст у галіне бібліяграфіі.
бі́блія
(
старажытны помнік пісьменнасці, зборнік твораў іудзейскай (Стары запавет) і хрысціянскай (Стары і Новы запаветы) рэлігій, дзе выкладзены асновы веравучэння.
бібліягра́фія
(ад
1) навука аб складанні даведнікаў па літаратуры і апісанні кніг;
2) спіс літаратуры па якім
3) аддзел у перыядычных выданнях, прысвечаны кароткаму агляду кніг, што выйшлі з друку.
бібліяло́гія
(ад
навука пра кнігу як з’яву культуры і прадмет вытворчасці; кнігазнаўства.
бібліяма́н
(ад бібліяманія)
чалавек, які захапляецца збіраннем кніг.
бібліяма́нія
(ад
захапленне збіраннем кніг, галоўным чынам старадрукаў і рэдкіх выданняў.
бібліята́ф
(ад
«магільшчык кніг» — жартаўлівая назва ўласніка бібліятэкі, які не дазваляе іншым карыстацца ёю.
бібліятэ́ка
(
1) установа, якая збірае, захоўвае і выдае кнігі чытачам;
2) набор кніг, прызначаных для пэўнай групы чытачоў (
3) набор кніг, якія знаходзяцца ў чыім
бібліяфі́л
(ад
аматар, знаўца, збіральнік рэдкіх выданняў кніг.
бібліяфі́льства
(ад бібліяфіл)
збіранне і вывучэнне рэдкіх і каштоўных выданняў.
бібо́п
(
стыль
бібу́ла
(
1) порыстая папера, здольная ўбіраць і прапускаць вадкасць; прамакатка;
2) тонкая белая або каляровая папера, прызначаная для ўпрыгожвання або ўпакоўкі.
біва́к
(
стаянка войска па-за населеным пунктам; войска на прывале;
2) стаянка альпіністаў, турыстаў.
бівале́нты
(ад бі- +
пары з’яднаных паміж сабой гамалагічных храмасом, якія ўтвараюцца пры дзяленні клетачнага ядра.
біг
(
рубчык на кардоне або абгортачнай паперы, дзякуючы якому вокладка лягчэй раскрываецца, а папера згінаецца.
біга́мія
(ад бі- + -гамія)
дваяшлюбнасць, дваяжэнства.
бігара́дыя
(
тое, што і памяранец.
бі́гас
(
страва з кіслай і свежай капусты, тушанай з рознымі гатункамі мяса і прыправамі.
бігеміні́я
(ад бі- +
від арытміі сэрца, пры якім экстрасісталія наступае праз кожную нармальную сісталу.
біг-бі́знес
(
вялікая камерцыйная справа, маштабная гандлёвая здзелка, буйное прадпрымальніцтва.
бігудзі́
(
металічныя, пластмасавыя або гумавыя трубачкі, на якія накручваюць валасы, каб надаць ім хвалістасць.
бідэ́
(
пасудзіна, ракавіна для падмывання.
бідэрме́ер
[
стылявы кірунак у нямецкім і аўстрыйскім мастацтве першай
біена́ле
(
назва мастацкіх выставак, якія адбываюцца рэгулярна раз у два гады.
біёграф
(ад бія- + -граф)
складальнік чыёй
-біёз
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «жыццё», «жыццёвы працэс».
біёлаг
(ад бія- + -лаг)
спецыяліст у галіне біялогіі.
біём
(
сукупнасць раслінных і жывёльных арганізмаў, якія насяляюць пэўны экалагічны аднародны абшар,
біёніка
[ад бія(логія) + (электро)ніка]
навука, якая вывучае будову жывых арганізмаў, каб ствараць машыны, якія па сваіх дадзеных набліжаюцца да характарыстык гэтых арганізмаў.
біёнты
(
арганізмы, якія ў ходзе эвалюцыі прыстасаваліся да пражывання ў пэўным асяроддзі (біятопе).
біёта
(
1) сукупнасць раслін і жывёл, аб’яднаных агульнай вобласцю распаўсюджання;
2) тое, што і платыкладус.
біжутэ́рыя
(
жаночыя ўпрыгожанні (брошкі, пацеркі, пярсцёнкі і
біза́нь
(
ніжні косы парус на бізань-мачце.
біза́нь-ва́нты
(ад бізань + ванты)
біза́нь-ма́чта
(ад бізань + мачта)
бі́знес
(
1) камерцыйная, біржавая або прадпрымальніцкая дзейнасць, накіраваная на атрыманне прыбытку;
2) дзелавое жыццё, эканамічная дзейнасць наогул у адрозненне ад іншых сфер жыццядзейнасці (культуры, палітыкі, адукацыі і
3)
бізнесме́н
(
дзялок, прадпрымальнік, камерсант.
бі́знес-пла́н
(ад бізнес + план)
дакумент з абгрунтаваннем запланаванай камерцыйнай дзейнасці фірмы на пэўны перыяд.
бізо́н
(
паўночнаамерыканскі дзікі бык атрада парнакапытных.
бізо́нія
(ад бі- + зона)
назва амерыканскай і англійскай акупацыйных зон у Германіі 1946—1949
бізу́н
[
1) плецены з раменных палосак арапнік або вітая з ільну, канапель тоўстая пуга;
2)
бікамералі́зм
(
двухпалатная структура парламента ў некаторых краінах.
бікарбана́ты
(ад бі- + карбанаты)
тое, што і гідракарбанаты.
бікаэ́ка
(
аднаклетачная водарасць
біквадра́т
(ад бі- + квадрат)
біквадра́тны
(ад бі- + квадратны)
чацвёртай ступені;
бікі́ні
(
вельмі адкрыты купальны жаночы касцюм.
бікла́га, бакла́га
(
невялікая драўляная ці металічная дарожная пасудзіна для вады, якую носяць на рэмені.
бікс
(
металічная скрынка, у якой стэрылізуюць (змясціўшы ў аўтаклаў) і захоўваюць стэрыльны перавязачны матэрыял, аперацыйную бялізну.
білабія́льны
(ад бі- + лабіяльны)
білатэра́льнасць
(ад білатэральны)
сіметрыя ў арганізмаў, цела якіх можна ўяўна падзяліць на аднолькавыя правую і левую палавіны.
білатэра́льны
(ад бі- +
двухбаковы.
біле́т
(
1) дакумент на права праезду, уваходу, карыстання чым
2) дакумент, які сведчыць аб прыналежнасці да якой
3) картка з пытаннямі на экзаменах.
білецёр
(
службовая асоба, якая кантралюе наяўнасць білетаў у кіно, тэатрах, на транспарце
білівердзі́н
(ад
адзін з асноўных пігментаў жоўці чалавека і драпежных жывёл, які мае зялёны колер.
білігно́ст
(ад
кантрастнае рэчыва, якое выкарыстоўваюць пры рэнтгеналагічных даследаваннях жоўцевых шляхоў і жоўцевага пузыра.
білінгві́зм
(ад
валоданне і папераменнае карыстанне асобай або калектывам дзвюма мовамі; двухмоўе (
білінгвісты́чны
(
двухмоўны.
біліне́йны
(ад бі- + лінія)
двухлінейны.
білірубі́н
(
адзіп 3 жоўцевых пігментаў чалавека і драпежных жывёл, які надае жоўці залацістую афарбоўку.
білірубінемі́я
(ад білірубін + -емія)
наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў крыві, што заўважаецца пры захворваннях печані.
білірубінуры́я
(ад білірубін + -урыя)
наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў мачы, што заўважаецца пры механічнай жаўтусе.
білітра́ст
[ад
кантрастнае рэчыва, якое змяшчае ёд; выкарыстоўваецца пры рэнтгеналагічных даследаваннях жоўцевага пузыра і жоўцевых шляхоў.
біло́н
(
1) нізкапробнае серабро, якое ідзе на чаканку разменнай манеты;
2) непаўнацэнная разменная манета.
біль
(
праект закона, унесенага ўрадам або членам парламента ў ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах.
більбаке́
(
гульня прывязаным да палачкі шарыкам, які падкідаецца і ловіцца на канец палачкі або ў сподачак.
більгарцыёз
(ад
захворванне мачавых шляхоў і кішэчніка, выкліканае глістамі трэматодамі.
більдапара́т
(
устарэлая назва фотатэлеграфа.
більён
(
лік, роўны мільярду (у нямецкай сістэме падліку — тысячы мільярдаў).
білья́рд
(
гульня шарамі і спецыяльным кіем на стале з бартамі і некалькімі адтулінамі (лузамі), а таксама стол для гэтай гульні.
бімалекуля́рны
(ад бі- + малекула)
звязаны з аднастадыйнай хімічнай рэакцыяй, у элементарным акце якой удзельнічаюць дзве часціцы.
бімета́л
(ад бі- + метал)
металічны матэрыял з двух слаёў розных металаў або сплаваў (
біметалі́зм
(ад бі- + металы)
грашовая сістэма, пры якой у якасці плацежнага сродку выкарыстоўваюцца адначасова два металы — золата і серабро.
біметасамато́з
(ад бі- + метасаматоз)
працэс замяшчэпня адных горных парод другімі са зменай хімічнага складу, што адбываецца пры ўзаемадзеянні дзвюх парод пры ўдзеле постмагматычных раствораў.
бі́мсы
(
папярочныя бэлькі ў корпусе судна, якія падтрымліваюць палубу.
бінакуля́рны
(
1) які ажыццяўляецца двума вокамі вачыма;
вокамі вачыма;
2) прызначаны для двух вачэй;
бінаміна́льны
(ад бі- + намінальны)
які мае два імені, дзве назвы, як
бінамія́льны
(ад біном)
які належыць да бінома;
бінарма́ль
(ад бі- + нармаль)
біна́рны
(
1) які складаецца з дзвюх частак, двух кампанентаў,
2) дваічны (у сістэме злічэння, калі ўсе лікі запісваюцца пры дапамозе дзвюх лічбаў).
бінаура́льны
(ад
біно́кль
(
аптычная прылада з дзвюх паралельна злучаных трубак для разглядвання аддаленых прадметаў.
біно́м
(ад бі- +
сума або рознасць двух алгебраічных выразаў, двухчлен;
біно́мен
(ад бі- +
прынятая ў біялагічнай наменклатуры двайная назва асноўнай таксанамічнай (
бінт
(
марлевая стужка, якая ўжываецца для перавязкі ран, пераломаў і
бінуклеа́рыя
(
ніткаватая зялёная водарасць
біпалі́ды
(ад бі- +
тое, што і біпатрыды.
біпаля́рнасць
(ад біпалярны)
геаграфічнае пашырэнне жывых арганізмаў адзінага віду ў халодных і ўмераных шыротах абодвух паўшар’яў (
біпаля́рны
(ад бі- + палярны)
двухполюсны;
біпатры́ды
(ад бі- +
асобы, якія адначасова маюць грамадзянства дзвюх або больш дзяржаў.
біпедалі́зм
(ад бі- +
двухногі спосаб перамяшчэння, характэрны для чалавека, птушак і некаторых жывёл.
біпіна́рыя
(ад бі- +
двухбакова-сіметрычная лічынка марскіх зорак.
біпла́н
(
самалёт з дзвюма плоскасцямі крылаў, размешчанымі паралельна адна над другой па абодва бакі фюзеляжа (
біпры́зма
(ад бі- + прызма)
прызма, склееная з дзвюх прызмаў іх асновамі.
бі́ржа
(
установа, дзе заключаюцца фінансавыя і гандлёвыя здзелкі;
біруза́
(
каштоўны камень блакітнага або зеленаватага колеру.
біс
(
выгук, якім просяць артыста паўтарыць толькі што выкананы ім нумар праграмы.
бісегмента́цыя
(ад бі- + сегментацыя)
двухбаковая сегментацыя цела арганізма.
бісексуалі́зм
(ад бі- + сексуалізм)
1) тое, што і гермафрадытызм;
2) палавая цяга як да асоб процілеглага полу, так і ўласнага.
бісексуа́льны
(ад бі- + сексуальны)
1) двухполы;
2) які мае палавую цягу да прадстаўнікоў абодвух полаў.
бісе́ктар
(
1) плоскасць, у якой ляжыць рабро двухграннага вугла і якая дзеліць гэты вугал на дзве аднолькавыя часткі;
2) інструмент, які дзеліць вугал папалам.
бісектры́са
(
прамая лінія, якая праходзіць праз вяршыню вугла і дзеліць яго папалам.
бі́сер
(
дробныя рознакаляровыя шкляныя або металічныя пацеркі для вышывання, упрыгожвання.
бісіно́з
(ад
прафесійнае захворванне лёгкіх (
біскві́т
(
1) высокакаларыйнае пульхнае печыва з цеста, у якое пакладзена многа жаўткоў і бялковай пены;
2) не пакрыты палівай фарфор.
бі́скуп
(
вышэйшае духоўнае званне ў католікаў (
бісмалі́т
(ад
інтрузія 2 канічнай або цыліндрычнай формы, што дасягае паверхні Зямлі ці заканчваецца ў тоўшчы асадачных парод, паднімаючы іх у выглядзе купала.
бістр
(
цёмна-карычневая акварэльная фарба.
бістро́
(
невялікі рэстаран, бар з пітвом і закускамі.
бісульфа́ты
(ад бі- + сульфаты)
тое, што і гідрасульфаты.
бісульфі́ты
(ад бі- + сульфіты)
тое, што і гідрасульфіты.
бі́сус
(
прадукт выдзялення бісусавай залозы многіх пласціністажабравых малюскаў.
біт
[
адзінка вымярэння колькасці інфармацыі ў дваічнай сістэме злічэння, адпавядае інфармацыі, якую атрымліваюць пры ажыццяўленні адной з дзвюх роўнаверагодных падзей.
бітана́льнасць
(ад бі- + танальнасць)
адначасовае выкарыстанне дзвюх танальнасцей у розных галасах таго самага музычнага твора.
бітана́льны
(ад бі- + танальны)
скампанаваны ў дзвюх танальнасцях.
бітл
(
удзельнік бітлза.
бітлз
(
англійскі маладзёжны вакальна-інструментальны квартэт 60-х гадоў 20
бі́тнік
(
удзельнік стыхійнага анархічна-бунтарскага руху моладзі ў ЗША, Англіі і іншых краінах у 50—60-х гг. 20
біто́н
(
высокая цыліндрычная пасудзіна з накрыўкай для вадкасцей.
бітумініза́цыя
(ад бітумы)
1) запаўненне трэшчын у грунтах і горных пародах расплаўленымі прыроднымі бітумамі;
2) разбурэнне арганічных рэчываў, у выніку якога ў іх павялічваецца колькасць вугляроду і ўтвараюцца парафіны і нафтэны.
бітуміно́зны
(
які ўтрымлівае ў сабе бітумы (
біту́мы
(
прыродныя або штучныя цвёрдыя, вадкія і газападобныя смалістыя рэчывы ці прадукты іх перапрацоўкі.
біты́нія
(
прэснаводны малюск
бі́тэнг
(
вертыкальная тумба на палубе судна, вакол якой наматаны якарны ланцуг, каб паменшыць хуткасць яго руху пры апусканні якара.
біфака́льцы
(ад бі- + фокус)
які мае два фокусы;
біфідабактэ́рыі
(ад
група актынаміцэтаў, складаюць да 80—90% кішачнай флоры дзяцей і маладняку сельскагаспадарчых жывёл у перыяд малочнага выкормлівання.
біфіля́р
(ад бі- +
электрычны праваднік, складзены ў дзве столкі.
біфіля́рны
(ад біфіляр)
які складаецца з дзвюх нітак або дратоў;
біфо́рыум
(
двухчасткавае аркаднае акно або арачны праём, характэрныя для архітэктуры раманскага і гатычнага стыляў.
біфурка́цыя
(
1) раздзяленне ракі на дзве пратокі, якія ўпадаюць у розныя басейны;
2) падзел трубчастага органа на дзве галіны,
3) падзел старшых класаў сярэдняй школы на два патокі, напрамкі ў навучанні,
біфштэ́кс
(
кавалак абсмажанай ялавічыны з сярэдняй часткі хрыбта тушы.
біхевіяры́зм
(
кірунак у амерыканскай псіхалогіі, які лічыць прадметам псіхалогіі паводзіны.
біхраматаме́трыя
(ад біхраматы + -метрыя)
метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з'яўляецца цітраваны раствор біхрамату калію.
біхрама́ты
(ад бі- + храматы)
тое, што і дыхраматы.
біцылі́н
[ад бі- + (пені)цылін)]
антыбіётык, які ўжываецца для лячэння рэўматызму і некаторых іншых хвароб.
бі́цэпс
(
мышца паміж плячом і локцем, якая згінае руку.
бія-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «жыццё», «жыццёвыя працэсы», «біялагічны».
біяаку́стыка
(ад бія- + акустыка)
раздзел біялогіі, які вывучае гукі, што выдаюць жывёлы, і гукавыя зносіны жывёл.
біяаргані́чны
(ад бія- + арганічны)
звязаны з арганічнымі злучэннямі, якія ўдзельнічаюць у біялагічных працэсах.
біяарыента́цыя
(ад бія- + арыентацыя)
здольнасць арганізмаў вызначаць сваё становішча ў прасторы.
біяастрана́ўтыка
(ад бія- + астранаўтыка)
тое, што і біякасманаўтыка.
біябібліягра́фія
(ад бія- + бібліяграфія)
бібліяграфія, у якой інфармацыя пра друкаваныя творы падаецца разам з біяграфічнымі звесткамі пра аўтараў.
біягарызо́нт
(ад бія- + гарызонт)
функцыянальнае падраздзяленне ярусаў у біяцэнозах.
біягеагра́фія
(ад бія- + геаграфія)
навука, якая вывучае заканамернасці пашырэння і размеркавання жывых арганізмаў на зямным шары.
біягеасфе́ра
(ад бія- + геасфера)
абалонка зямнога шара, у якой сканцэнтравана жывое рэчыва планеты.
біягеахі́мія
(ад бія- + геахімія)
раздзел геахіміі, які вывучае хімічныя працэсы ў біясферы.
біягеацэнало́гія
(ад біягеацэноз + -логія)
навука, якая вывучае біягеацэноз.
біягеацэно́з
(ад бія- +
сукупнасць раслінных, жывёльных і мікраскапічных арганізмаў разам з участкам зямной паверхні, які яны займаюць і з якім звязаны абменам рэчываў і энергіі.
біяге́ль
(ад бія- +
студзінападобная або цвёрдая структураваная калоідная сістэма біялагічнага паходжання з вадкім дысперсійным асяроддзем; разнавіднасць геляў.
біягельмі́нты
(ад бія- + гельмінты)
паразітычныя чэрві, якія на стадыі лічынкі жывуць у жывёльным арганізме, а ў дарослым стане — у целе чалавека або другой жывёлы (
біягенасфе́ра
(ад бія- +
сфера ўзнікнення жыцця — абалонка на планетах, у межах якой ствараюцца ўмовы, спрыяльныя для развіцця вышэйшых формаў матэрыі.
біягене́з
(ад бія- + -генез)
1) утварэнне арганічных злучэнняў жывымі арганізмамі;
2) тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой мяркуецца, што зародкі жывых істот былі занесены на Зямлю з іншых нябесных цел (
біягенеты́чны
(ад бія- + генетычны)
падпарадкаваны закону паўтарэння ў індывідуальным развіцці арганізма галоўных этапаў гістарычнага развіцця ўсяго роду продкаў (
біяге́нны
(ад бія- + -генны)
які стымулюе развіццё жывых арганізмаў (
біяге́рм
(ад бія- +
выступ марскога дна, утвораны рэшткамі вымерлых арганізмаў.
біягідрааку́стыка
(ад бія- + гідраакустыка)
раздзел біяакустыкі, які вывучае гукі, што ўтвараюцца воднымі арганізмамі.
біяглі́фы
(ад бія- +
выкапнёвыя сляды жыццядзейнасці арганізмаў на паверхні або ўнутры асадачных парод.
біягра́ма
(ад бія- + -грама)
графічнае (дыяграмнае) адлюстраванне зменлівасці ў часе якой
біягра́фія
(ад бія- + -графія)
1) апісанне чыйго
2) чыё
3)
біядо́за
(ад бія- + доза)
працягласць ультрафіялетавага апрамянення скуры, неабходная для ўзнікнення слабой, але ясна акрэсленай эрытэмы.
біядына́міка
(ад бія- + дынаміка)
раздзел фізіялогіі, які вывучае жыццядзейнасць і функцыі арганізмаў.
біядэграда́цыя
(ад бія- + дэградацыя)
працэс раскладання матэрыялаў, рэчываў або аб’ектаў у навакольным асяроддзі пад уздзеяннем жывых арганізмаў (пераважна мікраарганізмаў).
біядэ́рм
(ад бія- + -дэрма)
слой, плёнка, якая складаецца з жывых арганізмаў (бактэрыі, грыбы, сіне-зялёныя водарасці), што жывуць і кормяцца на паверхні цел іншых жывых арганізмаў (на падводных частках раслін, рыбах).
біядэстру́ктары
(ад бія- + дэструктары)
тое, што і біярэдуцэнты.
біязо́на
(ад бія- + зона)
сукупнасць геалагічных адкладаў, у якой сустракаецца якая
біяіндыка́тары
(ад бія- + індыкатары)
арганізмы, наяўнасць якіх або інтэнсіўнае развіццё служыць паказчыкам пэўных прыродных працэсаў або наяўнасці некаторых рэчываў.
біяіндыка́цыя
(ад бія- + індыкацыя)
сістэма ацэнкі стану і ўласцівасцей экасістэм па наяўнасці (адсутнасці) у ёй тых ці іншых арганізмаў.
біяінжыне́рыя
(ад бія- +
навука аб канструяванні і праектаванні тэхнічных прыбораў, робатаў, маніпулятараў, якія выконваюць біялагічныя функцыі ва ўмовах нармальнай жыццядзейнасці арганізма.
біяінфарма́цыя
(ад бія- + інфармацыя)
гіпатэтычна магчымая інфармацыя пры дапамозе біятокаў галаўнога мозга.
біякамуніка́цыя
(ад бія- + камунікацыя)
сувязі паміж асобінамі аднаго або розных відаў жывёл пры дапамозе пэўных сігналаў.
біякаро́зія
(ад бія- + карозія)
карозія металаў, выкліканая мікраарганізмамі.
біякасмана́ўтыка
(ад бія + касманаўтыка)
галіна навукі, якая вывучае захаванне арганізмаў у міжпланетнай прасторы ў час касмічных палётаў і магчымасці іх прыстасавання да касмічных умоў.
біяката́ліз
(ад бія- + каталіз)
паскарэнне або запавольванне хімічных рэакцый, якія адбываюцца ў арганізме пры ўдзеле ферментаў.
біякаталіза́тары
(ад бія- + каталізатары)
рэчывы, у асноўным ферменты, наяўнасць якіх паскарае або запавольвае ўласцівыя жывой матэрыі хімічныя працэсы.
біякіберне́тыка
(ад бія- + кібернетыка)
кірунак кібернетыкі, які вывучае законы зберажэння, перапрацоўкі і перадачы інфармацыі ў біялагічных сістэмах.
біяклі́мат
(ад бія- + клімат)
кліматычныя ўмовы, якія разам з іншымі фактарамі асяроддзя вызначаюць існаванне, размнажэнне і развіццё жывых арганізмаў.
біякліматало́гія
(ад бія- + кліматалогія)
раздзел кліматалогіі, які даследуе ўплыў клімату на жыццё, здароўе і дзейнасць чалавека, развіццё жывёл і раслін.
біяко́мплекс
(ад бія- + комплекс)
расліннае і жывёльнае асяроддзе, якое ствараецца на борце касмічнага карабля для надзейнай сістэмы жыццезабеспячэння.
біякрымінало́гія
(ад бія- + крыміналогія)
напрамак у крыміналогіі, які тлумачыць злачыннасць біялагічнымі фактарамі,
біякрэ́м
(ад бія- + крэм)
касметычны крэм, у складзе якога ёсць біястымулятары.
бія́кс
(ад бі- +
ферытавы элемент (
біялагі́зм
(ад біялогія)
напрамак у сацыялогіі, які тлумачыць грамадскія працэсы біялагічнымі з’явамі.
біялака́цыя
(ад бія- + лакацыя)
здольнасць жывёл вызначаць становішча якога
біялі́ты
(ад бія- + -літ)
горныя пароды, якія складаюцца пераважна з рэштак жывёл і раслін, а таксама прадуктаў іх жыццядзейнасці (
біяло́гія
(ад бія- + -логія)
сукупнасць навук аб жывой прыродзе (падраздзяляецца на батаніку, заалогію, антрапалогію і мікрабіялогію).
біялюмінесцэ́нцыя
(ад бія- + люмінесцэнцыя)
свячэнне многіх мікраарганізмаў, грыбоў і беспазваночных жывёл, звязанае з працэсамі іх жыццядзейнасці.
біяма́са
(ад бія- + маса)
колькасць рэчыва жывых арганізмаў на адзінку паверхні сушы ці аб'ёму вады.
біяме́трыя
(ад бія- + -метрыя)
раздзел біялогіі, які займаецца апрацоўкай дадзеных біялагічнага даследавання метадамі матэматычнай статыстыкі.
біяметэарало́гія
(ад бія- + метэаралогія)
раздзел метэаралогіі, які вывучае ўплыў надвор’я на жывыя арганізмы.
біямеха́ніка
(ад бія- + механіка)
раздзел біяфізікі, які вывучае развіццё, будову і дзейнасць рухальнага апарату жывёл і чалавека.
біяміцы́н
(ад бія- + -міцын)
антыбіётык, які ўжываецца пры пнеўманіі, дызентэрыі, сыпным тыфе і некаторых іншых хваробах.
біямо́рфа
(ад бія- +
жыццёвая форма.
біямура́цыя
(ад бія- +
разнавіднасць імурацыі, калі арганізм замуроўваецца іншым арганізмам і гіне.
біянавега́цыя
(ад бія- + навігацыя)
здольнасць жывёл выбіраць напрамак руху пры рэгулярных сезонных міграцыях.
бія́ндрыя
(ад бі- + -андрыя)
дваямужжа.
біяно́мія
(ад бія- +
раздзел біялогіі, які вывучае агульныя праблемы сістэматыкі, заканамернасці відаўтварэння і фарміравання ў працэсе эвалюцыі вышэйшых сістэматычных груп.
біяо́птыка
(ад бія- + оптыка)
раздзел біялогіі, які вывучае сукупнасць з’яў, звязаных з выкарыстаннем жывымі арганізмамі святла для арыентацыі.
біяпаліме́ры
(ад бія- + палімеры)
высокамалекулярныя прыродныя злучэнні, якія з'яўляюцца структурнай асновай усіх жывых арганізмаў і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці.
біяпатэнцыя́л
(ад бія- + патэнцыял)
электрычнае напружанне, якое ўзнікае ў органах, тканках і клетках жывёльных і раслінных арганізмаў у працэсе іх жыццядзейнасці.
біяпрэпара́т
(ад бія- + прэпарат)
біялагічны прэпарат для прафілактычнага або лячэбнага ўвядзення ў арганізм і дыягнастычных даследаванняў.
біяпсі́я
(ад бія- +
узяцце невялікай колькасці тканкі ў хворага для лабараторнага даследавання, каб вызначыць характар захворвання.
біярытмало́гія
(ад біярытмы + -логія)
навука, якая вывучае цыклічныя працэсы ў біялагічных сістэмах.
біяры́тмы
(ад бія- + рытм)
сутачныя або сезонныя ваганні інтэнсіўнасці ў характары тых ці іншых біялагічных працэсаў і з’яў, якія даюць арганізмам магчымасць прыстасоўвацца да цыклічных змен акаляючага асяроддзя.
біярэдуцэ́нты
(ад бія- +
арганізмы, якія мінералізуюць арганічнае рэчыва — раскладаюць яго на больш простыя неарганічныя злучэнні (пераважна грыбы, бактэрыі).
біярэхалака́цыя
(ад бія- + рэхалакацыя)
выпрамяненне і ўспрыманне жывёламі высокачастотных гукавых сігналаў з мэтай выяўлення аб’ектаў у прасторы; адзін са спосабаў арыентацыі жывёл.
біясацыяло́гія
(ад бія- + сацыялогія)
1) сінонім біяцэналогіі ў многіх еўрапейскіх краінах;
2) канцэпцыя, якая тлумачыць сацыяльныя і палітычныя працэсы зыходзячы з біялагічных і фактараў, зведзеных да паняцця аб расе.
біясі́нтэз
(ад бія- + сінтэз)
працэс утварэння арганічных злучэнняў у жывых арганізмах або ў штучных умовах пад дзеяннем ферментаў.
біястабіліза́тар
(ад бія- + стабілізатар)
устаноўка для перапрацоўкі арганічных адходаў сельскай гаспадаркі на кампост.
біяста́нцыя
(ад бія- + станцыя)
навукова-даследчая ўстанова, дзе праводзіцца стацыянарнае вывучэнне раслін і жывёл у прыродных умовах.
біястратыграфі́чны
(ад біястратыграфія);
біястратыгра́фія
(ад бія- + стратыграфія)
раздзел стратыграфіі, які вывучае гісторыю жывых арганізмаў у пэўныя геалагічныя эры і перыяды на падставе скамянелых арганічных рэшткаў у слаях зямной кары.
біястро́м
(ад бія- +
утварэнне ў выглядзе лінзы або пласта на дне мора з рэшткаў арганізмаў.
біястымуля́тары
(ад бія- + стымулятары)
рэчывы, якія стымулююць розныя праяўленні жыццядзейнасці арганізма.
біястэ́лы
(ад бія- + стэла)
вертыкальныя нагрувашчванні біястромаў або лінз арганічных вапнякоў у выглядзе слупоў або штокаў 2, якія ўтвараюцца на прыўзнятых участках дна вадаёмаў ад працяглага нарастання арганізмаў на адным месцы.
біясфе́ра
(ад бія- + сфера)
вобласць распаўсюджання жыцця на зямным шары.
біясферало́гія
(ад біясфера + -логія)
навука пра ўзнікненне, эвалюцыю, структуру і механізмы функцыянавання біясферы.
біятарэ́ла
(
сумчаты грыб
біятлані́ст
(ад біятлон)
спартсмен, які займаецца біятлонам.
біятло́н
(ад бі- +
спартыўныя спаборнштвы, дзе лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтоўкі на некалькіх агнявых рубяжах.
біято́нус
(ад бія- + тонус)
прыродны стан напружання, характэрны для ўсяго жывога.
біято́п
(ад бія- + -топы)
участак зямной паверхні з аднатыпнымі ўмовамі асяроддзя, населены біяцэнозам (
біято́ра
(
накіпны сумчаты лішайнік
біятрансфарма́цыя
(ад бія + трансфармацыя)
1) змена спадчынных уласцівасцей бактэрыяльнай клеткі ў выніку пранікнення ў яе чужароднай ДНК;
2) пераўтварэнне энергіі сонечнай радыяцыі, якая ўлоўліваецца зялёнымі раслінамі, у іншыя віды;
3) біяхімічнае пераўтварэнне ядаў, што праніклі ў арганізм, у менш таксічныя рэчывы або больш таксічныя злучэнні, чым зыходнае рэчыва.
біятрафі́я
(ад бія- + -трафія)
харчаванне адных арганізмаў (біятрофаў) біямасай іншых арганізмаў.
біятро́н
(ад бія- + -трон)
камера з штучным кліматам для лячэння гіпертаніі і іншых хвароб.
біятро́фы
(ад бія- + -трофы)
арганізмы, якія жывяцца іншымі жывымі арганізмамі.
біяты́н
(ад
вітамін Н, які ўваходзіць у склад ферментаў, што рэгулююць бялковы і тлушчавы абмен; змяшчаецца ў памідорах, дражджах, яечным жаўтку, печані, малацэ.
біяты́п
(ад бія- + тып)
сукупнасць арганізмаў у межах папуляцыі, якія характарызуюцца аднолькавым генатыпам і блізкім фенатыпам (
біяты́т
[
мінерал класа сілікатаў, жалезіста-магнезіяльная слюда жоўтага, бурага або чорнага колеру; выкарыстоўваецца як электраізаляцыйны матэрыял.
біяты́чны
(
які адносіцца да жывых элементаў дадзенага асяроддзя;
біятэлеметры́я
(ад бія- + тэлеметрыя)
спосаб даследавання біялагічных з’яў і вымярэння біялагічных паказчыкаў арганізмаў (
біятэхнало́гія
(ад бія- + тэхналогія)
сукупнасць метадаў і прыёмаў атрымання карысных чалавеку прадуктаў пры дапамозе жывых агентаў 4.
біятэ́хніка
(ад бія- + тэхніка)
комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх прадукцыйных уласцівасцей.
біятэхні́я
(ад бія- +
раздзел паляўніцтвазнаўства, які распрацоўвае комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх прадукцыйных уласцівасцей.
біяфа́брыка
(ад бія- + фабрыка)
прадпрыемства па вырабу біяпрэпаратаў.
біяфенало́гія
(ад бія- + феналогія)
навука аб перыядычных з’явах у жыцці пэўнай групы або нават аднаго віду арганізмаў, звязаных са зменамі пораў года.
біяфі́зіка
(ад бія- + фізіка)
навука, якая вывучае фізічныя і фізіка-хімічныя працэсы ў жывых арганізмах.
біяфі́лы
(ад бія- + -філ)
хімічныя элементы і рэчывы, здольныя акумулявацца ў жывых арганізмах у значна большых колькасцях, чым у навакольным асяроддзі.
біяфі́льтр
(ад бія- + фільтр)
збудаванне для біялагічнай ачысткі сцёкавых водаў.
біяфільтра́цыя
(ад бія- + фільтрацыя)
фільтрацыя вады жывёламі,
біяхарыён
(ад бія- + харыён)
структурная частка экасістэмы, цэнтр актыўнасці арганізмаў у біятопе.
біяхі́мія
(ад бія- + хімія)
навука, якая вывучае хімічныя працэсы ў жывых арганізмах.
біяхо́р
(ад бія- +
частка біясферы, якая ўключае групу падобных біятыпаў і ўваходзіць у пэўны біяцыкл (
біяхро́н
(ад бія- +
адрэзак геалагічнага часу, на працягу якога адбыліся адкладанні біязоны.
біяцы́кл
(ад бія- + цыкл)
самая буйная адзінка расчлянення біясферы (суша, мора, унутраныя вадаёмы); падраздзяляецца на біяхоры.
біяцэнагене́з
(ад біяцэноз + -генез)
гістарычны працэс фарміравання і развіцця біяцэнозаў.
біяцэнало́гія
(ад біяцэноз + -логія)
раздзел экалогіі, які вывучае біяцэнозы, іх будову, развіццё, узаемаадносіны з навакольным асяроддзем і
біяцэнаме́трыя
(ад біяцэноз + -метрыя)
раздзел біяцэналогіі, які даследуе метады вывучэння розных параметраў і ўласцівасцей біяцэнозаў і экасістэм.
біяцэно́з
(ад бія- + -цэноз)
сукупнасць раслін і жывёл, якія насяляюць тэрыторыю з аднолькавымі ўмовамі існавання,
біяэлектро́ніка
(ад бія- + электроніка)
1) раздзел тэхнікі, які вывучае выкарыстанне электронікі ў біялогіі і медыцыне;
2) раздзел біялагічнай фізікі, які вывучае электронныя працэсы ў біялагічных аб’ектаў.
біяэлектры́чны
(ад бія- + электрычны)
звязаны з электрычнымі патэнцыяламі ў тканках і клетках жывых арганізмаў.
біяэнерге́тыка
(ад бія- + энергетыка)
навука, якая вывучае механізмы пераўтварэння энергіі ў працэсах жыццядзейнасці арганізмаў.
бла́зія
(
пячоначны мох
блака́да
(
1) акружэнне войск праціўніка (горада, крэпасці) для знішчэння ці паланення;
2)
3) выключэнне функцыі якоган. органа або сістэмы ў арганізме.
блака́ж
(
спосаб абароны ў боксе.
блакга́уз
(
палявое ўмацаванне з байніцамі, якое прыстасавана для самастойнай кругавой абароны.
блакірава́ць
(
1) ажыццяўляць ваенную (эканамічную, палітычную) блакаду;
2) загароджваць шлях;
3) памяншаць чыю
блакіра́тар
(ад
прыстасаванне, якое дае магчымасць выкарыстоўваць розныя тэлефонныя апараты на адной лініі.
блакіро́ўка
(ад блакіраваць)
1) рэгуляванне руху цягнікоў на перагонах пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў (семафораў і
2) сістэма блокаў якога
3) электрамеханічная сістэма, якая прадугледжвае бяспеку персаналу пры абслугоўванні электрычных устройстваў.
блакі́т
(
1) светла-сіні колер;
2)
блакно́т
(
сшытак з адрыўнымі лістамі для нататак.
бландзі́н
(
мужчына са светлымі валасамі.
бланк
(
ліст паперы з часткова надрукаваным тэкстам і пропускамі для дапісвання патрэбных звестак.
бланке́тны
(ад
бланкі́зм
[ад
палітычная плынь у французскім сацыялістычным руху 19
бланманжэ́
(
жэле са смятанкі або міндальнага малака.
бланфі́кс
(
мінеральная фарба з сярністакіслага барыю, якая выкарыстоўваецца як напаўняльнік пры вырабе паперы.
бланшы́раваць
(
1) абварваць ці апрацоўваць параю садавіну, гародніну і іншыя прадукты перад кансерваваннем;
2) знімаць з ніжняга боку скуры рэшткі падскурнай клятчаткі (у дубільнай справе).
бласта-
(
першая састаўная частка складаных слоў — біялагічных і медыцынскіх тэрмінаў, якая паказвае на сувязь з зародкам.
бластагене́з
(ад бласта- + -генез)
індывідуальнае развіццё мнагаклетачнага жывога арганізма пры бясполым размнажэнні.
бластады́ск
(ад бласта- + дыск)
група клетак, размешчаных у выглядзе дыска на анімальным полюсе яйцаклеткі пры яе няпоўным драбленні.
бластадэ́рма
(ад бласта- + -дэрма)
сукупнасць клетак, якія ўтвараюць сценку бластулы.
бластазо́іды
(ад бласта- +
дачэрнія асобіны, якія ўтвараюцца ў некаторых многавусікавых кальчацоў пры пачкаванні.
бластаідэ́і
(
клас вымерлых беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, панцыр якіх нагадваў бутонападобны келіх; існавалі ў морах палеазою.
бластакіне́з
(ад бласта- + -кінез)
згінанне зародка некаторых членістаногіх і малюскаў у працэсе эмбрыянальнага развіцця.
бластакла́дыя
(
ніжэйшы грыб
бластаме́ры
(ад бласта- + -мер)
клеткі, якія ўтвараюцца пры драбленні яйцаклеткі жывёл і чалавека.
бластаміко́з
(
хвароба скуры і ўнутраных органаў жывёл і чалавека, якая выклікаецца бластаміцэтамі.
бластаміцэ́ты
(ад бласта- + -міцэты)
група дражджавых грыбоў, некаторыя віды якіх выклікаюць хваробы людзей і жывёл.
бластапо́р
(ад бласта- + -пор)
адгуліна,. якая злучае ўнутраную поласць зародка жывёльнага арганізма на стадыі гаструлы са знешнім асяроддзем.
бластацы́ста
(ад бласта- + цыста)
стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека, якая наступае ў выніку дзялення аплодненай яйцаклеткі.
бластацэ́ль
(ад бласта- +
поласць паміж бластамерамі зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека на стадыі бластулы (
бласто́ма
(ад бласта- + -омя)
тое, што і неаплазія.
бластомагене́з
(ад бластома + -генез)
тое, што і анкагенез.
бла́стула
(ад
стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека (наступная за морулай), на якой зародак уяўляе сабой аднаслойны пузырок.
бластуля́цыя
(ад бластула)
завяршальная частка перыяду драблення яйца мнагаклетачных жывёльных арганізмаў, на працягу якой утвараецца бластула.
-бласты
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «зародак».
бластэ́ма
(
1) частка жывой тканкі, здольная ўтвараць новыя асобіны (пры бясполым размнажэнні);
2) намнажэнне аднародных клетак на паверхні раны пасля ампутацыі органа або яго часткі.
бластэ́нія
(
накіпны сумчаты лішайнік
бластэ́я
(ад
гіпатэтычная аднаслойная форма першай стадыі эвалюцыйнага развіцця арганізма, якая будовай нагадвае бластулу.
бле́йвас
(
свінцовыя бялілы.
бле́к-рот блек-ро́т
(
грыбковая хвароба вінаграду.
бленарэ́я
(ад
бле́нда
(
1) прыстасаванне ў выглядзе цыліндра або конуса, якое надзяваецца на пярэднюю частку аправы аб’ектыва, каб прадухіліць пранікненне ў яго бакавых прамянёў сонца;
2) ліхтар для асвятлення рудніка.
бле́нкер
(
1) прыстасаванне на тэлефонным камутатары, пры дапамозе якога абанент выклікае тэлефаністку;
2) чыгуначны аўтаматычны сігнальны прыбор на камутатарах блакіровачных сістэм.
блеф
(
1) прыём пры гульні ў покер, калі гулец стараецца выклікаць у партнёраў уражанне, што яго карты мацнейшыя, чым у сапраўднасці;
2) выдумка, падман з мэтай запалохаць або стварыць перабольшанае ўяўленне аб сваіх магчымасцях.
блефарапла́ст
(ад гр blepharon = павека + -пласт)
тое, што i кінетабласт.
блефараспа́зма
(ад гр blepharon = павека + спазма)
сутаргавае скарачэнне кругавой мышцы вока.
блефарасто́ма
(
пячоначны мох
блефары́т
(ад
запаленне павекаў.
блік
(
1) светлая пляма, водбліск на гладкай паверхні (
2) злітак серабра, які змяшчае 2—3% свінцу; блікавае серабро.
блінда́ж
(
земляное збудаванне са сценамі і пакрыццём з дрэва, жалезабетону для ўкрыцця жывой сілы ад мін, снарадаў.
блінк-кампара́тар
(ад англ blink = мігцець + кампаратар)
прыбор для параўнання дзвюх фатаграфій аднаго і таго ж участка неба, якія атрыманы ў розны час адным тэлескопам.
блінт
(
плоскае бясколернае цісненне на кніжных вокладках, якое робіцца гарачым прэсам.
блі́смус
(
травяністая расліна
блістр
|
неачышчаная медзь, якая змяшчае 1,5—2% прымесяў.
блі́стэр
(
1) купалападобны выступ з празрыстай пластмасы на фюзеляжы самалёта для паляпшэння агляду і размяшчэння зброі і прыцэльных прыстасаванняў;
2) супрацьміннае патаўшчэнне корпуса карабля.
бліц
(
1) лямпа для імгненнай моцнай успышкі святла пры фатаграфаванні;
2) праведзеная ў тэмпе партыя шахматнай гульні.
бліца́рд
(
назва ў ЗША і Англіі мяцеліцы, якая суправаджаецца моцным ветрам і нізкай тэмпературай паветра.
бліцкры́г
(
тэорыя маланкавай вайны, разлічанай на хуткую перамогу, як частка ваеннай дактрыны, што была створана нямецкімі мілітарыстамі ў
бліцтурні́р
(ад
шахматны турнір, у якім на кожную партыю даецца максімальна абмежаваны час.
блок1
(
аб’яднанне дзяржаў, партый, груповак для дасягнення агульнай мэты.
блок2
(
1) прыстасаванне для пад’ёму грузаў у выглядзе кола з выемкай па акружнасці і перакінутым цераз яго канатам;
2) вузел машыны з некалькіх аднолькавых элементаў;
3) штучна зробленая з бетоннай сумесі будаўнічая пліта;
4) комплекс будынкаў, якія маюць адпаведнае прызначэнне, а таксама частка якой
5) сшытыя лісты кнігі, падрыхтаваныя для пераплёту.
блок-апара́т
(ад блок + апарат)
апарат для рэгулявання руху паяздоў на чыгуначных перагонах і станцыях.
блок-дыягра́ма
(ад блок + дыяграма)
перспектыўны малюнак участка зямной паверхні разам з яго геалагічным разрэзам.
бло́кінг-генера́тар
(ад
адналямпавы генератар з трансфарматарнай зваротнай сувяззю, прызначаны для стварэння электрычных імпульсаў малой працягласці, якія перыядычна паўтараюцца.
блок-канта́кт
(ад блок + кантакт)
кантакт электрычнага апарата, які перамыкае кола кіравання або сігналізацыі.
блок-канта́ктар
(ад блок + кантактар)
сукупнасць некалькіх груп блок-кантактаў.
блокпо́ст
(ад блок + пост)
чыгуначны раздзельны пункт, забяспечаны спецыяльнай апаратурай, адкуль кіруюць семафорамі і святлафорамі.
блок-се́кцыя
(ад блок + секцыя)
закончаны для блакіроўкі аб’ёмна-планіровачны элемент (частка) збудавання.
блок-супаліме́ры
(ад блок + супалімеры)
супалімеры, у макрамалекулах якіх працяглыя ўчасткі са звёнаў аднаго тыпу (блокі) чаргуюцца з блокамі са звёнаў другога тыпу.
блок-схе́ма
(ад блок + схема)
схема прылады, апарата, машыны, дзе асобныя састаўныя вузлы (блокі) маюць выгляд прамавугольнікаў, а сувязь паміж імі паказана лініямі са стрэлкамі.
бло́кшыў
(
корпус старога судна, з якога знята абсталяванне і якое прызначана для плывучага складу або жылля.
блу́за
(
мужчынская рабочая верхняя кашуля.
блу́зка
(
жаночая кофтачка з лёгкай тканіны.
блюва́л
(
блакітны кіт, самая буйная жывёла на Зямлі.
блюз
(
1) песня або танец амерыканскіх неграў, якія выконваюцца ў павольным тэмпе;
2) форма джазавай музыкі (
блюзне́р
(
чалавек, які ганьбіць, зневажае бога, святых, догматы веры або што
блю́зніць
(
1) зневажаць бога, святых, догматы веры або што
2)
3) гаварыць у сне, у забыцці, трызніць.
блюм
(
стальная загатоўка, атрыманая са зліткаў пракаткай на блюмінгу.
блю́мінг
(
пракатны стан для абціскання стальных зліткаў вялікага папярочнага сячэння масай да 12 т і больш у блюмы.
блю́мінг-сля́бінг
(ад блюмінг + слябінг)
камбінаваны пракатны стан для абціскання буйных (да 40 т) стальных зліткаў у блюмы і слябы.
бля́ха
(
1) тонкае ліставое жалеза;
2) тонкі ліст жалеза з загнутымі краямі для выпякання чаго
3) знак у выглядзе металічнай пласцінкі з нумарам або надпісам як сведчанне аб службовых абавязках таго, хто яго носіць (
бо́бслей
(
1) спартыўныя суцэльнаметалічныя сані з рулявым кіраваннем для скараснога спуску з гор па спецыяльна падрыхтаванай трасе;
2) скарасны спуск з гор на такіх санях.
бо́гхед
(
разнавіднасць выкапнёвага вугалю, што ўтварыўся з водарасцяў; выкарыстоўваецца для атрымання вадкага паліва і змазачных рэчываў.
бод
[
адзінка вымярэння хуткасці тэлеграфавання, роўная колькасці элементарных электрычных сігналаў, што перадаюцца па лініі сувязі за 1 секунду.
бой
(
хлапчук-слуга ў англамоўных краінах.
бо́йга
(
змяя
бо́йлер
(
апарат для падагравання вады парай, якая праходзіць па трубах унутры рэзервуара.
бо́ка
(
адтуліна на дне кратэра або на схіле вулкана, праз якую адбываюцца слабыя вывяржэнні.
бокс1
(
від спорту, кулачны бой па асобых правілах у спецыяльных мяккіх пальчатках.
бокс2
(
1) герметычная або ізаляваная камера для работы з мікраарганізмамі, радыеактыўнымі рэчывамі і
2) адгароджаная частка памяшкання ў лячэбных установах для ізаляванага ўтрымання хворага;
3) металічная каробка, праз якую тэлефонны кабель уваходзіць у кабельную скрынку.
бо́ла
(
кідальная паляўнічая зброя індзейцаў Паўд. Амерыкі ў выглядзе рэменя з 2—3 канцамі, да якіх прымацаваны каменныя або касцяныя шары.
болт
(
1) металічны стрыжань з галоўкай на адным канцы, а на другім з разьбой, на якую накручваецца гайка;
2) жалезны прут для замыкання аканіц і дзвярэй; просва.
бо́мба
(
1) адзін з асноўных відаў авіяцыйных боепрыпасаў, забяспечаны выбуховым рэчывам, запальным саставам, ядзерным або тэрмаядзерным зарадам;
2) марскі боепрыпас для знішчэння падводных лодак, якарных і донных мінаў, іншых падводных аб’ектаў;
3) устарэлая назва артылерыйскага асколачна-фугаснага снарада масай больш за 16 кг;
4) асколачны снарад для стральбы з бамбамётаў у першую сусветную вайну;
5) саматужны снарад, зроблены для дыверсійных і тэрарыстычных мэт.
бон
(
1) плывучая загарода з бярвенняў, сетак для абароны гаваней, партоў ад пранікнення караблёў, мін, тарпед праціўніка;
2) плывучы прычал для малых суднаў.
бо́нза
(
1) будыйскі святар і манах у краінах Азіі;
2)
бо́нна
(
выхавальніца дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях царскай Расіі.
бо́нус
(
2) дадатковая скідка, якую робіць прадавец пакупніку ў адпаведнасці з умовамі здзелкі.
бо́ны
(
1) крэдытныя дакументы, уладальнік якіх мае права атрымаць адзначаную ў іх суму ў пэўны час ад пэўнай установы;
2) папяровыя грошы, якія страцілі плацежную сілу і маюць цікавасць толькі для калекцыянераў (
бор1
(
хімічны элемент, шаравата-чорнае рэчыва, якое ў крышталічным і аморфным станах уваходзіць у склад некаторых мінералаў.
бор2
(
стальны маленькі свердзел, якім карыстаюцца ÿ зубаўрачэбнай практыцы.
бо́ра
(
халодны моцны парывісты вецер, які дзьме з гор на марскім узбярэжжы.
бо́ргес
(
друкарскі шрыфт, сярэдні паміж корпусам і петытам, кегель яго роўны 9 пунктам (каля 3,38 мм).
бормашы́на
(
зубалячэбны апарат, якім прыводзіцца ў рух бор 2.
борт1
(
1) бакавая сценка карабля, машыны і
2) край адзежыны, на якім знаходзяцца гузікі або петлі.
борт2
(
дробнакрышталічны алмаз у выглядзе зросткаў няправільнай формы, непрыдатных для агранкі, выкарыстоўваецца ў свідравальнай тэхніцы.
бортжурна́л
(ад борт + журнал)
журнал, які вядзецца ў час палёту на самалёце, касмічным караблі.
бортінжыне́р
(ад борт + інжынер)
член экіпажа самалёта, касмічнага карабля, адказны за стан і работу матораў, абсталявання, апаратаў і прыбораў.
бортмеха́нік
(ад борт + механік)
член экіпажа самалёта, верталёта, дырыжабля, які наладжвае работу матораў.
бортрады́ст
(ад борт + радыст)
член экіпажа самалёта, які падтрымлівае сувязь з зямлёй і адказвае за стан работы радыёапаратуры.
бо́рцыя
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
боршта́нга
(
металарэзны інструмент у выглядзе валіка з разцамі для расточкі адтулін.
бос
(
1) кіраўнік фірмы, прадпрыемства;
2) заправіла партыі, арганізацыі.
бот
(
невялікае паруснае, вёсельнае або маторнае судна для перавозак, рыбалоўнага промыслу і
бо́трыі
(ад
органы фіксацыі ў стужачных чарвей, якія ўяўляюць сабой прысмоктвальныя шчыліны.
бо́трытыс
(
недасканалы грыб
бо́ты
(
абутак з высокімі халявамі.
бо́ўлінг
(
спартыўная разнавіднасць кегляў 2.
бо́хан
(
выпечаны хлеб пераважна круглай формы.
бо́цман
(
званне малодшага каманднага саставу на караблі, якому падпарадкавана каманда па гаспадарчых работах.
бра
(
насценны свяцільнік.
брабансо́ны
(
парода вялікіх коней-цяжкавозаў, выведзеная ў Бельгіі.
бра́ва
(
вокліч, які азначае захапленне, пахвалу, адабрэнне.
брава́да
(
паказная храбрасць, дзёрзкая бязмэтная выхадка.
брава́лія
(
травяністая расліна
браві́раваць
(
пагарджаць чым
браві́сіма
(
вокліч, які азначае найвышэйшую ступень захаплення, пахвалы, адабрэння.
браву́рны
(
шумны, бадзёры, ажыўлены (
бра́вы
(
мужны з выгляду, маладзецкі; удалы.
брадзо́т
(
інфекцыйная хвароба авечак, якая паражае іх унутраныя органы і прыводзіць да гібелі.
брадыкарды́я
(ад
брадыкінезі́я
(ад
запавольванне актыўных і ўзгодненых рухаў чалавека або пазваночных жывёл, якое можа суправаджацца значным павышэннем мышачнага тонусу.
брадытэлі́я
(ад
павольны тэмп эвалюцыйнага працэсу, уласцівы некаторым групам арганізмаў,
бразе́нія
(
водная расліна
бра́йлеўскі
[ад
брак
(
1) недабраякасны тавар, прадметы вытворчасці, якія маюць тую ці іншую загану;
2) нястача, недахоп чаго
бракава́ць
(
1) прызнаваць непрыгодным, недабраякасным;
2) неставаць, не хапаць, быць у недастатковай колькасці.
бракані́ды
(
сямейства насякомых атрада перапончатакрылых; знешнія і ўнутраныя паразіты лічынак іншых насякомых; некаторыя віды выкарыстоўваюцца для біялагічнай барацьбы са шкоднікамі сельскагаспадарчых культур.
браканье́р
(
той, хто займаецца паляваннем або рыбнай лоўляй у недазволеным месцы, у забароненыя тэрміны ці забароненымі спосабамі.
брака́т
(
шаўковая тканіна, затканая або вышытая золатам ці серабром.
бракера́ж
(
праверка адпаведнасці якасці тавару і яго афармлення ўмовам здзелкі або прынятым стандартам.
бракі́зм
(ад
біялагічная тэорыя, паводле якой старэнне і выміранне відаў жывёл або раслін адбываецца па аналогіі з жыццём і смерцю асобіны.
брако́лі
(
падвід каляровай капусты.
бра́ма
(
крытыя зверху вароты, якія закрываюць уваход на тэрыторыю завода, двара і
брама́ты
(
солі бромістай кіслаты.
браме́лія
(
расліна
брамі́ды
(ад бром +
злучэнні брому з іншымі хімічнымі элементамі; выкарыстоўваюцца ў медыцыне і фатаграфіі.
брамі́ны
(
тое, што і брахманы.
брам-рэ́я
(
трэцяя знізу рэя на мачце паруснага судна.
бра́мсель
(
парус трэцяга яруса паруснага судна.
брам-стэ́ньга
(
верхняя частка мачты на парусным судне.
брандва́хта
(
1) вартавое судна на рэйдзе, якое рэгулюе рух караблёў і сочыць за выкананнем суднаходных правіл;
2) пост на беразе або судне для назірання за пажарнай бяспекай у раёне порта;
3) дапаможнае судна землечарпальнага каравана, якое служыць жыллём для экіпажаў суднаў, што ўваходзяць у гэты караван.
брандмае́р
(
начальнік усіх пажарных каманд горада ў царскай Расіі.
брандма́йстар
(
начальнік пажарнай каманды горада ў царскай Расіі.
брандма́ўэр
(
капітальная глухая вогнетрывалая сцяна, якая ў супрацьпажарных мэтах падзяляе сумежныя пабудовы або часткі аднаго будынка.
брандспо́йт
(
1) пераносная пажарная помпа;
2) металічны наканечнік на пажарным рукаве для накіроўвання воднага струменю пры тушэнні пажару.
бра́ндэр
(
1) судна, нагружанае выбуховымі або лёгказапальнымі рэчывамі, якое прызначалася даўней для падпальвання непрыяцельскіх суднаў;
2) судна, якое затапляецца пры ўваходзе ў гавань, бухту, каб загарадзіць уваход у яе.
бранеры́т
[ад
мінерал, уранавая, торыевая і іншыя солі тытанавых кіслот, руда урану.
бранзава́ць
(ад бронза)
1) пакрываць паверхню металічных вырабаў тонкім слоем бронзы;
2) афарбоўваць пад бронзу.
бранзале́т
(
упрыгожанне ў выглядзе вялікага кольца з высакародных металаў, слановай косці, якое носяць на руцэ вышэй кісці.
бранль
(
старафранцузскі народны танец, які выконваўся ў павольным тэмпе; папярэднік пазнейшай бальнай формы танца.
брантаза́ўр
(ад
буйны дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, які жыў у Паўн. Амерыцы.
брантатэ́рыі
(ад
групы буйных млекакормячых атрада няпарнакапытных са своеасаблівымі касцявымі нарасцямі на чэрапе (тытанатэрый, эмбалатэрый і
бра́нтка
(
брамка ў стрэльбе, штыфт, на які надзяецца пістон.
бранты́ды
(ад
нізкія громападобныя гукі, якія часта можна пачуць у раёнах актыўнай сейсмічнай дзейнасці.
бранхагра́фія
(ад бронхі + -графія)
метад рэнтгеналагічнага даследавання трахеі і бронхаў пасля ўвядзення ў іх кантрастнага рэчыва.
бранхаско́п
(ад бронхі + -скоп)
прыбор для даследавання трахеі і бронхаў, які ўводзіцца ў арганізм праз рот і гартань.
бранхіёлы
(ад бронхі)
самыя дробныя разгалінаванні бронхаў.
бранхі́т
(
запаленне бронхаў з паражэннем іх слізістай абалонкі.
бранхія́льны
(ад бронхі)
які мае адносіны да бронхаў.
бранхіяміко́з
(ад
грыбковая хвароба рыб, якая прыводзіць да разбурэння жабраў.
бранхіястэгі́т
(ад
парная бакавая складка галавагруднага шчыта ў ракападобных.
брас1
(
снасць на марскім судне, якая прымацоўваецца да канцоў рэі і служыць для вярчэння яе ў гарызантальнай плоскасці.
брас2
(
стыль плавання на грудзях, пры якім рукі рухаюцца пад вадой.
бра́ўнінг
[
аўтаматычны пісталет асобай сістэмы.
браўні́т
(ад
мінерал з групы складаных вокіслаў, які крышталізуецца ў квадратнай сістэме; сустракаецца ў выглядзе суцэльных зярністых агрэгатаў чорнага колеру з матавым бляскам.
брахі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «кароткі».
брахіантыкліна́ль
(ад брахі- + антыкліналь)
кароткая антыклінальная складка пластоў горных парод.
брахіго́біус
(
рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў трапічных вадаёмах, часцей у саланаватай вадзе вусцяў рэк; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
брахі́калан
(ад брахі- +
верш або частка верша, напісаная кароткімі радкамі з аднаскладовага слова або слоў, у якіх колькасць складоў не выходзіць за межы адной стапы.
брахілемі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, кішачныя паразіты млекакормячых і птушак.
брахімо́рфнасць
(ад брахіморфны)
тып прапорцый цела чалавека, які характарызуецца шырокім тулавам і кароткімі канечнасцямі.
брахімо́рфны
(ад брахі- + -морфны)
якому ўласціва брахіморфнасць (пра тып чалавека).
брахісінкліна́ль
(ад брахі- + сінкліналь)
кароткая сінклінальная складка пластоў горных парод.
брахістахро́на
(ад
брахітэ́цыум
(
лістасцябловы мох
брахіцэфа́л
(ад брахі- + -цэфал)
брахіцэфа́лія
(ад брахі- + -цэфалія)
брахіяза́ўр
(ад
гіганцкі дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, меў доўгія пярэднія канечнасці і доўгую шыю.
брахіяля́рыя
(
лічынка некаторых марскіх зорак.
брахіяпо́ды
(ад
тып беспазваночных жывёл; водныя, пераважна марскія прымацаваныя формы; плечаногія.
брахмані́зм
(ад
старажытнаіндыйская рэлігія, якая ўзнікла ў 10—9
брахма́ны
(
першая з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належалі жрацы брахманізму.
брашанты́т
(ад
мінерал класа сульфатаў, які трапляецца ў выглядзе крышталічных скарыначак з украпленнямі украпінамі дробных ігольчатых крышталікаў цёмна-зялёнага колеру і ў выглядзе парашковых мас.
бра́шпіль
(
лябёдка на судне для спуску і падымання якара.
брашу́ра
(
невялікая кніжачка з мяккай вокладкай (у міжнароднай практыцы ад 5 да 48 старонак).
брашурава́ць
(
сшываць або змацоўваць аркушы ў кнізе, брашуры, часопісе ў адпаведнасці з нумарацыяй.
бро́вар
(
піваварны або вінакурны завод у мінулым.
бро́йлер
(
кураня ва ўзросце 60 сутак, якое важыць 1,4—1,6 кг.
бро́кер
(
асоба або фірма, якая спецыялізуецца на пасрэдніцкіх біржавых аперацыях за плату ў форме пэўнага працэнта ад сумы здзелкі (
бром
(
хімічны элемент з групы галагенаў, цёмна-чырвоная едкая вадкасць, выкарыстоўваецца ў медыцыне і фатаграфіі.
броматаме́трыя
(ад браматы + -метрыя)
метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор брамату калію.
бромацэто́н
(ад бром + ацэтон)
арганічнае злучэнне, сумесь ацэтону з бромам, бясколерная вадкасць з слёзатачывымі і атрутнымі ўласцівасцямі.
бромінды́га
(ад бром + індыга)
бромзамешчаны індыга, кубавы фарбавальнік яркіх тонаў ад чырвона-фіялетавага да зеленавата-сіняга колеру; выкарыстоўваецца для фарбавання баваўняных і віскозных тканін.
бромкамфара́
(ад бром + камфара)
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры павышанай нервовай узбудлівасці, неўрастэніі, неўрозах сэрца і
бро́нза
(
1) сплаў на аснове медзі, у якім дабаўкамі з’яўляюцца волава, алюміній, берылій, крэмній, свінец, хром і іншыя элементы, за выключэннем цынку і нікелю;
2) мастацкія вырабы з такога сплаву;
3)
бронзаграфі́т
(ад бронза + графіт)
сітаваты антыфрыкцыйны матэрыял, спечаны на аснове алавяністай бронзы і графіту; выкарыстоўваецца на выраб падшыпнікаў слізгання.
бронхаадэні́т
(ад бронхі + адэніт)
запаленне лімфатычных вузлоў, што прылягаюць да бронхаў.
бронхагра́фія
(ад бронхі + -графія)
кантрастны метад даследавання бронхаў.
бронхапнеўмані́я
(ад бронхі + пнеўманія)
запаленне лёгкіх з паражэннем дробных бронхаў.
бронхаскапі́я
(ад бронхі + -скапія)
метад даследавання трахеі і бронхаў пры дапамозе бранхаскопа.
бронхаэкта́з
(ад бронхі +
нераўнамернае расшырэнне бронхаў у выніку хранічнага бранхіту, запалення лёгкіх і
бронхаэктазі́я
(ад бронхі +
хранічнае захворванне, звязанае з расшырэннем бронхаў.
бро́нхі
(
адгалінаванні дыхальнага горла ў лёгкіх.
бро́ўнаўскі
[ад
бро́шка
(
упрыгожанне на шпільцы для прыколвання на жаночай вопратцы.
бру́дэр
(
апарат для абагравання выведзеных у інкубатары птушанят свойскіх птушак.
брудэра́цыя
(ад брудэр)
вырошчванне птушынага маладняку ў брудэргаўзе.
брудэрга́ўз
(ад брудэр +
памяшканне для абагравання выведзеных у інкубатары птушанят свойскіх птушак.
брудэрша́фт
(
брук
(
вымашчаная камянямі дарога, вуліца.
брукі́т
[ад
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў жоўтага, бурага або чорнага колеру, які з’яўляецца сыравінай для атрымання фератытану.
брульён
(
першы накід чарцяжа або малюнка.
бру́мер
(
другі месяц года (з 22—24 кастрычніка да 20—22 лістапада) паводле французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.
бруне́ра
(
травяністая расліна
бруне́т
(
мужчына з цёмнымі або чорнымі валасамі.
брунфе́льзія
(
вечназялёная кустовая расліна
брунхо́рстыя
(
недасканалы грыб
брунэ́лька
(
травяністая расліна
брусане́тыя
(
дрэвавая або кустовая расліна
брусі́т
[ад
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў белага або зеленаватага колеру, празрысты; з’яўляецца сыравінай для атрымання магнію.
бру́ствер
(
земляны насып па краі акопа, прызначаны для аховы салдат і гармат ад варожага агню.
бру́та
(
вага тавару з тарай 2;
бруталі́зм
(ад
кірунак у архітэктуры, прадстаўнікі якога імкнуцца падкрэсліць важкасць архітэктурных формаў.
брута́льны
(
грубы, жорсткі.
бруцэлёз
(ад бруцэлы)
інфекцыйна-алергічная хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца бруцэламі.
бруцэ́лы
[
род дробных шара- або палачкападобных бактэрый, якія выклікаюць бруцэлёз.
брыг
(
марское двухмачтавае ваеннае ці гандлёвае паруснае судна 18—19
брыга́да
(
1) вайсковае злучэнне з некалькіх батальёнаў (дывізіёнаў) або палкоў;
2) тактычнае злучэнне некалькіх аднатыпных ваенных караблёў пад камандаваннем аднаго флагмана 2;
3) група работнікаў, якая сумесна выконвае вытворчае заданне (
брыгадзі́р
(
1) кіраўнік вытворчай брыгады;
2) унтэр-афіцэр у некаторых родах войск, а таксама ў жандармерыі Францыі;
3) ваенны чын у Расіі ў 18
брыгадэнф́ю́рэр
(
званне ў СС у фашысцкай Германіі, якое адпавядала званню генерал-маёра.
брыганці́на
(
невялікі брыг, ваенны або пірацкі.
брыдж
(
карцёжная гульня.
брыдждэ́к
(
верхняя палуба грамадзянскіх суднаў, дзе размешчаны штурманская і рулявая рубкі.
бры́джы
(
штаны асобага крою, вузкія ўніз ад калена, прызначаныя для верхавой язды.
бры́дэль
(
ланцуг для ўтрымання судна на рэйдзе, прымацаваны адным канцом да якара, а другім да плывучай бочкі.
бры́дэр
(
разнавіднасць рэактара-размнажальніка.
брыёнія
(
травяністая расліна
брыёпсіды
(
клас споравых раслін аддзела мохападобных, які ўключае 14 тысяч відаў сфагнавых, андрэевых і брыевых імхоў; лістасцябловыя імхі.
брыёш
(
здобная булачка пэўнай формы.
брыжы́
(
зборкі, складкі ў форме веера.
брыжэ́йка
(ад брыжы)
складка брушыны, якой унутрыбрушныя органы прымацоўваюцца да задняй сценкі брушной поласці.
брыз
(
вецер, які днём дзьме з воднай паверхні на сушу, а ноччу — з сушы на водную паверхню; на Беларусі адзначаецца на многіх азёрах і вадасховішчах.
брыза́нтны
(
разрыўны, здольны драбіць прадметы пры выбуху (
брызе́нт
(
тоўстая непрамакальная парусіна; выкарыстоўваецца для вырабу палатак, чахлоў, тэнтаў і
брызінгі́ды
(
сямейства глыбакаводных марскіх зорак.
брыі́ды
(
падклас лістасцябловых імхоў; пашыраны па ўсім зямным шары; уплываюць на ўзнаўленне і стан дрэвастою, хмызнякоў, травяністых раслін, садзейнічаюць торфаўтварэнню; брыевыя імхі.
брыке́т
(
спрасаваны ў выглядзе цагліны, пліткі дробны матэрыял (
брыль
(
1) казырок летняй шапкі;
2) капялюш (з палямі).
брылья́нт
(
ппучна агранёны і адшліфаваны алмаз.
брыльянці́н
(
касметычны сродак для валасоў, які надае ім бляск.
бры́ндызі
(
застольная песня ў італьянскай оперы.
бры́нза
(ад
сыр з авечага малака.
бры́сталь
(
кардон, атрыманы склейваннем аркушаў паперы высокіх гатункаў.
брыталі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, афарбаваны нераўнамерна, часта занальна, ад блакітна-шэрага да чырвона-бурага колеру, бывае жоўты.
бры́ум
(
лістасцябловы мох
бры́фінг
(
кароткая нарада прадстаўнікоў друку, на якой спецыяльна ўпаўнаважанымі асобамі паведамляецца пазіцыя ўрада па пэўным пытанні.
бры́чка
(
лёгкі выязны вазок з верхам, плеценым з лазы або абцягнутым скурай.
брыяло́гія
(ад
раздзел батанікі, які вывучае мохападобныя расліны.
брыяэрытрафі́лум
(
лістасцябловы мох
брэ́ве
[
кароткае пасланне рымскага папы з распараджэннем па другарадных царкоўных пытаннях.
брэге́т
[
гадзіннік асобай канструкцыі, які адбіваў гадзіны і долі гадзін і паказваў лічбы месяца.
брэйд-вы́мпел
(
ваенна-марскі флаг паменшанага памеру, які ўзнімаецца на грот-мачце, калі на караблі прысутнічае камандзір злучэння.
брэйдле́рыя
(
лістасцябловы мох
брэйн-дрэ́йн
(
адток спецыялістаў, вучоных, інтэлектуалаў з краін, дзе адносна нізкі ўзровень жыцця, у краіны з больш высокім узроўнем; «уцечка мазгоў».
брэйн-ры́нг
(ад
тэлевізійная гульня-спаборніцтва, пераможцам у якой становіцца той чалавек або каманда, якія выяўляюць больш шырокую эрудыцыю і хуткасць рэакцыі ў адказах на пытанні вядучага.
брэйншто́рм
(
метад прапановы творчых ідэй у працэсе распрацоўкі навуковай або тэхнічнай праблемы.
брэква́тэр
(
каменная загарода для абароны марской гавані ад хваль, хвалярэз.
брэ́кчыя
(
сцэментаваная абломкавая горная парода (вулканічная, тэктанічная або асадачная).
брэло́к
(
упрыгожанне, падвеска на ланцужку кішэннага гадзінніка, бранзалета і
брэ́мія
(
ніжэйшы грыб
брэ́мсберг
(
падземная нахільная горная вырабатка з прыстасаваннямі для спуску ў ваганетках або канвеерам карысных выкапняў на размешчаны ніжэй гарызонт шахты.
брэ́нзлі
брэцёр
(
брэш
(
1) пралом у сцяне, корпусе карабля, зроблены снарадам, мінай і
2) разрыў, парушэнне цэласнасці чаго
3)
бубо́н
(
запаленне лімфатычных вузлоў, пераважна пахвінных і шыйных.
бува́рдыя
(
кустовая або травяністая расліна
буга́й
(
1) самец буйной рагатай жывёлы, бык;
2) начная балотная птушка
бу́гель
(
1) жалезнае кольца, надзетае на верхні канец палі для засцярогі яе ад разбурэння пры забіванні;
2) металічнае кольца на мачце карабля для мацавання снасцей;
3) частка токапрыёмніка ў трамваі, тралейбусе, электрапоездзе, якая слізгае па кантактным провадзе.
бу́гі-ву́гі
(
1) стыль джазавай музыкі;
2) амерыканскі парны бальны танец свабоднай кампазіцыі, эмацыянальна напружаны па характару, з умерана хуткім тэмпам; узнік у канцы 30-х гг. 20
бугласо́ід
(
травяністая расліна
бу́да1
(
1) верх, пакрыццё брычкі, карэты;
2) крытая дарожная павозка;
3) шалаш, будан;
3) прадпрыемства са спецыяльна абсталяванай печчу для смалакурэння, гонкі дзёгцю, выпальвання драўніннага вугалю, вытворчасці попелу, паташу; былі пашыраны ў Вялікім княстве Літоўскім.
Бу́да2
(
істота, якая паводле будыйскай рэлігіі дасягнула найвышэйшай дасканаласці.
будава́ць
(
1) ставіць, мураваць, рубіць дом, узводзіць будынак; рабіць, майстраваць, ляпіць (гняздо);
2) вырабляць, выпускаць (машыны, механізмы);
3)
4) вычэрчваць геаметрычную фігуру (
будзі́раваць
(
будле́я
(
кустовая расліна
будуа́р
(
маленькая гасціная багатай жанчыны для прыёму найбольш блізкіх знаёмых.
буды́зм
(
адна з сусветных рэлігій (нараўне з хрысціянствам і ісламам), якая ўзнікла ў 6
буды́нак
(
жылое, гаспадарчае або адміністрацыйнае збудаванне.
буды́ст
(ад будызм)
паслядоўнік будызму.
бу́ер
(
1) спецыяльная лёгкая лодка на каньках з рулём і парусам для катання па лёдзе;
2)
буеры́ст
(ад буер)
спартсмен, які займаецца буерным спортам.
буж
(
медыцынскі інструмент у выглядзе металічнага стрыжня або гумавай трубкі для даследавання трубчастых органаў чалавека.
буза́
(
1) лёгкае хмельнае пітво з проса, грэчкі, ячменю, пашыранае галоўным чынам у Крыме і на Каўказе;
2) рэшткі вадкасці, падонкі;
3) адклады на дне вадаёмаў (рэк, сажалак, азёр) з найдрабнейшых часцінак мінеральных і арганічных рэчываў.
буй
(
плывучы знак (паплавок) на рацэ, на возеры, у бухце для абазначэння мелі, небяспечных месцаў, падводных камянёў і
бу́йрэп
(
трос, які ўтрымлівае буй на якары.
буканье́ры
(
тое, што і флібусцьеры.
бу́кер
(
шматкорпусны плуг для паверхневай апрацоўкі глебы.
буке́т
(
1) прыгожа складзеныя ў пучок кветкі;
2) сукупнасць пахавых і смакавых уласцівасцей чаго
букіні́ст
(
спецыяліст кніжнага гандлю, які займаецца купляй і продажам твораў друку, што былі ў карыстанні.
букле́
(
гладзевая тканіна з няроўнай вузлаватай паверхняй, якая выкарыстоўваецца ў асноўным для шыцця жаночых паліто і касцюмаў.
букле́т
(
рэкламнае, даведачнае або дзіцячае выданне, надрукаванае на адным аркушы паперы і складзенае ў выглядзе гармоніка.
бу́клі
(
букме́кер
(
асоба, якая збірае і запісвае грашовыя стаўкі на конных скачках.
буко́ліка
(
жанр антычнай паэзіі, якая паказвала побыт пастухоў, ідэалізавала вясковае жыццё; разнавіднасці буколікі — ідылія, пастараль, эклога.
букс
(
тое, што і самшыт.
бу́кса
(
металічная каробка з падшыпнікам, які перадае ціск вагона, паравоза на вось кола.
буксава́ць
(
круціцца, слізгаючы і не рухаючыся з месца (пра колы аўтамашыны, паравоза).
буксба́умія
(
лістасцябловы мох
буксі́р
(
1) трос, пры дапамозе якога адно судна можа цягнуць другое або машына машыну;
2) судна, прызначанае для перацягвання несамаходных суднаў, плытоў;
буксі́раваць
(
цягнуць за сабой на тросе судна, плыт, аўтамашыну і
букцы́нум
(
малюск класа бруханогіх, які жыве пераважна ў халодных і ўмераных водах.
бу́ла
(
віслая металічная пячатка, якая ў сярэдневякоўі змацоўвала папскі, імператарскі, каралеўскі, княжацкі дакумент, а таксама назва адпаведнага дакумента.
буланжы́зм
[ад
шавіністычны рух у Францыі ў канцы 80-х гадоў 19
буланжэры́т
[
мінерал класа складаных сульфідаў з металічным бляскам; руда свінцу.
була́ны
(
светла-жоўты з чорнай грывай і чорным хвастом (пра масць коней).
була́т
(
1) вугляродзістая сталь, якая вызначаецца высокай цвёрдасцю, пругкасцю, вязкасцю, зносастойкасцю, своеасаблівай структурай і ўзорыстасцю паверхні;
2)
булга́рыя
(
сумчаты грыб
буле́
(
дзяржаўная рада ў старажытных Афінах і іншых старажытнагрэчаскіх гарадах-полісах.
буленгры́н
(
рэгулярны ўчастак парку, заняты газонам, разнавіднасць партэра 2.
булён
(
1) бульбяны суп, засквараны салам з цыбуляй;
2) нічым не запраўлены мясны адвар.
булімі́я
(
няўтольны голад, які суправаджаецца слабасцю, болем у падлыжачнай вобласці; назіраецца пры эндакрынных і некаторых іншых хваробах.
булі́т
(
штрафны ўдар з ходу па варотах праціўніка пры гульні ў хакей з шайбай.
бу́лка
(
1) невялікі хлеб з пшанічнай мукі; белы хлеб;
2) тое, што і бохан.
буль
[
стыль французскай мэблі 17—18
бу́льба
(
1) агародная расліна
2) падземныя клубні гэтай расліны, якія выкарыстоўваюцца як харч, корм і сыравіна.
бульбахе́тэ
(
ніткаватая зялёная водарасць
бульва́р
(
шырокая, абсаджаная дрэвамі алея пасярэдзіне вуліцы, уздоўж берага мора
бульва́рны
(ад бульвар)
1) які мае адносіны да бульвара;
2)
бульдзене́ж
(
садовая форма каліны звычайнай, суквецці якой нагадваюць снегавыя шары.
бульдо́г
(
парода сабак з тоўстай тупой мордай, шырокімі грудзямі і кароткімі лапамі (
бульдо́зер
(
1) землярыйна-транспартная машына (трактар або цягач) з адвалам, прызначаная для зразання, перасоўвання і разраўноўвання грунту;
2) гарызантальны прэс для гнуцця ў штампах сартавога і паласавога пракату.
бультэр’е́р
[ад буль(дог) + тэр'ер]
парода свойскіх сабак гарманічнага целаскладу, выведзеная ў Вялікабрытаніі скрыжаваннем англійскага бульдога з тэр’ерам.
бум1
(
1) паскораны рост вытворчасці, цэн і іншых эканамічных паказчыкаў;
2)
бум2
(
гімнастычны снарад для практыкаванняў у раўнавазе ў выглядзе гарызантальнага бруса на дзвюх стойках; бервяно.
бумера́нг
(
кідальная зброя аўстралійцаў у форме серпавіднай завостранай палкі, якая ў выпадку промаху вяртаецца да кідальніка.
бумілерыёпсіс
(
аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць
буміле́рыя
(
ніткаватая жоўта-зялёная водарасць
бу́на
(
дамба, высунутая ад берага ў бок мора або ракі для аховы берага або гідратэхнічнага збудавання ад размывання.
бу́нгала
(
лёгкая загарадная пабудова з верандамі ў трапічных краінах, пераважна ў Індыі, Малайі.
бунд
(ідыш Bund = саюз)
сацыял-дэмакратычная арганізацыя «Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі» (1897—1921); аб’ядноўвала яўрэйскіх рамеснікаў Літвы, Беларусі, Польшчы.
бундэсба́нк
(
афіцыйная назва цэнтральнага эмісійнага банка ў Германіі (
бундэсве́р
(
узброеныя сілы Германіі (
бундэсгеры́хт
(
федэральны суд у Германіі.
бундэсра́т
(
верхняя палата парламента ў Германіі.
бундэста́г
(
ніжняя палата парламента ў Германіі.
бу́нкер
(
1) спецыяльна абсталяваная скрыня для часовага трымання сыпкіх рэчываў, матэрыялаў (
2) жалезабетоннае падземнае сховішча, умацаванне;
3) памяшканне на судне, дзе захоўваецца цвёрдае паліва.
бунт
(
1) стыхійнае паўстанне, мяцеж;
2)
3)
бунтава́ць
(
1) падымаць бунт, удзельнічаць у бунце;
2)
бунчу́к
(
1) доўгае дрэўка з шарам або завостраным верхнім канцом, з пасмамі конскіх валасоў і кутасамі наверсе як сімвал улады ўкраінскіх і польскіх гетманаў, казацкіх атаманаў у 16—18
2) шумны музычны інструмент у некаторых ваенных аркестрах, упрыгожаны конскім хвастом.
бур
(
інструмент для свідравання шчылін у грунце, горнай пародзе.
бура́кс
(
борнакіслы натрый, бясколернае рэчыва ў выглядзе крышталікаў, якія лёгка раствараюцца ў вадзе; выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэхніцы і сельскай гаспадарцы.
бура́н
(
моцная бура, завея, завіруха.
бура́т
(
машына з сітам для прасейвання сыпкіх матэрыялаў (рэчываў); выкарыстоўваецца ў мукамольнай, хлебапякарнай, керамічнай прамысловасці.
бурбо́н
(
грубы, недасведчаны, уладны чалавек.
бург
(
умацаваны замак у Зах. Еўропе перыяду сярэдневякоўя.
бургамі́стр
(
1) выбарная асоба, якая ўзначальвала мясцовае самакіраванне ў сярэдневяковых гарадах, дзе дзейнічала магдэбургскае права, у т. л. і ў гарадах Вялікага княства Літоўскага;
2) кіраўнік гарадской управы ў некаторых краінах Зах. Еўропы (Германіі, Бельгіі і інш ).
бурггра́ф
(
кіраўнік горада ў сярэдневяковай Германіі.
бурда́
(
дрэнна прыгатаванае, нясмачнае пітво або рэдкая (вадкая) ежа; баланда.
бурдзю́к
(
скураны мяшок для захоўвання вады, віна, кумысу ў некаторых народаў Усходу, Каўказа, Сярэд. Азіі і Сібіры.
бурдо́н
(
1) бесперапынны, нязменны па вышыні гук адкрытых струн шчыпковых і смычковых музычных інструментаў;
2) размешчаныя па-за грыфам адкрытыя струны шчыпковых і смычковых музычных інструментаў;
3) басовы рэгістр аргана.
буржуа́
(
прадстаўнік класа буржуазіі.
буржуазі́я
(
1) саслоўе гараджан у феадальным грамадстве;
2) пануючы клас капіталістычнага грамадства, які валодае сродкамі вытворчасці.
бу́рка
(
1) шырокая і доўгая вопратка з даматканага сукна з башлыком, якая надзяваецца паверх кажуха;
2) накідка з тонкага лямцу, якой карыстаюцца коннікі на Каўказе.
бурла́к
(
наёмны рабочы, які даўней уваходзіў у арцель, што перамяшчала рачныя судны ўручную пры дапамозе канатаў і вёслаў; у 17—19
бурле́ска
(
1) жанр камічнай, парадыйнай паэзіі;
2) музыкальная п’еса жартоўнага, часам грубавата-камічнага або вычварнага, капрызнага характару, звычайна вытрыманая ў хуткім тэмпе.
бурмі́стр
(
1) тое, што і бургамістр 1;
2) стараста, прызначаны памешчыкам, у часы прыгону.
бурнані́т
[ад
мінерал падкласа складаных сульфідаў бледна-шэрага колеру або бясколерны; руда свінцу, медзі, сурмы.
бурно́с
(
1) доўгі ваўняны плашч арабаў белага колеру з капюшонам;
2) даўгаполая з шырокімі рукавамі вопратка беларускіх жанчын з саматканага сукна, якую апраналі ў халоднае надвор’е як святочную замест світкі ці кажуха.
бу́рса
(
1) інтэрнат для бедных студэнтаў пры сярэдневяковых універсітэтах, а таксама мужчынскае духоўнае вучылішча з інтэрнатам у царскай Расіі;
2)
бурса́рыя
(
прасцейшае атрада рознараснічных інфузорый; пашырана ў планктоне і глеі невялікіх чыстых прэснаводных вадаёмаў.
бурсі́т
(ад бурса 2)
запаленне слізістых сумак суставаў.
бурт
(
доўгі капец бульбы, агародніны, сіласу і
бурунду́к
(
маленькі паласаты, падобны на вавёрку грызун, які жыве ў норах.
бурха́н
(
будыйскі ідал у веруючых манголаў, буратаў і калмыкаў.
бурш
(
студэнтстаршакурснік у Германіі, які належыць да адной са студэнцкіх карпарацый 1.
буршты́н
(
выкапнёвая акамянелая празрыстая смала хвойных дрэў жоўтага або карычневага колеру розных адценняў; ужываецца для вырабу аздоб.
бу́ры
(
шаравата-карычневы.
бурыме́
(
верш на зададзеныя рыфмы.
бурэ́
(
старадаўні французскі імклівы народны танец, які ў 18
бурэ́т
(
кароткія шаўковыя валокны, якія выкарыстоўваюць для атрымання нізкасортных нітак.
буса́к
(
доўгі шост з металічным вастрыём і круком на канцы; багор.
бусідо́
(
кодэкс паводзін самураяў у сярэдневяковай Японіі.
бусо́ль
(
1) геадэзічны інструмент для вымярэння гарызантальных вуглоў на мясцовасці;
2) артылерыйскі прыбор, які ўяўляе сабой спалучэнне компаса з вугламерным крутам і аптычным прыборам.
бустрафедо́н
(
спосаб пісьма, пры якім парныя радкі пісалі справа налева, а няпарныя злева направа; выкарыстоўваўся ў крыцкім, хецкім, паўднёва-аравійскім, этрускім і грэчаскім пісьме.
бу́стэр
(
прыстасаванне для павелічэння магутнасці або хуткасці машыны, механізма ў момант асабліва вялікіх нагрузак (
бута́да
(
1) дзівацтва, выхадка;
2) інструментальная фантазія.
бутадые́н
(ад бутан)
арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерны газ з характэрным пахам, які атрымліваюць з этылавага спірту, бутану, бутылену, выкарыстоўваецца для атрымання сінтэтычнага каўчуку.
бута́н
(
арганічнае злучэнне, насычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, газ без колеру і паху, які змяшчаецца ў прыродных газах і прадуктах нафтавай перапрацоўкі; выкарыстоўваецца як паліва і для атрымання бутадыену.
бутано́л
[ад бутан + (алкаг)оль]
арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца як растваральнік лакаў, тармазная вадкасць, у вытворчасці пластыфікатараў.
бутанье́рка
(
кветка або букецік кветак, якія прышпільваюцца да жаночай сукенкі або мацуюцца ў пятліцы пінжака.
бута́ра
(
прыстасаванне для прамывання пяску пры здабыванні золата, плаціны, алмазаў і
бутафо́р
(
служачы тэатра, адказны за бутафорыю, а таксама майстар, які яе вырабляе.
бутафо́рыя
(
1) абсталяванне для спектакля (мэбля, пасуда, зброя і інш ), а таксама штучныя прадметы, якія выстаўляюцца на вітрынах магазінаў замест сапраўдных;
2)
бутле́гер
(
асоба, якая займаецца забароненым увозам і продажам спіртных напіткаў.
бу́тля
(
вялікая бутэлька.
буто́н
(
пупышка расліны, якая распускаецца ў кветку.
буты́к
(
сучасны модны магазін-салон, які прапануе асабліва элегантнае, пашытае ў малых серыях дарагое адзенне.
буты́л
(ад
аднавалентны радыкал бутану, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік лакаў.
буты́лавы
(ад бутыл);
бутылацэта́ты
(ад бутыл + ацэтаты)
арганічныя рэчывы, складаныя эфіры воцатнай кіслаты і бутылавых спіртоў; выкарыстоўваюцца як растваральнікі лакафарбавых матэрыялаў.
бутыле́н
(ад бутыл)
арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, газ з характэрным пахам, які змяшчаецца ў прадуктах нафтаперапрацоўкі; выкарыстоўваецца для атрымання бутадыену, маторнага паліва, змазачнага масла.
бутылкаўчу́к
(ад бутыл + каўчук)
сінтэтычны палімер, прадукт полімерызацыі ізабутылену з невялікай колькасцю ізапрэну, выкарыстоўваецца ў вытворчасці аўтамабільных камер, электраізаляцыйных матэрыялаў і
бутыра́ты
(ад
арганічныя злучэнні, солі і эфіры маслянай кіслаты; выкарыстоўваюцца як духмяныя рэчывы з фруктовым і кветкавым пахам.
бутыро́метр
(ад
прыбор для вызначэння колькасці тлушчу ў малацэ.
бутэ́лька
(
шкляная пасудзіна звычайна цыліндрычнай формы з вузкім горлам.
бутэ́н
(
тое, што і бутылен.
бутэні́н
(ад
тое, што і вінілацэтылен.
бутэрбро́д
(
скібка хлеба з маслам, сырам, каўбасой і
буф
(
камічны, забаўны;
буфадыеналі́ды
(ад
група стэроідных злучэнняў расліннага і жывёльнага паходжання, якія валодаюць кардыятанічным дзеяннем; у выглядзе гліказідаў змяшчаюцца ў раслінах
буфана́да
(
1) прыём, які выкарыстоўваецца ў цырку, на эстрадзе, у тэатры — камічнае перабольшванне для павелічэння эфекту;
2)
бу́фер
(
прыстасаванне ў паравозе, вагоне, аўтамабілі і
бу́ферны
(ад буфер)
1) які мае адносіны да буфера;
2)
буфе́т
(
1) месца для продажу закусак, напіткаў ва ўстановах, у тэатрах, на вакзалах, а таксама асобная стойка ў сталовых, рэстаранах;
2) шафа для пасуды, сталовай бялізны, закусак, напіткаў.
буфо́н
(
1) акцёр, які выконвае камічныя ролі ў аперэтках і вадэвілях;
2)
буфта́льм
(ад
паталагічнае павелічэнне вочнага яблыка; бычынае вока.
бу́фы
(ад
пашныя зборкі ў верхняй частцы рукава.
бухга́лтар
(
спецыяліст па грашовых разліках ва ўстанове, на прадпрыемстве.
бухгалтэ́рыя
(ад
1) падліковы аддзел ва ўстанове, на прадпрыемстве, у арганізацыі;
2) вядзенне грашовага ўліку.
бу́хта1
(
1) невялікі марскі заліў, прыгодны для стаянкі суднаў;
2) глыбокае месца ў рэчцы.
бу́хта2
(
вялікі скрутак дроту, каната.
бу́цы
(
чаравікі з шыпамі на падэшвах для гульні ў футбол.
буцэфа́л1
(
буцэфа́л2
(
гельмінт падкласа гастэрастаматаў; паразітуе ў кішэчніку судака, шчупака і іншых прэснаводных драпежных рыб.
буч
(
рыбалоўная снасць, сплеценая з лазовых дубцоў або з драніцы ў выглядзе вузкага круглага каша з лейкападобным уваходам; верша, нерат.
буча́рда
(
металічны малаток з пірамідальнымі зубцамі, якім карыстаюцца каменябойцы і скульптары.
бу́шаль
(
мера ёмістасці вадкіх і сыпкіх рэчываў у Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах (каля 36 л).
бушла́т
(
1) суконная матроская куртка;
2) салдацкая куртка на ваце.
бушпры́т
(
гарызантальны або нахільны брус, які выступае перад фарштэўнем судна і служыць для вынясення ўперад насавых парусоў.
буэ́лія
(
накіпны сумчаты лішайнік
бэж
(
светла-карычневы з жаўтаватым адценнем колер.
бэ́жавы
(ад бэж)
светла-карычневы з жаўтаватым адценнем.
бэ́йсік
[
самая простая інфармацыйная мова праграмавання, створаная спецыяльна для навучання рабоце на ЭВМ.
бэ́йсік-і́нгліш
(
спрошчаная англійская мова, якая складаецца з 850 слоў, а таксама некалькіх граматычных правіл; была створана для місіянерскіх мэт як міжнародная дапаможная мова, апрацавана англійскім вучоным Ч. Орданам.
бэквардэ́йшн
(
сітуацыя, пры якой цэны на наяўны тавар вышэйшыя, чым каціроўкі па здзелках на тэрмін, а цэны на тавар з бліжэйшымі тэрмінамі пастаўкі вышэйшыя, чым на тавар з аддаленымі тэрмінамі пастаўкі (
бэ́лька
(
драўляны або жалезабетонны брус, які служыць для падтрымкі столі, падлогі.
бэ́ра
(
сорт позняй грушы, якая прыносіць буйныя жоўтыя салодкія плады, а таксама плод гэтай грушы.
бэ́сціць
(
1) брудзіць, псаваць, даводзіць да непрыгоднасці (
2) лаяць, зневажаць, ганьбіць.
бэ́та
(
1) назва другой літары грэчаскага алфавіта;
2) абазначэнне стану рэчыва пры высокай тэмпературы або пры радыеактыўным распадзе.
бэ́та-дэфектаскапі́я
(ад бэта + дэфектаскапія)
метад выяўлення дэфектаў у тонкіх металічных вырабах (
бэ́та-радыеакты́ўнасць
(ад бэта + радыеактыўнасць)
ператварэнне атамных ядзер ізатопаў адных хімічных элементаў у іншыя ў выніку пасылання бэта-часціц.
бэ́та-спектраскапі́я
(ад бэта + спектраскапія)
раздзел ядзернай фізікі, які даследуе спектры бэта-часціц.
бэ́та-спектро́метр
(ад бэта + спектрометр)
прыбор для даследавання спектра бэта-часціц.
бэтатро́н
(ад бэта + -трон)
прыбор для паскарэння электронаў віхравым электрычным полем.
бэ́та-тэрапі́я
(ад бэта + тэрапія)
лячэбнае выкарыстанне электронаў, якія выпрамяняюцца пры бэта-распадзе.
бюва́р
(
папка для захоўвання паштовай паперы, канвертаў, карэспандэнцыі і
бюве́т
(
збудаванне над мінеральнай крыніцай, адкуль непасрэдна бяруць ваду для шцця.
бюгельго́рны
(
сямейства духавых муштучных музычных інструментаў розных памераў і дыяпазону.
бюджэ́т
(
разлік прыходаў і расходаў дзяржавы, прадпрыемства, установы, сям’і на пэўны тэрмін.
бю́ксы
(
шкляныя тонкасценныя шкляначкі з прыцёртай накрыўкай, якія выкарыстоўваюцца ў аналітычнай практыцы для ўзважвання проб і высушвання.
бюлетэ́нь
(
1) кароткае паведамленне ў друку аб якой
2) перыядычнае выданне якой
3) лісток для галасавання;
4) лісток часовай непрацаздольнасці хворага.
бюракра́т
(
1) прадстаўнік бюракратыі;
2) службовая асоба, якая пры выкананні сваіх абавязкаў асноўнае значэнне надае форме, а не сутнасці справы; фармаліст.
бюракраты́зм
(
1) канцыляршчына, папяровая валакіта, фармальныя адносіны да справы;
2) тое, што і бюракратыя 1.
бюракра́тыя
(
1) сістэма кіравання, пры якой асноўную ролю выконвае адміністрацыйны апарат, далёкі ад інтарэсаў народа;
2) чыноўніцтва.
бюракро́нім
[ад бюракр(атыя) +
слова або выраз, якія часта ўжываюцца сродкамі масавай інфармацыі і з’яўляюцца адлюстраваннем унітарнага мыслення і беднасці мовы.
бю́ргер
(
1) гараджанін у сярэдневяковай Еўропе;
2)
бюро́
(
1) кіруючая або распарадчая частка некаторых органаў, устаноў, арганізацый, а таксама пасяджэнне яе складу (
2) назва некаторых устаноў, кантор (
3) пісьмовы стол з шуфлядамі для захоўвання папер.
бюрэ́тка
(
шкляная трубка з дзяленнямі для адмервання пэўнай колькасці вадкасці.
бюст
(
1) скульптурная выява чалавека да пояса (галавы і верхняй часткі цела);
2) жаночыя грудзі.
бюстга́льтар
(
жаночы ліфчык для падтрымання бюста; станік.
бяго́нія
[
травяністая расліна
бядо́цыя
(
рыба атрада кефалепадобных, якая водзіцца ў вадаёмах вострава Мадагаскар; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
бязь
(
баваўняная тканіна палатнянага перапляцення.
бярда́нка
(ад
адназарадная стрэльба, якая была на ўзбраенні еўрапейскіх армій у канцы 19
бярды́ш
(
старадаўняя зброя ў выглядзе сякеры ў форме паўмесяца на доўгім дрэўку.
ва-ба́нк
(
стаўка ў азартнай картачнай гульні, роўная ўсяму банку;
вага́
(
1) цяжар якога
2) важкасць якога
3) сістэма мер для вызначэння цяжару;
4) прылада для ўзважвання;
5)
вагане́тка
(
невялікі вагон для перавозкі грузаў па вузкакалейных або падвесных дарогах.
вага́нты
(
вандроўныя акцёры (студэнты, беглыя манахі) у сярэдневяковай Зах. Еўропе, якія былі аўтарамі і выканаўцамі вершаў, песень, прадстаўленняў пераважна сатырычнага характару.
вагезі́т
(ад
магматычная жыльная горная парода, вапнякова-шчолачны гранітоідны лампрафір.
вагі́на
(
трубкападобнае звужэнне жаночых палавых пратокаў, якое заканчваецца вульвай або похвай.
вагіні́зм
(ад вагіна)
сутаргавае скарачэнне мышцаў похвы і тазавага дна, спазма мышцаў сцёгнаў, што перашкаджаюць правядзенню палавога акта; разнавіднасць сексуальнай дысфункцыі.
вагіні́т
(ад вагіна)
запаленне сценак похвы ў жанчын, якое выклікаецца мікробамі або хімічнымі ці механічнымі раздражняльнікамі.
ваго́н
(
транспартны сродак (самаходны або несамаходны) для перавозкі пасажыраў і грузаў па рэйкавых дарогах.
вагра́нка
(
печ шахтавага тыпу для плаўлення чыгуну і каляровых металаў.
вад
(
мінерал групы псіламелану, сумесь зямлістых і сажыстых агрэгатаў аксідаў і гідраксідаў марганцу чорнага або цёмна-карычневага колеру; руда марганцу, кобальту і нікелю.
ва́дзі
(
сухія даліны ў пустынях Аравіі і Паўн. Афрыкі, якія ў час дажджу напаўняюцца вадой.
вадо́зны
(
вадэві́ль
(
кароткая жартоўная п’еса з песнямі-куплетамі, рамансамі і танцамі.
вадэме́кум
(
кішэнная даведачная кніжка, даведнік.
ва́ер
(
стальны трос для буксіравання трала.
ва́за
(
пасудзіна з рознага матэрыялу (керамічная, шкляная, металічная) і рознай формы для кветак, садавіны, цукерак або проста дэкаратыўнага прызначэння.
вазадылята́тары
(ад
сасударасшыральныя нервовыя валокны (
вазаканстры́ктары
(ад
сасудазвужальныя нервовыя валокны (
вазамато́ры
(ад
сасударухальныя нервовыя валокны (вазадылятатары і вазаканстрыктары), якія перадаюць нервовыя імпульсы ад цэнтральнай нервовай сістэмы да мускулатуры крывяносных сасудаў.
вазапрэсі́н
(ад
1) гармон задняй часткі гіпофіза, які выклікае звужэнне крывяносных сасудаў, павышэнне крывянога ціску, памяншае выдзяленне мачы ныркамі;
2) прэпарат гэтага гармону.
вазелі́н
[
аднародная сумесь цяжкага нафтавага масла і цвёрдых вуглевадародаў (парафіну, цэрэзіну, петралатуму), мазепадобная белая маса; выкарыстоўваецца ў медыцыне (аснова мазяў), электратэхніцы i
вазо́н
(
1) дэкаратыўная пакаёвая расліна;
2) пасудзіна разам з дэкаратыўнай пакаёвай раслінай.
ва́йшыі
(
трэцяя з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належалі купцы, земляробы, жывёлаводы, некаторыя рамеснікі.
ва́йя
(
расчлянёны, падобны на галінку ліст папараці.
вака́була
(
1) іншамоўнае слова з перакладам на родную мову;
2) загаловак слоўнікавага артыкула.
вакабуля́рый
(
кароткі слоўнік да хрэстаматыі або асобных раздзелаў падручніка.
вака́л
(
вакальнае мастацтва, спевы.
вакалігра́ма
(ад
графічны паказ амплітудна-частотна-часавых характарыстык гуку.
вакалі́з
(
практыкаванне для голасу без слоў, якое выконваецца на адных галосных гуках; музычны твор для спеваў без слоў.
вакаліза́цыя
(ад
1) спевы на адных галосных гуках;
2)
вакалі́зм
(ад
сістэма галосных гукаў якой
вакаліскапі́я
(ад
распазнаванне голасу, выдзяленне прымет, якія вызначаюць галасавы тракт таго, хто гаворыць, шляхам ідэнтыфікацыі вакаліграм.
вакалі́ст
(ад вакал)
1) спецыяліст у галіне вакальнага мастацтва;
2) спявак-прафесіянал.
вака́льны
(
які адносіцца да выканання голасам, прызначаны для спеваў; галасавы, пеўчы.
вака́нсія
(
незанятая пасада ва ўстанове.
вака́нтны
(ад вакансія)
свабодны, нікім не заняты (
вака́т
(
старонка кнігі, на якой няма тэксту або ілюстрацый (
вакаты́ў
[
вака́цыі
(
вакза́л
(
будынак для пасажыраў і службовага персаналу на чыгуначнай станцыі, на прыстані і
ваклю́зы
(
крыніцы ў карставых зонах з вялікім расходам (дэбітам) вады.
вако́дэр
(
від тэлефоннай сувязі з перадачай інфармацыі ў закадзіраваным выглядзе.
ва́кса
(
мазь з воску, сажы і тлушчу для скуранога абутку.
вакуо́лі
(
невялікія поласці ў клетках жывёльных і раслінных арганізмаў, напоўненыя клетачным сокам.
ва́куум
(
1) разрэджаны стан газаў у закрытым прыборы або пасудзіне; беспаветраная прастора;
2)
ва́куум-апара́т
(ад вакуум + апарат)
1) апарат, праз які аўтаматычна падаецца вадкае паліва ў карбюратар;
2) апарат для выпарвання, прасушкі і фільтрацыі рэчываў пад ціскам, ніжэйшым за атмасферны.
ва́куум-ка́мера
(ад вакуум + камера)
камера, куды змяшчаецца які
вакуумме́тр
[ад вакуум + (мано)метр]
прыбор для вымярэння ціску разрэджаных газаў.
вакуумме́трыя
(ад вакуум + -метрыя)
раздзел фізікі, які займаецца вымярэннем ціску разрэджаных газаў.
ва́куум-фі́льтр
(ад вакуум + фільтр)
апарат для фільтравання, дзеянне якога заснавана на стварэнні вакуумнай помпай рознасці ціскаў па абодва бакі фільтравальнага матэрыялу.
ва́куум-экстра́ктар
(ад вакуум + экстрактар)
прылада для выцягвання плода ў час родаў.
ва́куум-экстра́кцыя
(ад вакуум + экстракцыя)
аперацыя выцягвання плода ў час родаў вакуум-экстрактарам.
ва́куф, вакф
(
маёмасць, якая ў мусульманскіх краінах выдзяляецца дзяржавай або асобай на рэлігійныя ці дабрачынныя мэты.
вакхана́лія
(
1) свята ў гонар Дыяніса (Вакха) у Стараж. Грэцыі і Рыме;
2)
вакха́нка
(
1) жрыца бога Вакха, а таксама ўдзельніца вакханаліі 1;
2)
вакцы́на
(
медыцынскі прэпарат для прафілактычных і лячэбных прывівак прышчэпак супраць розных хвароб (
вакцынатэрапі́я
(ад вакцына + тэрапія)
метад лячэння некаторых інфекцыйных хвароб увядзеннем вакцыны (
вакцына́цыя
(ад
прымяненне вакцыны для папярэджвання інфекцыйнай хваробы шляхам стварэння імунітэту (
валакардзі́н
[ад валя(р’ян) +
лекавы прэпарат, заспакаяльны і проціспазматычны сродак.
вала́н
(
1) шарык з апярэннем для гульні ў бадмінтон;
2) тое, што і бадмінтон 1;
3) прышыўная палоска тканіны ў выглядзе брыжоў на сукенцы, спадніцы, блузцы.
валане́я
(ад
чашачка жалудоў некаторых відаў дубоў, у якой змяшчаецца многа дубільных рэчываў (танідаў).
валансье́н
(
тонкія карункі асобага пляцення.
валанцёр
(
асоба, якая добраахвотна паступіла на вайсковую службу; добраахвотнік (у Англіі, Францыі, Італіі і некаторых іншых краінах).
валапю́к
(ад
1) штучная міжнародная мова, якую стварыў у 1879 г. Й. Шлеер;
2)
валарыза́цыя
(
павышэнне цаны тавару або курсу папяровых грошай пры дапамозе дзяржаўных мерапрыемстваў;
2) тое, што і рэвальвацыя.
валга́ла, вальха́ла
(
паводле старажытнаскандынаўскай міфалогіі, палац бога Одзіна, дзе знайшлі прыстанак душы забітых воінаў.
валейбалі́ст
(ад валейбол)
ігрок у валейбол.
валейбо́л
(
спартыўная гульня з перакіданнем мяча цераз сетку ад адной каманды да другой.
вале́нтнасць
(ад
уласцівасць атама аднаго элемента далучаць да сябе пэўную колькасць атамаў другога элемента;
2)
вале́нтны
(
здольны далучаць да сябе атамы другога хімічнага элемента.
валер’яне́ла
(
травяністая расліна
вале́т
(
чацвёртая па старшынству ігральная карта, малодшая за даму 4.
валёр
(
адценне тону ў межах аднаго колеру.
ва́лі
(
1) правіцель вілаету ў Турцыі;
2) генерал-губернатар у Іране.
валідо́л
(ад
лекавы прэпарат, здольны расшыраць сасуды і заспакойваць нервовую сістэму.
валі́за
(
1) паштовы мяшок дыпламатычнага кур’ера;
2)
валі́н
(
адна з жыццёва неабходных амінакіслот, якая ўваходзіць у склад бялкоў і ўплывае на рост, функцыяніраванне нервовай сістэмы.
валісне́рыя
[
падводная травяністая расліна
вало́нія
(
1) зялёная водарасць класа сіфонавых, якая пашырана ў трапічных морах;
2) від наземных бруханогіх малюскаў, якія пашыраны ў Еўропе, Азіі і Паўн. Амерыцы.
валто́рна
(
медны духавы музычны інструмент у выглядзе спіральна сагнутай трубы з шырокім раструбам.
вальварые́ла
(
шапкавы базідыяльны грыб
вальва́ты
(
сямейства прэснаводных пярэднежаберных малюскаў класа бруханогіх; кормяцца рэшткамі раслін і жывёл.
вальва́цыя
(
вызначэнне каштоўнасці іншаземнай валюты ў грашовай адзінцы пэўнай дзяржавы не па яе наміналу, а па вазе змешчанага ў ёй валютнага металу (золата, серабра).
вальве́нты
(
жыгучыя клеткі ў некаторых кішачнаполасцевых.
вальво́кс
(
каланіяльная зялёная водарасць
вальдма́йстар
(ад ням Wald = лес + Meister = майстар)
чыноўнік у Расійскай імперыі, які загадваў казённымі лясамі.
вальдшнэ́п
(
птушка атрада сеўцападобных, якая жыве ў лясах, дзе ёсць ручаі, балоты; аб’ект спартыўнага палявання; слонка.
вальдэ́нсы
(
рэлігійная секта, якая ўзнікла ў канцы 12
валье́ра
(
агароджаная пляцоўка для ўтрымання птушак або звяроў (у запаведніку, заапарку і
валькаме́рыя
(
дэкаратыўная форма клерадэндруму з белымі або блакітнымі пахучымі кветкамі.
валькі́рыі
(
ваяўнічыя дзевы-багіні ў старажытнаскандынаўскай міфалогіі, якія дапамагалі героям у бітвах і суправаджалі душы забітых у валгалу.
ва́льма
(
трохвугольны схіл вальмавага даху.
ва́льмавы
(ад вальма);
вальпу́ргіеў
(ад
вальс
(
плаўны парны танец трохдольнага памеру, а таксама музычны твор у такім рытме.
ва́льса
(
сумчаты грыб
вальс-басто́н
(ад вальс + бастон)
амерыканскі бальны танец з шырокім крокам на першую долю такта.
вальта́ж
(
напружанне ў электрычным ланцугу ў вольтах.
вальтаме́тр вальта́метр
(ад вольт + -метр)
прыбор для вымярэння колькасці электраэнергіі па хімічным дзеянні электрычнага току (па колькасці металу або газу, што выдзяляецца з электраліту).
вальтме́тр
(ад вольт + -метр)
прыбор для вымярэння напружання паміж двума пунктамі электрычнага ланцуга.
вальтфа́с
(
раптоўны паварот тварам да праследавацеля.
вальтыжо́р
(
1) коннік, які робіць гімнастычныя практыкаванні ў час язды вярхом;
2)
вальтыжы́раваць
(
рабіць гімнастычныя практыкаванні ў час язды вярхом.
вальтыні́зм
(ад
здольнасць многіх груп насякомых даваць ад аднаго да некалькіх пакаленняў у год.
ва́льтэр
(
аўтаматычны васьмізарадны пісталет нямецкай фірмы «Вальтэр», якім была ўзброена нямецка-фашысцкая армія.
вальтэр’я́нец
[
паслядоўнік Вальтэра; вальнадумец.
вальтэр’я́нства
(ад вальтэр’янец)
рэлігійнае і палітычнае вальнадумства, звязанае з філасофскімі поглядамі Вальтэра.
вальфа́ртавы
(
вальфартыёз
(ад
хвароба чалавека і жывёл, якую выклікаюць лічынкі вальфартавай мухі, адкладзеныя ў ранкі на скуры.
вальфра́м
(
хімічны элемент, цяжкі тугаплаўкі метал светла-шэрага колеру.
вальфрама́ты
(ад вальфрам)
солі вальфрамавых кіслот.
вальфрамі́т
(
мінерал класа вальфраматаў бура-чорнага або чырванаватага колеру; руда вальфраму.
вальха́ла
вальцава́ць
(
пракатваць, плюшчыць, малоць паміж вальцамі.
ва́льцы
(
рабочая частка металаапрацоўчых, драбільных, мукамольных і іншых машын у форме валікаў, якія верцяцца ў процілеглых напрамках і служаць для пракаткі, драблення чаго
валюмаме́трыя
(ад
методыка хімічнага аналізу, якая грунтуецца на вымярэнні аб’ёму патрачанага рэактыву ці выдзеленага або паглынутага газу.
валюмарэцэ́птары
(ад лац volumen = аб’ём + рэцэптары)
чуллівыя нервовыя заканчэнні ў розных органах і крывяносных сасудах, якія рэагуюць на расцяжэнне іх сценак.
валюме́тр
(ад
прыбор для вызначэння аб’ёму матэрыялу (
валюміно́зны
(ад
1) шматтомны;
2) вялікі, аб’ёмны.
валюміно́метр
(ад
тое, што і валюметр.
валюмкантро́ль
(ад
вымярэнне і рэгуляванне сілы гуку пры электраакустычнай перадачы.
валюнтары́зм
(ад
1) кірунак у філасофіі, які аб’яўляе волю вышэйшым прынцыпам быцця, першаасновай усяго існага;
2)
3) суб’ектывісцкія, самавольныя рашэнні без уліку аб’ектаіўных умоў грамадскага жыцця, эканомікі
валю́та1
(
1) асноўная грашовая адзінка якой
2) тып грашовай сістэмы (
3) замежныя грошы, якія маюць хаджэнне на міжнародным рынку.
валю́та2
(
скульптурная аздоба ў выглядзе спіральнага завітка з кружком у цэнтры; частка іанічнай капітэлі.
валюці́н
(ад
уключэнне, якое змяшчаецца ў цытаплазме некаторых мікраарганізмаў і з'яўляецца рэзервам пажыўных рэчываў.
валяр’я́н
(
травяністая расліна
вамба́т
(
млекакормячае атрада сумчатых з валікападобным тулавам і кароткай шыяй, пашыранае ў Аўстраліі, Тасманіі; жыве ў лясах, саваннах.
вамні́р
(
1) казачны пярэварацень—мярцвяк, які быццам бы ноччу выходзіць з магілы і п’е кроў жывых людзей;
2) вялікая лятучая мыш;
3)
вампірамо́рфы
(
атрад галаваногіх малюскаў, спалучаюць прыметы будовы, уласцівыя кальмарам і прымітыўным васьміногам; пашыраны ў трапічных і субтрапічных морах на глыбіні 700—1500 м.
вампіры́зм
(ад вампір)
рэдкая палавая ненармальнасць, якая вызначаецца спалучэннем садызму і фетышызму, калі фетышам з’яўляецца кроў партнёра.
ва́мпум
(
маніста з чарапашак, якое ў індзейцаў Паўн. Амерыкі было ўпрыгожаннем, мела функцыі грошай і пісьма.
ванадатаме́трыя
(ад ванадаты + -метрыя)
метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор ванадату амонію.
ванада́ты
(ад ванадый)
група мінералаў, солі ванадыевых кіслот (ванадыніт, карнатыт і
вана́дый
(
хімічны элемент, тугаплаўкі метал светла-шэрага колеру.
ванадыні́т
(ад ванадый)
мінерал класа ванадатаў жоўтага, чырвонага або бурага колеру; руда ванадыю.
вандалі́зм
(
няшчаднае разбурэнне, знішчэнне помнікаў культуры, мастацтва.
ванда́лы
(
разбуральнікі культурна-гістарычных помнікаў, матэрыяльных каштоўнасцей.
вандрава́ць
(
1) весці неаселы спосаб жыцця, пераязджаць з месца на месца; качаваць (пра плямёны, народы);
2) доўга хадзіць, ездзіць дзе
3) пераходзіць ад аднаго ўладальніка да другога на працягу доўгага часу (аб прадметах).
ва́ндрут
(
дэталь мацавання ў шахце ў выглядзе доўгага бруса, размешчанага ўздоўж вырабаткі.
вандэм’е́р
(
першы месяц (з 22—23 верасня да 21—22 кастрычніка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.
вандэ́я
(
сімвал контррэвалюцыі.
ванілі́н
(ад ваніль)
пахучае арганічнае рэчыва, якое змяшчаецца ў стручках ванілі або атрымана штучным спосабам.
вані́ль
(
трапічная расліна
ва́нна
(
1) вялікая прадаўгаватая пасудзіна для купання;
2) працэс купання ў такой пасудзіне;
3) пакой, прызначаны для ванны;
4) лячэбна-прафілактычны сродак (
ванто́з
(
шосты месяц (з 19—21 лютага да 20—21 сакавіка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.
вантро́бы
(
унутраныя органы грудной клеткі і жывата.
ванту́з
(
прыстасаванне для аўтаматычнага выпускання паветра з водаправодных труб.
ва́нты
(
снасці, пры дапамозе якіх умацоўваюцца мачты судна з бартоў.
ва́пар
(
нафтавае масла для змазвання цыліндраў паравых машын.
вапарыза́цыя
(ад
1) выпарванне, ператварэнне вадкасці ў пару;
2) метад спынення кровацячэння прыпяканнем паверхні тканак гарачай парай.
вапары́метр
(ад
прыбор для вызначэння пругкасці пары розных вадкасцей пры пэўных тэмпературах.
вапі́ці
(
млекакормячае
ва́ра
(
мера даўжыні ў многіх краінах Лац. Амерыкі, роўная 80—110 см.
вара́ктар
[ад
тое, што і варыкап.
вара́н
(
буйная драпежная яшчарка, якая водзіцца пераважна ў тропіках і субтропіках Усх. паўшар’я.
вараніхі́нія
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
вара́нт
(
1) пасведчанне, якое выдаецца таварнымі складамі аб прыняцці тавару на захоўванне;
2) дадатковае пасведчанне, якое выдаецца разам з каштоўнай паперай і дае яе ўладальніку права на дадатковыя льготы па сканчэнні пэўнага тэрміну.
вара́рыя
(
губавы базідыяльны грыб
ва́рвар
(
1) некультурны чалавек (у старажытных грэкаў і рымлян — усякі чужаземец, чужы іх культуры);
2) грубы, жорсткі чалавек.
варвары́зм
(
запазычанае ці створанае па ўзору якой
вар’етэ́
(
эстрадны тэатр лёгкага жанру, у якім аб’яднаны забаўляльныя элементы тэатральнага, музычнага, цыркавога мастацтва.
ва́рзеа
(
ландшафты высокіх рачных поймаў у басейне Амазонкі.
вар’і́раваць
(
відазмяняць, даваць новыя варыянты, перайначваць.
ва́рна
(
кожная з чатырох саслоўных груп у Стараж. Індыі — брахманы, кшатрыі, вайшыі, шудры, — з якіх пазней развіліся касты.
ва́рта
(
1) ахова, каравул;
2) вартаванне, абавязкі па ахове чаго
вартава́ць
(
1) ахоўваць каго
2) падсцерагаць, чакаць з’яўлення каго
ва́рты
(
1) годны чаго
2) які мае пэўную каштоўнасць.
вару́нкі
(
абставіны, умовы.
варшта́т
(
спецыяльная канструкцыя, прыстасаваная для выканання адпаведных работ,
варыа́бельны
(
1) здольнасць мець, утвараць варыянты;
2) зменлівы, непастаянны, няўстойлівы.
варыетэ́т
(
сукупнасць асобін аднаго віду, якія адрозніваюцца паміж сабою адной або некалькімі прыметамі.
варыёлы
(
украпіны ў горнай пародзе ў выглядзе каменных шарыкаў.
варыёметр
(ад
прыбор для вымярэння сіл, якія ўзнікаюць у тых ці іншых працэсах,
2) прылада для плаўнай змены індуктыўнасці (радыётэхнічны в.).
варыка́п
[
паўправадніковы прыбор, ёмістасць якога залежыць ад прыкладзенага электрычнага напружання.
варыкацэ́ле
(ад
варыкознае расшырэнне вен семявога канаціка ў чалавека і жывёл.
варыко́зны
(ад
варыко́нд
[
кандэнсатар з рэзка выражанай нелінейнай залежнасцю ёмістасці ад прыкладзенага электрычнага напружання.
вары́стар
[
паўправадніковы рэзістар, электрычнае супраціўленне якога нелінейна мяняецца ў залежнасці ад напружання.
варыякамбіне́кс
(ад
размнажальная капіравальная машына вертыкальнай канструкцыі.
варыяклішо́граф
(ад
гравіравальная машына з электронным колеракарэктарам для прыгатавання клішэ пры шматколерным высокім друку.
варыялі́т
(ад
вулканічная горная парода, якая змяшчае шматлікія варыёлы.
варыяло́ід
(ад
лёгкая форма воспы.
варыя́нт
(
1) разнавіднасць, відазмяненне, адна з магчымых камбінацый чаго
2) адна з некалькіх рэдакцый якога
3) адна з магчымых камбінацый у шахматнай ці шашачнай гульні.
варыя́нта
(ад варыянт)
1) арганізм жывёлы або расліны, які адхіляецца па пэўнай прымеце ад асноўнага тыпу;
2) кожны член рада лікаў пры статыстычных падліках.
варыяскапі́я
(ад
метад здымкі і дэманстравання варыяфільмаў.
варыя́тар
(ад
агрэгат або вузел машыны для плаўнай змены частаты вярчэння.
варыяфі́льм
(ад
фільм, дзе ў адпаведнасці са зместам мяняюцца памеры і канфігурацыя кадраў на экране.
варыяцы́йны
(ад варыяцыя)
які мае адносіны да варыяцыі;
варыя́цыя
(
1) відазмяненне другарадных элементаў чаго
2) варыянт распрацоўкі або паўтарэння асноўнай музычнай тэмы;
3)
варыяэкра́н
(ад
экранны відарыс, які пры кінапраекцыі змяняецца па канфігурацыі і памерах.
варэ́к
(
выкінутыя на бераг марскія водарасці.
вар’ява́ць
(
1) быць крайне ўзбуджаным, раззлаваным; шалець;
2) раздражняць каго
вар’я́т
(
1) псіхічна хворы чалавек;
2) той, хто дзейнічае безразважна; дзівак.
васа́л
(
1) феадал у сярэдневяковай Зах. Еўропе, які залежаў ад больш буйнога феадала — сеньёра або сюзерэна;
2)
васалітэ́т
(
сістэма асабістай залежнасці адных феадалаў (васалаў) ад іншых (сеньёраў або сюзерэнаў) у сярэдневяковай Зах. Еўропе.
васіле́ўс
(
1) правадыр племені ў Стараж. Грэцыі;
2) тытул імператара ў Візантыі.
васілі́ск
(
1) казачнае страшыдла з галавой пеўня, тулавам жабы, хвастом змяі і каронай на галаве, ад позірку якога гіне ўсё жывое;
2) яшчарка з грэбенем на спіне, якая жыве ў трапічнай Амерыцы.
васкулі́т
(ад
ва́спан
(
даўнейшая форма ветлівага звароту; ваша міласць.
ват
[
адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная магутнасці, пры якой за 1 с раўнамерна выконваецца работа ў 1 джоўль.
ва́та
(
пушыстая валакністая маса звычайна з бавоўны, прызначаная для медыцынскіх і бытавых мэтаў.
ва́тман
(
вышэйшы гатунак паперы для чарчэння і малявання.
ватме́тр
(ад ват + -метр)
прыбор для вымярэння магутнасці электрычнага току.
ват-секу́нда
(ад ват + секунда)
адзінка вымярэння работы электрычнага току, роўная рабоце, якая выконваецца за 1 с пры магутнасці току ў 1 ват.
ва́ты
(
нізінныя палосы на ўзбярэжжы мора, якія штодзённа затапляюцца ў час прыліваў.
ва́тэр
(
тое, што i ватэрмашына.
ватэрве́йс
(
тоўстая дошка драўлянага палубнага насцілу ўздоўж борта судна.
ватэржаке́т
(англ waterjacket, ад water = вада + jacket = кашуля)
шахтавая печ для выплаўкі медзі, нікелю, свінцу, сценкі якой складзены з пустацелых стальных каробак, пгто ахалоджваюцца вадой.
ватэрклазе́т
(
ватэрлі́нія
(
лінія на бартах судна, якая абазначае ўзровень асадкі яго пры поўнай загрузцы.
ватэрмашы́на
(
машына для прадзення бавоўны, ільну, воўны.
ватэрпалі́ст
(ад ватэрпола)
ігрок у ватэрпола.
ватэрпа́с
(
самы просты прыбор для праверкі гарызантальнасці плоскасцей, выкарыстоўваецца ў будаўнічых і цяслярскіх работах.
ватэрпо́ла
(
спартыўная камандная гульня ў мяч на вадзе; воднае пола.
ватэрпру́ф
(
1) тканіна, якая не прапускае ваду, а таксама вырабы з яе (адзенне, палаткі);
2)
ва́ўчар
(
1) пісьмовая распіска, паручыцельства, гарантыя або рэкамендацыя;
2) сертыфікат, які дае права на атрыманне стандартных адукацыйных паслуг;
3) індывідуальны прыватызацыйны чэк;
4) талон, які выкарыстоўваецца для аплаты тавараў і паслуг.
ваўчарыза́цыя
(ад ваўчар)
выдача прыватызацыйных чэкаў.
ва́фля
(
сухое пячэнне з крэмавымі праслойкамі і клятчастым адбіткам на паверхні.
вахабі́ты
[ад
паслядоўнікі рэлігійна-палітычнай плыні ў ісламе, якая ўзнікла ў 18
ва́хмістр
(
воінскае званне ў кавалерыі старой рускай і польскай армій, якое адпавядала сяржанцкаму званню ў пяхоце.
ва́хта1
(
1) від дзяжурства на судне па ахове яго бяспекі, а таксама частка экіпажа, якая нясе гэта дзяжурства;
2)
ва́хта2
(
тое, што і трыфоль.
вахцёр
(
дзяжурны стораж ва ўстанове, на прадпрыемстве.
ваці́н
(ад вата)
трыкатажная гканіна з густым начосам, якая падшываецца пад падкладку для ўцяплення вопраткі.
ваці́раваць
(
вырашаць што
ва́шгерд
(
прасцейшае прыстасаванне для прамыўкі залатаноснага пяску.
вашынгто́нія
(
веералістая пальма з тоўстым ствалом і вялікай кронай, пашыраная ў ЗПІА і Мексіцы; вырошчваецца як дэкаратыўная на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа.
вашэ́рыя
(
ніткаватая жоўта-зялёная водарасць
вая́ж
(
ваяжо́р
(
ваяжы́раваць
(
ве́бер
[
адзінка магнітнага патоку ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ).
веберме́тр
(ад вебер + -метпр)
прыбор для вымярэння магнітнага патоку.
вегетарыя́нец
(
чалавек, які спажывае толькі раслінную і малочную ежу.
вегетарыя́нства
(
сістэма харчавання, якая выключае прадукты жывёльнага паходжання.
вегетаты́ўны
(
які служыць для жыўлення і росту жывёльных і раслінных арганізмаў;
вегетацы́йны
(ад вегетпацыя)
які мае адносіны да вегетацыі;
вегета́цыя
(
рост і жыццядзейнасць расліны.
веда́нта
(
1) рэлігійна-філасофскае вучэнне ў Індыі, якое прапаведуе яднанне чалавечай душы з бажаством;
2) старажытнаіндыйскія філасофска-містычныя трактаты, якія змяшчаліся ў канцы Ведаў.
ве́джвуд
[
разнавіднасць англійскага фарфору з белымі рэльефнымі фігурамі на каляровым фоне.
ве́ды
(
старажытныя помнікі індыйскай літаратуры, якія змяшчаюць рэлігійныя гімны, абрадавыя прадпісанні, заклінанні і міфы.
веды́зм
(ад веды)
старажытная рэлігія, заснаваная ў Індыі ў канцы 2 тысячагоддзя да
ве́ер
(
ручное прыстасаванне ў выглядзе складнога паўкруга, якім абмахваюцца ў спёку.
вежэта́ль
(
касметычная вадкасць для валасоў.
везікулі́т
(ад везікулы)
запаленне семявых пузыркоў.
везі́кулы
(
1) пухіркі на скуры, высыпка;
2) утварэнні ў арганізме (на лёгкіх, у яечніку і
везі́р
везувія́н
(ад
мінерал класа сілікатаў зеленавата-жоўтага, блакітнага або зялёнага колеру са шкляным бляскам.
вейге́ла
(
кустовая расліна
вейлане́лы
(
сямейства бактэрый; паразітуюць у ротавай поласці, страўнікава-кішачным тракце і дыхальных шляхах жывёл і чалавека.
ве́йсія
(
лістасцябловы мох
вейсмані́зм
[ад
канцэпцыя спадчыннасці і эвалюцыі жывой прыроды, заснаваная на гіпотэзах, якія прадугадалі сучасныя ўяўленні аб дыскрэтнасці генаў, іх лакалізацыі ў храмасомах і ролі ў антагенезе.
ве́ктар
(
2) велічыня, якая характарызуецца памерам і напрамкам і можа быць геаметрычна прадстаўлена ў выглядзе адрэзка.
вектаркардыягра́фія
(ад вектар + кардыяграфія)
метад рэгістрацыі і вывучэння электрычных працэсаў, якія ўзнікаюць у сэрцы.
вектарме́тр
(ад вектар + -метр)
электрычны прыбор для вымярэння сярэдняга значэння велічыні і фазы пераменнага току або электрычнага напружання.
ве́ктарны
(ад вектар)
які характарызуецца як вектар або мае адносіны да вектара;
ве́ктар-фу́нкцыя
(ад вектар + функцыя)
функцыя, значэнні якой з’яўляюцца вектарамі.
вела-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «веласіпедны».
велабо́л
(ад вела- +
спартыўная камандная гульня з мячом на веласіпедах.
веладро́м
(ад вела- + -дром)
спецыяльна абсталяваная пляцоўка для веласіпедных гонак і трэніровак.
велака́мера
(ад вела- + камера)
камера для веласіпеда.
велакро́с
(ад вела- + крос)
веласіпедныя гонкі па перасечанай мясцовасці.
велары́кша
(ад вела- + рыкша)
чалавек, які перавозіць пасажыраў на веласіпедзе.
веласіме́тр
[ад веласі(пед) + -метр]
электрамеханічны прыбор для вымярэння хуткасці ваганняў цвёрдых паверхняў у дыяпазоне ультрагукавых частот, выкарыстоўваецца для даследавання ваганняў (вібрацый) машын і збудаванняў.
веласіпе́д
(
двух- або трохколавая машына для язды, якая прыводзіцца ў рух нагамі пры дапамозе педалей.
веласіпеды́ст
(ад веласіпед)
той, хто едзе на веласіпедзе, хто займаецца веласіпедным спортам.
веласі́т
(
нафтавае масла для змазвання механізмаў, што робяць вялікую колькасць абаротаў з невялікай нагрузкай.
велатрэ́к
(ад вела- + трэк)
спецыяльная дарожка для гоначных спаборніцтваў на веласіпедзе.
велату́р
(ад вела- + тур)
адзін круг ці этап веласіпедных гонак.
велд
(
плато ў Паўд. Афрыцы, пакрытае злакавай і хмызняковай расліннасцю.
веле́невы
(ад велень)
пергаментны;
веле́нь
(
лепшы сорт пергаменту з цялячай скуры.
ве́лігер
(
лічынка многіх марскіх малюскаў.
велінгто́нія
[ад
тое, што і секвоядэндрон.
велі́ты
(
лёгкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Рыме.
ве́лум
(
орган руху і захоплівання ежы ў гідрамедуз, сіфанафор і лічынак многіх марскіх малюскаў.
вельбо́т
(
лёгкая вёславая шлюпка з вострымі носам і кармой, якая выкарыстоўваецца на марскіх промыслах.
вельве́т
(
баваўняная ці сінтэтычная тканіна з густым ворсам, падобная на аксаміт.
вельвеці́н
(ад
мяккая баваўняная тканіна, падобная на вельвет, з якой шыюць спартыўнае адзенне.
вельві́чыя
[
дрэва-карлік
вельзеву́л
(
ве́льсы
(
дошкі абшыўкі судна, размешчаныя над ватэрлініяй, надводны борт.
вельцава́ць
(
перапрацоўваць поліметалічныя адходы металургічнай вытворчасці з мэтай дадатковага атрымання металаў.
вельштэр’е́р
(ад
парода паляўнічых сабак з падоўжанай мордай, выведзеная ў 19
велю́р
(
вышэйшы гатунак драпу, аксаміту, плюшу.
веля́рны
(
заднепаднябенны;
велярыза́цыя
(ад
ве́на
(
крывяносны сасуд, па якім кроў цячэ ад органаў і тканак да сэрца.
венд
(
комплекс горных парод, які непасрэдна папярэднічае кембрыю; змяшчае рэдкіх прадстаўнікоў бесшкілетных арганізмаў.
вендзі́та
(
арганізацыя і месца збору карбанарыяў у Італіі 19
вендэ́та
(
звычай крывавай помсты за забойства сваяка, што існаваў у карсіканцаў і жыхароў вострава Сардзінія.
венепу́нкцыя
(ад вена +
пракол вены полай іголкай для пералівання крыві, увядзення ў вену лекавых раствораў і
венерало́гія
(ад
галіна медыцыны, якая займаецца вывучэннем і лячэннем венерычных хвароб.
венеро́лаг
(ад венералогія)
спецыяліст па венерычных хваробах.
венеры́чны
(ад
венесе́кцыя
(ад вена +
ускрыццё вены для пералівання крыві, увядзення ў вену лекавых раствораў, калі немагчыма зрабіць венапункцыю.
ве́нзель
(
узор, утвораны зграбна пераплеценымі пачатковымі літарамі ўласных імён (імя і прозвішча або двух імён).
ве́нта
(
1) арганізацыя і месца збораў карбанарыяў у Францыі і Іспаніі 19 ст;
2) карчма ў Іспаніі.
вентра́льны
(
венту́рыя
(
сумчаты грыб
вентылі́раваць
(
рабіць вентыляцыю, праветрываць.
ве́нтыль
(
1) клапан для рэгуліроўкі выхаду вадкасці, пары або газу ў некаторых механізмах, а таксама паветра ў духавых музычных інструментах;
2) прыстасаванне ў камеры пнеўматычнай шыны, якое дазваляе напампоўваць паветра ў камеру і перашкаджае яго выхаду адтуль;
3) электронны прыбор, які забяспечвае працяканне току толькі ў адным напрамку ; выкарыстоўваецца ў выпрамляльных устройствах, у апаратуры аўтаматыкі, радыётэхнікі і радыёэлектронікі.
вентыля́тар
(
устройства для праветрывання памяшканняў, ахаладжэння частак машын і
вентыля́цыя
(
1) паветраабмен у памяшканнях, які рэгулюецца;
2) сістэма ўстройстваў, якія ствараюць такі паветраабмен.
ве́нулы
(
самыя дробныя вены, якія ўтвараюцца пры зліцці венозных капіляраў.
ве́нцер
(
рыбалоўная́ прылада ў выглядзе сеткі, нацягнутай на абручы.
ве́нчур
(ад
заснаваны на рызыцы разлік, намер, накіраваны на выкарыстанне якіх
ве́нчурны
(ад венчур)
звязаны з рызыкай, рызыкоўны (асабліва ў гандлі і банкаўскай справе);
верана́л
(
вера́нда
(
адкрытая або зашклёная лёгкая прыбудоўка пры ўваходзе ў дом.
вератры́н
(ад
сумесь алкалоідаў з насення чыхальнай травы, белы парашок, які раздражняе слізістую абалонку; выкарыстоўваецца пры лячэнні неўралгіі і як сродак супраць насякомых.
вербава́ць
(
набіраць, наймаць на работу, прыцягваць у якую
верба́льны
(
1) вусны, слоўны;
2)
вербе́на
(
травяністая расліна
ве́рбункаш
(
стыль венгерскай танцавальнай музыкі канца 18 — першай
ве́ргельд
(
грашовая кампенсацыя за забойства свабоднага чалавека, якая прадугледжвалася юрыдычнымі законамі ранняга феадалізму.
ве́рджынел
(
клавішны музычны інструмент, англійская разнавіднасць клавесіна.
верды́кт
(
вержэ́
(
гатунак паперы, на якой ёсць узор (вадзяныя знакі) у выглядзе буйной прамавугольнай сеткі.
ве́ркблей
(
свінец з прымессю іншых металаў, які атрымліваецца пры плаўцы свінцовых руд.
ве́ркбунд
(
аб’яднанне архітэктараў, майстроў дэкаратыўнага мастацтва і прамыславікоў у шэрагу краін (Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі і
ве́ркі
(
агульная назва розных абаронных збудаванняў у крэпасцях (бруствераў, фортаў і
верлі́бр
(
верш без рыфмы, рытм якога ўтвараецца чаргаваннем вершаваных радкоў аднатоннай інтанацыйна-сінтаксічнай структуры; свабодны верш.
ве́рмахт
(
узброеныя сілы фашысцкай Германіі 1935—1945 гг. (
вермікулі́т
(
мінерал класа сілікатаў, водны алюмасілікат магнію, кальцыю і жалеза з групы гідраслюд пераважна бурага і жоўтага колераў; выкарыстоўваецца як вогнетрывалы, цепла- і гукаізаляцыйны матэрыял у многіх галінах прамысловасці.
вермікулітабето́н
(ад вермікуліт + бетон)
разнавіднасць лёгкага бетону, у якім напаўняльнікам з’яўляецца ўспучаны вермікуліт, выкарыстоўваецца як цепла і гукаізаляцыйны матэрыял у панэлях і перакрыццях будынкаў.
вермікуля́рыя
(
недасканалы грыб
вермільён
(
кінавар або ярка-чырвоная кінаварная фарба.
вермішэ́ль
(
гатунак тонкіх макаронаў тонкай макароны.
ве́рмут
(
алкагольны напітак, прыгатаваны з вінаграднага віна і настою траў.
верніса́ж
(
урачыстае адкрыццё мастацкай выстаўкі і адначасовае спатканне з аўтарам.
вернье́р
[
1) тое, што і ноніус;
2) прыстасаванне для дакладнай настройкі радыёапаратуры.
веро́ніка
(
травяністая расліна
верп
(
дапаможны якар на судне, меншы за асноўны, выкарыстоўваецца пры сцягванні судна з мелі або перамяшчэнні кармы ў іншы бок.
версіфіка́тар
(
1) паэт, які добра валодае тэхнікай вершаскладання;
2) той, хто піша беззмястоўныя ці бяздарныя вершы.
версіфіка́цыя
(
вершаскладанне, уменне складаць вершы, валодаць паэтычнай тэхнікай.
ве́рсія
(
варыянт, іншы выклад або тлумачэнне якога
вертыка́л
(
круг нябеснай сферы, які праходзіць праз зеніт і зададзены пункт.
вертыкаліза́цыя
(ад лац verticalis = стромы)
давядзенне прадмета (заводскага коміна, ракеты-носьбіта на пускавой сістэме і
вертыка́ль
(
прамая, напрамак якой супадае з напрамкам адвеса.
вертыка́льны
(
стромы, перпендыкулярны лініі гарызонту.
вертыцы́л
(
недасканалы грыб
вертыцылёз
(ад вертыцыл)
хвароба дрэў, якая выклікаецца недасканалым грыбам вертыцылам.
ве́ртэкс
(
пункт нябеснай сферы, да якога пераважна накіраваны ўласныя рухі зорак.
верука́рыя
(
накіпны сумчаты лішайнік
верф
(
1) прадпрыемства, на якім будуюць ці збіраюць судны;
2) памяшканне, дзе будуюць дырыжаблі.
верш
(
1) невялікі мастацкі твор, напісаны рытмічна арганізаванай, звычайна рыфмаванай мовай;
2) адзінка рытмічна арганізаванай мовы з пэўнай колькасцю стоп, вершаваны радок;
3) рытмізаваная мова.
веры́зм
(
рэалістычны кірунак у італьянскай літаратуры і мастацтве канца 19
верыта́йпер
(ад
наборна-друкарская машына для стварэння тэксту ў выглядзе адбітка падабраных на зададзены фармат радкоў.
верыфіка́цыя
(
1) праверка сапраўднасці чаго
2) эмпірычнае пацвярджэнне тэарэтычных палажэнняў навукі.
вест
(
1) захад, заходні напрамак;
2) заходні вецер.
вестыбуламе́трыя вестыбуламетры́я
(ад
сукупнасць метадычных прыёмаў даследавання дзейнасці вестыбулярнага апарата.
вестыбуларэцэ́птары
(ад
збор раснічастых клетак у паўкружных каналах вестыбулярнага апарата, якія рэагуюць на змены становішча цела або галавы.
вестыбуля́рны
(ад
звязаны з раўнавагай;
вестыбю́ль
(
вялікае памяшканне перад уваходам ва ўнутраныя часткі будынка грамадскага прызначэння (палаца, музея, тэатра, клуба, метро і
вестэ́ла
(
каланіяльная зялёная водарасць
ве́стэрн
(
фільм, п’еса, аповесць на тэму аб жыцці паўночнаамерыканскіх заходніх штатаў 2-й
ве́та
(
забарона, адмена, прыпыненне дзеяння якога
ветштэ́йніна
(
сумчаты грыб
ветэра́н
(
1) бывалы, вопытны воін (в. палка);
2) удзельнік вайны ў мінулым (в. вайны);
3) стары заслужаны работнік, дзеяч у якой
ветэрына́р
(
спецыяліст па ветэрынарыі.
ветэрына́рыя
[
1) навука пра хваробы жывёл і іх лячэнне;
2) лячэнне жывёл.
вібра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «вібрацыя».
вібрагра́ма
(ад вібра- + -грама)
запіс дрыжання цела, выкананы пры дапамозе вібрографа.
вібраізаля́цыя
(ад вібра- + ізаляцыя)
забеспячэнне плацін, машын і іншых аб’ектаў ад шкодных механічных ваганняў.
вібраскапі́я
(ад вібра- + -скапія)
даследаванне механічных ваганняў частак машын і канструкцый пры дапамозе вібраскопа.
вібраско́п
(ад вібра- + -скоп)
прыбор для назірання над механічнымі ваганнямі частак машын і канструкцый.
вібрастэ́нд
(ад вібра- + стэнд)
устаноўка для выпрабавання машын, апаратаў, прыбораў на вібрацыю.
вібра́та
(
спосаб выканання пры ігры на струнных музычных інструментах і пры спяванні, калі дрыжанне гуку, голасу дасягаецца дрыжаннем пальца левай рукі на струне або звязак галасавога апарата.
вібра́тар
(ад
1) прылада, прыстасаванне для ўтварэння рытмічных ваганняў;
2) адрэзак правадніка, па якім цячэ пераменны ток высокай частаты, што ўзбуджае электрамагнітныя ваганні.
вібратро́н
(ад вібра- + чпрон)
тое, што і механатрон.
вібратэрапі́я
(ад вібра- + тэрапія)
прымяненне механічных ваганняў (вібрацый) у лячэбных мэтах; адзін з метадаў фізіятэрапіі.
вібрафо́н
(ад вібра- + -фон)
ударны музычны інструмент з двух радоў металічных пласцінак, па якіх удараюць спецыяльнымі палачкамі, выклікаючы дрыжанне (вібрацыю) гуку.
вібра́цыя
(
1) механічныя ваганні пругкіх цел, механізмаў, збудаванняў;
2) ваганні вышыні тону якога
вібраштампава́нне
(ад вібра- + штамп)
спосаб фармавання зборных жалезабетонных канструкцый і бетонных вырабаў вібрацыяй і ціскам штампа 1.
вібро́граф
(ад вібра- + -граф)
самапісны прыбор для вычэрчвання крывой, па якой можна меркаваць аб амплітудзе і частаце дрыжання цел.
вібро́метр
(ад вібра- + -метр)
прыбор для вымярэння простых механічных ваганняў і вібрацыі машын, мастоў і
вібрыёз
(ад вібрыёны)
інфекцыйная хвароба сельскагаспадарчых жывёл, выкліканая вібрыёнамі.
вібрыёны
(
бактэрыі ў форме сагнутых палачак або косак,
вібрыкуля́рыя
(ад
відазмененая асобіна ў паліморфнай калоніі імшанак.
вібры́раваць
(
1) знаходзіцца ў стане вібрацыі’, 2) дрыжаць, пералівацца (пра голас, гукі і інш ).
вібры́сы
(
чуллівыя валаскі на губах, часам на грудзях, лапах або хвасце большасці жывёл, якія служаць дадатковымі органамі дотыку..
віва́рый
(
спецыяльнае памяшканне для ўтрымання паддоследных жывёл; разнавіднасці віварыя — інсектарый, тэрарый і
віва́т
(
брава, няхай жыве.
віва́чэ
(
1)
2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.
віве́ра
(
невялікае драпежнае млекакормячае, пашыранае ў Афрыцы і Азіі, якое мае асобыя залозы, што выпрацоўваюць сакрэт з мускусным пахам.
вівіпа́рыя
(ад
спосаб узнаўлення патомства, пры якім зародак развіваецца ў матчыным арганізме, атрымлівае непасрэдна ад яго пажыўныя рэчывы, дзіця або лічынка нараджаецца без абалонак яйца; жыванараджэнне.
вівісе́кцыя
(ад
разрэз цела жывых арганізмаў з навуковай мэтай.
вівіяні́т
(
мінерал класа фасфатаў, водны фасфат двухвалентнага жалеза блакітнага або сіняга колеру, які сустракаецца часцей за ўсё ў тарфяніках; выкарыстоўваецца як мінеральны пігмент (сіняя фарба) і мясцовае ўгнаенне.
віга́м
(
купалападобнае жыллё індзейцаў Паўн. Амерыкі на каркасе з тонкіх ствалоў ці жэрдак, накрытых галінкамі, карой, цыноўкамі.
ві́гі
(
члены палітычнай партыі ў Англіі 17—19
вігі́льнасць
(ад
здольнасць засяродзіць увагу на новых уражаннях, пільнасць, назіральнасць.
ві́гна
(
расліна
віго́нь
(
1) паўднёваамерыканская млекакормячая жывёла
2) воўна гэтай жывёлы;
3) пража з сумесі воўны і бавоўны, а таксама тканіна з гэтай пражы.
відыко́н
[ад
перадавальная тэлевізійная трубка, якая дзейнічае ў залежнасці ад змены электрычнага супраціўлення фотаадчувальнага слоя пад уплывам святла.
відэа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да адлюстравання электрычных сігналаў на экране электронна-прамянёвай трубкі.
відэагра́ма
(ад відэа- + -грама)
запіс візуальнай інфармацыі з мэтай яе захавання і пазнейшага ўзнаўлення.
відэаі́мпульс
(ад відэа- + імпульс)
электрычны імпульс, звычайна аднапалярны, пастаянная састаўная якога адрозніваецца ад нуля (
2) тое, што і відэасігнал.
відэака́мера
(ад відэа- + камера)
малагабарытная перадавальная тэлевізійная камера, аб'яднаная з касетным відэамагнітафонам для запісу тэлевізійных сігналаў.
відэаклі́п
(ад відэа- + клігі)
тэлевізійны рэкламны ролік — эстрадная поп- або рок-песня, якая суправаджаецца разнастайнымі адлюстраваннямі на экране.
відэамагнгтафо́н
(ад відэа + магнітафон)
апарат для запісу на магнітную стужку электрычных сігналаў адлюстравання і гуку з далейшым іх узнаўленнем.
відэаманіто́р
(ад відэа- + манітор)
прыстасаванне для візуальнага кантролю якасці тэлевізійнага відарыса ў розных пунктах яго перадачы.
відэарэко́рдэр
(
прыбор для запісвання перадач тэлебачання на магнітную стужку.
відэасало́н
(ад відэа- + салон)
памяшканне, зала для паказу відэафільмаў.
відэасігна́л
(ад відэа- + сігнал)
электрычны сігнал, прызначаны для стварэння адлюстравання.
відэатэ́кс
(ад відэа- + тэкс)
від электрасувязі, які дазваляе карыстальніку атрымліваць на экране тэлевізара (або дысплея) графічную інфармацыю па каналах тэлефоннай сувязі са спецыяльнага банка даных, а таксама выконваць розныя паслугі.
відэатэлефо́н
(ад відэа- + тэлефон)
від сувязі, які дазваляе размаўляючы па тэлефоне бачыць субяседніка на экране свайго апарата.
відэафанагра́ма
(ад відэа- + фанаграма)
магнітная стужка, кінастужка з гука- і відэазапісам.
відэафі́льм
(ад відэа- + фільм)
фільм, запісаны на відэамагнітафоннай стужцы, а не на кінаплёнцы.
відэафо́н
(ад відэа- + -фон)
тое, што і відэатэлефон.
відэаэкра́н
(ад відэа- + экран)
электронна-прамянёвая трубка, якая выкарыстоўваецца ў аўтаматычных картаграфічных сістэмах для атрымання інфармацыі ў графічнай, таблічнай, алфавітна-лічбавай формах.
відэ́лец
(
сталовы прыбор у выглядзе ручкі з доўгімі зубамі для захоплівання кавалкаў ежы.
віёла
(
струнны смычковы музычны інструмент, пашыраны ў сярэднія вякі ў раманскіх краінах; папярэдніца скрыпкі, віяланчэлі.
віёла-баста́рда
(
струнны смычковы музычны інструмент, які быў пашыраны ў 16—18
ві́за
(
1) афіцыйная адзнака ў пашпарце аб дазволе на ўезд у дадзеную дзяржаву, праезд або выезд з яе;
2) паметка службовай асобы на дакуменце, якая сведчыць пра яго сапраўднасць або надае яму законную сілу.
візава́ць
(
ставіць візу на дакуменце.
візаві́
(
1) твар у твар, адзін насупраць другога (сядзець в.);
2) той, хто знаходзіцца насупраць (мой в.).
візажы́ст
(ад
дызайнер або мастак па макіяжы.
візі́р1
(
1) прыцэльнае прыстасаванне з вузкай шчылінай;
2) прыстасаванне ў фота- або кінаапараце, каб вызначыць межы кадра; відашукальнік;
3) устройства для візіравання (
візі́р2, везі́р
(
вышэйшы саноўнік, дзяржаўны саветнік у Турцыі і іншых краінах Блізкага Усходу.
візі́раваць
(
наводзіць аптычны ці вугламерны прыбор на які
візі́ркі
(ад
прылады для вызначэння змены профілю чыгуначнага палата.
візі́т
(
наведванне, пераважна афіцыйнае або ўрачэбнае.
візіта́цыя
(
праверка ваенным суднам дакументаў і грузу на сустрэтым у адкрытым моры судне, якое выклікае падазрэнне.
візіцёр
(
той, хто прыязджае з візітам; наведвальнік.
візіяне́р
(
чалавек, які падлягае галюцынацыям.
візіяне́рства
(ад візіянер)
схільнасць да прывідных, фантастычных уяўленняў, стварэння паветраных замкаў; пражэкцёрства.
візо́рый
(ад
візуалі́зм
(ад
прыём у мастацтве, мэта якога — выклікаць зрокавыя ўяўленні (руху паверхні, мігцення, свячэння).
візуа́льны
(
які праводзіцца простым вокам або пры дапамозе аптычных прылад (в-ыя назіранні).
ві́ка
(
травяністая расліна
вікантэ́са
(
жонка або дачка віконта.
віка́рны
(
замяшчальны;
віка́рый
(
памочнік архірэя ў праваслаўнай царкве, прыхадскога святара — у каталіцкай.
вікарыя́т
(ад
з’ява, пры якой блізкія віды раслін або жывёл займаюць розныя арэалы ці трапляюцца ў межах аднаго арэала, але ў розных экалагічных умовах.
вікасо́л
[ад ві(тамін) К +
водарастваральны аналаг вітаміну К, лекавы сродак для спынення крывацёку, лячэння жаўтухі, гемарою, прамянёвай хваробы і
ві́кінг
(
старажытнаскандынаўскі марскі воін, удзельнік нападаў на еўрапейскія краіны.
віко́нт
(
дваранскі тытул у краінах Зах. Еўропы, сярэдні паміж тытуламі барона і графа.
віксаці́н
(ад
непрамакальная, падобная на цырату; тканіна.
віктары́на
(ад
гульня ў адказы на пытанні з розных галін ведаў.
віктарыяні́зм
[ад
кірунак маралі, які заключаецца ў пурытанска-аскетычных адносінах да палавога жыцця, адмаўленні значэння пачуццёвасці ва ўзаемаадносінах мужчыны і жанчыны.
вікто́рыя
(
1)
2) старадаўні заходнееўрапейскі сорт слівы;
3) тое, што і вікторыя-рэгія.
вікто́рыя-рэ́гія
(
травяністая водная трапічная расліна
віктымало́гія
(ад
галіна крыміналогіі, якая вывучае псіхалагічныя і маральныя асаблівасці асобы — ахвяры злачынства і любыя формы праяўлення грамадскай паталогіі, у выніку якіх прычыняецца шкода асобе.
віку́ння
(
тое, што і вігонь 1.
ві́ла
(
камфартабельны загарадны дом-асабняк з садам ці паркам.
вілае́т
(
адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Турцыі, Алжыры, Тунісе.
вілане́ла
(
1) неапалітанская песня шматгалосага складу;
2) лірычны верш цвёрдай страфічнай будовы.
віла́ны
(
феадальна-залежныя сяляне ў краінах Зах. Еўропы перыяду сярэдневякоўя.
вілемі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, бясколерны, часам зеленаватага або чырванаватага колеру; руда цынку.
ві́ліс
(
легкавая аўтамашына маркі Віліс, выпускалася ў 1943—1963 гг.
вілт
(
хвароба раслін, якая выклікаецца грыбамі вертыцыламі і фузарыямі.
вільчу́ра
(
воўчае футра ў феадальнай знаці Польшчы і Вялікага княства Літоўскага; апраналі найчасцей у дарогу.
ві́мперг
(
ві́на
(
індыйскі струнны шчыпковы музычны інструмент.
ві́нда
(
прыстасаванне для падымання грузаў.
ві́ндзейль
(ад
пераносны нагнятальны вентылятар у выглядзе доўгага парусінавага рукава з устаўленымі абручамі, які служыць для вентыляцыі ўнутраных памяшканняў судна.
віндро́за
(
дапаможнае прыстасаванне ў выглядзе невялікага мнагалопасцевага ветракола для аўтаматычнай арыентацыі асноўнага кола ветрарухавіка адносна паветранага патоку.
віндро́тар
(ад
разнавіднасць ветранога рухавіка.
віндро́ўэр
(
уборачная машына, якая косіць збажыну, укладвае яе ÿ рады для далейшага дасыхання і даспявання.
віндсёрфінг
(
від воднага спорту, звязаны са слізганнем па хвалях, стоячы на коркавай або пенапластавай дошцы з рухомым парусам.
віндыка́цыя
(
патрабаванне ўласніка вярнуць яму маёмасць судовым парадкам з чужога незаконнага валодання.
вінегрэ́т
(
1) халодная страва з дробна нарэзанай агародніны, запраўленая воцатам, алеем і іншымі прыправамі;
2)
віне́я
(
асаднае збудаванне на катках са сценамі і страхой з дошак, пакрытых шкурамі, якое выкарыстоўвалася ў старажытнарымскай арміі.
віні́л
(
аднавалентны радыкал этылену.
вінілацэта́т
(ад вініл + ацэтат)
арганічнае злучэнне, вінілавы эфір воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца ў вытворчасці пластмас, лакаў, клеяў.
вінілацэтыле́н
(ад вініл + ацэтылен)
арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод, газ, які лёгка ператвараецца ў бясколерную вадкасць; выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных каўчукоў, лакаў.
вінілбензо́л
(ад вініл + бензол)
тое, што і стырол.
вінілі́н
(ад вініл)
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры фурункулах, карбункулах, апёках, запаленнях.
вінілхлары́д
(ад вініл + хларыд)
арганічнае злучэнне, бясколерны газ са слабым пахам хлараформу, выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных смол.
вініпла́ст
[ад віні(л) + пласт]
тэрмапластычны матэрыял, аснову якога складае полівінілхларыд; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, у будаўніцтве.
вініпо́р
[ад віні(л) + -пор]
пластмаса на аснове полістыролу.
ві́нкель
(
лінейка ў выглядзе прамавугольнага трохвугольніка для праверкі прамых вуглоў; навугольнік.
вінт
(
1) шпень са спіральнай нарэзкай;
2) частка рухавіка самалёта, верталёта, судна ў выглядзе лопасцей, замацаваных на вале (
вінцэто́ксікум
(
травяністая расліна
вінчэ́стэр
(
тып паляўнічай стрэльбы; разнавіднасць старадаўняга карабіна.
віншава́ць
(
вітаць каго
віньетава́ць
(ад
звужаць пучок светлавых прамянёў у аптычнай сістэме шляхам загароджвання яго краёў дыяфрагмамі.
вінье́тка
(
упрыгожанне ў выглядзе невялікага малюнка ў пачатку або ў канцы кнігі, раздзела, у альбоме, на лістку паштовай паперы i
ві́пер
(
прыстасаванне для перакульвання рудных ваганетак.
віпрато́кс
(ад
лекавы прэпарат (мазь) са змяінага яду, які выкарыстоўваецца пры рэўматызме, артрыце і
ві́ра
(
Падымай! — каманднае слова ў будаўнікоў, партовых грузчыкаў і
вірагені́я
(ад вірусы + -генія)
форма суіснавання віруса з клеткай, пры якой геном віруса ўключаецца ў храмасому клеткі.
віра́ж
(
1) паварот на вялікай хуткасці самалёта, карабля з нахілам набок або паварот па крывой аўтамабіля, матацыкла, веласіпеда;
2) паварот спартыўнай дарожкі з ухілам унутр;
3) хімічны раствор для надання пэўнага колеру фатаграфічным здымкам.
віра́ж-фікса́ж
(ад віраж + фіксаж)
раствор солей, які надае стойкасць фотаадбітку і змяняе яго колер.
вірале́
(
шасцірадковая страфа, інтанацыйна падзеленая на два трохрадкоўі.
віраме́нт
(
банкавая аперацыя, звязаная з пералічэннем пэўнай грашовай сумы з бягучага рахунку адной асобы на рахунак другой асобы.
вірга́цыя
(
разгалінаванне;
віро́іды
(ад вірусы + -оід)
вірусападобныя інфекцыйныя агенты, якія ўяўляюць сабой нізкамалекулярную адналанцужковую кальцавую рыбануклеінавую кіслату і ў якіх адсутнічае антыгенная актыўнасць; выклікаюць хваробы жывёл і раслін.
віртуа́льны
(
магчымы, такі, які можа або павінен праявіцца пры пэўных умовах;
віртуо́з
(
1) музыкант, які дасканала валодае тэхнікай ігры на інструменце;
2)
віртуо́зны
(
1) майстэрскі, дасканалы (
2) які патрабуе ўмелага, майстэрскага выканання (
віруле́нтнасць
(ад вірулентны)
хваробатворная ўласцівасць мікробаў.
віруле́нтны
(
хваробатворны, здольны выклікаць інфекцыйнае захворванне (пра мікробы).
вірусало́гія
(ад вірусы + -логія)
раздзел мікрабіялогіі, які вывучае вірусы.
вірусаскапі́я
(ад вірусы + -скапія)
метад мікраскапічнага вывучэння будовы вірусаў.
вірусо́лаг
(ад вірусы + -лаг)
спецыяліст у галіне вірусалогіі.
ві́русы
(
найдрабнейшыя арганізмы, здольныя пранікаць у пэўныя жывыя клеткі і размнажацца толькі ўнутры гэтых клетак; узбуджальнікі заразных хвароб чалавека, жывёл і раслін.
вірылі́зм
(ад
з’яўленне ў жанчын другасных мужчынскіх палавых прыкмет,
віры́раваць
(
надаваць фатаграфічнаму здымку з дапамогай віражу 3 пэўную афарбоўку.
вірыя́льны
(ад
вісказіме́тр
(ад
прыбор для вымярэння вязкасці вадкасцей і газаў.
вісказіме́трыя
(ад
сукупнасць метадаў вымярэння вязкасці вадкасцей і газаў.
вісказі́н
(ад
вязкае змазачнае масла, якім змазваюць цыліндры паравых машын.
ві́скі
(
моцны алкагольны напітак, які атрымліваюць перагонкай зброджанага сусла, прыгатаванага са збожжавай сыравіны.
віско́за
(
1) студзяністае клейкае цэлюлознае рэчыва, якое выкарыстоўваецца для вырабу штучнага шоўку, розных плёнак і
2) штучны шоўк.
ві́смут
(
1) хімічны элемент, крохкі серабрыста-шэры з ружовым адценнем метал; выкарыстоўваецца для прыгатавання легкаплаўкіх сплаваў;
2) лякарства, прыгатаванае са злучэнняў вісмуту.
вісмуці́н
(
мінерал класа сульфідаў, непразрысты, серабрыста-белы з металічным бляскам; вісмутавая руда.
віст
(
карцёжная гульня, а таксама пэўная камбінацыя карт пры гульні ў прэферанс, бастон.
вісці́н
(ад
клейкае рэчыва, прадукт ператварэння клетачных сценак і цытаплазмы ў некаторых раслін (
вісцэра́льны
(ад
які адносіцца да ўнутраных органаў чалавека або жывёл (
вісцэрапто́з
(ад
віталі́зм
(
плынь у біялогіі, якая дапускае наяўнасць у жывых арганізмах асобай нематэрыяльнай жыццёвай сілы.
віталі́ст
(
паслядоўнік віталізму.
віта́льны
(
вітамінало́гія
(ад вітаміны + -логія)
навука пра вітаміны, іх будову, пашырэнне ў прыродзе і ролю ў працэсах жыццядзейнасці.
вітамінапрафіла́ктыка
(ад вітаміны + прафілактыка)
выкарыстанне вітамінаў з мэтай папярэдзіць развіццё вітаміннай недастатковасці.
вітамінатэрапі́я
(ад вітаміны + тэрапія)
прымяненне вітамінаў з лячэбнай мэтай пры захворваннях, выкліканых недахопам у арганізме вітамінаў.
вітамі́ны
(ад
1) арганічныя рэчывы, неабходныя для нармальнай жыццядзейнасці арганізма чалавека і жывёл;
2) медыцынскія прэпараты, якія змяшчаюць такія рэчывы.
вітра́ж
(
малюнак або ўзор з каляровага шкла ў вокнах, дзвярах.
вітрафі́р
(ад
вулканічная горная парода, якая складаецца з вулканічнага шкла з невялікай прымессю іншых мінералаў.
вітры́на
(
1) спецыяльнае акно ў магазіне для паказу тавараў;
2) зашклёная шафа, скрынка для паказу розных прадметаў, экспанатаў.
вітрыфіка́цыя
(ад
пераход вадкасці пры паніжэнні тэмпературы ў шклопадобны стан.
вітылі́га
(
хранічнае захворванне чалавека, якое праяўляецца ва ўтварэнні на скуры бледных плям.
вітэлагене́з
(ад
сінтэз і накапленне жаўтка ў жаночых палавых клетках жывёл і чалавека; забяспечвае жыццё і рост зародка.
вітэлафа́гі
(ад
клеткі, якія застаюцца ў жаўтку пасля паверхневага драблення яец у насякомых, ракападобных, павукападобных і не ўдзельнічаюць у будове цела будучага зародка.
вітэры́т
[ад
мінерал класа карбанатаў, вуглякіслы барый белага або жаўтаватага колеру.
віуэ́ла
(
іспанскі струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны да гітары.
віцмундзі́р
(ад
форменны сурдут чыноўнікаў у царскай Расіі.
віцына́ль
(
невялікае пірамідальнае ўзвышэнне або зніжэнне на грані крышталя, што ўтвараецца ў час яго росту.
віцэ-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «намеснік», «памочнік».
ві́цэ-адміра́л
(ад віцэ- + адмірал)
воінскае званне ў ваенна-марскім флоце, сярэдняе паміж контр-адміралам і адміралам.
ві́цэ-губерна́тар
(ад віцэ- + губернатар)
намеснік губернатара.
ві́цэ-ка́нцлер
(ад віцэ- + канцлер)
намеснік канцлера.
ві́цэ-ко́нсул
(ад віцэ- + консул)
намеснік консула або кіраўнік самастойнага віцэ-консульства.
ві́цэ-прэзідэ́нт
(ад віцэ- + прэзідэнт)
1) намеснік прэзідэнта ў некаторых краінах,
2) выбарная пасада ў некаторых навуковых і грамадскіх установах і арганізацыях.
віяду́к
(
мост цераз цясніну, глыбокі яр, дарогу.
віяланчэ́ль
(
смычковы музычны інструмент баса-тэнаровага рэгістра 2, які мае форму вялікай скрынкі з чатырма струнамі.
віяле́нты
(ад
віды, найбольш магутныя па здольнасці ўтвараць згуртаванні або ўкараняцца ў іх (
во́бцас
(
стрымгалоў, адразу, хутка.
во́дар
(
прыемны пах, духмянасць.
во́зны
(
службовая асоба ў Польшчы (13—18
во́йскі
(
службовая асоба ў Польшчы (13—18
войт
(
1) асоба, якая ўзначальвала мясцовае (гарадское або сельскае) кіраванне ці самакіраванне на тэрыторыі Германіі, Польшчы, Вялікага княства Літоўскага ў 15—18
2) асоба, якая наглядала за працай прыгонных сялян і выкананнем імі павіннасцей;
3) кіраўнік гміны ў Польшчы да 1950 і ў Зах. Беларусі ў 1921—1939 гг.
во́ленс-но́ленс
(ад
вольт1
[
асноўная адзінка розніцы электрычных патэнцыялаў (напружання, электрарухальнай сілы) у Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная розніцы патэнцыялаў паміж двума пунктамі правадніка, па якім працякае ток сілай у 1 ампер, калі магутнасць роўная 1 вату.
вольт2
(
1) круты паварот каня пры манежнай яздзе;
2) паварот акрабата, гімнаста на 180°;
3) ухіленне ад удару праціўніка ў час фехтавання.
во́льта
(
абазначэнне (дужкамі і лічбамі) у нотах, якое паказвае на паўтарэнне невялікага раздзела музычнага твора кожны раз з новым заканчэннем.
вольт-ампе́р
(ад вольт1 + ампер)
адзінка напружання пераменнага току, роўная здабытку 1 вольта на 1 ампер.
во́льфія
(
водная травяністая расліна
во́люст
(
сладастраснае пачуццё, якое ўзнікае ў час палавога акта.
во́на
(
грашовая адзінка Карэі, роўная 100 джонам.
во́рвань
(
тлушч, здабыты з марскіх жывёл.
ворс
(
кароткі начос на паверхні некаторых тканін.
во́рчык
(
прыналежнасць запрэжкі: палка з жалезным круком пасярэдзіне, за якую зачэпліваюць пастронкі.
во́тум
(
падача голасу на выбарах; рашэнне, прынятае галасаваннем;
во́хра, о́хра
(
прыродная фарба жоўтага або чырвонага колеру, якая ўяўляе сабой гліны, моцна ўзбагачаныя гідратамі вокіслаў жалеза (ліманітам, гетытам i
во́цат
(
раствор воцатнай кіслаты, вадкасць з рэзкім кіслым смакам, што ўжываецца для кансервавання прадуктаў, як прыправа ў ежу, а таксама як медыцынскі і касметычны сродак.
вуале́тка
(
невялікая вуаль.
вуалі́раваць
(
наўмысна рабіць што
вуа́ль
(
1) тонкая празрыстая сетка на жаночым капелюшы, якая часам апускаецца на твар;
2) лёгкая празрыстая тканіна;
3) пацямненне на негатыве, якое зніжае кантрастнасць фотаздымка.
ву́дленд
(
назва апошняга з трох археалагічна выяўленых перыядаў гісторыі насельніцтва ўсх. раёнаў Паўн. Амерыкі.
вулка́н
(
гара з кратэрам на вяршыні, праз які час ад часу вывяргаюцца лава, гарачыя газы, попел і абломкі горных парод.
вулканаге́нны
(ад вулкан + -генны)
звязаны паходжаннем з дзейнасцю вулканаў (
вулканало́гія
(ад вулкан + -логія)
раздзел геалогіі, які займаецца вывучэннем вулканічных з’яў.
вулканізава́ць
(
рабіць вулканізацыю.
вулканіза́т
(ад
тое, што і гума 1.
вулканіза́тар
(
1) апарат для вулканізацыі дробных каўчукавых прадметаў;
2) работнік, які займаецца вулканізацыяй;
3) рэчыва, якое ў злучэнні з каўчуком утварае гуму.
вулканіза́цыя
(
апрацоўка каўчуку серай пры павышанай тэмпературы для атрымання гумы.
вулкані́зм
(ад
сукупнасць працэсаў і з’яў, звязаных з утварэннем і дзейнасцю вулканаў.
вулкані́т
(ад
будаўнічы матэрыял, які ўяўляе сабой сумесь дыятаміту або вулканічнага попелу, гашанай вапны і азбесту.
вулкано́лаг
(ад вулкан + -лаг)
спецыяліст у галіне вулканалогіі.
вулканфі́бра
[ад вулкан(ізацыя) + фібра]
скурападобны матэрыял, які атрымліваюць шляхам вулканізацыі паперы і іншых валакністых матэрыялаў.
ву́льва
(
1) уваход у палавую камеру ў некаторых жывёл, куды пры капуляцыі ўводзіцца мужчынскі палавы орган;
2) вонкавыя палавыя органы жанчыны.
вульвавагіні́т
(ад вульва + вагіна)
запаленчае захворванне вульвы 2 і похвы.
вульві́т
(ад вульва)
запаленне вульвы 2.
вульга́рны
(
1) грубы, непрыстойны (
2) спрошчаны да скажэння (
вульгарыза́цыя
(ад
грубае спрашчэнне якога
вульгары́зм
(ад
грубае, непрыстойнае слова ці выраз, ужытыя ў літаратурнай мове.
вульфені́т
[
мінерал класа малібдатаў, малібдат свінцу крышталічнай будовы, пераважна жоўтага колеру; руда свінцу.
вундэркі́нд
(
дзіця з надзвычайнымі для свайго ўзросту здольнасцямі (часам іранічна).
ву́стрыцы
(
сямейства марскіх малюскаў класа двухстворкавых; пашыраны ў Атлантычным акіяне, Міжземным і Чорным морах; прыдатныя для яды.
вухна́ль
(
плоскі цвік для прыбівання падковы да капыта.
вы́мпел
(
1) вузкі, доўгі, раздвоены на канцы флаг, які ўзнімаецца на мачце ваеннага карабля ў час плавання;
2) флажок трохвугольнай формы, які служыць знакам чаго
3) футляр з доўгай яркай стужкай для скідвання з самалёта данясенняў, пісем і
вы́спа
(
невялікі востраў, часцей пясчаны.
вэ́ксаль
(
пісьмовае даўгавое абавязацельства ўстаноўленай законам формы, якое выдаецца пазычальнікам (вэксалядаўцам) крэдытору (вэксалетрымальніку) і дае апошняму права патрабаваць ад пазычальніка выплаты ва ўстаноўлены тэрмін пэўнай сумы грошай; від каштоўных папер.
вэ́люм
(
кавалак тонкай празрыстай тканіны, прымацаваны да вянка або жаночага капелюша, як частка шлюбнага (белы) або жалобнага (чорны) убору.
вэ́ндзіць
(
акурваць дымам мяса, сала, рыбу, каб надаць ім пэўныя смакавыя якасці і засцерагчы ад псавання.
вюрцы́т
[ад
мінерал класа сульфідаў, сульфід цынку ад светла-жаўтаватага да цёмна-чырвона-карычневага колеру; руда цынку, іншы раз кадмію.
вяду́та
(
жанр выяўленчага мастацтва або канкрэтны твор, які адлюстроўвае від мясцовасці, пейзаж, часцей архітэктурны.
вялі́гер
(ад
лічынка малюскаў.
вяндлі́на
(
вэнджанае мяса.
вяно́зны
(
які мае адносіны да вены або знаходзіцца ў ёй (
вяста́лка
(
жрыца багіні Весты ў Стараж. Рыме, якая падтрымлівала вечны агонь у яе храме.
вячы́ны
(ад
феадальна-залежныя сяляне ў Малдавіі 16—18
гааля́н
(
травяністая расліна
гаацы́н
(
птушка атрада курападобных з кіпцюрамі на пальцах крыла, што дапамагае ёй лазіць на дрэвах; пашырана ў прырэчных лясах Паўд. Амерыкі.
габаі́ст
(ад габой)
музыкант, які іграе на габоі.
габардзі́н
(
гатунак шарсцяной тканіны для паліто і касцюмаў.
габары́т
(
знешнія абрысы прадмета, будынка, канструкцыі; памер, велічыня чаго
габеле́н
(
1) насценны дыван ручной работы з вытканай на ім карцінай, узорам;
2) шчыльная абівачная дэкаратыўная тканіна.
габіён
(
драцяная клетка, запоўненая камянямі або галькай, для ўмацавання берагоў рэк, аховы мастоў
габі́т
(
манаская раса.
габі́тус га́бітус
(
вонкавы выгляд чалавека, жывёльнага або расліннага арганізма.
габо́й
(
1) духавы язычковы музычны інструмент, па вышыні гуку сярэдні паміж кларнетам і флейтай;
2) арганны рэгістр язычковай групы.
га́бра
(
магматычная горная парода цёмнага колеру, якая складаецца з плагіяклазу і піраксену, выкарыстоўваецца як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.
габране́ма
(
гельмінт класа нематодаў; паразіт няпарнакапытных, узбуджальнік габранемозу.
габранемо́з
(
гельмінтозная хвароба няпарнакапытных, узбуджальнікамі якой з’яўляюцца габранемы.
гава́на
(
1) гатунак тытуню, які выкарыстоўваецца для вырабу гаванскіх цыгар;
2) гаванскія цыгары.
га́вань
(
прыродная або штучна агароджаная ад хваль, цячэнняў і ветру прыбярэжная частка воднай прасторы для прычалу і стаянкі суднаў.
гаве́нія
(
дрэва
гавія́л
(
паўзун атрада кракадзілаў з вузкім доўгім рылам, які жыве ў рэках на поўдні Азіі.
гаво́рцыя
(
травяністая расліна
гаво́т
(
1) старадаўні французскі танец, а таксама музыка да гэтага танца;
2) частка інструментальнай сюіты.
гавэ́нда
(
1) невялікі эпічны жанр (паэтычны або празаічны) у польскай літаратуры эпохі рамантызму;
2) размова; плёткі.
гага́т
(
разнавіднасць каменнага вугалю, чорнага колеру з матавым бляскам, які добра паліруецца і ідзе на выраб дробных упрыгожанняў (пацерак, муштукоў і
гадалі́ній
[
хімічны элемент, метал серабрыста-белага колеру, які належыць да лантаноідаў.
гадаліні́т
(ад гадаліній)
рэдкі мінерал з групы сілікатаў ад светла-шаравата-зялёнага да чорнага колеру са шкляным бляскам.
гадо́граф
(ад
гадо́метр
(ад
прыбор, якім вымяраюць пройдзены шлях.
гадраза́ўр
(ад
качканосы раслінаедны дыназаўр мелавога перыяду (
га́дэс
(
паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, падземнае царства мёртвых; пекла.
гадэ́цыя
(
травяністая расліна
газ1
(
1) рэчыва, асобныя часцінкі якога слаба звязаны паміж сабой і здольны раўнамерна распаўсюджвацца ў прасторы, у якой яны знаходзяцца;
2) газападобнае паліва;
3)
газ2
(
лёгкая шаўковая празрыстая тканіна.
га́за
(
гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перапрацоўцы нафты.
газааналіза́тар
(ад газ1 + аналізатар)
прыбор для вызначэння якаснага і колькаснага складу сумесі газаў.
газаапарату́ра
(ад газ1 + апаратура)
сукупнасць газавых прыбораў і ўстановак.
газаапера́тар
(ад газ1 + аператар)
спецыяліст па абслугоўванню газавых установак.
газабало́н
(ад газ1 + балон)
пасудзіна для захоўвання і перавозкі газу.
газабето́н
(ад газ1 + бетон)
лёгкі бетон наздраватай структуры, які атрымліваюць, уводзячы ў бетонную сумесь газаўтваральныя рэчывы.
газавалюме́трыя
(ад газ1 +
метад колькаснага аналізу, пры якім вызначальны кампанент ператвараюць у газападобнае злучэнне і вымяраюць яго аб’ём.
газава́т
(
«свяшчэнная вайна» мусульман супраць народаў іншай веры.
газагенера́тар
(ад газ1 + генератар)
апарат для атрымання гаручага газу з цвёрдага або вадкага паліва.
газагі́пс
(ад газ1 + гіпс)
лёгкі бетон наздраватай структуры, падрыхтаваны з будаўнічага гіпсу, газаўтваральных сумесей і вады.
газады́зель
(ад газ1 + дызель)
рухавік унутранага згарання, які дзейнічае на газападобным паліве па цыклу нямецкага вынаходцы Р. Дызеля.
газака́мера
(ад газ1 + камера)
спецыяльнае памяшканне, прызначанае для акурвання сярністым ангідрыдам жывёл пры каросце, вашывасці.
газалі́н
(
вадкі прадукт перагонкі нафты, які выкарыстоўваецца ў якасці паліва для рухавікоў унутранага згарання.
газамато́р
(ад газ1 + матор)
рухавік, які выкарыстоўвае цеплавую энергію газу, што спальваецца ў камеры згарання.
газаме́тр
(ад газ1 + -метр)
лабараторны прыбор для збірання, захоўвання і вымярэння аб’ёмаў розных газаў.
газатро́н
(ад газ1 + -трон)
двухэлектронны іонны прыбор, напоўнены інертным газам або парай ртуці, які служыць для ператварэння пераменнага электрычнага току ў пастаянны.
газатурбі́на
(ад газ1 + турбіна)
турбіна, у якой газ у камеры згарання ператвараецца ў механічную работу.
газа́цыя
(ад газ1)
тое, што і фумігацыя.
газго́льдэр
(
металічны рэзервуар для захоўвання газу і рэгулявання яго падачы ў газаправодную сетку.
газе́ль1
(
вершаваная форма ў лірычнай паэзіі народаў Блізкага і Сярэд. Усходу, якая складаецца з двухрадкоўяў (не больш як 12) з пастаяннай рыфмай на канцы кожнага з іх.
газе́ль2
(
горная каза з групы антылоп, стройная і імклівая ў бегу, якая пашырана ў Афрыцы і Азіі.
газе́та
(
перыядычнае, звычайна штодзённае, друкаванае выданне, у якім змяшчаюцца матэрыялы пра бягучыя падзеі.
га́зі
(
1) удзельнік газавату;
2) ганаровы тытул военачальнікаў у многіх мусульманскіх краінах.
газіфікава́ць
(ад газ1 +
1) ператвараць цвёрдае ці вадкае паліва ў гаручы газ;
2) забяспечваць прадпрыемствы і жылыя раёны газам як палівам.
газіфіка́тар
(ад газ1 +
апарат для захавання вадкага кіслароду (азоту, вадароду і
газіфіка́цыя
(ад газ1 + -фікацыя)
1) ператварэнне цвёрдага ці вадкага паліва ў гаручы газ;
2) забеспячэнне прадпрыемстваў і жылых раёнаў газавым палівам.
газлі́фт
(ад газ1 + ліфт)
прыстасаванне для пад’ёму вадкасці сціснутым паветрам, якое змешваецца з ёю,
газо́йль
(ад газ1 +
фракцыя 2 нафты, якая выкарыстоўваецца як паліва для дызеляў і як сыравіна для каталітычнага крэкінгу.
газо́н
(
пляцоўка ў садзе, скверы, парку з роўна падстрыжанай сеянай травой і кветкамі.
газы́р
(
адно з патронных гнёзд, нашытых радамі на грудной частцы чэркескі.
гайдама́к
(
1) украінскі казак, удзельнік вызваленчага руху на Украіне супраць польскай шляхты ў 17—18
2) салдат контррэвалюцыйных войск у час грамадзянскай вайны на Украіне.
гайдро́п
(
1)
2) канат, які скідаецца з дырыжабля або аэрастата для тармажэння пры спуску.
гайду́к
(
1) паўстанец-партызан на Балканах і ў Венгрыі ў перыяд турэцкага панавання (15—19
2) выязны лакей памешчыка ў часы прыгону.
гайла́рдыя
(
травяністая расліна
гаймары́т
[ад
запаленне слізістай абалонкі гаймаравай поласці носа.
гайо́ты
[ад
ізаляваныя плоскавяршынныя падводныя горы вулканічнага паходжання.
гак
(
жалезны крук для падвешвання, трымання або зачэплівання чаго
гакабо́рт
(
верхняя закругленая частка кармы карабля.
гал
[ад
адзінка паскарэння ў СГС сістэме адзінак, роўная 1 см/с2.
га́ла
(
урачыстае відовішча; банкет з удзелам афіцыйных асоб.
гала́-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнні адпавядае слову «соль».
галабактэ́рыі
(ад гала- + бактэрыі)
сямейства бактэрый; жывуць у салёных вадаёмах, саланчаковых глебах, развіваюцца ў расолах, салёнай рыбе і мясе.
галабіёнты
(ад гала- + біёнты)
арганізмы, якія насяляюць салёныя азёры.
га́лавы
(ад
гала́га
(
млекакормячае падатрада паўмалпаў, якое жыве ў трапічных лясах Афрыкі.
галага́мія
(ад
найпрасцейшы тып палавога працэсу ў аднаклетачных раслінных арганізмаў, пры якім зліваюцца цэлыя арганізмы.
галагенагідры́ды
(ад галагены + гідрыды)
вытворныя кіслот, у якіх OH-групы замешчаны атамамі галагенаў.
галагене́з1
(ад
тэорыя эвалюцыі. паводле якой кожны від у межах свайго арэала падзяляецца на два віды, прычым адзін развіваецца паскорана, а другі замаруджана.
галагене́з2
(ад гала- + -генез)
сукупнасць працэсаў у насычаных растворах салёных азёр або лагун, у выніку якіх крышталізуюцца солі.
галагені́ды
(ад галагены +
злучэнні галагенаў з іншымі элементамі (
галаге́ны
(ад гала- + -ген)
хімічныя элементы (фтор, хлор, бром, ёд і астат), якія пры злучэнні з металамі даюць солі.
галагра́ма
(ад
малюнак, атрыманы метадам галаграфіі.
галагра́фія
(ад
спосаб атрымання аб’ёмнага відарыса прадмета, заснаваны на інтэрферэнцыі двух прамянёў святла, адзін з якіх ідзе непасрэдна ад лазера, а другі асвятляе прадмет, адбіўшыся ад люстэрка.
галазо́йны
(ад
звязаны з харчаваннем шляхам захопу цвёрдых часцінак ежы ўнутр цела, што ўласціва пераважна для аднаклетачных жывёл.
галаклі́н
(ад гала- +
слой вады ў акіяне з рэзка выражаным вертыкальным градыентам салёнасці.
галакры́навы
(ад
галактазамі́н
(ад галактоза + аміны)
амінацукар, вытворнае галактозы.
галакта́ны
(ад
складаныя поліцукрыды, якія змяшчаюцца ў раслінных тканках як структурныя элементы клетачных абалонак, а таксама ў тканках жывёл.
галакто́за
(ад
арганічнае злучэнне, адзін з простых цукроў (монацукрыдаў), які з’яўляецца састаўной часткай лактозы.
галакто́метр
(ад
тое, што і лактометр.
гала́ктыка
(
зорная сістэма;
галалі́т
(ад
пластмаса з сумесі казеіну, мачавіны і пластыфікатару, апрацаванай фармалінам; выкарыстоўваецца для вырабу гузікаў, грабянёў і
галама́нія
(ад
цяга да ўсяго французскага.
галамо́рфны
(ад
галантарэ́я
(
гандлёвая назва дробных прыналежнасцей убору (гальштукі, пальчаткі, стужкі, запінкі, гузікі і
гала́нтны
(
вельмі ветлівы, далікатны, выхаваны (г. чалавек).
галапе́дыя
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
галапелі́ты
(ад гала- +
гліністыя і мергелістыя пароды, якія маюць у сабе да 30% растваральных солей (саляная гліна, саляны мергель і
гала́рктыка
(ад
адна з фларыстычных і зоагеаграфічных абласцей сушы, якая займае нетрапічную частку Паўн. паўшар’я.
галаркты́чны
(ад
галату́рыі
(
клас марскіх беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых; марскія агуркі.
галафа́ны
(ад
каўпакі асвятляльных прыбораў, зробленыя з празрыстага шкла.
галафі́лы
(ад гала- + -філ)
водныя арганізмы, якія прыстасаваліся да жыцця ў асяроддзі з павышанай салёнасцю (
галафі́льны
(ад галафілы);
галафі́ты
(ад гала- + -фіты)
расліны, якія растуць на засоленым грунце (
галафлаві́н
(ад
пратраўны фарбавальнік, які выкарыстоўваецца для фарбавання шарсцяных тканін у жоўты колер.
галафо́бны
(ад галафобы);
галафо́бы
(ад гала- + -фоб)
водныя арганізмы, якія не вытрымліваюць павялічанай салёнасці асяроддзя (
галацыклі́я
(ад
цыкл развіцця, пры якім чаргуюцца двухполае і партэнагенетычнае (
галацэ́н
(ад
сучасны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, які з’яўляецца другім, верхнім падраздзяленнем антрапагену.
галго́фа
(
галеа́с
(
парусна-вёславы ваенны карабель 16—17
гале́га
(
травяністая расліна
гале́наў
[ад
галені́т
(ад
мінерал класа сульфідаў шэрага колеру з металічным бляскам; свінцовая руда.
галенкініо́псіс
(
аднаклетачная зялёная водарасць
галенкі́нія
(
аднаклетачная зялёная водарасць
гале́ра
(
старадаўняе драўлянае вёславае ваеннае судна, на якім у Зах. Еўропе веслярамі былі нявольнікі, часта катаржнікі;
галерэ́я
(
1) вузкі крыты праход, які злучае дзве асобныя часткі будынка, а таксама доўгі балкон уздоўж сцяны дома;
2) падземны ход у ваенных збудаваннях або шахтах;
3) верхні ярус у тэатры, цырку;
4) спецыяльна прыстасаванае памяшканне, музей для выстаўкі мастацкіх твораў (карцінная г.);
5)
гале́та
(
прэснае пячэнне звычайна слаістай структуры, якое здольна замяняць хлеб і доўга захоўваць свае якасці; выкарыстоўваецца ў паходных умовах.
галёрка
(
тое, што і галерэя 3.
галёш
га́лій
(
хімічны элемент, рэдкі метал серабрыста-белага колеру.
галіка́нства
(ад
рэлігійна-палітычны рух, прыхільнікі якога дабіваліся аўтаноміі французскай каталіцкай царквы ад папства (13—18
галіме́тр
(ад
прыбор для вымярэння канцэнтрацыі раствораў кухоннай солі.
га́лінг
(
нарвежскі народны мужчынскі танец.
галінзо́га
(
травяністая расліна
галіпо́т
(
смала хвойных дрэў, якая выцякае са шчыліны кары і застывае на паверхні; выкарыстоўваецца для прыгатавання лакаў.
галі́т
(ад
мінерал класа хларыдаў, бясколерны, празрысты, са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца ў харчовай, керамічнай, скураной прамысловасці, медыцыне, сельскай гаспадарцы і
галіфэ́
[
штаны спецыяльнага крою, якія абцягваюць калені і расшыраюцца ўгору.
галіцы́зм
(
слова ці выраз, запазычаныя з французскай мовы.
галія́рды
(
вандроўныя акцёры (ваганты) у сярэдневяковай Францыі, якія былі аўтарамі і выканаўцамі сатырычных, любоўных, застольных песень, пародый на царкву і
галія́ф
(
1) бясхвостая земнаводная жывёліна
2) жук
галкі́пер
(
варатар у футболе, хакеі,рэгбі, ватэрпола.
галме́й
(
мінерал, шчыльная, дробназярністая разнавіднасць каламіну.
галме́йны
(ад галмей);
гало́
(
аптычная з’ява ў форме каляровага бліскучага круга вакол Сонца або Месяца, якая ўтвараецца ў выніку пераламлення святла ў ледзяных крышталіках верхніх слаёў атмасферы.
галоідафі́ты
(ад галоіды + -фіты)
расліны, якія растуць на саланчаковых глебах.
гало́іды
(гала- + оід)
тое, што і галагены.
гало́н
(
мера аб’ёму (ёмістасці) вадкіх і сыпкіх рэчываў у Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах (1/8 бушаля).
гало́п
(
1) бег, пры якім конь ідзе наўскач;
2) імклівы бальны танец 19
гало́ш, галёш
(
гумавы абутак, які надзяваецца на боты, чаравікі, валёнкі для засцярогі іх ад гразі, вады;
галс
(
1) напрамак руху паруснага судна адносна ветру;
2) снасць паруснага судна, якая ўтрымлівае ніжні пярэдні вугал паруса;
3) адрэзак шляху судна ад павароту да павароту.
галуазі́т
[ад
мінерал класа сілікатаў белага колеру з жаўтаватым, бурым і іншымі адценнямі; выкарыстоўваецца ў керамічнай прамысловасці.
галу́н1
(
тое, што і пазумент.
галу́н2, галы́н
(
падвойная сернакіслая соль алюмінію, марганцу і
галу́ргія
(ад
галіна хімічнай тэхналогіі, якая распрацоўвае спосабы атрымання солей з прыродных ці штучна прыгатаваных водных раствораў.
га́лфвінд
(
курс паруснага судна, пры якім яго падоўжная вось перпендыкулярная напрамку ветру.
галце́ль
(
1) акругленне знешніх і ўнутраных вуглоў у вырабах;
2) вузкая планка, якая прыкрывае шчыліны ў стыках злучэнняў,
3) сталярны інструмент для выстругвання на брусках жалабоў, валікаў.
га́лы
(
паталагічныя новаўтварэнні на органах раслін, якія ўзнікаюць у выніку пашкоджання расліны бактэрыямі, грыбамі, насякомымі, кляшчамі, чарвякамі.
галы́н
гальва́на
[ад
меднае друкарскае клішэ, выкананае гальванічным спосабам.
гальвана-
[ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «гальванічны».
гальванаглі́фія
(ад гальвана- +
спосаб атрымання рэльефных адлюстраванняў пры дапамозе гальванапластыкі.
гальванадыятэрмі́я
(ад гальвана- + дыятэрмія)
адначасовае прымяненне з лячэбнай мэтай гальванізацыі і дыятэрміі.
гальванаіонатэрапі́я
(ад гальвана- + іонатэрапія)
тое, што і іонтафарэз.
гальванака́ўстыка
(ад гальвана- + каўстыка)
1) прыпяканне тканак цела металічнымі наканечнікамі, разагрэтымі электрычным токам,
2) траўленне малюнка на метале электрычным токам.
гальванака́ўтэр
(ад гальвана- + каўтэр)
металічны наканечнік для прыпякання тканак арганізма электрычным токам, які выкарыстоўваецца ў медыцынскай практыцы.
гальванаклішэ́
(ад гальвана- + клішэ)
падрыхтаваная гальванапластычным спосабам копія з драўлянага або штрыхавога цынкавага клішэ для друкавання вялікіх тыражоў.
гальванамагні́тны
(ад гальвана- + магнітны)
звязаны са зменамі электрычных уласцівасцей металаў і паўправаднікоў, у якіх працякае ток, пад уплывам знешняга магнітнага поля.
гальванапла́стыка
(ад гальвана- + пластыка)
атрыманне металічных копій вырабаў электралітычным спосабам; выкарыстоўваецца пры вырабе друкарскіх матрыц, грампласцінак і
гальванаско́п
(ад гальвана + -скоп)
прыбор для выяўлення пастаяннага электрычнага току ў ланцугу і вызначэння яго напрамку.
гальванастэ́гія
(ад гальвана- +
пакрыццё металічных прадметаў тонкім слоем іншага металу пры дапамозе электролізу, каб засцерагчы іх ад карозіі.
гальванастэрэаты́п
(ад гальвана- + стэрэатып)
друкарская форма (стэрэатып), падрыхтаваная спосабам гальванапластыкі.
гальванастэрэаты́пія
(ад гальвана- + стэрэатыпія)
спосаб вырабу друкарскіх форм (стэрэатыпаў) метадам гальванапластыкі.
гальваната́ксіс
(ад гальвана- + таксісы)
актыўны рух інфузорый, некаторых зялёных водарасцяў, мікробаў, арыентаваны электрычным токам, што прапускаецца праз вадкасць, дзе яны знаходзяцца; разнавіднасць электратаксісу.
гальванатрапі́зм
(ад гальвана- + трапізм)
выгінанне органаў раслін пад уплывам пастаяннага электрычнага току.
гальванатэрапі́я
(ад гальвана- + тэрапія)
выкарыстанне пастаяннага электрычнага току нізкага напружання з лячэбнай мэтай.
гальванатэрмі́я
(ад гальвана- + -тэрмія)
тое, што і гальванакаўстыка.
гальванатэ́хніка
(ад гальвана- + тэхніка)
раздзел прыкладной электрахіміі, які займаецца пытаннямі асядання металаў з раствораў іх солей пад уздзеяннем электрычнага току на паверхню металічных і неметалічных вырабаў.
гальваніза́цыя
[ад іт L Galvani = прозвішча
выкарыстанне пастаяннага электрычнага току з тэхнічнай або медыцынскай мэтай.
гальвані́чны
[ад
1) які выклікае электрычны ток або датычыць яго;
2) які мае адносіны да гальванізацыі (
гальвано́метр
(ад гальвана + -метр)
высокаадчувальны прыбор для вымярэння слабага электрычнага току і напружання або малой колькасці электрычнасці.
гальміро́ліз
(ад
падводнае выветрыванне марскіх адкладаў пад уплывам працэсаў растварэння, акіслення і
гальто́нія
(
травяністая расліна
гальтэ́ры
(
рэдукаваныя заднія крылы ў двухкрылых або пярэднія ў вееракрылых насякомых.
га́льштук
(
прадмет убору ў выглядзе палоскі тканіны, якая завязваецца пад каўняром сарочкі вузлом або бантам.
галью́н
(
прыбіральня на судне.
галья́рда
(
старадаўні танец раманскага паходжання.
галюцынаге́ны
(ад галюцынацыя + -ген)
рэчывы, здольныя выклікаць у людзей галюцынацыі; прымяняюцца пры дыягностыцы псіхічных захворванняў.
галюцына́цыя
(
падман зроку, слыху або нюху ў выніку расстройства дзейнасці мозга, уяўнае адчуванне таго, чаго ў сапраўднасці няма.
галяры́на
(
шапкавы базідыяльны грыб
га́ма1
(
1) паслядоўны рад музычных гукаў, які павышаецца або паніжаецца ў межах адной ці некалькіх актау (
2)
га́ма2
(
1) пазасістэмная адзінка масы;
2) стотысячная доля эрстэда;
3) паказальнік на сувязь з гама-выпрамяненнем у складаных словах.
гама-
га́ма-апара́т
(ад гама + апарат)
апарат з радыеактыўнымі ізатопамі, якія з’яўляюцца крыніцай выпрамянення.
га́ма-астрано́мія
(ад гама + астраномія)
раздзел пазаатмасфернай астраноміі, які даследуе нябесныя целы, што выпускаюць гама-прамяні.
гамава́ць
(
1) тармазіць, затрымліваць;
2) стрымліваць.
гамага́мія
(ад гама- + -гамія)
1) адначасовае даспяванне на адной і той жа расліне мужчынскіх і жаночых органаў, дзякуючы чаму магчыма самаапыленне (
гамагена́т
(ад
суспензія раздробленай тканкі жывёліны або расліны ў растворы.
гамаге́нны
(
аднародны па саставу, уласцівасцях, паходжанню,
га́ма-глабулі́ны
(ад гама2 + глабуліны)
фракцыя 2 сывараткавых бялкоў-глабулінаў крыві, якая змяшчае антыцелы супраць узбуджальнікаў розных хвароб.
гама́да
(
тып камяністай пустыні ў Сахары.
гамадо́нтнасць
(ад гама- +
раўназубасць (
гамадры́л
(ад
буйная малпа з роду павіянаў, якая водзіцца ў Афрыцы і на Аравійскім паўвостраве.
га́ма-дэфектаскапі́я
(ад гама + дэфектаскапія)
сукупнасць метадаў выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў пры дапамозе гама-апарата.
гамазі́ды
(
сямейства кляшчоў атрада паразітаформных з прадаўгавата-круглаватым, пляскатым целам, укрытым хіцінавымі шчыткамі даўжынёй 0,3—4 мм, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 4 тысяч відаў; многія — паразіты паўзуноў, птушак, млекакормячых і чалавека.
гама́к
(
падвесная сетка для адпачынку, сну на свежым паветры.
га́ма-карата́ж
(ад гама2 + каратаж)
метад даследавання геалагічнага разрэзу свідравін на аснове радыеактыўнага выпрамянення горных парод.
га́ма-ква́нт
(ад гама + квант)
порцыя энергіі гама-выпрамянення.
гамалагі́чны
(ад гамалогія)
які мае аднолькавыя адносіны да чаго
гамалатэ́цыум
(
лістасцябловы мох
гама́лія
(
лістасцябловы мох
гамало́гія
(
падобнасць органаў, якія маюць аднолькавую будову, але выконваюць у розных жывёл і раслін розныя функцыі (
гамама́ліум
(
лістасцябловы мох
гамаме́ліс
(
кустовая або дрэвавая расліна
га́ма-ме́тад
(ад гама2 + метад)
метад разведвання карысных выкапняў, які грунтуецца на вымярэнні інтэнсіўнасці выпрамянення прыродных радыеактыўных элементаў, што змяшчаюцца ў горных пародах.
гамано́мія
(ад гама- + -номія)
выпадак гамалогіі, размяшчэнне падобных частак арганізма вакол яго папярочнай восі.
гамапа́ўза
(ад гама- + паўза)
пераходны слой паміж гамасферай і гетэрасферай на вышыні каля 100 км.
гамапла́зія
(ад гама- +
падобная будова органаў, якая развіваецца ў розных груп жывёл пад уплывам прыстасавання да аднолькавых умоў існавання.
гамапла́стыка
(ад гама- + пластыка)
перасадка тканак або органаў ад аднаго прадстаўніка якога
га́ма-спектраскапі́я
(ад гама2 + спектрасксапія)
раздзел ядзернай спектраскапіі, у якім даследуецца энергетычны склад гама-прамянёў.
га́ма-спектро́метр
(ад гама2 + спектрометр)
прыбор для вымярэння даўжыні хваль або энергіі і інтэнсіўнасці гама-прамянёў.
гамасфе́ра
(ад гама- + сфера)
ніжнія слаі атмасферы да 100 км (
гаматыпі́я
(ад гама- + -тыпія)
падобнасць у будове органаў, што сіметрычна размешчаны па баках цела (
га́ма-тэрапі́я
(ад гама2 + тэрапія)
сукупнасць метадаў лячэння гама-выпрамяненнем радыеактыўных ізатопаў,
гаматэ́цыя
(ад гама- +
гамафо́нія
(
від многагалосся, пры якім галасы падзяляюцца на галоўны і суправаджальны (
га́ма-фу́нкцыя
(ад гама- + функцыя)
функцыя, якая абагульняе паняцце фактарыяла на выпадак любых значэнняў х.
гама́шы
(
мужчынскія чаравікі, першапачаткова з гумавымі ўстаўкамі па баках, без шнуроўкі.
га́ма-эквівале́нт
(ад гама2 + эквівалент)
колькасць радыю, якая пры ідэнтычных умовах вымярэння стварае такую ж магутнасць дозы гама-выпрамянення, як і дадзены радыеактыўны прэпарат.
гамаятэ́рмны
(ад
га́мба
(
распаўсюджаная назва тэнаровай віёлы (віёлы да гамба).
гамба́нг
(
інданезійскі ўдарны музычны інструмент.
гамбі́р
(
пахучы экстракт 1, прыгатаваны з пэўнага сорту акацыі, якая расце ў Індыі і на Цэйлоне; выкарыстоўваецца ў медыцыне і для вырабу шкур.
гамбі́т
(
пачатак шахматнай партыі, у якой ахвяруюць пешку ці фігуру для забеспячэння пазіцыйнай і тактычнай перавагі (ферзевы г.).
гамбу́зія
(
дробная жывародзячая рыба атрада карпазубых, якая знішчае лічынкі малярыйнага камара; пашырана ў вадаёмах Паўн. Амерыкі, акліматызавана ў раёнах пашырэння малярыі,
га́мбургер
(
мяккая цёплая булачка, пракладзеная пасярэдзіне біфштэксам і агароднінай.
гамеа-
гамеаме́рыя
(
тэрмін старажытнагрэчаскай філасофіі, які абазначае самую дробную неразбуральную часцінку, а таксама целы, якія складаюцца з мноства аднародных такіх часцінак.
гамеамо́рфія
(ад гамеа- +
значнае падабенства прадстаўнікоў дзвюх або некалькіх груп арганічнага свету, не звязаных паміж сабой непасрэдным сваяцтвам; прыватны выпадак канвергенцыі 2.
гамеапа́т
(ад гамеа- + -пат)
урач, які пры лячэнні выкарыстоўвае метад гамеапатыі (
гамеапаты́чны
(ад гамеапатыя)
які мае адносіны да гамеапатыі;
гамеапа́тыя
(ад гамеа- + -патыя)
метад лячэння хваробы малымі дозамі таго лякарства, якое ў вялікіх дозах выклікае ў здаровага чалавека з’явы, падобныя на сімптомы самой хваробы (
гамеаста́з
(ад гамеа- + -стаз)
адноснае пастаянства фізіка-хімічных і біялагічных уласцівасцей унутранага асяроддзя арганізма чалавека і жывёл (
гамеаста́т
(ад гамеа- + -стат)
кібернетычная сістэма, якая мадэлюе здольнасць жывых арганізмаў падтрымліваць некаторыя велічыні (
гамела́н
(ад
інданезійскі нацыянальны аркестр.
гамео́зіс
(
змяненне органа або часткі цела, якое робіць яго падобным да адпаведных органаў у арганізмах роднасных груп; часта сустракаецца ў насякомых.
гамео́трыкс
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
гамеры́чны
(
вялізны, незвычайных памераў або сілы;
гаме́та
(
рухомая палавая клетка жывёльных і раслінных арганізмаў.
гаметага́мія
(ад гамета + -гамія)
зліццё дзвюх адметных па полу гамет.
гаметагані́я
(ад гамета + -ганія)
палавое размнажэнне ў прасцейшых.
гаметагене́з
(ад гамета + -генез)
працэс фарміравання і развіцця гамет у жывёл і раслін (
гаметагені́я
(ад гамета + -генія)
тое, што і гаметагенез.
гамета́нгій
(ад гамета +
1) орган у водарасцяў і грыбоў, у якім утвараюцца рухомыя палавыя клеткі (гаметы);
2) шматядзерныя клеткі ў некаторых грыбоў, змесціва якіх зліваецца пры палавым працэсе.
гаметафі́т
(ад гамета + -фіты)
палавое пакаленне ў раслін, якое чаргуецца з бясполым (спарафітам).
гаметацы́ты
(ад гамета + -цыты)
няспелыя палавыя клеткі ў прасцейшых, якія ўтвараюцца пры гаметаганіі.
гаміле́тыка
(
раздзел багаслоўя, у якім разглядаюцца тэарэтычныя і практычныя пытанні царкоўных пропаведзяў.
гамінда́н
(
палітычная партыя ў Кітаі, заснаваная ў 1912 г. Сунь Ятсенам; вяла нацыянальна-вызваленчую барацьбу, з 1927 г. была кіруючай партыяй краіны; улада яе звергнута ў 1949 г.
гаміні́ды
(
сямейства атрада прыматаў, якое ўключае як выкапнёвых (пітэкантрапа, неандэртальца і
-гамія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «шлюб».
гамлеты́зм
(ад
бясконцыя разважанні, меркаванні, няздольнасць намерыцца на які
гамо́з
(ад
хвароба раслін, якая выклікаецца неспрыяльнымі ўмовамі асяроддзя, раненнямі, насякомымі і мікраарганізмамі.
гамо́ны
(ад
рэчывы, якія выдзяляюцца палавымі клеткамі і рэгулююць працэс апладнення.
гаму́нкулус
(
чалавечая істота, якую, на думку натуралістаў сярэдневякоўя, быццам можна атрымаць штучным шляхам.
гамфака́рпус
(
паўкуст
гамфане́ма
(
аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць
гамфасфе́рыя
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
гамфацымбе́ла
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
гамфрэ́на
(
травяністая расліна
гамэ́рня
(
1)
2)
ганабла́сты
(ад
тое, што і адамантабласты.
ганадатрапі́ны
(ад ганады +
гармоны, якія выпрацоўваюцца пярэдняй часткай гіпофіза і ўплываюць на развіццё і функцыю палавых залоз жывёл і чалавека.
ганадатро́пны
(ад ганады + -тропны);
гана́ды
(ад
палавыя залозы, органы, у якіх утвараюцца палавыя прадукты ў жывёл і чалавека.
ганадэ́рма
(
губавы базідыяльны грыб
ганазо́іды
(ад
палавыя асобіны ў паліморфнай калоніі сіфанафораў, пабудаваныя па тыпу медузоідаў і ганафораў марскіх гідроідаў.
га́нак
(
лёгкая, звычайна крытая прыбудоўка з прыступкамі перад уваходам у будынак.
ганако́к
(
мікроб, які выклікае ганарэю; адносіцца да дыплакокаў.
ганамеры́я
(ад
парушэнне працэсу апладнення ў ніжэйшых ракаў.
ганапо́ды
(ад
палавыя ножкі (знешні палавы апарат) многіх членістаногіх.
ганапо́дыі
(ад
змененыя ногі некаторых членістаногіх і плаўнікі рыб, якія прымаюць удзел у капуляцыі.
ганапо́р
(ад
палавая адтуліна ў членістаногіх.
ганапо́фізы
(ад
палавыя адросткі, якія ўтвараюць у самак насякомых яйцаклад.
ганара́нт
(
асоба, якая паручаецца за плацеж па вэксалю.
ганара́р
(
плата, грашовае ўзнагароджанне, якое атрымліваюць аўтары за свае творы.
ганара́т
(
вэксалядавец, за плацеж па вэксалю якога паручыўся ганарант.
ганарэ́я
(
заразная венерычная хвароба, якая характарызуецца гнойным запаленнем мочаспускальнага канала; выклікаецца ганакокам.
ганатазіго́н
(
ніткаватая зялёная водарасць
ганато́мы
(ад
сегментаваныя ўчасткі бакавой мезадэрмы ў зародкаў хордавых жывёл і чалавека.
ганатрафі́чны
(
звязаны з чаргаваннем прыёму ежы і яйцакладкі ў многіх крывасосных членістаногіх (камароў, маскітаў, кляшчоў).
ганатэ́ка
(ад
утварэнне ў паліморфнай калоніі марскіх гідроідаў.
ганафо́р
(ад
відазмененая палавая асобіна (медузоід) калоніі марскіх кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных.
ганве́ды
(
назва венгерскай пяхоты ў сярэднія вякі, а ў 19—20
гангары́зм
(
арыстакратычная школа ў іспанскай паэзіі 17
га́нглій
(
1) вузел нервовых клетак і валокнаў, акружаны злучальнатканкавай абалонкай;
2) невялікая пухліна са студзяністым змесцівам (кіста), якая развілася з сустаўнай сумкі.
гангразі́ра
(
ніткаватая зялёная водарасць
гангрэ́на
(
амярцвенне і загніванне тканак, органа або часткі арганізма (
га́нгстэр
(
член бандыцкай арганізацыі, які робіць бізнес незаконнымі сродкамі — забойствамі, грабяжом, подкупам, запалохваннем.
гангстэры́зм
(ад гангстэр)
арганізаваная злачыннасць, адна з формаў бізнесу; бандытызм.
га́ндаль
(
гаспадарчая дзейнасць па куплі і продажы тавараў (
гандалье́р
(
вясляр на гандоле.
гандалье́ра
(
1) лірычная песня венецыянскіх гандальераў;
2) інструментальная п’еса ў характары баркаролы 2.
гандбалі́ст
(ад гандбол)
спартсмен, які гуляе ў гандбол.
гандбо́л
(
камандная спартыўная гульня, у якой гульцы імкнуцца рукамі закінуць мяч у вароты праціўніка; ручны мяч.
гандзі́зм
[ад
сацыяльна-палітычная і рэлігійна-філасофская дактрына, якая ўзнікла ў перыяд барацьбы Індыі за незалежнасць у 20—40 гг. 20
гандлява́ць
(
1) весці гандаль, прадаваць і купляць тавары;
2) займацца гандлем як прафесіяй;
3)
гандля́р
(
1) той, хто займаецца гандлем;
2)
гандо́ла
(
1) венецыянская аднавёславая лодка з каютай і фігурнымі носам і кармой;
2) кош для пасажыраў паветранага шара, кабіна для людзей, прыбораў у аэрастаце, дырыжаблі.
гандшпу́г га́ндшпуг
(
драўляны або металічны рычаг для перасоўвання грузаў на судне.
гандыка́п
(
1) спартыўныя спаборніцтвы, пры якіх слабейшаму праціўніку для ўраўнаважання шанцаў на поспех аддаецца перавага ва ўмовах,
2) скачкі, у якіх удзельнічаюць коні розных узростаў і вартасцей.
га́нза
(
гандлёвы і палітычны саюз паўночнанямецкіх гарадоў у 14—16
ганзену́ла
(
сумчаты грыб
гані́дыі
(ад
1) зялёныя або сіне-зялёныя водарасці, што ўваходзяць у склад лішайнікаў;
2) органы размнажэння ў выглядзе нерухомых клетак у сіне-зялёных водарасцей;
3) рухомыя споры ніткаватых бактэрый.
ганіёметр
(ад
1) прыбор для вымярэння вуглоў паміж гранямі крышталёў;
2) прыстасаванне для вымярэння электрычным спосабам накіраванасці антэны радыёпеленгатара, каб вызначыць напрамак, адкуль паступаюць радыёсігналы;
3)
гані́т
(ад
запаленне каленнага сустава.
-ганія
ганіяме́трыя
(ад
раздзел трыганаметрыі, у якім вывучаюцца спосабы вымярэння вуглоў, уласцівасці трыганаметрычных функцый і суадносіны паміж імі.
ганіяне́ма
(
кішачнаполасцевая жывёла (медуза) падкласа гідроідных, якая жыве ў Японскім моры каля Курыльскіх астравоў.
ганіяты́ты
(
група вымерлых малюскаў класа галаваногіх з ракавінай у выглядзе плоскай спіралі або конуса; былі пашыраны ў морах палеазою.
ганіяхло́рыс
(
аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць
гано́іды
(ад
група касцявых рыб з лускою ў выглядзе бліскучых ромбікаў (асятры, бялуга, калуга, амія, лапатаносы і інш ).
гансву́рст
(
1) блазен у нямецкім народным тэатры;
2) персанаж лялечнага нямецкага тэатра.
ганта́ль
(
цвік, якім прыбіваюць гонту.
гантэ́ль
(
гімнастычная гіра з двух чыгунных шароў, злучаных кароткай ручкай.
гапа́к
(
украінскі народны танец, а таксама музыка да яго.
гапаласіфо́н
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
гапало́піл
(
губавы базідыяльны грыб
гапкалі́т
(
сумесь вокіслаў марганцу і медзі, а таксама серабра і кобальту, якая паскарае акісленне атрутнага вокіслу вугляроду кіслародам паветра і ператварае яго ў неатрутны вуглякіслы газ.
гапладра́сус
(
павук
гаплаіды́я
(ад гаплоід)
наяўнасць у клетках адзінарнага набору храмасом.
гаплакары́дыі
(
падатрад вышэйшых ракападобных; пашыраны ў морах.
гаплало́гія
(ад
спрашчэнне структуры слова шляхам пропуску аднаго з двух суседніх складоў (
гапласпары́дыі
(ад
арганізмы, якія належаць да тыпу прасцейшых; паразітуюць у тканках некаторых жывёл і чалавека.
гапластэ́ль
(ад
самы просты тып будовы асявога цыліндра сцябла раслін, які сустракаецца ў выкапнёвых раслін і некаторых папарацепадобных.
гапластэмані́я
(ад
наяўнасць аднаго кола тычынак у кветцы.
гаплафа́за
(ад
частка жыццёвага цыкла асобіны, калі клетачнае ядро змяшчае адзінарную (гаплоідную) колькасць храмасом.
гаплі́ты
(
цяжкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Грэцыі.
гапло́ід
(ад
арганізм, які мае ў клетках адзінарны (паменшаны ўдвая ў параўнанні з мацярынскім арганізмам) набор храмасом.
гапло́нт
(ад
арганізм, у якога ўсе клеткі змяшчаюць гаплоідны набор храмасом, а дыплоідная толькі зігота.
гаптаглабі́н
(ад
складаны бялок сывараткі крыві чалавека.
гаптатрапі́зм
(ад
з’ява згінання расліннага органа ў адказ на раздражненне дотыкам (
гапты́чны
(
хапальны;
гаптэ́ны
(ад
рэчывы, якія не валодаюць антыгеннымі ўласцівасцямі і набываюць іх у злучэнні з бялкамі.
гара́ж
(
пабудова для стаянкі і рамонту аўтатранспарту.
гара́л
(
парнакапытная жывёла
гара́нт
(
дзяржава, установа або асоба, якая дае гарантыю ў чым
гарантава́ць
(
даваць гарантыю ў чым
гара́нтыя
(
1) зарука, запэўненне ў чым
2) дакумент, які дае права бясплатна рамантаваць набытую рэч на працягу пэўнага тэрміну;
3) умова, якая забяспечвае поспех чаго
гараско́п
(
табліца размяшчэння планет і зорак у пэўны момант часу, якая выкарыстоўваецца для прадказанняў лёсу чалавека.
гаратэлі́я
(ад
звычайны сярэдні тэмп эвалюцыі, уласцівы многім групам арганізмаў,
гарба́р
(
той, хто займаецца апрацоўкай і вырабам шкур.
гарба́та
(
тое, што і чай.
гарбу́з
(
агародная расліна
гарві́зм
[ад
буржуазна-нацыяналістычны рух у ЗША
га́рда
(
металічная пласцінка выпуклай формы на дзяржанні шпагі, рапіры або дужка на дзяржанні шаблі для абароны рукі ад ранення ў час фехтавання і ў паядынку.
гардзі́на
(
занавеска на ўсё акно.
гардэіфо́рме
(
разнавіднасць цвёрдай пшаніцы з чырвоным асцістым коласам і белым зернем.
гардэмары́н
(
званне выхаванцаў старэйшых рот марскога кадэцкага корпуса, а таксама чын (ніжэйшы за мічмана) у ваенна-марскім флоце Расіі ў 1716—1917 гг.
гардэні́т
(ад
разнавіднасць структуры загартаванай сталі — мартэнсіту.
гардэ́нія
(
вечназялёная кустовая расліна
гардэро́б
(
1) месца ў грамадскім будынку для захоўвання верхняга адзення; раздзявальня;
2) шафа для адзення;
3) увесь набор адзення аднаго чалавека (
гаржэ́тка
(
прадмет жаночага туалету ў выглядзе палоскі футра ці цэлай шкуркі звярка, якую носяць замест каўняра.
гармаго́ніі
(ад
мнагаклетачныя часткі, якія адчляняюцца ад ніткі або на якія распадаюцца ніткі сіне-зялёных водарасцяў.
га́рмала
(
травяністая расліна
гармана́льны
(ад гармон)
які з’яўляецца гармонам, змяшчае ў сабе гармон.
гарманізава́ць
(
дапоўніць мелодыю акордным суправаджэннем па правілах гармоніі.
гарманіза́цыя
(ад гарманізаваць)
стварэнне гарманічнага суправаджэння да мелодыі.
гармані́раваць
(ад
быць сугучным, адпавядаць чаму
гармані́чны
(
1) заснаваны на прынцыпах гармоніі (
2) стройны, мілагучны, зладжаны (
3) раўнамерны, рытмічны (
гармано́іды
(ад гармон + -оід)
біялагічна актыўныя рэчывы, якія ўздзейнічаюць на многія фізіялагічныя працэсы ў арганізме як гармоны, але ўтвараюцца не ў залозах унутранай сакрэцыі, а ў іншых органах і тканках (
гарма́та
(
артылерыйская зброя (марціра, гаўбіца і
гармата́н
(
сухі гарачы
гарматы́ла
(
каланіяльная зялёная водарасць
гармі́ыум
(
ніткаватая зялёная водарасць
гармонатэрапі́я
(ад гармоны + тэрапія)
метад лячэння прэпаратамі, якія змяшчаюць гармоны.
гармо́нік
(
музычны інструмент, які складаецца са злучаных расцяжнымі рухомымі мяхамі дзвюх дэк з клавіятурай.
гармо́ніум
(
тое, што і фісгармонія.
гармо́нія
(
1) мілагучнасць; зладжанасць, прыемнасць гучання;
2) суразмернасць, узаемная адпаведнасць асобных якасцей, прадметаў, частак цэлага (
3) аддзел тэорыі музыкі пра будову акордаў.
гармо́ны
(
біялагічна актыўныя рэчывы, якія выдзяляюць у кроў залозы ўнутранай сакрэцыі; аказваюць мэтанакіраваны ўплыў на дзейнасць іншых органаў і тканак.
гармсі́ль
(
сухі гарачы вецер, які дзьме летам з поўдня ў перадгор’ях Капетдага і Зах. Цянь-Шаня.
га́рна
(
парнакапытная жывёла
га́рнец
(
мера сыпкіх рэчываў, што прымянялася на Беларусі да ўвядзення метрычнай сістэмы мер (3,28 л), а таксама пасудзіна такой ёмістасці.
гарніеры́т
[
мінерал класа сілікатаў зеленавата-жоўтага або зялёнага колеру; нікелевая руда.
гарнізо́н
(
вайсковыя часці, размешчаныя ў якім
гарні́р
(
дабаўка да мясных і рыбных страў (агародніна, каша і
гарніса́ж
(
цвёрды засцерагальны слой матэрыялаў, які ўтвараецца на ўнутранай паверхні сценак некаторых металургічных агрэгатаў у час іх інтэнсіўнага ахаладжэння.
гарніту́р
(
1) камплект, поўны набор прадметаў пэўнага прызначэння (
2) тое, што і касцюм 1.
гарніту́ра
(
камплект друкарскіх шрыфтоў аднаго малюнка, але розных памераў і абрысаў.
гаро́та
(
прылада катавання ў сярэдневяковай Іспаніі і Партугаліі ў выглядзе абруча, які надзяваўся на шыю і сцягваўся вінтом.
гарпаго́н
(
гарпактыцы́ды
(
атрад весланогіх ракападобных; пашыраны ў морах і прэсных вадаёмах; служаць ежай для многіх рыб.
га́рпіус
(
цёмны гатунак каніфолі.
га́рпія
(
і) крылатая пачвара ў жаночым вобліку, дэман буры і смерці ў старажытнагрэчаскай міфалогіі;
2) буйная драпежная птушка
3) лятучая мыш, пашыраная ў Індыі і на Малайскім архіпелагу;
4)
гарпу́н
(
1) кап’ё на доўгім тросе для палявання на буйных марскіх жывёл і рыб;
2) страла з разрыўным наканечнікам для палявання на буйных марскіх жывёл,
гарса́ж
гарсо́н
(
афіцыянт рэстарана або кафэ, а таксама пасыльны пры атэлі ў Францыі.
гарсэ́т
(
1) шырокі пругкі пояс, які носяць пад сукенкай для надання стройнасці фігуры;
2) частка беларускага народнага жаночага касцюма ў выглядзе безрукаўкі;
3) бандаж, які носяць на верхняй частцы тулава пры скрыўленні пазваночніка.
гарт
(
1) цвёрдасць, трываласць, якую набывае метал пасля моцнага награвання і раптоўнага ахаладжэння;
2)
3) тое, што і гартблей.
гартава́ць
(
1) надаваць цвёрдасць, трываласць металу шляхам моцнага награвання í раптоўнага ахаладжэння;
2)
гартбле́й
(
сплаў свінцу і сурмы, які атрымліваецца як пабочны прадукт пры плаўленні свінцовых руд; выкарыстоўваецца для адліўкі друкарскіх шрыфтоў.
гартэ́нзія
(
травяністая або кустовая расліна
гару́а
(
густы туман на ціхаакіянскім узбярэжжы Паўд. Амерыкі, выкліканы ўплывам халоднага Перуанскага цячэння.
га́рус
(
1) баваўняная тканіна палатнянага перапляцення з двухбаковай набіўкай;
2) кручаная каляровая шарсцяная пража для вышывання, вязання і вырабу грубых тканін.
гару́спікі
(
жрацы ў Стараж. Рыме, якія варажылі па вантробах ахвярных жывёл і тлумачылі з’явы прыроды.
гарцава́ць
(
1) па-маладзецку ездзіць вярхом, красуючыся спрытнай пасадкай;
2) гулліва бегчы, падбрыкваючы, або падскокваць на месцы (пра каня).
гарцы́нія
(
вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна
гаршнэ́п
(
невялікая балотная птушка атрада сеўцападобных; аб’ект спартыўнага палявання.
гары́га
(
зараснікі нізкарослых вечназялёных кустоў, карлікавых пальм і засухаўстойлівых траў на камяністых участках узбярэжжа Міжземнамор’я.
гарызанта́ль
(ад гарызонт)
1) прамая лінія, паралельная плоскасці гарызонту;
2) лінія, якая злучае на карце пункты мясцовасці, размешчаныя на аднолькавай вышыні над узроўнем мора.
гарызанта́льны
(ад гарызонт)
паралельны лініі гарызонту.
гарызо́нт
(
1) лінія ўяўнага судакранання неба з зямной або воднай паверхняй;
2) уся бачная навокал зямная паверхня; далягляд;
3) вялікі круг нябеснай сферы, плоскасць якога перпендыкулярная да вертыкальнай лініі ў месцы назірання;
4)
5)
6) узровень вады ў рацэ, возеры, глебе;
7) пласт адкладанняў горных парод, які ўмоўна вылучаецца па якой
8) сукупнасць горных вырабатак, размешчаных на адным узроўні.
гары́ла
(
самая буйная чалавекападобная малпа, якая водзіцца ў экватарыяльнай Афрыцы.
гарэлье́ф
(
від скульптуры, у якой фігура выступае на плоскай паверхні больш як на палавіну свайго аб’ёму.
гарэ́м
(
1) жаночая палавіна дома ў мусульман;
2) жонкі і наложніцы багатага мусульманіна;
3) група самак вакол аднаго самца ў перыяд спаравання ў палігамных жывёл.
гаскана́да
(
абазначэнне выхваляння, пахвальбы ў французскай літаратуры.
гаспиталі́зм
(ад
сіндром паталогіі дзіцячага псіхічнага і асобаснага развіцця як вынік аддзялення дзіцяці ад маці і яго ранняй інстытуалізацыі.
гастарба́йтар
(
замежны рабочы, які прыцягваецца на працу прамыслова развітымі краінамі, пераважна са слабаразвітых краін.
гастра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да страўніка.
гастраваскуля́рны
(ад гастра- +
які адносіцца да стрававальнай сістэмы ў медуз і грэбнявікоў.
гастразо́іды
(ад гастра- +
асобіны ў калоніях кішачнаполасцевых жывёл падкласа сіфанафораў, якія выконваюць функцыю стрававання.
гастраінтэстына́льны
(ад гастра- +
гастралгі́я
(ад гастра- +
схваткападобныя болі ў вобласці страўніка галоўным чынам пры яго захворваннях, неўрозах.
гастралёр
(ад гастролі)
1) артыст, які прыехаў на гастролі;
2)
гастрано́м
(
1) прадуктовы магазін;
2) тое, што і гурман.
гастрано́мія
(
1) харчовыя прадукты высакаякаснага прыгатавання (
2) тонкае веданне кулінарнага майстэрства.
гастрапо́ды
(
клас малюскаў, арганізмы з асіметрычным целам, укрытым ракавінай, якое складаецца з галавы, вантробнага мяшка, нагі; пашыраны ў морах, прэсных водах і на сушы; бруханогія.
гастрапо́р
(ад гастра- + -пор)
тое, што і бластапор.
гастрапто́з
(ад гастра- + -птоз)
апусканне страўніка, якое адбываецца пры рэзкім схудненні, паўторнай цяжарнасці.
гастраскапі́я
(ад гастра- + -скапія)
метад даследавання страўніка пры дапамозе гастраскопа.
гастраско́п
(ад гастра- + -скоп)
прыбор для абследавання слізістай абалонкі страўніка; уводзіцца праз рот і стрававод.
гастрастамі́я
(ад гастра- +
аперацыя накладання штучнай знешняй страўнікавай фістулы 3, якая праводзіцца пры непраходнасці стрававода.
гастратры́хі
(
клас нематгельмінтаў, чэрві з бутэлькападобным целам даўжынёй 0,05—1,5 мм, якія плаваюць у вадзе з дапамогай дзвюх падоўжаных палос раснічак на бруху; жывуць у морах і прэсных вадаёмах; брухараснічныя чэрві.
гастрафілёз
(ад гастрафілы)
хвароба стрававальнага тракту няпарнакапытных жывёл, якая выклікаецца гастрафіламі.
гастрафі́лы
(ад гастра- + -філ)
лічынкі страўнікавых аваднёў.
гастрацэ́ль
(ад гастра- +
поласць, якая ўтвараецца ў зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека на стадыі гаструлы (
гастраэнтэракалі́т
(ад гастра- + энтэракаліт)
вострае або хранічнае запаленне страўнікава-кішачнага тракту жывёл і чалавека.
гастраэнтэрало́гія
(ад гастра- + энтэра- + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае будову і функцыі органаў стрававання, іх хваробы, а таксама метады прафілактыкі і лячэння гэтых хвароб.
гастраэнтэро́лаг
(ад гастраэнтэралогія)
спецыяліст у галіне гастраэнтэралогіі.
гастраэнтэры́т
(ад гастра + энтэрыт)
запаленчае захворванне слізістай абалонкі страўніка і тонкіх кішак.
гастро́лі
(
выступленне артыста або мастацкага калектыву (тэатра, ансамбля, аркестра, хору і
га́струла
(
стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека (наступная за бластулай), на якой зародак мае двухслойную сценку і гастрацэль з бластапорам.
гаструля́цыя
(ад гаструла)
працэс развіцця гаструлы.
гастры́н
(ад
гармон страўніка, які выпрацоўваецца ў слізістай абалонцы страўніка пад уздзеяннем хімічных і механічных раздражняльнікаў.
гастры́т
(
запаленчае захворванне слізістай абалонкі страўніка (востры г., хранічны г.).
гастрэ́я
(
гіпатэтычная форма першасных мнагаклетачных, якая нагадвае гаструлу.
гастынгсі́т
(ад
мінерал, манаклінны кальцыевы амфібол сінявата-зялёнага або чорнага колеру са шкляным бляскам.
гастэраміцэ́ты
(
група базідыяльных грыбоў падкласа холабазідыяміцэтаў з замкнёнымі пладовымі целамі; пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.
гастэрастама́ты
(
падклас трэматодаў, паразітуюць у стрававальным тракце рыб і земнаводных; брухаротыя смактуны.
гастэ́рыя
(
травяністая расліна
гату́нак
(
1) разрад, катэгорыя якога
2) разнавіднасць якога
гаты́чны
(
які мае адносіны да готыкі, уласцівы готыцы;
гатэ́рыя
(
адзіны сучасны прадстаўнік паўзуноў атрада дзюбагаловых, які захаваўся на пясчаных астравах Новай Зеландыі.
гау́р
(хіндзі gaur, ад
буйная парнакапытная жывёла
га́ус
[
адзінка магнітнай індукцыі ў СГС сістэме адзінак, роўная 104 вебера на 1 м2.
га́уча
(
1) этнічная група, якая склалася ў 16—17
2) наёмны пастух у некаторых краінах Лац. Амерыкі ў 18
3) песня аргенцінскіх сялян-жывёлаводаў.
га́уч-прэс
(
прэс для выціскання вады з папяровага палатна, калі яно рухаецца ў сетачнай частцы папяровай машыны.
га́ўбіца
(
гармата для навеснай стральбы па закрытых цэлях (калібрам ад 100 мм і вышэй);
гаўдэа́мус
(
назва сярэдневяковай студэнцкай песні на лацінскай мове.
гаўля́йтар
(
вярхоўны правіцель вобласці, акупіраванай нямецка-фашысцкімі захопнікамі.
гаўптва́хта
(
1) памяшканне для ўтрымання пад арыштам ваеннаслужачых;
2) каравульнае памяшканне ў крэпасці, горадзе (17—19
гаўсто́рыі
(ад
1) клетачныя або тканкавыя ўтварэнні раслін, пры дапамозе якіх яны ўсмоктваюць пажыўныя рэчывы з акаляючага асяроддзя;
2) прысоскі, якімі расліна-паразіт прымацоўваецца да расліны-гаспадара і праз якія яна здабывае пажыўныя рэчывы.
га́фель
(
1) драўляны брус, прымацаваны адным канцом да верхняй часткі мачты, а другім падвешаны пад вуглом да яе, каб было зручней мацаваць косы парус;
2) частка ствала ясеня або клёна, з якой вырабляюць фанеру.
га́фній
(
хімічны элемент, серабрыста-шэры метал, спадарожнік цырконію.
гафрырава́ць
(
рабіць на якім
гафрэ́
(ад
рады паралельных складак на чым
гафт
(
від ажурнай вышыўкі.
гафтава́ць
(
вышываць ажурныя ўзоры на тканіне.
га́фы
(
затокі ў вусцях некаторых рэк паўднёвага ўзбярэжжа Балтыйскага мора, аддзеленыя ад мора астравамі або вузкімі пясчанымі косамі.
га́шпіль
(
драўляны або бетонны бак з мешалкай для прамывання, змякчэння і дублення шкур.
гашы́ш
(
наркатычны сродак, які атрымліваюць з індыйскіх канапель.
гашышы́зм
(ад гашыш)
від наркаманіі, які заключаецца ў хваравітай цязе да гашышу.
гашэ́тка
(
кручок у агнястрэльнай зброі для спуску ўзведзенага курка.
гая́л
(хіндзі hajal)
прыручаная форма гаура; разводзяць у Індыі.
гая́рдыя
(
травяністая расліна
гваздзі́к
(
травяністая расліна
гваздзі́ка
(ад гваздзік)
высушаныя бутоны кветак гваздзіковага дрэва, якія выкарыстоўваюцца як прыправа.
гвалт
(
1) насілле, здзек;
2) крык, лямант;
3) від феадальнай павіннасці ў Вялікім княстве Літоўскім.
гва́рдыя
(
1) лепшая, адборная частка войска;
2) асобыя фарміраванні для вайсковых або паліцэйскіх мэт у некаторых краінах;
3)
гваю́ла
(
вечназялёная кустовая расліна
гвая́к
(
тое, што і бакаут.
гвая́кавы
(ад гваяк)
які мае адносіны да гваяка (
гваяко́л
(ад гваяк)
арганічнае злучэнне араматычнага рада, метылавы эфір піракатэхіну, які змяшчаецца ў букавым дзёгці, гваякавай смале і
гве́льфы
(
палітычная групоўка ў Італіі ў 12—15
геа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «звязаны з Зямлёй, з навукай аб Зямлі».
геааку́стыка
(ад геа- + акустыка)
навука, якая даследуе гукавыя, інфрагукавыя і ультрагукавыя з’явы ў зямной кары.
геаантыкліна́ль
(ад геа- + антыкліналь)
горны масіў, які ўтвараецца ў межах геасінклінальнай (
геабата́ніка
(ад геа- + батаніка)
раздзел батанікі, які вывучае пашырэнне і размеркаванне раслін на паверхні Зямлі ў залежнасці ад клімату, асаблівасцей глебы, рэльефу і
геабіёнты
(ад геа- + біёнты)
пастаянныя насельнікі глебы (дажджавыя чэрві, першаснабяскрылыя насякомыя і
геагельмі́нты
(ад геа- + гельмінты)
група паразітычных чарвей чалавека і жывёл, якія развіваюцца без удзелу прамежкавых гаспадароў непасрэдна ў грунце, гною і іншых субстратах (
геагігіе́на
(ад геа- + гігіена)
навука, якая вывучае змены ў жывой і нежывой прыродзе як вынік дзейнасці чалавека на Зямлі.
геагло́с
(
сумчаты грыб
геагно́зія
(ад геа- + -гнозія)
назва геалогіі ў канцы 18 — першай
геагра́фія
(
1) навука аб прыродных умовах Зямлі, аб размеркаванні на ёй насельніцтва і эканамічных рэсурсаў (
2) апісанне пашыранасці чаго
геады́метр
(ад геа- +
прыбор для вымярэння адлегласці, заснаваны на вымярэнні часу праходжання светлавога імпульсу 2 ад прыбора да аб’екта.
геадына́міка
(ад геа- + дынаміка)
навука аб глыбінных сілах і працэсах, якія ўзнікаюць пры эвалюцыі планеты Зямля, раздзел геафізікі.
геадэзі́ст
(ад геадэзія)
спецыяліст у галіне геадэзіі.
геадэ́зія
(
навука аб формах Зямлі, вымярэнні і паказе яе на планах і картах.
геакаро́на
(ад геа- + карона)
знешняя абалонка атмасферы Зямлі, якая складаецца ў асноўным з атамарнага вадароду.
геака́рпія геакарпі́я
(ад геа- +
спосаб распаўсюджання пладоў, калі завязь пасля апладнення паглыбляецца ў грунт, дзе і развіваецца плод.
геакраты́чны
(ад геакратыя)
які садзейнічае значнаму расшырэнню плошчы сушы;
геакра́тыя
(ад геа- +
улада прыроды (Зямлі) над чалавецтвам; філасофская канцэпцыя фаталістаў.
геакрыяло́гія
(ад геа- + крыялогія)
навука аб мёрзлых горных пародах, іх паходжанні, гісторыі развіцця, умовах існавання, будове, працэсах і з’явах, якія ў іх адбываюцца.
геаксе́ны
(ад геа- +
жывёлы, якія выкарыстоўваюць глебу для часовага прытулку (
геало́гія
(ад геа- + -логія)
навука аб саставе, будове і гісторыі зямной кары і Зямлі, заканамернасцях утварэння і пашырэння горных парод, мінералаў, падземных водаў і радовішчаў карысных выкапняў.
геамагнеты́зм
(ад геа- + магнетызм)
магнітнае поле Зямлі і калязямной касмічнай прасторы.
геамагнітафо́н
(ад геа- + магнітафон)
геафон, які ўзмацняе і рэгіструе цяжкаўлоўныя гукавыя хвалі ў падземных горных вырабатках.
геамарфало́гія
(ад геа- + марфалогія)
навука, якая вывучае рэльеф паверхні Зямлі, яго паходжанне, гісторыю развіцця і гаспадарчае выкарыстанне.
геамеры́да
(ад геа- +
жывое покрыва, сукупнасць усіх жывых арганізмаў, якія насяляюць Зямлю.
геаме́трыя
(
раздзел матэматыкі аб прасторавых формах і законах іх вымярэння;
геамеха́ніка
(ад геа- + механіка)
навука аб механічным стане зямной кары і працэсах, якія адбываюцца ў ёй пад уздзеяннем прыродных фізічных фактараў.
геамо́ры
(
землеўладальнікі ў Стараж. Грэцыі.
геапалі́тыка
(ад геа- + палітыка)
плынь у сацыялогіі, паводле якой пашырэнне геаграфічнага асяроддзя з’яўляецца рашаючым фактарам развіцця грамадства; выкарыстоўвалася нямецкім фашызмам для абгрунтавання захопніцкай палітыкі.
геапатэнцыя́л
(ад геа- + патэнцыял)
патэнцыял сілы цяжару.
геарыфтагена́ль
(ад геа- +
адзін з асноўных тэктанічна рухомых структурных элементаў зямной кары, які адпавядае асявым часткам сярэднеакіянскіх хрыбтоў і ўпадзінам тыпу Чырвонага мора, Адэнскага і Каліфарнійскага заліваў.
геасінкліна́ль
(ад геа- + сінкліналь)
выцягнуты ўчастак зямной кары, які характарызуецца інтэнсіўнымі тэктанічнымі рухамі, працэсамі гораўтварэння, вулканізму (
геасістэ́мы
(ад геа- + сістэма)
прыродныя сістэмы розных узроўняў, якія ахопліваюць узаемазвязаныя часткі літасферы, гідрасферы, біясферы і атмасферы.
геастрато́гія
(ад геа- + стратэгія)
разгляд значэння прыроднага асяроддзя ў дачыненні да праблемы экалагічнага, эканоміка-палітычнага дабрабыту, пераважна ў міжнародным маштабе.
геастрафі́чны
(ад геа- +
геасфе́ры
(ад геа- + сфера)
розныя па хімічных уласцівасцях і шчыльнасці канцэнтрычныя абалонкі, з якіх складаецца Зямля (магнітасфера, атмасфера, гідрасфера, літасфера, мантыя, ядро).
геатапало́гія
(ад геа- +
кірунак у ландшафтазнаўстве, які вывучае падраздзяленні геаграфічнай абалонкі ніжэйшых таксанамічных рангаў; прыкладна ў межах фацыі і біягеацэнозу.
геатрапі́зм
(ад геа- + трапізм)
здольнасць раслін рэагаваць на зямное прыцяжэнне.
геатрыхо́з
(ад геа- +
хранічная інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца прамянёвымі грыбкамі; характарызуецца пашкоджаннем скуры, слізістай абалонкі рота, глотачных міндалін, бронхаў, лёгкіх, кішэчніка.
геатэкто́ніка
(ад геа- + тэктоніка)
тое, што і тэктоніка 1.
геатэкту́ра
(ад геа- +
тое, што і мегарэльеф.
геатэрма́льны
(ад геа- + гp. therme = цяпло)
звязаны з унутраным цяплом Зямлі і яго выкарыстаннем (
геатэ́рміка
(ад геа- +
тое, што і геатэрмія.
геатэрмі́я
(ад геа- + -тэрмія)
раздзел геафізікі, які вывучае цеплавы стан зямной кары і Зямлі ў цэлым.
геатэхнало́гія
(ад геа- + тэхналогія)
метады здабывання карысных выкапняў праз буравыя свідравіны шляхам выкарыстання цеплавых, хімічных, фізіка-хімічных, біяхімічных і мікрабіялагічных працэсаў.
геатэхні́я
(ад геа- +
прыродазнаўча-тэхнічная дысцыпліна, якая распрацоўвае прынцыпы і метады рацыянальнага ўмяшання ў прыродныя працэсы для наладжвання аптымальнага ўзаемадзеяння паміж грамадствам і прыродай.
геафі́зіка
(ад геа- + фізіка)
навука аб фізічных працэсах у цвёрдай, вадкай і газападобнай абалонках зямнога шара.
геафі́лы
(ад геа- + -філ)
арганізмы, частка цыкла развіцця якіх абавязкова праходзіць у глебе (саранчовыя, жукі, камары-даўганожкі і
геафі́ты
(ад геа- + -фіты)
травяністыя расліны, у якіх органы вегетатыўнага аднаўлення развіваюцца ў глебе (
геафлексу́ра
(ад геа- + флексура)
круты выгін горных абшараў, выяўлены ў рэльефе як вялікі ўступ значнай працягласці.
геафо́н
(ад геа- + -фон)
прыбор для ўлоўлівання гукавых хваль, якія пашыраюцца ў верхніх слаях зямной кары; выкарыстоўваецца ў час геолагаразведачных работ, у ваеннай справе і
геахі́мія
(ад геа- + хімія)
навука аб хімічным саставе Зямлі і законах размеркавання і спалучэння хімічных элементаў у зямной кары.
геахо́ра
(ад геа- +
геаграфічны ландшафт.
геахранало́гія
(ад геа- + храналогія)
раздзел гістарычнай геалогіі, які вывучае храналагічную паслядоўнасць фарміравання і ўзрост горных парод.
геацэнтры́зм
(ад геа- + цэнтр)
абвергнутае навукай уяўленне, што ў цэнтры Сусвету знаходзіцца Зямля, а вакол яе рухаюцца Сонца і ўсе іншыя нябесныя свяцілы (
геацэнтры́чны
(ад геа- + цэнтр)
заснаваны на прызнанні Зямлі цэнтрам планетнай сістэмы (г-ая сістэма свету);
геаэквівале́нтнасць
(ад геа- + эквівалентнасць)
суадносіны культурнага ландшафту, які стварае чалавек, з прыродным ландшафтам, што існаваў на гэтым месцы, паводле складу і масы рэчываў, інтэнсіўнасці працэсаў абмену і іншых экалагічных, ландшафтных і энергетычных паказчыках.
геаэнерге́тыка
(ад геа- + энергетыка)
галіна энергетыкі, звязаная з выкарыстаннем глыбіннага цяпла зямной кары.
гебело́ма
(
шапкавы базідыяльны грыб
гебефрэні́я
(ад
псіхічнае захворванне, адна з форм юнацкай шызафрэніі, якая развіваецца ў перыяд палавога даспявання.
гебраі́зм
(ад
слова або выраз, запазычаныя са старажытнаяўрэйскай мовы.
гебраі́стыка
(ад
комплекс філалагічных дысцыплін, якія даследуюць старажытнаяўрэйскую мову, гісторыю, пісьменнасць, культуру.
геве́я
(
вечназялёнае дрэва
гегелья́нства
[ад
філасофскае вучэнне Гегеля і яго паслядоўнікаў, паводле якога быццё тоеснае мысленню, але не суб’ектыўнаму, а абсалютнаму, што развіваецца дыялектычна (па трыядзе тэзіс — антытэзіс — сінтэз), у ходзе чаго складаецца ўся гісторыя Сусвету.
гегемані́зм
(ад гегемонія)
палітыка, заснаваная на імкненні да сусветнага панавання над іншымі краінамі і народамі.
гегемо́н
(
кіруючая сіла чаго
гегемо́нія
(
кіруючая роля, першынство якога
гедані́зм
(ад
філасофска-этычнае вучэнне, якое сцвярджае, што вышэйшым ідэалам, мэтай жыцця з’яўляецца асалода, уцеха; першапачаткова развівалася кірэнаікамі.
гедані́я
(ад
пачуццё ўзнёсласці, прыемнага самаадчування.
гедві́гія
(
лістасцябловы мох
геды́сты
[ад
палітычная плынь у французскім рабочым руху ў канцы 19 —
гее́на
(
гее́ст
(
бедная на расліннасць пясчаная мясцовасць на ўзбярэжжы Паўночнага і Балтыйскага мораў.
гезе́нк
(
вертыкальная падземная горная вырабатка, у якой няма непасрэднага выхаду на паверхню; служыць для пад’ёму грузаў, вентыляцыі і
ге́йзер
(
гарачая крыніца вулканічнага паходжання, з якой час ад часу б’е фантан.
гейзеры́т
(
мінерал, белы або шараваты апал, а таксама туфападобная апалавая парода, што ўтвараецца ў выніку выпадзення крэменязёму з гейзераў.
гейм
(
пэўны лік ачкоў у некаторых гульнях,
гейтанага́мія
(ад
апыленне кветкі пылком іншай кветкі той жа расліны; суседняе апыленне (
ге́йхера
(
травяністая расліна
ге́йша
(
прафесіянальная спявачка і танцоўшчыца ў чайных дамах Японіі.
гекато́мба
(
1) ахвярапрынашэнне ў Стараж. Грэцыі (першапачаткова са 100 быкоў);
2)
ге́кельфан
[ад
духавы музычны інструмент, барытонавы габой.
гекза́метр
(
шасцістопны дактылічны вершаваны памер з пастаяннай цэзурай, які склаўся ў антычнай паэзіі.
гекістатэ́рмы
(ад
расліны халоднага клімату.
геко́ны
(
сямейства яшчарак з будовай пальцаў, прыстасаванай да поўзання па гладкіх сценах; пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках.
гекса-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні слову «шэсць».
гексагана́льны
(ад гексагон)
шасцівугольны.
гексаге́н
[ад гекса- +
выбуховае рэчыва, бясколерны крышталічны парашок, які выкарыстоўваюць у капсулях-дэтанатарах.
гексаго́н
(
шасцівугольнік.
гексазамі́ны
(ад гексозы + аміны)
вытворныя простых цукроў, якія належаць да амінацукроў.
гексаза́ны
(ад гексозы)
поліцукрыды, малекулы якіх пабудаваны з вялікай колькасці гексозных дадаткаў (крухмал, глікаген і
гексакіна́за
(ад гекса- + кіназы)
фермент групы кіназаў, які змяшчаецца ў жывёльных тканках, у клубнях бульбы.
гексаметылендыямі́н
(ад гекса- + метылен + дыямін)
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва са слабым аміячным пахам; выкарыстоўваецца для сінтэзу поліамідаў, поліурэтанаў.
гексаметылентэтрамі́н
(ад гекса- + метылен +
тое, што і уратрапін.
гекса́н
(ад
насычаны вуглевадарод, які змяшчае ў малекуле шэсць атамаў вугляроду, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік.
гексапло́ід
(ад
клетка або асобіна, якая мае шэсць поўных набораў храмасом.
гексаферы́ты
(ад гекса- + ферыты)
ферыты з гексаганальнай крышталічнай структурай.
гексахлара́н
(ад гекса- + хлор)
арганічнае рэчыва, моцны яд для знішчэння насякомых — шкоднікаў сельскагаспадарчых культур.
гексахлорбензо́л
(ад гекса + хлорбензол)
ядахімікат, які прымяняюць для пратраўлівання насення сельскагаспадарчых культур супраць узбуджальнікаў хвароб.
гексахлорбутадые́н
(ад гекса- + хлор + бутадыен)
ядахімікат, які выкарыстоўваецца для барацьбы з філаксерай у грунце.
гексахлорэта́н
(ад гекса- + хлор + этан)
хімічны прэпарат, які выкарыстоўваецца ў медыцыне для лячэння гельмінтозаў, а таксама ў хімічнай прамысловасці для вырабу пластмас, як дымаўтваральнік i
гексахо́рд
(
шасціступеньчаты музычны гукарад.
гексаэ́др
(
замкнуты шасціграннік (
гексаэдры́т
(ад гексаэдр)
жалезны метэарыт, у структуры якога пераважаюць крышталі шасціграннай формы (гексаэдры).
гексена́л
(ад
лекавы прэпарат, наркотык, які выкарыстоўваецца для ўнутрывеннага наркозу і як супрацьсутаргавы сродак.
гексі́ты
(ад
шасціатамныя спірты, бясколерныя крышталічныя рэчывы, салодкія на смак, якія змяшчаюцца ў раслінах, пладах, водарасцях.
гексо́д
[ад
электронная лямпа з шасцю электродамі (анод, катод і 4 сеткі), якая выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы для пераўтварэння частаты ваганняў.
гексозафасфа́ты
(ад гексозы + фасфаты)
складаныя эфіры, утвораныя з гексозаў і фосфарнай кіслаты, якія з’яўляюцца прамежкавымі прадуктамі вугляводнага абмену ў чалавека, жывёл і мікраарганізмаў.
гексо́зы
[ад
вугляводы групы монацукрыдаў, якія змяшчаюць 6 атамаў вугляроду (
гексо́ній
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для лячэння сасудзістых спазмаў, пры гіпертанічнай хваробе.
гекта-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сто», «у сто разоў».
гектава́т
(ад гекта- + ват)
адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току, роўная 100 ватам.
гектагра́м
(ад гекта- + грам)
адзінка масы або вагі ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 грамам.
гектагра́фія
(ад гекта- + -графія)
спосабы атрымання копій тэксту і ілюстрацый пры дапамозе гектографа.
гектако́тыль
(ад гекта- +
шчупальца галаваногіх малюскаў, якое выконвае функцыю капулятыўнага органа.
гекталі́тр
(ад гекта- + літр)
мера вадкасцей або сыпкіх рэчываў у метрычнай сістэме мер, роўная 100 літрам.
гектаме́тр
(ад гекта- + метр)
мера даўжыні ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 метрам.
гектап’е́за
(ад гекта- + п’еза)
адзінка ціску, роўная ціску 100 стэнаў на 1 м2.
гекта́р
(ад гекта- + ар)
мера плошчы ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 арам, або 10 000 м2.
гекто́граф
(ад гекта- + -граф)
спрошчаны друкарскі апарат для атрымання копій з надрукаванага або напісанага тэксту і ілюстрацый.
гелабіёнты
(ад
жывыя арганізмы, што насяляюць балоты (
гелазінаспо́ра
(
сумчаты грыб
гелафі́ты
(ад
балотныя расліны (
гелафо́ра
(
павук
геле́ніум
(
травяністая расліна
гелепо́ль
(
перасоўная шматпавярховая драўляная вежа, якая ў старажытнасці выкарыстоўвалася пры асадзе крэпасцей.
ге́лер
(
1) разменная манета Чэхаславакіі, роўная 1/100 кроны; 2) разменная манета Германіі (13—19
геле́ртэр
(
ге́лі
(ад
дысперсныя сістэмы, якія ўтвараюцца ў калоідных растворах пры паступовай каагуляцыі (
геліакты́чны
(
сонечны;
геліе́я
(
суд прысяжных у Стараж. Афінах.
геліёграф
(ад
1) аўтаматычны апарат для запісу працягласці сонечнага свячэння;
2) тэлескоп з фотаапаратам, прызначаны для фатаграфавання Сонца.
геліёметр
(ад
астранамічны інструмент для вымярэння бачных дыяметраў нябесных свяціл, а таксама невялікіх вуглоў на нябеснай сферы.
ге́лій
(
хімічны элемент, самы лёгкі пасля вадароду інертны газ без колеру і паху.
гелікабазі́дый
(
базідыяльны грыб
гелікані́ды
(
сямейства матылькоў з яркім малюнкам на чорных крылах; пашыраны пераважна ў тропіках Паўд. Амерыкі.
гелікапрыён
(ад
выкапнёвая акулападобная рыба, якая была пашырана ў палеазоі.
гелікаптэ́р
(ад
устарэлая назва верталёта.
гелікасты́л
(
ніжэйшы грыб
геліко́ід
(ад
геліко́н
(
медны басовы духавы музычны інструмент.
геліцы́ды
(
сямейства наземных малюскаў, пашыраны ў лясах Еўропы, Малой Азіі, Паўн. Афрыкі.
гелія-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сонца», «сонечны».
геліябіёнты
(ад гелія- + біёнты)
віды расліннага і жывёльнага свету, якія аддаюць перавагу месцам, асветленым сонечным святлом (геліяфілы, геліяфіты).
геліябіяло́гія
(ад гелія- + біялогія)
раздзел біяфізікі, які вывучае ўплыў змен актыўнасці Сонца на зямныя арганізмы.
геліягеафі́зіка
(ад гелія- + геафізіка)
навука, якая вывучае ўплыў працэсаў, што адбываюцца на Сонцы, на геафізічныя з’явы.
геліягравю́ра
(ад гелія- + гравюра)
спосаб узнаўлення малюнкаў, пры якім друкарская форма рыхтуецца з прымяненнем фатаграфічнага і хімічнага працэсаў.
геліягра́ма
(ад гелія- + -грама)
адбітак Сонца, атрыманы пры дапамозе геліёграфа.
геліяграфі́чны
(ад гелія- +
звязаны з апісаннем Сонца;
геліягра́фія
(ад гелія- + -графія)
спосаб атрымання фатаграфій Сонца пры дапамозе геліёграфа.
геліядо́р
(ад гелія- +
мінерал, празрыстая жоўтая разнавіднасць берылу.
геліяканцэнтра́тар
(ад гелія- +
устройства для канцэнтрацыі прамяністай энергіі Сонца, якое складаецца з сістэмы ўвагнутых люстэркаў або збіральных лінз.
геліяліты́ды
(
падклас вымерлых каланіяльных беспазваночных жывёл класа каралавых паліпаў; жылі ў сярэднім ардовіку — сярэднім дэвоне.
геліяміцы́н
(ад гелія- + -міцын)
лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфіцыраваных ран, піядэрміі і
геліяско́п
(ад гелія- + -скоп)
тэлескоп для візуальнага вывучэння паверхні Сонца.
геліяста́нцыя
(ад гелія- + станцыя)
электрычная сілавая станцыя, якая працуе ад энергіі сонечных прамянёў.
геліяста́т
(ад гелія- + -стат)
астранамічны прыбор, у якім пры дапамозе гадзіннікавага механізма люстэркі паварочваюцца так, што адбітыя ад іх сонечныя прамяні захоўваюць нязменны кірунак.
геліята́ксіс
(ад гелія- + таксісы)
рухальная рэакцыя раслінных і прасцейшых жывёльных арганізмаў у адказ на дзеянне сонечнага святла; разнавіднасць фотатаксісу.
геліятрапі́зм
(ад гелія- + трапізм)
уласцівасць раслін рэагаваць рухам, паваротам на дзеянне сонечнага святла (
геліятрапі́н
(ад геліятроп)
арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва з пахам геліятропа; выкарыстоўваецца ў парфумерыі.
геліятро́п
(ад гелія- + -тропы)
1) дэкаратыўная расліна
2) мінерал зялёнага колеру з чырвонымі крапінкамі, разнавіднасць халцэдону, служыць матэрыялам для дробных мастацкіх вырабаў;
3) парашок для фарбавання тканін у фіялетавы колер;
4) геадэзічны інструмент для дакладнага вымярэння гарызантальных вуглоў.
геліятэрапі́я
(ад гелія- + тэрапія)
лячэнне сонечным апраменьваннем.
геліятэ́рмы
(ад гелія- + -тэрмы)
прыродныя або штучна створаныя адкрытыя басейны хларыдных натрыевых водаў з тэмпературай 38—40 °С, якія выкарыстоўваюцца з лячэбнай мэтай.
геліятэ́хніка
(ад гелія- + тэхніка)
галіна тэхнікі, якая займаецца ператварэннем сонечнай энергіі ў іншыя віды энергіі.
геліяфа́нус
(
павук
геліяфі́зіка
(ад гелія- + фізіка)
раздзел астрафізікі, які вывучае з’явы, што адбываюцца на паверхні Сонца.
геліяфі́лы
(ад гелія- + -філ)
святлалюбныя віды жывых арганізмаў,
геліяфі́льны
(ад геліяфілы)
які любіць сонца;
геліяфі́ты
(ад гелія- + -фіты)
расліны, якія патрабуюць для свайго развіцця вялікую колькасць святла.
геліяфо́бны
(ад гелія- +
які баіцца святла;
геліяхі́мія
(ад гелія- + хімія)
навука, якая вывучае хімічныя працэсы на Сонцы.
геліяцэнтры́зм
(ад гелія- + цэнтрызм)
тэорыя будовы сонечнай сістэмы, створаная Капернікам, паводле якой усе планеты рухаюцца вакол Сонца (
геліяцэнтры́чны
(ад гелія + цэнтр)
заснаваны на прызнанні Сонца цэнтрам планетнай сістэмы (г-ая сістэма свету);
геліяэнерге́тыка
(ад гелія + энергетыка)
галіна энергетыкі, якая распрацоўвае метады эксплуатацыі энергіі сонечнага выпрамянення для прамысловых і бытавых патрэб.
гело́дыум
(
лістасцябловы мох
гело́цый
(
сумчаты грыб
гельві́н
(ад
мінерал класа сілікатаў жоўтага, чырвона-бурага колеру; руда берылію.
гельмінтагеагра́фія
(ад гельмінты + геаграфія)
раздзел гельмінталогіі, які вывучае пашырэнне гельмінтаў на зямным шары.
гельмінтазаано́зы
(ад гельмінты + заанозы)
група гельмінтозаў, узбуджальнікі якіх могуць паразітаваць і ў чалавеку, і ў жывёлах.
гельмінтало́гія
(ад гельмінты + -логія)
навука аб чарвях-паразітах (гельмінтах) і хваробах (гельмінтозах), якія яны выклікаюць у чалавека, жывёл і раслін.
гельмінтаспарыёзы
(ад гельмінтаспорый)
хваробы раслін, якія выклікае гельмінтаспорый.
гельмінтаспо́рый
(
недасканалы грыб
гельмінто́зы
(
хваробы чалавека, жывёл і раслін, якія выклікаюцца гельмінтамі.
гельмі́нты
(
чэрві, якія паразітуюць у арганізме чалавека, жывёл і раслін, выклікаючы гельмінтозы.
ге́льмпарт
(
адтуліна ў кармавой частцы корпуса судна, праз якую праходзіць вось руля.
гель-фільтра́цыя
(ад гелі + фільтрацыя)
раздзяленне сумесі малекул паводле іх памеру пры дапамозе порыстых палімераў шляхам фільтрацыі на храматаграфічных калонках.
гель-храматагра́фія
(ад гелі + храматаграфія)
тое, што і гель-фільтрацыя.
гем
(
небялковая частка гемаглабіну, жалезазмяшчальнае злучэнне, якое пры акісленні ператвараецца ў гемацін.
ге́ма
(
каштоўны камень з выразаным на ім надпісам або малюнкам (інталія, камея); выкарыстоўваўся даўней як пячатка, амулет, упрыгожанне.
гема-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кроў».
гемаглабі́н
(ад гема- +
складаны бялок, жалезазмяшчальны пігмент крыві чалавека, пазваночных і некаторых беспазваночных жывёл, які надае ёй чырвоны колер і служыць пераносчыкам кіслароду ва ўсе тканкі арганізма; складаецца з бялковай часткі (глабіну) і небялковай (гема).
гемаглабінаме́тр
(ад гемаглабін + -метр)
тое, што і гемометр.
гемаглабінапа́тыя
(ад гемаглабін + -патыя)
хваравіты стан чалавека, абумоўлены наяўнасцю ў эрытрацытах аднаго або некалькіх паталагічных гемаглабінаў.
гемаглабіно́з
(ад гемаглабін)
тое, што і гемаглабінапатыя.
гемаглабінуры́я
(ад гемаглабін + -урыя)
з’яўленне гемаглабіну ў мачы ў выніку ўнутрысасуднага гемолізу (
гемаглабінэмі́я
(ад гемаглабін + -эмія)
павышанае змяшчэнне гемаглабіну ў плазме крыві ў выніку ўнутрысасуднага гемолізу (
гемаглюціна́цыя
(ад гем + аглюцінацыя)
працэс склейвання і асядання эрытрацытаў крыві, які выклікаецца бактэрыямі, вірусамі.
гемаглюціні́ны
(ад гем + аглюцініны)
антыцелы, якія здольны выклікаць склейванне (аглюцінацыю) эрытрацытаў.
гемагра́ма
(ад гема- + -грама)
схематычны запіс колькаснага і якаснага даследавання крыві.
гемадына́міка
(ад гема- + дынаміка)
цыркуляцыя крыві па сасудах, кровазварот.
гемадынамо́метр
(ад гема + дынамометр)
апарат для вызначэння крывянога ціску.
гемадыя́ліз
(ад гема- + дыяліз)
метад ачышчэння крыві пры захворванні нырак апаратам штучнай ныркі.
гемалізі́ны
(ад гемоліз)
рэчывы, якія выклікаюць гемоліз (
гемалі́мфа
(ад гема- + лімфа)
вадкасць, якая цыркулюе ў сасудах і міжклетачных прасторах жывёл з незамкнутай крывяноснай сістэмай (членістаногіх, малюскаў) і пераносіць у арганізме кісларод, вуглекіслату, пажыўныя рэчывы і прадукты выдзялення.
гемаліты́чны
(ад гема- +
звязаны са з’явай гемолізу (
гемало́гія
(ад гема- + -логія)
навука аб каштоўных і вырабных камянях.
гемангіёма
(ад гем + ангіёма)
дабраякасная пухліна, якая развіваецца з крывяносных сасудаў.
гема́нтус
(
цыбульная травяністая расліна
геманхо́з
(ад гемонхус)
глісная хвароба, якую выклікае гемонхус.
гемапаразі́ты
(ад гема- + паразіты)
тое, што і гематазоі.
гемапаэ́з
(ад гема- +
утварэнне, развіццё і даспяванне клетак крыві.
гемапратэі́ды
(ад гема- + пратэіды)
складаныя бялкі, якія змяшчаюць у якасці небялковага кампанента гем.
гемапратэ́ус
(ад гема- +
кровапаразіт тыпу прасцейшых, які выклікае захворванне птушак, яшчарак, змей.
гемарагі́чны
(
які суправаджаецца крывацёкам;
гемарагі́я
(
выцяканне крыві з сасудаў чалавека і жывёл у сувязі з парушэннем цэласці іх сценак; крывацёк.
гемаро́й
(
хвароба застою крыві ў прамой кішцы, якая суправаджаецца расшырэннем вен і крывацёкам.
гемартро́з
(ад гем +
кровазліццё ў поласць сустава пры траўме або некаторых захворваннях (гемафіліі, цынзе).
гемаспарыдые́зы
(ад гемаспарыдыі)
хваробы пазваночных жывёл, якія выклікаюцца гемаспарыдыямі.
гемаспары́дыі
(ад гема- +
атрад прасцейшых класа спаравікоў паразітуюць у крыві пазваночных жывёл і чалавека, выклікаючы захворванні.
гемаспермі́я
(ад гема- + сперма)
з’яўленне крыві (эрытрацытаў) у сперме, якая пры гэтым набывае чырвоны або «ржавы» колер.
гемаста́з
(ад гема- + -стаз)
1) спыненне руху крыві ў сасудах;
2) спыненне крывацёку.
гемата-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кроў».
гематаге́н
(ад гемата- + -ген)
лякарства ад малакроўя і заняпаду сіл; у склад яго ўваходзіць гемаглабін.
гематазо́і
(ад гемата- +
аднаклетачныя арганізмы, якія паразітуюць у крыві пазваночных жывёл і чалавека і выклікаюць інфекцыйныя захворванні (малярыю, піраплазму і інш).
гематако́кус
(
аднаклетачная зялёная водарасць
гематакры́т
(ад гемата- +
прыбор для вызначэння суадносін крывяных цельцаў і плазмы ў крыві.
гематаксілі́н
(ад гемата- +
сіні і сіне-чорны фарбавальнік, які здабываецца з драўніны кампеша; выкарыстоўваецца ў мікраскапічнай тэхніцы для фарбавання раслінных 1 жывёльных клетак.
гематаксі́ны
(ад гема- + таксіны)
рэчывы мікробнага, расліннага або жывёльнага паходжання, якія парушаюць абалонкі эрытрацытаў крыві і выклікаюць іх гемоліз.
гематало́гія
(ад гемата- + -логія)
навука аб саставе, уласцівасцях і хваробах крыві.
гематаміелі́я
(ад гемата- +
кровазліццё ў спінны мозг.
гематапарфіры́н
(ад гемата- + парфірын)
пігмент пурпурнага колеру, які ў нязначнай колькасці змяшчаецца ў мачы здаровага чалавека, а пры атручванні свінцом, анеміях і хваробах печані выдзяляецца ў вялікай колькасці.
гематапаэ́з
(ад гемата- +
працэс утварэння, развіцця і даспявання клетак крыві ў чалавека і жывёл.
гематапсі́я
(ад гемата +
кровазліццё ў вока, якое адбываецца часцей за ўсё пры траўмах.
гематахро́м
(ад гемата- + -храм)
чырвонае рэчыва, якое змяшчаецца ў тлушчавых кроплях клетак зялёных водарасцей у раствораным стане.
гематацэ́ле
(ад гемата- +
скапленне крыві пераважна паміж лісткамі яечка, якое адбываецца звычайна пры траўмах.
гемато́лаг
(ад гемата- + -лаг)
спецыяліст у галіне гематалогіі.
гемато́ма
(ад гемата- + -ома)
накапленне крыві ў якой
гемато́ракс
(ад гема- +
накапленне крыві ў поласці плеўры, якое адбываецца пры траўмах лёгкіх або пры некаторых захворваннях (раку лёгкіх, туберкулёзе і
гематрансфу́зія
(ад гема- + трансфузія)
пераліванне крыві.
гематрансфузіяло́гія
(ад гематрансфузія + -логія)
раздзел гематалогіі, які вывучае спосабы пералівання крыві і яе састаўных частак.
гематуры́я
(ад гемата- + -урыя)
выдзяленне крыві з мачой, якое назіраецца пры захворваннях органаў мачавой сістэмы, хваробах крыві, некаторых інфекцыйных захворваннях, траўмах.
гематы́т
(
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чорнага або вішнёва-чырвонага колеру; жалезная руда.
гематэрапі́я
(ад гема- + тэрапія)
метад лячэння ўвядзеннем хвораму крыві (уласнай ці донарскай), а таксама прэпаратаў, прыгатаваных з крыві,
гемафілі́я
(ад гема- + -філія)
спадчыннае захворванне, якое характарызуецца схільнасцю да крывяцёкаў з прычыны паніжэння здольнасці крыві згусаць.
гемаці́н
(ад
жалезазмяшчальны пігмент крыві, прадукт акіслення гема.
гемацытабла́сты
(ад гемацыты + -бласты)
клеткі крывятворных органаў чалавека і пазваночных жывёл, з якіх утвараюцца эрытрацыты і лейкацыты.
гемацы́ты
(ад гема- + -цыты)
клетачныя элементы крыві (эрытрацыты, лейкацыты, трамбацыты, амёбацыты).
гемацыяні́н
(ад гема- +
дыхальны пігмент гемалімфы малюскаў, вышэйшых ракападобных і некаторых павукападобных, які забяспечвае транспартаванне кіслароду ў арганізме.
гемелало́гія
(ад
галіна біялогіі і медыцыны, якая вывучае паходжанне блізнят і аналізуе іх падабенства і адрозненні з пункту погляду генетыкі, марфалогіі, фізіялогіі і псіхалогіі.
гемерало́пія
(ад
разлад зроку, які характарызуецца зніжэннем светлавой адчувальнасці; назіраецца пры некаторых захворваннях вачэй, недахопе вітаміну А ў арганізме; курыная слепата.
гемерафі́лы
(ад
віды жывёл і раслін, якія жывуць пераважна ў згуртаваннях культурных раслін (аграбіяцэнозах).
гемерафо́бы
(ад
віды жывёл і раслін, якія пазбягаюць згуртаванняў культурных раслін.
гемі-
(
прэфікс, які азначае «напалавіну, напалову».
геміанапсі́я
(ад гемі- +
выпадзенне ў кожным воку палавіны поля зроку, што назіраецца пры арганічных захворваннях нервовай сістэмы, кровазліцці ў мозг, траўмах і
геміанестэзі́я
(ад гемі- + анестэзія)
страта адчувальнасці на адной палавіне цела, якая з’яўляецца ў выніку парушэння праводнасці адчувальных нерваў.
геміапі́я
(ад гемі- +
захаванне палавіны зроку ў воку пры геміанапсіі.
геміартро́з
(ад гемі- +
пераходнае ад неперарыўнага да перарыўнага сустава злучэнне касцей (
геміаскаміцэ́ты
(
падклас аскаміцэтаў, для якога характэрна фарміраванне аскаў непасрэдна на міцэліі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін, жывёл і чалавека; галасумчатыя грыбы.
геміатрафі́я
(ад гемі- + атрафія)
атрафія палавіны органа або цела пры некаторых захворваннях (
гемігіле́я
(ад гемі- +
вільготны вечназялёны або змешаны лес на чырвона-бурых, жаўтазёмных і чырваназёмных глебах у субтрапічных і часткова ў трапічных і ўмераных зонах.
гемізіго́та
(ад гемі- + зігота)
дыплоідны арганізм, у якога ёсць толькі адна доза пэўных генаў.
гемізіго́тнасць
(ад гемізігота)
наяўнасць адзінарнага набору генаў у гаплоідных арганізмах.
гемікрані́я
(ад гемі- +
тое, што і мігрэнь.
гемікруста́цэі
(ад гемі- +
клас вымерлых прымітыўных членістаногіх, якія былі пашыраны ў палеазоі.
гемікрыптафі́ты
(ад гемі- + крыптафіты)
расліны, у якіх пупышкі аднаўлення зімуюць на ўзроўні глебы, а надземныя часткі адміраюць (
геміксерафі́ты
(ад гемі- + ксерафіты)
расліны засушлівых мясцін, якія не пераносяць працяглага абязводжвання і маюць карані, што дасягаюць грунтавых вод.
гемімарфі́т
(ад гемі- +
тое, што і каламін.
гемімеры́ды
(
атрад насякомых, якія з’яўляюцца эктапаразітамі грызуноў; пашыраны ў экватарыяльнай Афрыцы.
геміметабалі́зм
(ад гемі- + метабалізм)
няпоўнае пераўтварэнне пры развіцці, уласцівае часцей нізкаарганізаваным групам жывёл.
геміметабалі́я
(ад гемі- + метабалія)
тое, што і геміметабалізм.
геміметамарфо́за
(ад гемі + метамарфоза)
тое, што і геміметабалізм.
гемі́н
(ад
салянакіслы гемацін, рэчыва, якое ўтвараецца пры ўздзеянні салянай кіслаты на гемаглабін крыві; вызначэнне на гемін выкарыстоўваецца ў судовай практыцы.
геміна́ты
(ад
геміне́ла
(
ніткаватая зялёная водарасць
геміпарэ́з
(ад гемі- +
аднабаковы няпоўны параліч мышцаў, які ўзнікае пры паражэннях галаўнога мозга.
геміплегі́я
(ад гемі- +
параліч правай або левай палавіны цела,
гемісфе́ра
(ад гемі- + сфера)
1) зямное або нябеснае паўшар’е;
2)
геміцыклі́чны
(ад гемі- +
геміцэлюло́зы
(ад гемі- + цэлюлоза)
група высокамалекулярных вугляводаў расліннага паходжання.
ге́млак
(
вечназялёнае хвойнае дрэва
гемо́ліз
(ад гема- + -ліз)
працэс распаду эрытрацытаў крыві чалавека і жывёл і выхаду з іх гемаглабіну ў крывяную плазму, што найбольш часта адбываецца пры атручванні хімічнымі рэчывамі (
гемо́метр
[ад гема(глабін) + -метр]
прыбор для вызначэння колькасці гемаглабіну ў крыві.
гемо́нхус
(
гельмінт класа нематодаў, паразіт маладняку авечак, узбуджальнік геманхозу.
гемпшы́ры
(ад
парода мяса-воўнавых авец авечак, выведзеная ў 19
ге́мулы
(
унутраныя пупышкі большасці прэснаводных і некаторых марскіх губак, якія служаць для размнажэння.
гемэрытры́н
(ад гем + гр erythros = чырвоны)
рэчывы, якія афарбоўваюць кроў кольчатых чарвей у ружовы колер.
ген
(
адзінка спадчыннага рэчыва, з дапамогай якога прыметы і ўласцівасці бацькоў перадаюцца нашчадкам; знаходзіцца ў храмасомах клетачнага ядра.
ген
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «паходжанне», «утварэнне».
генагеагра́фія
(ад ген + геаграфія)
сумежны з генетыкай і біягеаграфіяй кірунак даследаванняў, які выяўляе геаграфічнае пашырэнне і частоты алеляў, што вызначаюць асноўныя прыметы і ўласцівасці ў межах усяго або часткі арэала пэўнага віду арганізмаў.
генако́пія
(ад ген + копія)
спадчыннае змяненне фенатыпу арганізма, якое знешне падобна да другога спадчыннага змянення, але абумоўлена іншымі генамі (
генане́ма
(ад ген +
доўгая бакавая малекула, якая з’яўляецца асновай храмасомы і носьбітам спадчыннай інфармацыі.
генаты́п
(ад ген + тып)
спадчынная канстытуцыя арганізма, сукупнасць усіх яго генаў.
генатэі́зм
(ад
пераходная паміж політэізмам і монатэізмам форма рэлігійных вераванняў, якая прызнае існаванне многіх багоў на чале з адным галоўным богам.
генафо́нд
(ад ген + фонд)
сукупнасць усіх генаў адной папуляцыі арганізмаў.
генацы́д
(ад ген + -цыд)
знішчэнне асобных груп насельніцтва па расавых, нацыянальных, этнічных, палітычных або рэлігійных матывах; арганічна звязана з фашызмам, расізмам і аналагічнымі рэакцыйнымі тэорыямі.
гендэрсо́нія
(
недасканалы грыб
генеалагі́чны
(
які мае адносіны да генеалогіі (
генеало́гія
(
1) дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае паходжанне і сваяцкія сувязі гістарычных асоб, родаў;
2) гісторыя чыйго
3) паходжанне жывёльных або раслінных родаў.
генеано́мія
(ад
раздзел сацыялогіі, які вывучае паходжанне і развіццё форм шлюбу і сям’і.
-генез
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «звязаны з працэсам паходжання, узнікнення».
ге́незіс
(
паходжанне, працэс узнікнення і развіцця якой
генера́л
(
1) воінскае званне вышэйшага каманднага саставу арміі, старшае за званне палкоўніка;
2)
3) тытул кіраўніка ордэна езуітаў, а таксама некаторых іншых каталіцкіх манаскіх ордэнаў.
генера́л-адміра́л
(ад генерал + адмірал)
вышэйшы ваенна-марскі чын у Расіі 18—19
генера́л-адтота́нт
(ад генерал + ад ’ютант)
1) ад’ютант у генеральскім званні пры імператары або фельдмаршале ў Расіі 18
2) ганаровае званне вышэйшых афіцэраў у свіце расійскага імператара ў 1908—1917 гг.
генера́л-аншэ́ф
(
генеральскае званне ў рускай арміі 18
генера́л-бас
(
даўні спосаб лічбавага абазначэння ў нотным пісьме акордаў, калі лічбы ставіліся пад самай нізкай басовай партыяй.
генера́л-губерна́тар
(ад генерал + губернатар)
1) вышэйшая службовая асоба мясцовай адміністрацыі ў Расіі ў 1703—1917 гг.;
2) кіраўнік каланіяльнай адміністрацыі ў былых калоніях і дамініёнах Вялікабрытаніі, Францыі і іншых каланіяльных дзяржаў;
3) вышэйшы прадстаўнік англійскага караля ў краінах, якія раней былі брытанскімі дамініёнамі.
генераліза́цыя
(ад
1) абагульненне, лагічны пераход ад прыватнага да агульнага; падпарадкаванне прыватных з’яў агульнаму прынцыпу;
2) пашырэнне хваробатворнага працэсу па ўсім арганізме або органе.
генералі́сімус
(
самае высокае воінскае званне ў шэрагу дзяржаў.
генералітэ́т
(
вышэйшы камандны састаў арміі; генералы.
генера́л-кватэрма́йстар
(ад генерал + кватэрмайстар)
штабная пасада ў некаторых арміях (Англіі, Германіі і
генера́л-лейтэна́нт
(ад генерал + лейтэнант)
другое па старшынству генеральскае званне ў арміях некаторых дзяржаў, у т. л. і ў Рэспубліцы Беларусь.
генера́л-маёр
(ад генерал + маёр)
першае па старшынству генеральскае званне ў арміях некаторых дзяржаў, у т. л. і ў Рэспубліцы Беларусь.
генера́л-пракуро́р
(ад генерал + пракурор)
вышэйшы ўрадавы чыноўнік царскай Расіі, які наглядаў за законнасцю дзейнасці дзяржаўнага апарату і ўзначальваў Сенат.
генера́л-фельдма́ршал
(ад генерал + фельдмаршал)
вышэйшае воінскае званне ў арміі царскай Расіі і некаторых сучасных замежных арміях.
генера́льны
(
1) галоўны, асноўны, вядучы (
2) усеагульны, грунтоўны (
генера́тар
(
апарат, машына для выпрацоўкі якога
генера́тарны
(ад генератар)
які мае адносіны да генератара (
генераты́ўны
(
які служыць для размнажэння;
генера́цыя
(
1) члены аднаго роду або аднаго віду жывёл, раслін, аднолькава аддаленых у роднасных адносінах ад агульных продкаў; пакаленне;
2) узнаўленне, вытворчасць (
генеры́раваць
(
выклікаць з’яўленне, утварэнне чаго
гене́та
(
драпежная жывёла
гене́тык
(ад генетыка)
спецыяліст у галіне генетыкі.
гене́тыка
(
навука аб законах спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў і метадах кіравання імі.
генеты́чны
(
які ўказвае на паходжанне, развіццё;
ге́ній
(
1) звышнатуральная істота ў рымскай міфалогіі, якая быццам ахоўвае чалавека на працягу ўсяго жыцця; пазней — наогул добры або злы дух;
2) чалавек, якому ўласціва найвышэйшая ступень творчай даравітасці, таленавітасці.
геніта́ліі
(
палавыя органы жывёл і чалавека.
геніта́льны
(
палавы, дзетародны.
геніты́ў
[
-генія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «паходжанне», «утварэнне».
генія́льнасць
(ад геніяльны)
найвышэйшая ступень творчай адоранасці і развіцця здольнасцей чалавека.
генія́льны
(
1) выключна адораны, таленавіты (
2) уласцівы генію, творча дасканалы (
-генны
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «звязаны з паходжаннем».
гено́м
(
сукупнасць генаў у адзінарным (гаплоідным) наборы храмасом дадзенай жывёльнай або расліннай клеткі (
ге́нры
[ад
адзінка індуктыўнасці ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная індуктыўнасці такога электрычнага контуру, у якім скорасць змены току ў 1 ампер за 1 с выклікае эрс самаіндукцыі ў 1 вольт.
гентгельві́н
(ад
рэдкі мінерал групы гельвіну, бясколерны ці блекла-жоўты са шкляным бляскам.
генты́льны
(
родавы.
ге́нтэкс
(
міжнародная тэлеграфная сетка агульнага карыстання, абсталяваная аўтаматычнымі тэлеграфнымі станцыямі прамых злучэнняў.
генуі́нны
(
які належыць да прыроджаных захворванняў і анамалій развіцця арганізма (
генцыя́на
(
травяністая расліна
гео́граф
(ад геаграфія)
спецыяліст у галіне геаграфіі.
гео́ід
(ад геа- + -оід)
фігура, якую ўтварыла б паверхня Сусветнага акіяна, не парушаная прылівамі, цячэннямі, уяўна працягненая ўнутры мацерыкоў.
гео́лаг
(ад геа- + -лаг)
спецыяліст у галіне геалогіі.
гео́метр
(
спецыяліст у галіне геаметрыі.
гео́ргікі
(
эпічныя творы антычнай паэзіі, якія апявалі вясковае жыццё, побыт, прыроду, працу.
гепа́рд
(
буйная драпежная жывёла
гепары́н
(ад
рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві (змяшчаецца ў печані лёгкіх, нырках, мышцах).
гепатаге́нны
(ад
які адносіцца да печані.
гепатапто́з
(ад
апусканне печані (пры вертыкальным становішчы хворага).
гепатацы́ты
(ад
жалезістыя клеткі печані, якія ўваходзяць у склад пячоначнай долькі.
гепаты́т
(ад
хвароба печані запаленчага або дыстрафічнага характару; хвароба Боткіна.
гепта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнні слову «сем».
гептаго́н
(ад гепта- +
сямівугольнік.
гепта́метр
(
гепта́н
(ад
арганічнае злучэнне, насычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерная рухомая вадкасць са слабым пахам; прымяняецца як эталон для вызначэння дэтанацыйнай стойкасці маторнага паліва.
гепта́рхія
(ад гепта- +
умоўны тэрмін, уведзены англійскімі гісторыкамі 16
гептато́ніка
(ад гепта- + тоніка)
тое, што і дыятоніка.
гептахло́р
(ад гепта- + хлор)
комплексны ядахімікат, які выкарыстоўваецца для перадпасяўной апрацоўкі насення сельскагаспадарчых культур.
гептахо́рд
(ад гепта- + -хорд)
1) сяміступеньчаты музычны гукарад;
2) сяміструнная ліра.
гепта́эдр
(ад гепта- + -эдр)
цела, абмежаванае сямю многавугольнікамі.
гепто́д
[ад гепта- + (электр)-од]
электронная лямпа з сямю электродамі (анодам, катодам і пяццю сеткамі).
гептылрэзарцы́н
(ад гепта + рэзарцын)
лекавы процігліставы сродак.
герагігіе́на
(ад
раздзел геранталогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя (сацыяльных, бытавых, прыродных) і ладу жыцця на хуткасць і характар старэння чалавека.
гераза́ўры
(
сямейства яшчарак з пакрытым буйной рагавой луской целам даўжынёй да 50 см; пашыраны ў пустынях і саваннах Афрыкі.
гераіза́цыя
(ад герой)
надзяленне каго
гераі́зм
(
праяўленне мужнасці, стойкасці, самаадданасці ў імя высокай мэты.
гераі́н
(
наркотык моцнага дзеяння, болесуцішальны; прыгнечвае цэнтральную нервовую сістэму.
гераі́чны
(
1) здольны на подзвіг (
2) звязаны з праяўленнем геройства (
3) крайні, які патрабуе надзвычайнага напружання (
4) які мае адносіны да герояў старажытнасці (
гера́льдыка
(
дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая займаецца вывучэннем гербаў.
герантакра́тыя
(ад
уяўная ранняя форма арганізацыі грамадства, пры якой улада нібыта належала старэйшым.
герантало́гія
(ад
раздзел біялогіі і медыцыны, які вывучае працэс старэння жывых арганізмаў,
герантамарфо́з
(ад
эвалюцыя шляхам змен, якія вынікаюць на позніх стадыях развіцця арганізма; з’ява, блізкая да анабаліі.
герантапсіхало́гія
(ад
раздзел геранталогіі, які выкарыстоўвае агульнапсіхалагічныя сродкі і методыкі для вывучэння асаблівасцей псіхікі і паводзін асоб пажылога і старога ўзросту.
герантафілі́я
(ад
разнавіднасць палавой ненармальнасці, палавая цяга да асоб старэчага ўзросту.
геранто́лаг
(ад
спецыяліст у галіне геранталогіі.
гера́нь
(
травяністая расліна
герато́н
(ад
лекавы вітамінны прэпарат, які змяшчае 10—12 вітамінаў і нармалізуе абменныя працэсы ў арганізме.
герб
(
распазнавальны знак дзяржавы, горада, дваранскага роду, які змяшчаецца на флагах, манетах, пячатках, некаторых дакументах
герба́рый
(
калекцыя засушаных і размешчаных у пэўнай сістэме раслін.
гербіцы́ды
(ад
хімічныя рэчывы для барацьбы з пустазеллем.
герд
(
прыстасаванне ў выглядзе нахіленай плоскасці для прамывання глеістых і зярністых руд.
герко́н
[ад гер(метычны) кан(такт)]
пераключальнік са спружыннымі кантактамі з ферамагнітнага матэрыялу, змешчанымі ў герметызаваны шкляны балон, якія стыкаюцца пад уплывам магнітнага поля.
геркуле́с
(
1)
2) аўсяныя крупы спецыяльнага прыгатавання;
3) жук
герлска́ўт
(ад
член скаўцкай арганізацыі дзяўчынак (
ге́рма
(
чатырохгранны слуп, які завяршаецца скульптурнай выявай галавы.
германафі́л
(ад
той, хто мае цягу, прыхільнасць да ўсяго нямецкага.
германафо́б
(ад
праціўнік, ненавіснік усяго нямецкага.
германі́зм
(ад
слова або выраз, запазычаны з германскіх моў, пераважна з нямецкай.
герма́ній
(
хімічны элемент, цвёрдае рэчыва шэра-белага колеру з металічным бляскам; выкарыстоўваецца як паўправаднік у радыё- і электратэхніцы.
германі́стыка
(ад
1) комплекс навук, якія вывучаюць мову, літаратуру, гісторыю, матэрыяльную і духоўную культуру германамоўных народаў;
2) частка мовазнаўства, якая даследуе германскія мовы.
гермафрады́т
(
арганізм, часцей жывёльны, які мае прыкметы абодвух полаў.
гермафрадыты́зм
(ад гермафрадыт)
наяўнасць прыкмет мужчынскага і жаночага полу ў аднаго арганізма; двухполавасць.
гермене́ўтыка
(
тэорыя тлумачэння цяжкіх для разумення тэкстаў, перш за ўсё старажытных рукапісаў і старадрукаў (
герметыза́цыя
(ад
забеспячэнне непранікальнасці вытворчых памяшканняў і абсталявання для вадкасцей і газаў.
герме́тыкі
(ад герметычны)
вадкія, вязкацякучыя ці пастападобныя кампазіцыі на аснове палімераў ці алігамераў, здольныя забяспечваць непранікальнасць (герметычнасць) стыкаў, швоў, злучэнняў розных канструкцый за кошт высокай адгезіі да матэрыялаў.
герметы́чны
(
які шчыльна закрыты і не прапускае вадкасці і паветра (
гермінаты́ўны
(
зародкавы.
геро́іка
(
гераічны змест, гераічны бок чаго
героікамі́чны
[ад гераі(чны) + камічны]
геро́й
(
1) храбры чалавек, які здзейсніў подзвіг;
2) галоўная дзеючая асоба літаратурнага твора;
3) чалавек, які ўвасабляе тыповыя рысы свайго часу, эпохі, асяроддзя;
4) той, хто нечым вылучыўся, звярнуў на сябе ўвагу (г. дня).
геро́льд
(
вяшчальнік пры двары караля або феадальнага правіцеля, распарадчык на рыцарскіх турнірах у сярэдневяковай Зах. Еўропе.
герольдма́йстар
(ад герольд + майстар)
службовая асоба ў Расіі ў 1722—1917 гг., якая ўзначальвала герольдыю.
геро́льдыя
(ад герольд)
ведамства ў Расіі ў 1722—1917 гг. па справах аб тытулах і дваранскіх прывілеях.
геро́нт
(
член рады старэйшын (герусіі) у Стараж. Грэцыі.
ге́рпес
(
група інфекцыйных вірусных захворванняў, якія характарызуюцца высыпкай дробных пухіркоў на скуры.
герпесві́русы
(ад герпес + вірусы)
буйныя вірусы, якія змяшчаюць дэзаксірыбануклеінавую кіслату; размнажаюцца ў клетачных ядрах пазваночных, узбуджаюць інфекцыйныя захворванні жывёл і чалавека.
герпетало́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае паўзуноў і земнаводных.
герпетафа́уна
(ад
сукупнасць відаў земнаводных і паўзуноў, якія насяляюць пэўную тэрыторыю або жылі ў пэўны гістарычны перыяд Зямлі.
геру́ндый
(
герунды́ў
(
геру́сія
(
рада старэйшын у старажытнагрэчаскіх гарадах-дзяржавах.
герц
[
адзінка вымярэння частаты ваганняў.
ге́рцаг
(
1) выбарны правадыр племені ў старажытных германцаў;
2) буйнейшы тэрытарыяльны ўладальнік у сярэдневяковай Зах. Еўропе;
3) адзін з вышэйшых дваранскіх тытулаў у Зах. Еўропе.
геры́лья
(
назва партызанскай вайны ў Іспаніі і Лац. Амерыцы.
герылья́сы
(
удзельнікі герылы.
геры́цый
(
базідыяльны грыб
герыятры́я
(ад
раздзел геранталогіі, які вывучае асаблівасці захворванняў людзей старэчага веку і распрацоўвае метады лячэння і папярэджання іх.
герэфо́рды
(ад
парода буйной рагатай жывёлы мяснога напрамку, якая выведзена ў Англіі ў 18
гесперо́рніс
(ад
вымерлая зубастая птушка, якая жыла ў мезазоі; вяла плаваючы спосаб жыцця, не лятала.
геста́па
(
тайная паліцыя ў гітлераўскай Германіі, якая жорстка распраўлялася са сваімі ахвярамі.
ге́та
(
гарадскія кварталы ў сярэдневяковай Еўропе і ў некаторых сучасных краінах, адведзеныя для прымусовага пасялення людзей пэўнай расы, нацыі, рэлігіі.
ге́тман
(
1) камандуючы войскамі ў Вялікім княстве Літоўскім і Польшчы (16—18
2) начальнік казацкага войска на Украіне (16—17
ге́тры
(
цёплае адзенне для ног, якое надзяваецца паверх абутку і закрывае нагу да калена або да шчыкалаткі.
ге́тэр
(
рэчыва, якое ўводзяць у электронную лямпу, каб выдаліць рэшткі газу; паглынальнік газу.
гетэ́ра
(
1) адукаваная незамужняя жанчына ў Стараж. Грэцыі, якая вяла свабодны, незалежны спосаб жыцця;
2)
гетэра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «іншы», «другі».
гетэраалелі́зм
(ад гетэра- + алель)
існаванне гена ў дзвюх і больш формах (
гетэраа́тамы
(ад гетэра- + атамы)
усе атамы (акрамя атамаў вугляроду), якія ўваходзяць у склад арганічных злучэнняў.
гетэрааўксі́н
(ад гетэра- + аўксіны)
хімічнае рэчыва высокай фізіялагічнай актыўнасці, якое ўтвараецца ў раслінах і ўплывае на іх рост.
гетэрабазідыяміцэ́ты
(
падклас базідыяміцэтаў, для якога характэрны складаныя, шматклетачныя базідыі пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.
гетэрабатмі́я
(ад гетэра- +
неаднолькавы ўзровень спецыялізацыі розных органаў, набыты ў працэсе іх эвалюцыі.
гетэрагалі́нны
(ад гетэра- +
гетэрагаме́тнасць
(ад гетэра- + гаметы)
генетычная нераўнацэннасць гамет аднаго з полаў, якая заключаецца ў тым, што яны змяшчаюць неаднолькавыя палавыя храмасомы (
гетэрагаме́ты
(ад гетэра- + гаметы)
тое, што і анізагаметы.
гетэрага́мія
(ад гетэра- + -гамія)
1) тып палавога працэсу, пры якім гаметы, што зліваюцца, адрозніваюцца знешнім выглядам (
2) перадача нашчадкам па мужчынскай лініі іншых генаў ці іх камбінацый, чым па жаночай (
гетэрагене́з
(ад гетэра- + -генез)
1) змена спосабаў размнажэння ў арганізмаў на працягу двух ,або больш пакаленняў;
2) раптоўнае з’яўленне асобін, якія моцна адрозніваюцца шэрагам прымет ад бацькоўскіх форм.
гетэрагеніза́цыя
(ад гр heterogenes = разнародны)
стварэнне ў сплавах неаднароднай структуры з дзвюх або некалькіх фаз, што маюць розныя крышталічныя рашоткі (
гетэраге́нны
(ад гетэра- + -генны)
які складаецца з неаднолькавых, разнародных частак,
гетэраго́нія
(ад гетэра- + -гонія)
адна з формаў чаргавання пакаленняў у беспазваночных жывёл, пры якой раздзельнаполыя пакаленні змяняюцца гермафрадытамі або на змену пакаленням з апладнёных яец прыходзяць пакаленні, што развіваюцца з неапладнёных яец.
гетэраданты́зм
(ад гетэра +
дыферэнцыраванне формы зубоў ад канічных шыпоў рознай даўжыні, аднародных па форме, да зубоў рознага тыпу або класа.
гетэрадзі́н
(ад гетэра- +
маламагутны высокачастотны генератар электрычных ваганняў; выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы.
гетэрадо́нтнасць
(ад гетэра- +
розназубасць (
гетэразіго́та
(ад гетэра- + зігота)
клетка або арганізм, якія маюць у спадчынным наборы розныя формы таго ці іншага гена (
гетэразіго́тнасць
(ад гетэразігота)
уласцівы якому
гетэрака́рпія
(ад гетэра- +
утварэнне ў аднаго і таго ж віду кветкавых раслін пладоў, якія распаўсюджваюцца рознымі спосабамі (
гетэракарыён
(ад гетэра- +
клетка, якая мае два або больш ядзер, што адрозніваюцца спадчыннымі (генетычнымі) уласцівасцямі (
гетэраклі́зія
(ад гетэра- +
гетэрако́кус
(
ніткаватая жоўта-зялёная водарасць
гетэрамарфі́зм
(ад гетэра- + -марфізм)
працэс утварэння з адной магмы пры неаднолькавых умовах горных парод з розным мінералагічным, але аднолькавым хімічным саставам.
гетэрамарфі́т
(ад гетэра- +
мінерал класа сульфідаў чорнага колеру з металічным бляскам.
гетэрамарфо́з
(ад гетэра- + -марфоз)
утварэнне пры рэгенерацыі ў жывёл замест страчанага органа зусім іншага органа (напру ракападобных замест вачэй вырастаюць ногі або вусікі).
гетэрані́мны
(ад гетэра- +
рознаіменны.
гетэрано́мія
(ад гетэра- + -номія)
вызначальнасць якой
гетэрантэ́ра
(
расліна
гетэрапаля́рны
(ад гетэра + палярны)
які мае адносіны да хімічнай сувязі, што суправаджаецца перацягваннем электроннай пары адным з атамаў і наступным сцягваннем утвораных іонаў.
гетэрапе́дыя
(
ніткаватая жоўта-зялёная водарасць
гетэраплаіды́я
(ад гетэра- +
тое, што і анеўплаідыя.
гетэрапла́стыка
(ад гетэра- + пластыка)
перасадка тканак або органаў ад прадстаўнікоў іншых біялагічных відаў, у прыватнасці — ад жывёл чалавеку (
гетэрара́бдус
(
рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў рэках Амазонка і Такантыне; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
гетэрасексуалі́зм
(ад гетэра- + сексуалізм)
1) палавая цяга да асобы іншага полу (
2) з’яўленне прымет, уласцівых іншаму полу.
гетэраспары́я
(ад гетэра- +
утварэнне спораў рознага памеру ў некаторых вышэйшых раслін; разнаспоравасць.
гетэраструкту́ра
(ад гетэра- + структура)
камбінацыя некалькіх кантактаў, якая выкарыстоўваецца ў паўправадніковых лазерах, святлавыпрамяняльных святловыпрамяняльных дыёдах і
гетэрастылі́я
(ад гетэра- +
неаднолькавая даўжыня слупкоў і тычынкавых нітак у кветак аднаго віду раслін,
гетэрасфе́ра
(ад гетэра- + сфера)
атмасферныя слаі, размешчаныя вышэй за 100 км, дзе састаў паветра змяняецца з вышынёй у выніку дысацыяцыі малекул пад уздзеяннем ультрафіялетавых прамянёў (
гетэраталі́зм
(ад гетэра- +
раздзельнаполасць у ніжэйшых раслін, якая выяўляецца ў фізіялагічным і генетычным падзеле полаў без знешніх адрозненняў (
гетэрато́пія
(ад гетэра- +
змена месца фарміравання органа ў жывёл у працэсе іх індывідуальнага развіцця (
гетэратранспланта́цыя
(ад гетэра- + трансплантацыя)
перасадка тканак або органаў прадстаўніку іншага біялагічнага віду (
гетэратрафі́я
(ад гетэра- + -трафія)
жыўленне арганізмаў гатовымі арганічнымі рэчывамі.
гетэратро́фны
(ад гетэра- + -трофны)
які жывіцца гатовымі арганічнымі рэчывамі;
гетэратро́фы
(ад гетэра- + -трофы)
арганізмы, якія жывяцца гатовымі арганічнымі рэчывамі (
гетэратэ́рмны
(ад гетэра- + -тэрмны);
гетэрафа́зія
(ад гетэра- +
разлад мовы, пры якім адны словы або гукі ўжываюцца замест іншых.
гетэрафілі́я
(ад гетэра- +
наяўнасць у лістоў рознай формы на адной расліне.
гетэрафо́нія
(ад гетэра- + -фонія)
від многагалосся, калі пры выкананні мелодыі адзін або некалькі галасоў адыходзяць ад асноўнага напеву (
гетэрафра́зія
(ад гетэра- +
тое, што і гетэрафазія.
гетэрахрамасо́ма
(ад гетэра- + храмасома)
храмасома, якая марфалагічна адрозніваецца ад свайго гамолага (
гетэрахрамаці́н
(ад гетэра + храмацін)
рэчыва храмасом, якое захоўвае кампактную структуру ў ядры, што знаходзіцца ў спакоі, і ў працэсе клетачнага дзялення.
гетэрахрані́я
(ад гетэра- +
несвоечасовасць, адхіленне ў часе.
гетэрацыклі́чны
(ад гетэра- + цыклічны);
гетэрацы́сты
(ад гетэра- +
буйныя жоўтыя клеткі ў водарасцей, пазбаўленыя жывога змесціва.
гетэро́зіс
(
павышаная жыццяздольнасць і прадукцыйнасць першага пакалення гібрыдаў у параўнанні з бацькоўскімі формамі раслін або жывёл.
гетэро́трыкс
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
гетэ́рыі
(
1) палітычныя групы грамадзян у Стараж. Грэцыі;
2) тайныя таварыствы ў Грэцыі 18 —
гештальтпсіхало́гія
(ад
кірунак у замежнай псіхалогіі, які лічыць першаснымі і вызначальнымі элементамі псіхікі суб’ектыўныя псіхічныя структуры (гештальты).
гешэ́фт
(
спекуляцыйная, выгадная здзелка.
геяка́лікс
(
пячоначны мох
геяпі́ксіс
(
сумчаты грыб
гёзы
(
члены Саюза дваран, якія ў гады Нідэрландскай рэвалюцыі 16
гёрлс
(
група дзяўчат, якая выступае з танцавальнымі нумарамі на эстрадзе, галоўным чынам у мюзік-холе, кабарэ.
гётыт
[
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чорна-бурага, чырвона-бурага, жоўтага колеру; жалезная руда.
гзымс
(
тое, што і карніз 2.
гібелі́ны
(
палітычная групоўка ў Італіі ў 12—15
гібе́ра
(
сумчаты грыб
гібе́рна
(
1) зімовыя кватэры войска ў Стараж. Рыме;
2) павіннасць зімовага ўтрымання войска і забеспячэння яго харчам, якую неслі жыхары дзяржаўных і царкоўных уладанняў у Рэчы Паспалітай.
гіберна́цыя
(
замаруджанне жыццядзейнасці,
гіберэлі́ны
(ад
гармоны з групы дытэрпеноідных кіслот, якія стымулююць рост і паскараюць квітненне раслін.
гібі́ск
(
дрэвавая, кустовая або травяністая расліна
гібо́н
(
самая малая чалавекападобная малпа з вельмі доўгімі пярэднімі канечнасцямі; жыве ў Паўд.-Усх. Азіі і на Малайскіх астравах.
гібры́д
(
жывёліна або расліна, выведзеная шляхам гібрыдызацыі (
гібрыдо́ма
(ад гібрыд + -ома)
клетачны гібрыд, які атрымліваецца зліццём нармальнай антыцелаўтваральнай клеткі (лімфацыта) і пухліннай клеткі.
гібрыдыза́цыя
(ад гібрыд)
скрыжаванне розных відаў раслін або жывёл, каб атрымаць лепшыя па якасці сарты, віды, пароды (
гібсі́т
[ад мінеролага мінералога (1776—1833)]
мінерал класа гідравокіслаў белага колеру з рознымі адценнямі са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для атрымання алюмінію.
гіг
(
шасці- або васьмівёславая карабельная шлюпка з нізкімі бартамі.
гіга́нт
(
1) чалавек, жывёліна або расліна незвычайна вялікага росту; волат, велікан (
2) вялікае і важнае па значэнні прадпрыемства (завод-г.);
3)
гігантагра́фія
(ад гігант + -графія)
спосаб прыгатавання рэпрадукцый з павялічанымі растравымі пунктамі; выкарыстоўваецца пры друкаванні плакатаў.
гігантаза́ўр
(ад гігант + -заўр)
велічэзны выкапнёвы паўзун з групы дыназаўраў.
гігантама́нія
(ад гігант + манія)
неапраўданае імкненне да грандыёзнага, вялізнага (
гігантапітэ́к
(ад гігант + -пітэк)
вымерлая буйная чалавекападобная малпа, якая жыла ў сярэдзіне антрапагену.
гігантастра́кі
(ад гігант +
тое, што і эўрыптэрыды.
гіганты́зм
(ад гігант)
празмерны рост чалавека, жывёліны або асобных частак іх цела ў выніку парушэння дзейнасці залоз унутранай сакрэцыі.
гігіе́на
(
1) раздзел медыцыны, які вывучае ўплыў умоў жыцця і працы на здароўе чалавека і распрацоўвае меры прафілактыкі захворванняў;
2) практычныя мерапрыемствы, якія садзейнічаюць захаванню здароўя (г. працы, г. жылля).
гігра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «вільгаць», «вільготны».
гіграамблістэ́гіум
(
лістасцябловы мох
гіграбіёнты
(ад гігра- + біёнты)
арганізмы (пераважна вельмі дробныя), жыццё якіх звязана з капілярнай глебавай вадой.
гіграгі́пнум
(
лістасцябловы мох
гіграмарфі́зм
(ад гігра- + -марфізм)
прыстасаванасць групы раслін дзякуючы своеасаблівай будове расці ва ўмовах павышанай вільготнасці.
гіграме́трыя
(ад гігра- + -метрыя)
сукупнасць метадаў вымярэння вільготнасці паветра.
гіграскапі́чны
(ад гігра- +
здольны лёгка паглынаць вільгаць (
гіграско́п
(ад гігра- + -скоп)
прыбор, які прыблізна паказвае змену вільготнасці паветра.
гіграста́т
(ад гігра- + -стат)
прыбор, у якім падтрымліваецца нязменная вільготнасць.
гіграто́пы
(ад гігра- +
месцы росту (экатопы), якія адрозніваюцца ўмовамі ўвільгатнення субстрату.
гігратэрмо́граф
(ад гігра- + тэрмограф)
самапісны метэаралагічны прыбор, у якім спалучаюцца гідрограф і тэрмограф.
гіграфаро́пс
(
шапкавы базідыяльны грыб
гіграфі́лы
(ад гігра- + -філ)
жывёлы, прыстасаваныя да жыцця ва ўмовах павышанай вільготнасці (дажджавыя чэрві, макрыцы і
гіграфі́ты
(ад гігра- + -фіты)
расліны, якія растуць у месцах павышанай вільготнасці,
гіграфо́бы
(ад гігра- + -фоб)
наземныя арганізмы, не прыстасаваныя да існавання ва ўмовах павышанай вільготнасці асяроддзя.
гіграфо́р
(
шапкавы базідыяльны грыб
гігро́граф
(ад гігра- + -граф)
самапісны прыбор для бесперапыннай рэгістрацыі ваганняў адноснай вільготнасці паветра.
гігро́метр
(ад гігра- + -метр)
прыбор для вымярэння вільготнасці паветра.
гігро́філа
(
водная травяністая або кустовая расліна
гігро́цыбе
(
шапкавы базідыяльны грыб
гід
(
1) экскурсавод-праваднік пры групе турыстаў, які знаёміць іх з выдатнымі мясцінамі горада, краю;
2) даведнік для падарожнікаў і турыстаў з указаннем славутых мясцін;
3) дапаможная візуальная аптычная труба на тэлескопе.
гіда́льга
гідатафі́ты
(ад
водныя расліны, якія поўнасцю або большай сваёй часткай растуць у вадзе (
гідато́ды
(ад
залозы ў эпідэрмісе раслін, якія выдзяляюць вільгаць з унутранай часткі ліста на паверхню, г. зн. ажыццяўляюць гутацыю.
гі́джра, хі́джра
(
мусульманскае летазлічэнне, якое бярэ пачатак з 622 г.
гідне́лум
(
базідыяльны грыб
гідно́трыя
(
сумчаты грыб
гі́днум
(
шапкавы базідыяльны грыб
гі́дра
(
1) дзевяцігаловая змяя ў старажытнагрэчаскай міфалогіі; у яе на месцы адсечаных галоў вырасталі новыя;
2) дробная кішачнаполасцевая жывёліна падкласа гідроідных са шчупальцамі вакол рота, пашыраная ў прэсных вадаёмах.
гідра-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «вада», «водны», «вадзяны».
гідраавія́цыя
(ад гідра- + авіяцыя)
авіяцыя, аснашчаная гідрасамалётамі.
гідраагрэга́т
(ад гідра- + агрэгат)
агрэгат, які складаецца з гідратурбіны і гідрагенератара.
гідраакумуля́цыя
(ад гідра + акумуляцыя)
назапашванне гідраэнергіі шляхам стварэння запасаў вады ў вадасховішчах верхняга б'ефа.
гідрааку́стыка
(ад гідра- + акустыка)
раздзел акустыкі, які вывучае распаўсюджанне гуку ў вадзе; мае важнае значэнне для гідралакацыі.
гідрааўтама́т
(ад гідра- + аўтамат)
аўтаматычная прылада, у якой вадзяны напор выкарыстоўваецца для сціскання або разрэджвання паветра, а таксама паветра — для паднімання вады.
гідрааўтама́тыка
(ад гідрааўтамат)
комплекс тэхнічных сродкаў для стварэння сістэм аўтаматычнага кіравання аб’ектамі і тэхналагічнымі працэсамі з дапамогай рабочай вадкасці пад ціскам.
гідрааэрадро́м
(ад гідра- + аэрадром)
аэрадром для гідрасамалётаў на ўчастку воднай паверхні з прылеглай да яго берагавой паласой.
гідрааэрамеха́ніка
(ад гідра- + аэрамеханіка)
раздзел механікі, які вывучае раўнавагу і рух вадкіх і газападобных асяроддзяў, а таксама іх узаемадзеянне паміж сабою і з цвёрдымі целамі.
гідрабарацы́т
(ад гідра- + барацыт)
мінерал, водны барат кальцыю і магнію, бясколерны або белы са шкляным бляскам.
гідрабіёлаг
(ад гідра- + біёлаг)
спецыяліст у галіне гідрабіялогіі.
гідрабіёніка
(ад гідра- + біёніка)
раздзел біёнікі, які вывучае асаблівасці жывёл, што жывуць у вадзе, каб ствараць тэхнічныя прыстасаванні для работы ў водным асяроддзі.
гідрабіёнты
(ад гідра- + біёнты)
арганізмы, якія жывуць у вадзе (
гідрабіяло́ггя
(ад гідра- + біялогія)
навука, якая вывучае жыццё водных арганізмаў у іх узаемадзеянні паміж сабой і навакольным асяроддзем.
гідрабі́яс
(ад гідра- +
сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць вадаёмы (
гідрабіясфе́ра
(ад гідра- + біясфера)
частка біясферы ў межах гідрасферы, якую насяляюць водныя арганізмы.
гідрабло́к
(ад гідра- + блок)
гідраагрэгат з прыстасаваннямі для падводу і адводу вады.
гідрабу́р
(ад гідра- + бур)
прыстасаванне для ўтварэння струменем вады, што падаецца пад высокім ціскам, ямак пад пасадку саджанцаў вінаграду.
гідрабу́фер
(ад гідра- + буфер)
гідраўлічнае прыстасаванне, якое прымае падпоры і іншыя канструкцыі, што адкідваюцца ад стартуючай ракеты-носьбіта.
гідрагеало́гія
(ад гідра- + геалогія)
навука аб падземных водах, іх паходжанні, руху, фізічных уласцівасцях, хімічным саставе, заканамернасцях распаўсюджання.
гідрагеахі́мія
(ад гідра- + геахімія)
раздзел гідрагеалогіі, які вывучае хімічны састаў гідрасферы і геахімічныя працэсы, што працякаюць у ёй.
гідраге́н
(
лацінская назва вадароду, калі ён удзельнічае ў хімічных працэсах.
гідрагене́з
(ад гідра- + -генез)
сукупнасць геахімічных і мінералагічных пераўтварэнняў, выкліканых прасочваннем вады па трэшчынах з паверхні ў зямную кару.
гідрагенера́тар
(ад гідра- + генератар)
генератар, які ператварае атрыманую ад гідратурбіны энергію руху вады ў электрычную энергію.
гідрагеніза́цыя
(ад гідраген)
далучэнне вадароду да хімічных элементаў або злучэнняў, гідрыраванне (
гідрагенсульфа́ты
(ад гідраген + сульфаты)
тое, што і гідрасульфаты.
гідрагенсульфі́ты
(ад гідраген + сульфіты)
тое, што і гідрасульфіты.
гідрагео́лаг
(ад гідра- + геолаг)
спецыяліст у галіне гідрагеалогіі.
гідрагра́фія
(ад гідра- + -графія)
раздзел гідралогіі, які займаецца вывучэннем, апісаннем і нанясеннем на карту водных аб’ектаў зямной паверхні (рэк, азёр, мораў, балот і
гідрадамкра́т
(ад гідра- + дамкрат)
гідраўлічны механізм для паднімання цяжкіх прадметаў, ракетносьбітаў ракетаносьбітаў.
гідрадыкцыён
(
каланіяльная зялёная водарасць
гідрадына́міка
(ад гідра- + дынаміка)
раздзел гідрамеханікі, які вывучае рух несціскальнай вадкасці і яе ўзаемадзеянне з цвёрдымі целамі.
гідрадэні́т
(ад
гнойнае запаленне потавых залоз, часцей падпахавых, якое выклікаецца стафілакокам.
гідразі́н
[ад гідр(аген) + аз(от)]
хімічнае злучэнне вадароду з азотам, бясколерная вадкасць, якая дыміцца на паветры; выкарыстоўваецца для вырабу пластмас, як элемент рэактыўнага паліва і
гідразо́і
(
клас водных кішачнаполасцевых жывёл тыпу кнідарый, асобіны якога маюць форму паліпа або медузы; уключае падкласы гідроідных і сіфанафораў.
гідразо́лі
(ад гідра- + золі)
золі, у якіх часцінкі рэчыва размеркаваны ў вадзе (
гідраізаба́ты
(ад гідра- + ізабаты)
ізалініі глыбінь люстэрка падземных водаў ад зямной паверхні.
гідраізагі́псы
(ад гідра- + ізагіпсы)
ізалініі адзнак люстэрка падземных водаў адносна ўмоўнай нулявой паверхні.
гідраізаля́цыя
(ад гідра- + ізаляцыя)
забеспячэнне будаўнічых канструкцый ад пранікнення вады, а будаўнічых матэрыялаў ад уздзеяння хімічна агрэсіўных вадкасцей, сцёкавых водаў і
гідраізап’е́зы
(ад гідра- + іза +
ізалініі напору артэзіянскіх водаў.
гідраізатэ́рмы
(ад гідра- + ізатэрмы)
ізалініі тэмпературы вады ў тоўшчы горных парод.
гідраінтэгра́тар
(ад гідра- + інтэгратар)
вылічальная машына, дзеянне якой заснавана на матэматычнай аналогіі даследуемых працэсаў і гідраўлічных з’яў.
гідракадо́н
(ад гідра- +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак супраць кашлю пры захворваннях лёгкіх і верхніх дыхальных шляхоў.
гідракамбінезо́н
(ад гідра + камбінезон)
касцюм вадалаза, які засцерагае ад пераахаладжэння і траўм.
гідракампрэ́сар
(ад гідра- + кампрэсар)
гідраўлічны кампрэсар, які сціскае газы пры дапамозе вадкасці.
гідракана́л
(ад гідра- + канал)
канал, дзе выпрабоўваюцца мадэлі караблёў, лодак, гідрасамалётаў і
гідракара́лы
(
атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных, утвараюць вапняковыя калоніі жоўтага, ружовага, чырвонага або фіялетавага колеру, якія трывала прырастаюць да скал або камянёў.
гідракарбана́ты
[ад гідра(ген) + карбанаты]
кіслыя солі вугальнай кіслаты, выкарыстоўваюцца ў медыцыне і хлебапячэнні.
гідракартызо́н
(ад гідра- + картызон)
адзін з гармонаў кары наднырачных залоз, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі вугляводнага абмену ў арганізме, праяўляе супрацьзапаленчае і супрацьалергічнае (
гідракары́не
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
гідракасцю́м
(ад гідра- + касцюм)
тое, што і гідракамбінезон.
гідракіне́тыка
(ад гідра- + кінетыка)
раздзел гідрадынамікі, які вывучае рух вадкасці з улікам сіл, якія на яе ўздзейнічаюць.
гідрако́леус
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
гідракраты́чны
(ад гідра- +
які садзейнічае значнаму расшырэнню плошчы мора,
гідракрэ́кінг
(ад гідра- + крэкінг)
каталітычная перапрацоўка высокакіпячых нафтавых фракцый, мазуту ці гудрону для атрымання бензіну, дызельнага і ракетнага паліва, змазачных масел і
гідраксі́ды
(ад гідра- + аксіды)
неарганічныя злучэнні металаў з вадой, якія сустракаюцца ў прыродзе ў выглядзе мінералаў (
гідраксі́л
[ад гідра(ген) + аксі(ген)]
аднавалентная група OH, якая ўваходзіць у склад многіх хімічных злучэнняў,
гідраксіла́зы
(ад гідраксіл)
ферменты класа аксідарэдуктазаў, якія ўдзельнічаюць у акісленні прамежкавых прадуктаў абмену стэроідных гармонаў.
гідраксіламі́н
(ад гідраксіл + амін)
бясколернае крышталічнае рэчыва, гідраксільнае вытворнае аманіяку, якое выкарыстоўваецца пры арганічных сінтэзах.
гідрала́зы
(ад
клас ферментаў, якія запавольваюць або паскараюць працэсы гідралітычнага (
гідралакалі́т
(ад гідра- + лакаліт)
мярзлотная форма рэльефу ў выглядзе купалападобнага ўзвышэння з ледзяным ядром.
гідралака́тар
(ад гідра- + лакатар)
гідраакустычны прыбор для вызначэння месцазнаходжання падводных аб’ектаў пры дапамозе гукавых сігналаў.
гідралака́цыя
(ад гідра- + лакацыя)
вызначэнне месцазнаходжання падводных аб’ектаў пры дапамозе гідралакатара.
гідралі́мфа
(ад гідра- + лімфа)
вадкасць, якая цыркулюе ў каналах кішачна-сасудзістай сістэмы некаторых кішачнаполасцевых жывёл, забяспечваючы клеткі пажыўнымі рэчывамі і выводзячы прадукты абмену.
гідрало́гія
(ад гідра- + -логія)
навука, якая вывучае гідрасферу Зямлі, а таксама працэсы, што адбываюцца ў ёй.
гідраманіто́р
(ад гідра- + манітор)
апарат, які прымяняецца для размывання горных парод і грунту магутным струменем вады; асноўны сродак гідрамеханізацыі.
гідрамаса́ж
(ад гідра- + масаж)
масаж пад вадой з лячэбнай або прафілактычнай мэтай.
гідрамеду́за
(ад гідра- + медуза)
1) медузоідная асобіна некаторых кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных, 2) паўзун
гідрамеліяра́цыя
(ад гідра + меліярацыя)
паляпшэнне воднага балансу зямель шляхам іх асушэння або абваднення.
гідраметалургі́я
(ад гідра + металургія)
здабыванне металаў з руд і прамысловых адходаў пры дапамозе водных раствораў пэўных рэчываў.
гідраме́трыя
(ад гідра- + -метрыя)
раздзел гідралогіі, які вывучае ўласцівасці цякучых вод (хуткасць, глыбіню і
гідраметэарало́гія
(ад гідра- + метэаралогія)
навука, якая вывучае кругаабарот вады ў атмасферы.
гідраметэаста́нцыя
(ад гідра- + метэастанцыя)
метэастанцыя, прызначаная для абслугоўвання суднаходства шляхам складання карт надвор’я і прагнозаў надвор’я (
гідраметэо́ры
(ад гідра- + метэоры)
ападкі (туман, раса, іней і
гідрамеханіза́цыя
(ад гідра- + механізацыя)
спосаб правядзення земляных і горных работ механізмамі, якія выкарыстоўваюць энергію напорнага воднага струменя.
гідрамеха́ніка
(ад гідра- + механіка)
раздзел механікі, які вывучае законы руху (гідрадынаміка) і раўнавагі (гідрастатыка) вадкасцей і газаў і іх узаемадзеяння з цвёрдымі целамі.
гідрамо́дуль
(ад гідра- + модуль)
1) паказчык расходу вады на адзінку плошчы за пэўны прамежак часу;
2) шчыт з выразам пэўнай формы для вымярэння сярэдніх расходаў вады ракі.
гідраму́фта
(ад гідра- + муфта)
гідраўлічны механізм, які перадае вярчальны рух; выкарыстоўваецца ў транспартных і пад’ёмных машынах.
гідрана́ўт
(ад гідра- + -наўт)
тое, што і акванаўт.
гідра́нгія
(
тое, што і гартэнзія.
гідранефро́з
(ад гідра- +
захворванне нырак чалавека або жывёліны, якое характарызуецца расцяжэннем нырачных чашачак і лаханкі з наступным адміраннем тканак ныркі.
гідрані́міка
(ад гідра- +
раздзел мовазнаўства, які вывучае гідронімы і гідранімію.
гідрані́мія
(ад гідра- +
гідра́нт
(ад
водаразборная калонка або кран, якія ўстанаўліваюцца на водаразборнай лініі для палівання вуліц, тушэння пажараў і
гідра́нты
(ад
тое, што і гідрапаліпы.
гідрао́птыка
(ад гідра- + оптыка)
раздзел оптыкі, які вывучае распаўсюджванне святла ў водным асяроддзі.
гідрапалі́пы
(ад гідра- + паліпы)
паліпоідная стадыя ў жыццёвым цыкле кішачнаполасцевых жывёл падкласа гідроідных.
гідрапа́рк
(ад гідра- + парк)
парк, адметны перавагай вадаёмаў, якія з’яўляюцца базай для арганізацыі водных відаў спорту і адпачынку, кампазіцыйнай асновай архітэктурна-планіровачнай і ландшафтнай арганізацыі.
гідрапа́тыя
(ад гідра- + -патыя)
тое, што і гідратэрапія.
гідрапедало́гія
(ад гідра- + педалогія)
навука аб формах і заканамернасцях руху вады ў грунце.
гідраперы́т
(ад гідра- +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак для дэзінфекцыі пры запаленні слізістых абалонак, у гінекалогіі.
гідрапла́н
(ад гідра- + -план)
самалёт, прыстасаваны для пасадкі на ваду і ўзлёту з вады; гідрасамалёт.
гідрапо́ніка
(ад гідра- + -поніка)
вырошчванне раслін на штучных заменніках глебы з выкарыстаннем водных раствораў пажыўных рэчываў (
гідрапо́нны
(ад гідра- +
гідрапу́льт
(ад гідра- + пульт)
апарат для распырсквання вадкасці пад ціскам; выкарыстоўваецца пры паліванні раслін, фарбаванні сцен, дэзінфекцыі памяшканняў і
гідраргілі́т
(ад гідра +
тое, што і гібсіт.
гідрартро́з
(ад гідра- + артроз)
гідраса́льпінкс
(ад гідра- +
запаленчае захворванне матачнай трубы са збіраннем у яе прасвеце серознай вадкасці.
гідрасепара́тар
(ад гідра- + сепаратар)
апарат для ўзбагачэння карысных выкапняў (каменнага вугалю, руды) пры дапамозе струменя вады.
гідрасістэ́ма
(ад гідра- + сістэма)
сістэма гідраўлічных механізмаў машыны.
гідраста́нцыя
(ад гідра- + станцыя)
тое, што і гідраэлектрастанцыя.
гідраста́т
(ад гідра- + -стат)
апарат, які спускаюць з судна на тросе для падводных работ і даследаванняў (у адрозненне ад батыскафа самастойна не перамяшчаецца).
гідраста́тыка
(ад гідра- + статыка)
раздзел гідрамеханікі, які вывучае законы раўнавагі вадкасцей і апушчаных у іх цел.
гідрасульфа́ты
(ад гідра- + сульфаты)
кіслыя солі сернай кіслаты; выкарыстоўваюцца для выбельвання тканін, дублення шкур і
гідрасульфі́ды
(ад гідра- + сульфіды)
кіслыя солі серавадароднай кіслаты.
гідрасульфі́ты
(ад гідра- + сульфіты)
кіслыя солі сярністай кіслаты; выкарыстоўваюцца ў фатаграфіі, цэлюлознай прамысловасці і
гідрасфе́ра
(ад гідра- + сфера)
водная абалонка зямнога шара, сукупнасць вод Зямлі (акіяны, моры, азёры, рэкі, падземныя воды, леднікі).
гідра́сціс
(
травяністая расліна
гідрата́ксіс
(ад гідра- + таксісы)
перасоўванне аднаклетачных і каланіяльных раслін і некаторых жывёл у бок большай або меншай вільготнасці (
гідрата́цыя
(ад
далучэнне вады да розных рэчываў (
гідрато́ракс
(ад гідра- + торакс)
збіранне вадкасці (транссудату) у поласці плеўры, якое ўзнікае пры сардэчных і ныркавых захворваннях.
гідрато́рф
(ад гідра- + торф)
торф, здабыты размываннем яго залежаў струменем вады пад высокім ціскам.
гідратра́нспарт
(ад гідра- + транспарт)
перамяшчэнне па трубаправодзе сыпкіх і раздробненых цел сілай цякучай вады.
гідратрансфарма́тар
(ад гідра- + трансфарматар)
гідрадынамічная перадача, пры якой адбываецца бесступеньчатая рэгуліроўка вярчэння вала; выкарыстоўваецца ў трансмісіях аўтамабіляў, цеплавозаў і
гідратрапі́зм
(ад гідра- + трапізм)
здольнасць растучых органаў раслін выгінацца пад уплывам нераўнамернага размеркавання вільгаці ў навакольным асяроддзі.
гідратурбі́на
(ад гідра- + турбіна)
турбіна, якая прыводзіцца ў рух сілай патоку вады; вадзяная турбіна.
гідратцэлюло́за
(ад гідраты + цэлюлоза)
структурная мадыфікацыя цэлюлозы, цвёрдае рэчыва белага колеру, з якога складаецца цэлафан.
гідра́ты
(ад
хімічныя злучэнні, якія змяшчаюць у сабе малекулы вады.
гідратыпі́я гідраты́пія
(ад гідра- + -тыпія)
фатаграфічны метад вырабу каляровых адбіткаў пры дапамозе водарастваральных фарбавальнікаў.
гідратэ́ка
(ад гідра- + -тэка)
шкілетны бакальчык вакол гідранта марскіх гідроідаў, у які пры раздражненні можа ўцягвацца венчык шчупальцаў.
гідратэрапі́я
(ад гідра- + тэрапія)
прымяненне вады з лячэбнай мэтай у выглядзе ваннаў, душаў, абліванняў, абціранняў; водалячэнне.
гідратэрма́льны
(ад гідра- +
гідратэ́рмы
(ад гідра- + -тэрмы)
гарачыя водныя растворы ў нетрах Зямлі, якія ўтвараюцца ў працэсе застывання магмы, выдалення вады з мінералаў у час перакрышталізацыі іх і
гідратэ́хніка
(ад гідра- + тэхніка)
навука аб выкарыстанні водных рэсурсаў у гаспадарцы і барацьбе са шкодным дзеяннем воднай стыхіі, а таксама галіна тэхнікі, якая займаецца ўзвядзеннем плацін, дамбаў, каналаў, вадасховішчаў
гідра́ўлас
(ад гідра- +
старажытны музычны інструмент, папярэднік сучаснага аргана, у якім напор паступаючага з трубы паветра забяспечваўся ціскам слупа вады.
гідра́ўліка
(
навука аб законах раўнавагі і руху вадкасцей і спосабах практычнага прымянення гэтых законаў.
гідраўлі́чны
(ад гідраўліка)
1) які дзейнічае пры дапамозе напору, ціску вадкасці (
2) які мае адносіны да гідраўлікі (
гідрафі́зіка
(ад гідра- + фізіка)
раздзел геафізікі, які вывучае фізічныя працэсы, што адбываюцца ў гідрасферы.
гідрафілі́я
(ад гідра- + -філія)
апыленне некаторых водных раслін пры дапамозе вады.
гідрафі́льнасць
(ад гідра- +
здольнасць рэчываў, матэрыялаў змочвацца вадой.
гідрафі́льны
(ад гідра- +
гідрафі́ты
(ад гідра- + -фіты)
водныя расліны, у якіх у вадзе знаходзіцца толькі ніжняя частка (
гідрафло́т
(ад гідра- + флот)
паветраны флот, які складаецца з гідрасамалётаў.
гідрафо́бія
(ад гідра- + -фобія)
вадабоязь; віруснае захворванне ад укусу шалёнага сабакі, ваўка, ката.
гідрафо́бнасць
(ад гідра- +
няздольнасць некаторых рэчываў, матэрыялаў змочвацца вадой (
гідрафо́н
(ад гідра- + -фон)
прыбор для прыёму гукавых хваль, якія ўзнікаюць і распаўсюджваюцца ў вадзе.
гідрафо́рмінг
(ад гідра- +
адзін з відаў рыформінгу 1.
гідрафта́льм
(ад гідра- +
павелічэнне вочнага яблыка ў выніку павышэння ўнутрывочнага ціску пры прыроджанай глаўкоме.
гідрахары́я
(ад гідра- + -харыя)
распаўсюджванне насення і пладоў раслін воднымі цячэннямі; характэрна для многіх балотных і водных раслін, водарасцяў і некаторых грыбоў.
гідрахі́мія
(ад гідра- + хімія)
навука аб хімічным складзе водаў, якія ўтвараюць гідрасферу, і метадах іх даследавання.
гідрахіно́н
(ад гідра- + хінон)
арганічнае злучэнне класа фенолаў, бясколерны крышталічны прадукт, які выкарыстоўваецца ў фатаграфіі, сінтэзе арганічных фарбавальнікаў і
гідрахне́лы
(
надсямейства акарыформных кляшчоў, якія пашыраны ўсюды ў прэсных вадаёмах.
гідрахо́ры
(ад гідра- +
расліны, насенне і плады якіх распаўсюджваюцца вадой.
гідрацыкло́н
(ад гідра- + цыклон)
апарат для раздзялення ў водным асяроддзі часцінак рознай масы.
гідрацылі́ндр
(ад гідра- + цыліндр)
гідраўлічны рухавік, які служыць для прыводу ў дзеянне механізма станкоў, рабочых органаў будаўнічых, дарожных, сельскагаспадарчых машын.
гідрацэ́ле
(ад гідра- +
збіранне вадкасці ў абалонках яечка пры мясцовых запаленчых працэсах, пры агульнай вадзянцы або прыроджанае.
гідрацэ́ль
(ад гідра- +
адна з частак другаснай поласці цела ў ігласкурых, з якой утвараецца амбулакрыльная сістэма.
гідрацэфа́лія
(ад гідра- + -цэфалія)
збіранне спіннамазгавой вадкасці ў поласці чэрапа; галаўная вадзянка.
гідраша́хта
(ад гідра- + шaхта)
прадпрыемства горнай прамысловасці, дзе здабычу каменнага вугалю або іншых карысных выкапняў праводзяць з прымяненнем гідрамеханізацыі.
гідраэкстру́зія
(ад гідра- + экструзія)
апрацоўка матэрыялаў ціскам, які ствараецца пры дапамозе спецыяльных кампрэсараў вадкасцю.
гідраэлева́тар
(ад гідра- + элеватар)
водаструменная помпа для пад’ёму і перамяшчэння па трубаправодзе вадкасцей і разрэджанага грунту.
гідраэлектраста́нцыя
(ад гідра- + электрастанцыя)
электрастанцыя, якая выпрацоўвае электраэнергію, выкарыстоўваючы сілу падаючай вады.
гідраэлектры́чны
(ад гідра + электрычны)
звязаны з электрычнасцю, што атрымліваецца шляхам пераўтварэння энергіі рухомай вады (
гідраэнерге́тыка
(ад гідра + энергетыка)
галіна энергетыкі, звязаная з выкарыстаннем энергіі вады для выпрацоўкі электраэнергіі на гідраэлектрычных станцыях.
гідро́граф
(ад гідра- + -граф)
1) спецыяліст у галіне гідраграфіі;
2) графік змены расходу вады ў рацэ за пэўны час,
гідро́ідныя
(ад
падклас водных кішачнаполасцевых жывёл класа гідразояў, аб’ядноўвае як адзіночных паліпаў і медуз, так і калоніі паліпаў; жывуць пераважна ў акіянах і морах; на Беларусі трапляецца адзін від — гідра.
гідро́іды
(ад гідра- + -оід)
прадаўгаватыя вузкія клеткі з тонкімі, скошанымі перагародкамі, па якіх вада рухаецца ў расліне.
гідро́кс
[ад гідр(аген) + акс(іген)]
спосаб выбуху без полымя, заснаваны на імгненнай рэакцыі ўнутры патрона.
гідро́л
(
адходы крухмальнай вытворчасці.
гідро́лаг
(ад гідра- + -лаг)
спецыяліст у галіне гідралогіі.
гідро́ліз
(ад гідра- + -ліз)
рэакцыя абменнага ўзаемадзеяння паміж вадой і іншымі злучэннямі; мае вялікае значэнне ў страваванні і ў працэсах унутрыклетачнага абмену; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, у вытворчасці палімераў, мыла, гліцэрыны і
гідро́метр
(ад гідра- + -метр)
прыбор для вызначэння ўзроўню вады ў водным басейне, а таксама скорасці цячэння вады.
гідро́німы
(ад гідра- +
уласныя назвы водных аб’ектаў (рэк, азёр, мораў
гідры́ды
[ад гідр(аген) +
злучэнні вадароду з іншымі хімічнымі элементамі.
гідры́ла
(
водная травяністая расліна
гідры́я гі́дрыя
(
пасудзіна з трыма ручкамі для нашэння вады, пашыраная ў Стараж. Грэцыі.
гідрэмі́я
(ад гідра- + -эмія)
павышанае ўтрыманне вады ў крыві, разрэджванне крыві, якое заўважаецца пры хваробах нырак, асцыце, пры некаторых формах анемій.
гіе́на
(
драпежная млекакормячая жывёла, якая водзіцца ў гарачых краінах і корміцца пераважна мярцвячынай.
гік
(
гарызантальная бэлька, прымацаваная адным канцом да ніжняй часткі мачты, для расцягвання ніжняга краю паруса.
гіко́ры
(
тое, што і карыя.
гілазаі́зм
(ад
філасофскі погляд, паводле якога здольнасць адчуваць нібыта ўласціва ўсёй матэрыі.
гілако́міум
(
лістасцябловы. мох
гілемарфі́зм
(ад
філасофскі тэрмін для абазначэння вучэння Арыстоцеля аб форме і матэрыі як асноўных прынцыпах быцця.
гіле́я
(
вечназялёныя лясы вільготных тропікаў.
гі́льберт
[
адзінка магнітарухальнай сілы і розніцы магнітных патэнцыялаў у СГС сістэме адзінак.
гі́льдыя
(
1) аб’яднанне купцоў або рамеснікаў у сярэдневяковай Еўропе, якое абараняла інтарэсы сваіх членаў;
2) адзін з трох маёмасных разрадаў купецтва ў царскай Расіі (
гільёш
(
1) малюнак з камбінацыі крывых пераплеценых ліній на банкнотах і каштоўных паперах, які робіць больш цяжкай іх падробку;
2) машына для адціскання такіх малюнкаў.
гі́льза
(
1) металічная трубка з капсулем, якая служыць абалонкай зарада для агнястрэльнай зброі;
2) пустацелая зменная цыліндрычная ўстаўка поршневых цеплавых рухавікоў;
3) папяровая трубка папяросы.
гільяці́на
[
прыстасаванне для адсячэння галавы асуджаным на смерць, уведзенае ў Францыі ў час Французскай рэвалюцыі ў 1792 г.
гільяшы́раваць
(
гравіраваць на паверхні металу або каменя сетку крывых пераплеценых ліній,
гіменага́стэр
(
базідыяльны грыб
гіменалепідыдо́зы
(ад гіменалепідыды)
глісныя хваробы птушак, млекакормячых і чалавека, якія выклікаюцца гіменалепідыдамі.
гіменалепіды́ды
(
сямейства гельмінтаў класа цэстодаў паразіты птушак, млекакормячых і чалавека.
гіменаміцэ́ты
(
група базідыяльных грыбоў падкласа холабазідыяміцэтаў з пладовымі целамі на шматгадовым міцэліі, пашыраны па ўсім зямным шары, пераважна сапратрофы, многія — паразіты раслін.
гіменаптэ́ры
(ад
перапончатакрылыя насякомыя (восы, пчолы, мурашкі і інш ).
гіменасто́мум
(
лістасцябловы мох
гіменасцы́ф
(
сумчаты грыб
гіменафо́р
(ад
паверхня пладовых цел грыбоў, на якой размешчаны гіменій.
гіменахе́та
(
губавы базідыяльны грыб
гімене́й
(
1) юнак з факелам і вясельным вэлюмам у руках у антычным мастацтве;
2) вясельная харавая песня ў старажытнагрэчаскай лірыцы.
гіме́ній
(ад
слой спараносных клетак у пладовых целах многіх грыбоў.
гімн
(
1) урачыстая хвалебная песня ў гонар багоў і герояў у Стараж. Грэцыі;
2) урачыстая песня як сімвал дзяржавы;
3) увогуле хвалебная песня або музычны твор у гонар чаго
гімнады́ніум
(
аднаклетачная пірафітавая водарасць
гімна́зія
(
агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова звычайна гуманітарна-філалагічнага кірунку (
гімнакале́я
(
пячоначны мох
гімнапі́л
(
шапкавы базідыяльны грыб
гімна́сій
(
навучальна-выхаваўчая ўстанова для юнакоў у Стараж. Грэцыі, дзе вывучалі палітыку, філасофію, літаратуру і адначасова займаліся гімнастыкай.
гімнаспара́нгій
(
базідыяльны грыб
гімна́ст
(
1) спартсмен, які займаецца гімнастыкай (спартыўнай, мастацкай);
2) артыст, які валодае цыркавым гімнастычным майстэрствам.
гімна́стыка
(
1) комплекс фізічных практыкаванняў, якія садзейнічаюць агульнаму развіццю арганізма;
2) від спорту, які ўключае складаныя фізічныя і некаторыя іншыя практыкаванні (
3) від цыркавога мастацтва, дэманстрацыя складаных практыкаванняў на спецыяльных снарадах, замацаваных на манежы (
гімне́ты
(
лёгкаўзброеныя пехацінцы ў Стараж. Грэцыі.
гіна-, гінека-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на адносіны да жаночага полу.
гінагене́з
(ад гіна- + -генез)
форма размнажэння, пры якой пасля пранікнення спермія ў яйцаклетку іх ядры не зліваюцца і ў развіцці ўдзельнічае толькі ядро яйцаклеткі (
гінандрамарфі́зм
(ад гіна- +
ненармальнае спалучэнне прыкмет абодвух полаў у асобіны; найбольш часта сустракаецца ў насякомых.
гіна́ндры
(ад гіна- +
жанчыны, якія вызначаюцца мужчынскімі другаснымі палавымі прыкметамі (валасы на твары, вузкі таз і
гіна́ндрыя
(ад гіна- + -андрыя)
гінатрэзі́я
(ад гіна- + атрэзія)
парушэнне праходнасці палавога канала ў жанчын, абумоўленае анамаліямі развіцця похвы.
гінафо́р
(ад гіна- + -фор)
верхняя частка кветаложа паміж андрацэем і гінецэем, што мае выгляд ножкі з размешчанымі на канцы песцікамі.
гінгіві́т
(ад
запаленне слізістай абалонкі дзясен пры карыесе зубоў, інфекцыйных захворваннях, авітамінозах і
гінека-
гінекакра́тыя
(ад гінека- + -кратыя)
тое, што і матрыярхат.
гінекало́гія
(ад гінека- + -логія)
навука, якая вывучае асаблівасці жаночага арганізма, захворванне жаночых палавых органаў і іх лячэнне.
гінекамасты́я
(ад гінека- +
празмернае павелічэнне ў мужчын малочных залоз як адна з прыкмет фемінізацыі 1.
гінекафо́рны
(ад гінека- +
які адносіцца да брушной складкі цела самца крывянога смактуна, дзе змяшчаецца самка.
гінеке́й
(
1) жаночая палавіна ў старажытнагрэчаскім доме;
2) дзяржаўная або прыватная майстэрня ў позняй Рымскай імперыі і Візантыі, дзе працавалі жанчыны і мужчыны-рабы.
гінеко́лаг
(ад гінека- + -лаг)
урач па жаночых хваробах, спецыяліст у галіне гінекалогіі.
гінецэ́й
(
сукупнасць пладалісцікаў у кветцы, якія ўтвараюць адзін або некалькі песцікаў — жаночых органаў кветкі.
гіне́я
(
англійская залатая манета 17—18
-гінія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае прыналежнасць да жаночага полу.
гі́нкга
(
дрэва
гінтэрла́нд
(
2) раён, які прымыкае да прамысловага або гандлёвага цэнтра;
2)
гіньёль
(
п’еса, спектакль, сцэнічны прыём, заснаваныя на паказе жахаў, забойстваў, катаванняў.
гінья́рдыя
(
сумчаты грыб
гіо́іды
(
ніжнія парныя косці пад’язычнай дугі ў рыб.
гіпа-
(
прыстаўка, якая паказвае на змяншэнне чаго
гіпабіёз
(ад гіпа- + -біёз)
стан паніжанай жыццядзейнасці арганізмаў.
гіпабіясфе́ра
(ад гіпа- + біясфера)
слой літасферы глыбінёй 5—6 км, у які жывыя арганізмы трапляюць выпадкова, існуюць часова, але не могуць нармальна жыць і размнажацца (ніжні аналаг парабіясферы).
гіпавалюмі́я
(ад гіпа- +
тое, што і алігаспермія.
гіпавітаміно́з
(ад гіпа- + вітаміны)
захворванне, выкліканае недастатковым забеспячэннем арганізма вітамінамі (
гіпагалакты́я
(ад гіпа- +
памяншэнне выдзялення малака малочнымі залозамі пры няправільным харчаванні кормячай маці, а таксама пры інфекцыйных захворваннях, мастытах і іншых хваробах.
гіпаганады́зм
(ад гіпа- + ганады)
паталагічны стан чалавека, які абумоўлены зніжанай сакрэцыяй палавых гармонаў і характарызуецца слабым развіццём палавых органаў і другасных палавых прыкмет.
гіпагаструры́ды
(
сямейства насякомых атрада нагахвостак, шкодзяць шампіньёнам.
гіпаге́й
(
падземныя збудаванні, галоўным чынам высечаныя ў скале, для калектыўных пахаванняў; адносяцца да эпохі неаліту.
гіпагене́зія
(ад гіпа- +
тое, што і гіпаплазія.
гіпагеніталі́зм
(ад гіпа- + геніталіі)
тое, што і гіпаганадызм.
гіпаге́нны
(ад гіпа- + -генны);
гіпагі́мнія
(
ліставаты сумчаты лішайнік
гіпаглікемі́я
(ад гіпа- + глікемія)
паніжаная колькасць цукру ў крыві (
гіпадынамі́я
(ад гіпа- +
зніжэнне мышачных намаганняў, што трацяцца на ўтрыманне позы, перамяшчэнне цела ў прасторы, фізічную работу (
гіпадэ́рма
(ад гіпа- + -дэрма)
1) слой эпітэлію ў членістаногіх жывёл, які ляжыць непасрэдна пад хіцінавым покрывам;
2) слой клетак, размешчаных пад эпідэрмісам многіх вышэйшых раслін.
гіпадэрмато́з
(ад гіпа- + дэрматоз)
хвароба буйной рагатай жывёлы, выкліканая лічынкамі падскурных аваднёў, якая суправаджаецца запаленчымі працэсамі ў паражоных тканках і органах.
гіпака́мп
(
звіліна паўшар’я галаўнога мозга, размешчаная ў аснове скроневай долі.
гіпакапні́я
(ад гіпа- +
змяншэнне колькасці і паніжэнне парцыяльнага ціску двухвокіслу вугляроду ў артэрыяльнай крыві (
гіпака́уст
(ад гіпа- +
абагравальная сістэма пад падлогай або ў сценах тэрмаў (лазняў) і дамоў Стараж. Грэцыі і Рыма ў выглядзе каналаў і труб, па якіх праводзілася нагрэтае паветра.
гіпакіне́з
(ад гіпа- + -кінез)
зніжэнне адвольных рухаў па сіле і аб’ёму ў выніку захворвання мышцаў або нервовай сістэмы (
гіпакінезі́я гіпакіне́зія
(ад гіпа- + -кінезія)
вымушанае змяншэнне аб’ёму адвольных рухаў у сувязі з характарам працоўнай дзейнасці; малая рухомасць.
гіпако́тыль
(ад гіпа- +
частка сцябла паміж коранем і месцам прымацавання семядоль.
гіпакры́зія
(
крывадушнасць, двудушнасць, прытворства.
гіпакры́т
(
гіпакрэ́я
(
сумчаты грыб
гіпаксанці́н
(ад гіпа- +
прамежкавы прадукт абмену нуклеапратэідаў.
гіпаксемі́я
[ад гіпа- + аксі(ген) + -емія]
паніжаная колькасць кіслароду ў крыві; бывае пры парушэннях кровазвароту, захворваннях лёгкіх і
гіпаксіло́н
(
сумчаты грыб
гіпаксі́я
[ад гіпа- + аксі(ген)]
паніжаная колькасць кіслароду ў тканках арганізма; кіслароднае галаданне.
гіпалімніён
(ад гіпа- +
тоўшча вады ў глыбокіх вадаёмах, у межах якой тэмпература мала змяняецца на працягу года.
гіпало́гія, іпало́гія
(ад
навука аб конях і спосабах паляпшэння конегадоўлі.
гіпамарфо́з
(ад гіпа- + -марфоз)
1) спрашчэнне арганізацыі арганізмаў у працэсе эвалюцыі (
2) рэдукцыя органа або яго часткі ў працэсе эвалюцыі.
гіпаменарэ́я
(ад гіпа- + аменарэя)
аслабленне менструальнага цыкла.
гіпамі́цэс
(
сумчаты грыб
гіпа́нтый
(ад гіпа- +
кветкавая трубка рознай формы і велічыні, утвораная ў выніку зрастання тканак.
гіпапаратырэо́з
(ад гіпа- +
разлад кальцыевага абмену ў арганізме, выкліканы недастатковай дзейнасцю шчытападобных залоз (
гіпапата́м
(
тое, што і бегемот.
гіпапітуітары́зм
[ад гіпа- +
недастатковасць функцыі гіпофіза пры яго захворваннях (
гіпаплазі́я
(ад гіпа- +
недаразвіццё тканкі, органа, часткі цела або арганізма ў цэлым, якое ўзнікае ў час парушэння ўнутрывантробнага развіцця плада (
гіпа́рх
(
начальнік конніцы ў Стараж. Грэцыі.
гіпарыён
(
вымерлы трохпальцы конь, які быў пашыраны ў неагене (
гіпасакрэ́цыя
(ад гіпа- + сакрэцыя)
недастатковае выдзяленне сакрэту якой
гіпасексуа́льнасць
(ад гіпа- + сексуальнасць)
зніжэнне сексуальнай схільнасці пры адсутнасці якіх
гіпасмі́я
(ад гіпа- +
зніжэнне нюху ў выніку парушэння насавога дыхання, запаленні слізістых абалонак поласці носа і
гіпаспады́я
(ад гіпа- +
прыроджанае недаразвіццё мочавыдзяляльнага канала, пры якім яго вонкавая адтуліна адкрываецца на ніжняй паверхні палавога члена.
гіпаспермі́я
(ад гіпа- + сперма)
тое, што і алігаспермія.
гіпаста́з
(ад гіпа- + -стаз)
застой крыві ў ніжніх частках цела, які назіраецца ў хворых з аслабленай сардэчнай дзейнасцю.
гіпастазава́ць
(ад
гіпасто́м
(ад гіпа- +
выраст хабатка ў кляшчоў, абсаджаны кручочкамі, які служыць для прымацавання кляшча да жывёлы і дапамагае ссаць кроў.
гіпастра́кум
(ад гіпа- +
ніжні слой ракавіны малюскаў, які складаецца з перламутру.
гіпасты́ль
(
прасторнае крытае памяшканне, столь якога абапіраецца на калоны.
гіпасульфі́т
(ад гіпа- + сульфіт)
тыясульфат натрыю, бясколернае рэчыва; выкарыстоўваецца ў фатаграфіі, тэкстыльнай прамысловасці, медыцыне.
гіпата́ксіс
(ад гіпа- +
гіпатала́мус
(ад гіпа- + таламус)
аддзел галаўнога мозга, размешчаны пад зрокавымі буграмі, у якім знаходзяцца цэнтры вегетатыўнай нервовай сістэмы.
гіпатані́чны
(ад гіпатанія)
які мае паніжаны ціск;
гіпатані́я
(ад гіпа- + -танія)
паніжэнне крывянога ціску (
гіпатрафі́я
(ад гіпа- + -трафія)
змяншэнне аб’ёму органа, выкліканае хранічным разладам харчавання (
гіпатрахо́іда
(ад гіпа- + трахоіда)
гіпатырэо́з
(ад гіпа- + тырэоз)
недастатковасць функцыі шчытападобнай залозы; у рэзка выражанай форме прыводзіць да мікседэмы (
гіпатыязі́д
(ад гіпа- +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры цырозах печані, нефрозах, нефрытах, гіпертанічнай хваробе.
гіпатэнзі́ўны
(ад гіпа- +
які зніжае артэрыяльны ціск (
гіпатэ́нзія
(ад гіпа- +
тое, што і гіпатанія, але часцей ужываецца для абазначэння паніжэння артэрыяльнага крывянога ціску (
гіпатэну́за
(
гіпатэрмі́я
(ад гіпа- + -тэрмія)
паніжэнне тэмпературы цела чалавека або цеплакроўных жывёл за яе фізіялагічныя граніцы; штучнае ахаладжэнне арганізма або асобных яго частак з лячэбнай мэтай (
гіпатэты́чны
(
заснаваны на гіпотэзе; мяркуемы меркаваны (
гіпафа́рынкс
(ад гіпа- +
1) выпучванне склератызаванай сценкі ротавай поласці насякомых;
2) ніжні аддзел глоткі ў пазваночных.
гіпафу́нкцыя
(ад гіпа- + функцыя)
недастатковая дзейнасць якога
гіпахе́рыс
(
травяністая расліна
гіпахлары́ты
(ад гіпа- + хларыты)
солі хларнавацістай кіслаты; выкарыстоўваюцца для адбельвання тканін і дэзінфекцыі.
гіпахо́рда
(ад гіпа- + хорда)
цяж клетак мезадэрмальнага (
гіпахрамі́я
(ад гіпа- + -храмія)
змяншэнне інтэнсіўнасці паглынання святла фарбавальнікам пад уздзеяннем розных фактараў (
гіпацыкло́іда
(ад гіпа- + цыклоіда)
плоская крывая, якую апісвае пункт акружнасці, што коціцца без слізгання ўнутры іншай, нерухомай акружнасці.
гіпацэ́нтр
(ад гіпа- + цэнтр)
цэнтральны пункт ачага землетрасення ў нетрах Зямлі.
гіпеа́струм
(
цыбульная травяністая расліна
гіпер-
(
прыстаўка, якая паказвае на перавышэнне чаго
гіпераксі́я
[ад гіпер- + аксі(ген)]
павелічэнне колькасці кіслароду ў тканках, звязанае з дыханнем чыстым кіслародам на працягу працяглага часу.
гіперасмі́я
(ад гіпер- +
хваравітае абвастрэнне нюху пры некаторых захворваннях цэнтральнай нервовай сістэмы.
гіпербазі́ты
(ад гіпер- +
горныя пароды вулканічнага паходжання, з нязначным утрыманнем крэменякіслаты.
гіпе́рбала
(
1)
2)
гіпербаліза́цыя
(ад гіпербала)
выкарыстанне гіпербалы як мастацкага прыёму; перабольшанне.
гіпербало́ід
(ад гіпербала + -оід)
гіпербарэ́і
(
гіпе́рбатан
(
стылістычная фігура, у якой парушана ўсталяваная сінтаксічная паслядоўнасць слоў, што непасрэдна звязаны з тэкстам (
гіпервітаміно́з
(ад гіпер- + вітаміны)
атручванне, выкліканае прыёмам павышаных доз вітамінаў (
гіпергене́з
(ад гіпер- + -генез)
сукупнасць працэсаў хімічнага і фізічнага ператварэння мінеральнага рэчыва ў верхніх частках зямной кары і на яе паверхні пад уздзеяннем атмасферы, гідрасферы і жывых арганізмаў.
гіперге́нны
(ад гіпер- + -генны);
гіпергідро́з
(ад гіпер- +
агульнае або мясцовае павышэнне потавыдзялення.
гіпергі́я
(ад гіпа- +
слабая супраціўляльнасць арганізма хваробатворным агентам знешняга асяроддзя.
гіперглікемі́я
(ад гіпер- + глікемія)
павышаная колькасць цукру ў крыві (
гіпердактылі́чны
(ад гіпер + дактыль);
гіпердактылі́я
(ад гіпер- +
павялічаная супраць нормы колькасць пальцаў, якая была ўласціва іхтыязаўрам (
гіпердынамі́я
(ад гіпер- +
самае высокае напружанне арганізма (
гіперінфля́цыя
(ад гіпер- + інфляцыя)
звышінфляцыя, павелічэнне ў краіне ў незвычайных, велізарных памерах масы папяровых грошай і вельмі хуткі рост цэн, што вядзе да абясцэньвання грашовай адзінкі, парушэння нармальных гаспадарчых сувязей і катастрафічнага зніжэння ўзроўню жыцця працоўных.
гіперкапні́я
(ад гіпер- +
павелічэнне колькасці і павышэнне парцыяльнага ціску двухвокісу вугляроду ў артэрыяльнай крыві (
гіперкерато́з
(ад гіпер- +
празмернае патаўшчэнне рагавога слоя скуры чалавека ў выніку працяглага ціску, трэння і іншых прычын.
гіперкіне́з
(ад гіпер- + -кінез)
празмерныя міжвольныя рухі пры арганічных і функцыянальных парушэннях нервовай сістэмы (
гіперко́мплексны
(ад гіпер- + комплексны)
звязаны з лікам, які з’яўляецца лінейнай камбінацыяй больш як дзвюх адзінак.
гіперкрытыцы́зм
(ад гіпер + крытыцызм)
прэтэнцыёзны крытыцызм.
гіпермарфо́з
(ад гіпер- + -марфоз)
тып філагенетычнага развіцця, які вядзе да парушэння ўзаемаадносін арганізма з асяроддзем у сувязі з гіпертрафіяй пэўных органаў.
гіперметамарфо́за
(ад гіпер- + метамарфоза)
асобны выпадак метамарфозы некаторых паразітычных насякомых, калі лічынка праходзіць некалькі стадый, якія адрозніваюцца паміж сабой марфалагічна і біялагічна.
гіперметрапі́я
(ад гіпер- +
дальназоркасць.
гіпернефро́ма
(ад гіпер- +
пухліна, якая развіваецца з клетак кары наднырачнай залозы.
гіперо́ны
[ад гіпер- + (элект) рон]
няўстойлівыя элементарныя часціцы, маса якіх большая за масу нейтрона.
гіперпалярыза́цыя
(ад гіпер- + палярызацыя)
павелічэнне розніцы патэнцыялаў на паверхневых мембранах нервовых і мышачных клетак пры памяншэнні іх пранікальнасці для іонаў натрыю і калію.
гіперпаратырэо́з
(ад гіпер +
захворванне чалавека або жывёл, выкліканае павышанай функцыяй прышчытападобных залоз (
гіперпітуітары́зм
[ад гіпер +
павышэнне функцыі гіпофіза, якое прыводзіць да разладу росту і развіцця арганізма (гігантызму, акрамегаліі і
гіперплазі́я
(ад гіпер- +
празмернае разрастанне тканкі жывёльнага або расліннага арганізма ў выніку паталагічнага размнажэння клетак; разнавіднасць гіпертрафіі (
гіперрэалі́зм
(
плынь у амерыканскім і заходнееўрапейскім мастацтве 70-х гг. 20
гіперсакрэ́цыя
(ад гіпер- + сакрэцыя)
празмернае выдзяленне сакрэту2 якой
гіперсексуа́льнасць
(ад гіпер- + сексуальнасць)
значна павышаная палавая схільнасць.
гіперсенсібіліза́цыя
(ад гіпер- + сенсібілізацыя)
павышэнне адчувальнасці да святла фотаматэрыялу шляхам прамывання яго ў вадзе або спецыяльных растворах.
гіперсо́мнія
(ад гіпер- +
павышаная санлівасць як вынік парушэння рэгуляцыі сну і адпачынку пры арганічных парушэннях нервовай сістэмы і некаторых саматычных захворваннях.
гіперсо́нік
(ад гіпер- +
звышгукавы самалёт, скорасць якога складае некалькі тысяч кіламетраў у гадзіну.
гіперстэ́н
(ад гіпер- +
пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў з групы рамбічных піраксенаў цёмна-бурага колеру.
гіпертані́чны
(ад гіпертанія)
1) які мае павышаны ціск;
2) які мае адносіны да гіпертаніі 2 (г-ая хвароба).
гіпертані́я
(ад гіпер- + -танія)
1) павышэнне крывянога ціску (
2) хвароба, якая выражаецца ў павышэнні крывянога ціску ў артэрыяльных сасудах.
гіпертрафі́я
(ад гіпер- + -трафія)
1) павелічэнне аб’ёму якога
2)
гіпертрыхо́з
(ад гіпер- +
празмернае развіццё валасянога покрыва на ўчастках скуры, звычайна вольных ад валасоў,
гіпертырэо́з
(ад гіпер- + тырэоз)
павышэнне функцыі шчытападобнай залозы, якое назіраецца пры некаторых захворваннях (тырэатаксікозе) і фізіялагічных станах,
гіпертэлі́я
(ад гіпер- +
тое, што і гіпермарфоз.
гіпертэнзі́н
(ад гіпер- +
тое, што і ангіятэнзін.
гіпертэнзі́я
(ад гіпер- +
тое, што і гіпертанія, але часцей ужываецца для абазначэння павышэння артэрыяльнага крывянога ціску (
гіпертэрмі́я
(ад гіпер- + -тэрмія)
пераграванне арганізма; штучнае павышэнне тэмпературы цела, абумоўленае знешнімі фізічнымі фактарамі (
гіперурбаніза́цыя
(ад гіпер + урбанізацыя)
канцэнтрацыя насельніцтва у буйных гарадах і гарадскіх агламерацыях, калі люднасць настолькі вялікая, што дадатныя бакі урбанізацыі засланяюцца сур’ёзнымі недахопамі (пагаршэнне экалагічных умоў, транспартная напружанасць і г. д.).
гіперфалангі́я
(ад гіпер- +
павялічаная супраць нормы колькасць фаланг у пальцах, уласцівая некаторым марскім пазваночным,
гіперфрагме́нты
(ад гіпер + фрагмент)
часцінкі атамнага ядра, якія ўзнікаюць у час ядзернай рэакцыі пры высокіх энергіях і змяшчаюць побач з нуклонамі яшчэ і гіперон пэўнага тыпу.
гіперфу́нкцыя
(ад гіпер- + функцыя)
празмерная дзейнасць якога
гіперхрамі́я
(ад гіпер- + -храмія)
павелічэнне інтэнсіўнасці ўбірання святла фарбавальнікам пад уздзеяннем розных фактараў (
гіперэмі́я
(ад гіпер- + -эмія)
прыліў крыві да якога
гіперэстэзі́я
(ад гіпер- +
павышаная адчувальнасць скуры да звычайных знешніх раздражняльнікаў (
гіпестэзі́я
(ад гта- +
паніжаная адчувальнасць скуры да звычайных знешніх раздражняльнікаў (
гіпнало́гія
(ад гіпноз + -логія)
навука аб гіпнозе.
гіпнапе́дыя
(ад
навучанне ў час сну.
гіпнатызава́ць
(
1) выклікаць гіпноз шляхам унушэння;
2)
гіпнаты́зм
(
сукупнасць з’яў, якія ўзнікаюць пры гіпнозе.
гіпнаты́чны
(
1) які мае адносіны да гіпнозу (
2)
гіпнатэрапі́я
(ад гіпноз + тэрапія)
тэрапія, якая ажыццяўляецца метадам гіпнатычнага ўздзеяння.
гіпно́з
(
1) стан, падобны на сон, які выклікаецца ўнушэннем і суправаджаецца падпарадкаваннем волі спячага таму, хто ўсыпляе;
гіпно́лаг
(ад гіпноз + -лаг)
спецыяліст па гіпнозу, урач, які лечыць гіпнозам.
гі́пнум
(
лістасцябловы мох
гіпо́ма
(
павук
гіпо́пус
(
асобая стадыя німфы ў свірнавых кляшчоў, здольная ўпадаць пры неспрыяльных умовах у стан спакою.
гіпо́тэза
(
1) навуковае меркаванне, пэўнасць якога яшчэ не даказана доследным шляхам;
2) усякае меркаванне, дапушчэнне, здагадка.
гіпо́фіз
(
залоза ўнутранай сакрэцыі ў пазваночных жывёл і чалавека, размешчаная пад галаўным мозгам, якая ўплывае на рост і развіццё арганізма; ніжні мазгавы прыдатак.
гіпс
(
1) мінерал класа сульфатаў, вапністае рэчыва белага колеру, якое выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, лепцы і медыцыне;
2) скульптурны злепак з гэтага рэчыва;
3) хірургічная павязка з гэтага рэчыва.
гіпсабето́н
(ад гіпс + бетон)
бетон на аснове гіпсавых вяжучых матэрыялаў.
гіпсаме́тр
(ад
тое, што і гіпсатэрмометр.
гіпсаме́трыя
(ад
раздзел геадэзіі, які займаецца вызначэннем вышыні мясцовасці і абазначэннем на геаграфічных картах рэльефу зямной паверхні пры дапамозе гарызанталей.
гіпсасі́нга
(
павук-крыжавік, які трапляецца на лясных палянах, па берагах азёр.
гіпсатэрмо́метр
(ад
прыбор для вызначэння вышыні пункта над узроўнем мора па тэмпературы кіпення вады, што залежыць ад атмасфернага ціску.
гіпсахро́мны
(ад
гіпура́ліі
(ад гіпа- +
расшыраныя асцістыя адросткі апошніх хваставых пазванкоў касцістых рыб, якія падтрымліваюць прамяні хваставога плаўніка.
гіпуры́ты
(ад
гіганцкія марскія малюскі класа двухстворкавых з канічнай ракавінай, падобнай да хваста каня, якія існавалі ў мезазоі.
гіпю́р
(
карункі з выпуклым узорам.
гіра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «кругавы рух».
гіраа́зімут
(ад гіра- + азімут)
прыбор для вызначэння вуглоў змены курсу і вуглоў павароту аб'екта вакол вертыкальнай восі.
гіраарбі́та
(ад гіра- + арбіта)
гіраскапічны прыбор для вызначэння вугла адхілення ад плоскасці арбіты штучнага спадарожніка Зямлі.
гіраарбіта́нт
(ад гіра- + арбіта)
тое, што і гіраарбіта.
гіраарыента́тар
(ад гіра- +
гіраскапічны прыбор для вызначэння месца размяшчэння аб’екта і параметраў яго руху; выкарыстоўваецца ў авіяцыі, касманаўтыцы, мараплаванні.
гірабінарма́ль
(ад гіра- + бінармаль)
тое, што і гіраарбіта.
гіравертыка́ль
(ад гіра- + вертыкаль)
прыбор для вызначэння напрамку сапраўднай вертыкалі або плоскасці гарызонта, а таксама вуглоў нахілу аб’екта да гэтай плоскасці.
гірагарызо́нт
(ад гіра- + гарызонт)
тое, што і гіравертыкаль.
гірадактылі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа монагеней; эктапаразіты прэснаводных рыб.
гірадо́н
(
шапкавы базідыяльны грыб
гірадэ́мпфер
(ад гіра- + дэмпфер)
гіраскапічны прыбор для змяншэння вуглавых адхіленняў аптычнай восі кіназдымальнага апарата пры здымках з рухомых аб’ектаў (аўтамашыны, катэра).
гіракатылі́ды
(
клас плоскіх чарвей; арганізмы з прадаўгаватым целам даўжынёй ад 2 да 20 см з пярэдняй прысоскай пярэднім прысоскам і задняй разеткападобнай мацавальнай лейкай; паразіты глыбакаводных рыб.
гірако́мпас
(ад гіра- + компас)
компас, у якім ролю магнітнай стрэлкі выконвае гіраскоп.
гірамагні́тны
(ад гіра- + магнітны);
гірапо́р
(
шапкавы базідыяльны грыб
гірасі́гма
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
гіраско́п
(ад гіра- + -скоп)
махавік прыбора (ваўчок) на свабоднай восі вярчэння, які захоўвае нязменнае становішча пры ўсякім змяненні становішча самога прыбора.
гірастабіліза́тар
(ад гіра- + стабілізатар)
гіраскапічнае прыстасаванне для стабілізацыі аб’ектаў або прылад, а таксама для вызначэння іх вуглавых адхіленняў.
гіраста́т
(ад гіра- + -стат)
тое, што і гіраскоп.
гіра́тар
(
высокачастотны прыбор, у якім змена фаз электрамагнітных хваль, што пашыраюцца ў процілеглых напрамках, адрозніваецца на 180°.
гіратахо́метр
(ад гіра- + тахометр)
гіраскапічнае прыстасаванне для вызначэння вуглавой хуткасці аб’екта, дзе ўстаноўлена гэта прыстасаванне.
гіратэадалі́т
(ад гіра- + тэадаліт)
гіраскапічнае візірнае прыстасаванне для арыентацыі пры пракладцы шахт і тунэляў.
гірля́нда
(
1) сплеценыя ў выглядзе стужкі кветкі і зелень;
2)
гірнеёла
(
базідыяльны грыб
гіро́бус
[ад гіра- + (омні)бус]
транспартны сродак для перавозкі пасажыраў на кароткія адлегласці, які рухаецца за кошт кінетычнай энергіі, што накапляецца ў махавіку.
гі́рса гірса́
(
пустазелле
гірсуты́зм
(ад
мужчынскі тып валасянога покрыва ў жанчын, пераважна як праяўленне вірылізму.
гірудатэрапі́я
(ад
лячэбнае выкарыстанне медыцынскіх п’явак.
гірудзі́н
(ад
рэчыва, якое знаходзіцца ў слінных залозах медыцынскай п’яўкі і пры ўвядзенні ў чалавечы арганізм перашкаджае згусанню крыві.
гіршфе́льдыя
(
травяністая расліна
гіста-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «тканка жывёльнага арганізма».
гістагене́з
(ад гіста- + -генез)
сукупнасць працэсаў, якія забяспечваюць узнікненне, існаванне і аднаўленне тканак жывёльных арганізмаў.
гістаге́нны
(ад гіста- + -генны)
які паходзіць з тканкі, тканкавы.
гістагра́ма
(ад
графічны паказ статыстычных размеркаванняў якой
гісталіза́ты
(ад гіста- + лізаты)
тое, што і лізаты 1.
гістало́гія
(ад гіста- + -логія)
навука пра будову, развіццё і функцыі тканак чалавека і жывёл; уключае гістафізіялогію і гістахімію.
гістамі́н
(ад гіста- + аміны)
тканкавы гармон, які належыць да біягенных амінаў і мае моцнае біялагічнае дзеянне.
гістапатало́гія
(ад гіста- + паталогія)
раздзел паталагічнай анатоміі, які вывучае мікраскапічныя працэсы, што адбываюцца ў тканках пры розных захворваннях.
гістапратэ́ктары
(ад гіста + пратэктар)
лекавыя прэпараты, якія зніжаюць пашкоджанне слізістай страўніка фізічнымі і хімічнымі фактарамі.
гістарыёграф
(ад гісторыя + -граф)
1) спецыяліст у галіне гістарыяграфіі;
2)
гістары́зм
(ад
1) дыялектычны прынцып вывучэння і ацэнкі прадметаў і з’яў у працэсе іх узнікнення і развіцця ў канкрэтна гістарычных умовах;
2) слова, што выйшла з паўсядзённага ўжытку ў сувязі са знікненнем рэаліі або паняцця, якое яно абазначала.
гістары́чны
(
1) які належыць да гісторыі, важны з пункту погляду ролі, якую выконваў ці выконвае ў развіцці жыцця грамадства або прыроды (
2) які рэальна існаваў, не выдуманы (
3) звязаны з пэўным этапам у развіцці грамадства, не вечны, пераходны (
4) які адносіцца да часу, ад якога захаваліся рэчавыя помнікі (
5) які апіраецца на гісторыю як на метад пазнання, даследавання, вывучае з’явы ў іх паслядоўным развіцці;
6) які апісвае людзей або падзеі мінулага (
гістарыягра́фія
(ад гісторыя + -графія)
1) гісторыя гістарычнай навукі ў цэлым, а таксама сукупнасць даследаванняў, прысвечаных вывучэнню пэўнага гістарычнага перыяду ці распрацоўцы пэўнай гістарычнай тэмы;
2) навуковая дысцыпліна, якая вывучае гісторыю гістарычнай навукі.
гістафізіяло́гія
(ад гіста- + фізіялогія)
раздзел гісталогіі, які вывучае механізмы функцый тканак і іх комплексаў у жывёльным арганізме.
гістахі́мія
(ад гіста- + хімія)
раздзел гісталогіі, які вывучае хімічныя ўласцівасці тканак жывёл і раслін.
гісто́лаг
(ад гіста- + -лаг)
спецыяліст у галіне гісталогіі.
гісто́ліз
(ад гіста- + -ліз)
разбурэнне тканак арганізма ферментамі тканкавага або бактэрыяльнага паходжання.
гісто́ны
(ад
група простых бялкоў (пратэінаў), якія змяшчаюцца ў ядрах большасці клетак жывёл і раслін.
гісто́рык
(
1) спецыяліст па гісторыі;
2) выкладчык гісторыі.
гісто́рыя
(
1) працэс развіцця прыроды і грамадства;
2) навука аб развіцці чалавечага грамадства (
3) навука, якая вывучае паслядоўнае развіццё якой
4) апавяданне (
5) здарэнне, выпадак (
гістрыён
(
1) вандроўны камедыянт у Стараж. Рыме;
2) вандроўны спявак, музыкант, акцёр, акрабат у сярэдневяковай Еўропе (
гістыдзі́н
(ад
амінакіслата, якая ўваходзіць у склад большасці бялкоў; у арганізме сінтэзуецца з адэніну і глютацыёну, пры распадзе ўтварае гістамін.
гістыяцы́ты
(ад
клеткі злучальнай тканкі ў пазваночных жывёл і чалавека, якія выконваюць абарончую функцыю ў арганізме, ператвараючыся пры запаленчай рэакцыі арганізма ў макрафагі.
гістэрагра́фій
(
сумчаты грыб
гістэрало́гія
(ад
тое, што і гістэран-пратэран.
гі́стэран-пра́тэран
(ад гр hysteron = згодна + proteron = раней, перад)
стылістычны прыём, калі парушаецца лагічная паслядоўнасць з’яў, што апісваюцца.
гістэраскапі́я
(ад
гістэраско́п
(ад
медыцынская прылада для агляду ўнутранай поласці маткі.
гістэрэ́зіс
(
гіт
(
1)
2) адзіночны забег ці заезд на пэўную дыстанцыю (у лёгкай атлетыцы, мота- і веласпорце).
гі́тавы
(
снасці рухомага такелажу судна, прызначаныя для згортвання парусоў падцягваннем іх да мачты або рэі.
гіта́ра
(
струнны шчыпковы музычны інструмент з доўгім грыфам.
гіфало́ма
(
шапкавы базідыяльны грыб
гіфаміцэ́ты
(ад
група недасканалых грыбоў класа дэйтэраміцэтаў, якая размнажаецца канідыямі і выклікае многія хваробы ў раслін і жывёл, прыносячы значныя страты сельскай і лясной гаспадарцы.
гі́фы
(
ніткападобныя ўтварэнні, якія ўтвараюць грыбніцу (міцэлій) і пладовыя целы грыбоў.
гі́цаль
(
нягоднік, мучыцель (даўней — жывадзёр, скуралуп).
гі́ція
(
азёрныя адклады з рэшткаў мікраарганізмаў, раслін і мінеральных рэчываў.
гі́чка
(
тое, што і гіг.
гіялапла́зма
(ад
частка цытаплазмы жывёльных і раслінных клетак, якая акружае ядро і змяшчае прадукты ўнутрыклетачнага метабалізму.
гіяларафі́дыум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
гіялатэ́ка
(
ніткаватая зялёная водарасць
гіяле́кта
(
накіпны лішайнік
гіялі́навы
(
шклопадобны, празрысты (
гіяліно́з
(ад
змена тканак арганізма, якая характарызуецца з’яўленнем па-за клеткамі тканак аднародных паўпразрыстых шчыльных бялковых мас; назіраецца пры некаторых хваробах,
гіялі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, празрыстая разнавіднасць апалу.
гіяло́брыян
(
аднаклетачная або каланіяльная залацістая водарасць
гіялураніда́за
[ад
фермент, які каталізуе гідроліз гіялуронавай кіслаты.
гіялуро́навы
(ад
гіямандыбуля́рэ
(ад
верхнія парныя косці пад’язычнай дугі ў рыб і іншых пазваночных.
гіястылі́я
(ад
тып сучлянення сківічнага апарата з восевым чэрапам у большасці рыб.
гіясцыямі́н
(ад
алкалоід, які змяшчаецца ў блёкаце і іншых раслінах
гія́тус
(
гіяцы́нт
(
1) травяністая расліна
2) мінерал, каштоўны камень жоўтага, чырвонага або ружовага колеру.
глаба́льны
(
усеагульны, усёабдымны, сусветны (
глабігеры́ны
(ад
група прасцейшых жывёл атрада форамініфераў, сустракаюцца ў планктоне пераважна цёплых мораў; іх вапняковыя ракавіны ўтвараюць асноўную частку акіянскага глею.
глабі́н
(ад
бялковая часта гемаглабіну.
глабо́ідны
(ад
глабо́іды
(ад
уключэнні ў алейранавыя зерні многіх раслін; маюць выгляд шарападобных або гронкападобных цельцаў.
глабулі́ны
(ад
найбольш пашыраная ў прыродзе група простых жывёльных і раслінных бялкоў (пратэінаў).
глабуля́рны
(
шарападобны.
гладые́лус
(
клубнецыбульная травяністая расліна
гладыя́тар
(
спецыяльна абучаны раб ці ваеннапалонны, які ў старажытнарымскі перыяд выкарыстоўваўся для ўзброенай барацьбы на арэне цырка.
глазе́т
(ад
парча з каляровай шаўковай асновай і вытканымі на ёй залатымі або сярэбранымі ўзорамі.
глазу́ра
(
1) шклопадобны сплаў для пакрыцця керамічных вырабаў; паліва;
2) застылы слой цукровага сіропу на мучных вырабах.
глазурава́ць
(
пакрываць глазурай.
глакеншпі́ль
(
ударны музычны інструмент, гукі якога імітуюць званочкі.
глаксі́нія
(
травяністая расліна
гламеруланефры́т
(ад
тое, што і нефрыт.
гламерэ́ла
(
сумчаты грыб
гла́нда
(
тое, што і міндаліна 2.
гларыфіка́цыя
(
узвялічванне, узнясенне, усхваленне, спяванне дыфірамбаў.
гласала́лія
(ад
1) уласцівае культу некаторых рэлігійных сект выкрыкванне ў стане экстазу бязглуздых слоў, якое ўспрымаецца сектантамі як «богавяшчанне»;
2)
гласалгі́я
(ад
боль, паколванне, аняменне ў языку, якое часам распаўсюджваецца на губу, дзясны, шчокі, паднябенне, глотку.
гласаптэ́рыс
(ад гр glossa = язык + pteris = папараць)
вымерлая расліна класа насенных папарацей аддзела голанасенных, якая існавала ў палеазоі.
гласа́рый
(
тлумачальны слоўнік малавядомых і ўстарэлых слоў да якога
гласа́тар
(
1) тлумачальнік малавядомых і ўстарэлых слоў і выразаў, якія сустракаюцца ў якім
2) асоба, якая тлумачыць законы або судовыя рашэнні.
гласема́тыка
(ад
лінгвістычная тэорыя, якая арыентуецца на схематызаванае апісанне моўнай структуры і абстрагуецца ад канкрэтна-гукавога і канкрэтна-семантычнага аспектаў мовы.
гла́сіс
(
ахоўны земляны насып перад знешнім ровам крэпасці або ўмацавання, нахілены ў бок праціўніка.
гласі́т
(ад
запаленне языка ў чалавека, выкліканае стаматытам, захворваннямі крыві, авітамінозамі.
глатаго́нія
(ад
1) паходжанне мовы;
2) раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне і развіццё мовы.
глаталіза́цыя
(ад
спосаб вымаўлення гукаў мовы, пры якім у якасці актыўнага органа, што стварае перашкоду паветранаму струменю, выступае гартань.
глатало́гія
(ад
лінгвістыка, мовазнаўства, навука аб мове.
гла́ўбераў
[ад
г-а соль — тое, што і мірабіліт.
глаўкані́т
(ад
мінерал класа сілікатаў зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як мінеральная фарба, як калійнае ўгнаенне і для змякчэння жорсткасці вады.
глаўкафа́н
(ад
мінерал класа сілікатаў, групы амфіболаў цёмна-сіняга колеру, які трапляецца пераважна ў метамарфізаваных сланцах.
глаўкацы́сціс
(
аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць
глаўко́ма
(
хвароба вачэй, пры якой павышаецца ўнутраны ціск і зніжаецца зрок.
глахі́дый
(ад
лічынка некаторых прэснаводных пласціністажабравых малюскаў.
гле́ба
(
1) верхні пласт зямлі, на якім расце расліннасць;
2)
гле́зер
(
тое, што і каландр.
глей
(
1) слой глебы светлай афарбоўкі, які ўтварыўся пад уплывам жыццядзейнасці анаэробных бактэрый;
2) адклады на дне вадаёмаў, у склад якіх уваходзяць найдрабнейшыя часцінкі мінеральных і арганічных рэчываў.
глейко́метр
(ад
прыбор для вызначэння колькасці цукру ў вінах.
гленады́ніум
(
аднаклетачная пірафітавая водарасць
гле́тчар
(
ляднік.
глеяка́пса
(
аднаклетачная або каланіяльная сіне-зялёная водарасць
глеяпо́р
(
губавы базідыяльны грыб
глеяспо́рый
(
недасканалы грыб
глеятры́хія
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
глеятэ́нгум
(
каланіяльная зялёная водарасць
глеяфі́л
(
губавы базідыяльны грыб
глёт
(
тэхнічная назва вокісу свінцу.
гліёма
(ад
пухліна, якая развіваецца ў галаўным, радзей спінным, мозгу з элементаў нейрагліі.
гліка-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да цукроў.
глікаалкало́іды
(ад гліка- + алкалоіды)
група алкалоідаў, якія змяшчаюць цукар.
глікаге́н
(ад гліка- + -ген)
жывёльны крухмал, які ўтвараецца з цукру крыві ў печані і мышцах.
глікагено́ліз
(ад глікаген + -ліз)
працэс анаэробнага ферментатыўнага распаду глікагену ў тканках.
гліказіда́зы
(ад гліказіды)
ферменты класа гідралазаў, якія каталізуюць гідралітычнае (
гліказі́ды
(ад
арганічныя рэчывы, малекулы якіх складаюцца з вугляводу і невугляводнага кампанента (аглікону); змяшчаюцца ў жывёльных і раслінных арганізмах, адыгрываючы важную ролю ў працэсах абмену рэчываў.
гліказуры́я
(ад
выдзяленне цукру з мачой, назіраецца пры цукровым дыябеце, нервовых хваробах, цяжарнасці, а таксама пры празмерным ужыванні цукру.
глікако́л
(ад гліка- +
тое, што і гліцын.
глікаліпі́ды
(ад гліка- +
тлушчападобныя рэчывы, якія змяшчаюць вугляводы; з’яўляюцца структурнымі элементамі клетачных мембран.
глікапратэі́ды
(ад гліка- + пратэіды)
складаныя бялкі, якія змяшчаюць вугляводныя кампаненты (
глікафі́ты
(ад гліка- + -фіты)
расліны незасоленых глеб і прэсных вадаёмаў (
глікемі́я
(ад гліка- + -емія)
наяўнасць цукру ў крыві.
гліко́ліз
(ад гліка- + -ліз)
працэс расшчаплення вугляводаў пры адсутнасці кіслароду пад дзеяннем ферментаў у арганізме чалавека і жывёл.
гліко́ль
[ад гліка- + (алкаг)оль]
двухатамны спірт, бясколерная вадкасць, без паху, салодкая на смак, выкарыстоўваецца як растваральнік, для ахаладжэння рухавікоў і
глінт
(
круты абрыў плато, размешчанага ўздоўж паўднёвага берага Фінскага заліва да Ладажскага возера.
глінтве́йн
(ад
гарачы напітак з чырвонага віна з цукрам і вострымі прыправамі.
гліпт
(
каштоўны камень з мастацкім разьблёным узорам.
гліптадо́нты
(ад
вымерлыя млекакормячыя атрада непаўназубых, блізкія да браняносцаў; жылі ў кайназоі.
гліптатэ́ка
(ад
1) калекцыя гліптаў, 2) збор скульптурных твораў.
глі́птыка
(
майстэрства мастацкай разьбы на каштоўных камянях.
гліса́да
(
прамалінейная траекторыя зніжэння самалёта, верталёта, планёра.
гліса́нда
(
прыём ігры на музычным інструменце — хуткі прабег пальцам па клавішах або смычком па струнах.
глі́сер
(
лёгкае быстраходнае марское судна, якое пры вялікай скорасці слізгаціць па воднай паверхні і дае малую асадку.
глісі́раваць
(
хутка слізгацець па воднай паверхні (пра рух глісера, гідрасамалёта).
гліфта́лі
[ад глі(цэрына) + (на)фт(а) + ал(ей)]
сінтэтычныя смолы, якія атрымліваюць на аснове гліцэрыны і фталевай кіслаты.
гліцы́н
(ад
амінакіслата, якая ўваходзіць у склад многіх бялкоў,
гліцы́нія
(ад
павойная расліна
гліцэральдэгі́д
(ад гр glykeros = салодкі + альдэгід)
трохвугляродны цукар (альдоза), які мае асіметрычны атам вугляроду.
гліцэры́ды
(ад
складаныя эфіры гліцэрыны і арганічных або мінеральных кіслот, якія з’яўляюцца састаўной часткай тлушчаў расліннага і жывёльнага паходжання.
гліцэры́на
(
арганічнае злучэнне, трохатамны спірт аліфатычнага рада, бясколерная масляністая вадкасць, якая атрымліваецца з тлушчаў і выкарыстоўваецца для тэхнічных, медыцынскіх, касметычных мэт.
гліцэрынафасфа́ты
(ад гліцэрына + фасфаты)
солі гліцэрынафасфатнай кіслаты, якія выкарыстоўваюцца ў медыцыне.
глі́я
(
тое, што і нейраглія.
гло́булы
(
1)
2)
гло́бус
(
картаграфаваная мадэль зямнога шара (або іншай планеты), якая верціцца на вертыкальнай падстаўцы;
гло́рыя
(
каляровыя кругі вакол ценю прадмета, калі цень падае на хмару або згустак туману (у гарах або пры палёце самалёта).
гло́са
(
тлумачэнне незразумелага слова або выразу, якое даецца на палях або ў самім тэксце старажытных помнікаў.
глотагене́з
(ад
1) паходжанне чалавечай гукавой мовы;
2) паходжанне мовы асобных этнасаў (
глотахранало́гія
(ад
1) методыка вызначэння часу ўтварэння роднасных моў, якая грунтуецца на падліках працэнтных суадносін агульных элементаў у іх асноўным слоўніку;
2) раздзел гістарычнай лексікалогіі, які выкарыстоўвае гэту методыку.
глюкагене́з
[ад глюко(за) + -генез]
працэс утварэння глюкозы ў арганізме не з глікагену, а з іншых рэчываў.
глюкаго́н
(ад
гармон чалавека і жывёл, які выпрацоўваецца падстраўнікавай залозай і ўдзельнічае ў рэгуляцыі вугляводнага абмену ў арганізме.
глюказамі́н
(ад глюкоза + амін)
амінацукар, вытворнае глюкозы, у малекуле якой гідраксільная група другога атама вугляроду замешчана амінагрупай.
глюказі́ды
(ад глюкоза)
рэчывы, малекулы якіх складаюцца з глюкозы і якога
глюказуры́я
[ад глюко(за) + -урыя]
павышаная наяўнасць глюкозы ў мачы.
глюкакартыко́іды
[ад глюко(за) +
лекавыя прэпараты кары наднырачнікаў.
глюканеагене́з
[ад глюко(за) + неа- + -генез]
біяхімічны працэс утварэння глюкозы з невугляводных папярэднікаў.
глюкапратэі́ды
[ад гпюко(за) + пратэіды]
складаныя бялкі ў арганізме чалавека, жывёл і раслін, якія змяшчаюць вугляводы.
глюко́за
(ад
арганічнае злучэнне класа монацукрыдаў, салодкае рэчыва ў пладах раслін; вінаградны цукар.
глюкозафасфа́ты
(ад глюкоза + фасфаты)
злучэнні глюкозы з адным або двума астаткамі аргафосфарнай кіслаты.
глюко́навы
(ад
глюкуро́навы
(ад
глюо́ны
(ад
электрычна нейтральныя часціцы з нулявой масай спакою і спінам.
глютамі́н
[ад
амінакіслата, якая ўваходзіць у склад раслінных і жывёльных бялкоў і выконвае важную ролю ў азоцістым абмене.
глютамі́навы
(ад глютамін);
глютаміна́за
[ад
фермент з групы дэзаміназаў, які каталізуе гідроліз і сінтэз глютаміну, выконвае вялікую ролю ў азоцістым абмене жывёльных і раслінных арганізмаў.
глютацые́н
[ад глюта(мін) + цы(стэін)]
пептыд, які складаецца з рэшткаў глютамінавай кіслаты, цыстэіну і гліцыну, змяшчаецца ва ўсіх жывых арганізмах і выконвае важную ролю ў акісляльных рэакцыях.
глютэлі́ны
(ад
простыя бялкі насення злакаў і зялёных частак раслін.
глюці́н
(
клей жывёльнага паходжання, які выварваюць з храсткоў, сухажылля і
глюціна́нты
(
спецыялізаваныя жыгучыя клеткі ў кішачнаполасцевых.
гляды́чыя
[
лістападнае дрэва
гля́нец
(
1) бляск начышчанай, палакіраванай або адпаліраванай паверхні;
2)
глянцго́льд
(
вязкая бурая вадкасць, у якой ёсць золата; выкарыстоўваецца для роспісу на фарфоры.
глянцзі́льбер
(
рэчыва, якое змяшчае плаціну або паладый; выкарыстоўваецца для жывапісу на фарфоры.
глясэ́
(
1) замарожаны;
2) тонкая шаўковая бліскучая тканіна.
гляцые́лаг
(ад
спецыяліст у галіне гляцыялогіі.
гляцыядыслака́цыя
(ад
дэфармацыя горных парод, якія ўтвараюць ложа ледніка пад уздзеяннем яго вагі і руху.
гляцыядыяпі́р
(ад
антыклінальная складка, якая ўзнікла пад ледніковым уздзеяннем у выніку ўкаранення адных парод у другія.
гляцыяізастазі́я
(ад
вертыкальныя рухі зямной кары пад ледніковай нагрузкай.
гляцыяка́рст
(ад
з’явы, якія суправаджаюць раставанне нерухомага лёду і ўзнікненне пры гэтым розных форм рэльефу і парушэнняў у заляганні горных парод.
гляцыя́л
(
адрэзак часу на працягу антрапагену, які характарызуецца значным пахаладаннем клімату і насоўваннем ледніковага покрыва на раўніны ў сярэдніх шыротах; ледніковая эпоха.
гляцыяло́гія
(ад
навука, якая вывучае паходжанне, фізічныя ўласцівасці, развіццё, геаграфічнае пашырэнне леднікоў і магчымасці іх гаспадарчага выкарыстання.
гляцыя́льны
(
які адносіцца да лёду, асабліва да леднікоў.
гляцыясфе́ра
(ад
сезонная абалонка з снегу і лёдавага покрыва ў палярных шыротах.
гляцыятэкто́ніка
(ад
раздзел геалогіі, які вывучае экзатэктанічныя структуры і працэсы, абумоўленыя ледніковай дзейнасцю (гляцыядыслакацыю і гляцыяізастазію).
гмах
(
збудаванне вялікіх памераў.
гмі́на
(
самая дробная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Польшчы (мела пашырэнне і ў Зах. Беларусі ў 1921—1939 гг.), а таксама адміністрацыйны цэнтр такой адзінкі.
гнамо́нія
(
сумчаты грыб
гнасеало́гія
(ад
тэорыя пазнання, раздзел філасофіі, які вывучае формы і метады навуковага пазнання.
гнастыцы́зм
(ад
плынь ранняга хрысціянства, у аснове якой ляжала вучэнне пра «гносіс» як асаблівае пазнанне, быццам бы здольнае раскрыць таямніцы жыцця.
гнатана́рый
(
павук
гнатасо́ма
(ад
пярэдні ўчастак цела ў кляшчоў, які мае складаную будову.
гнатастамулі́ды
(
атрад плоскіх чарвей класа турбелярый, жывуць у вільготным пяску марскіх узбярэжжаў.
гнафазі́ды
(
сямейства павукоў з укрытым пёрыстымі валаскамі целам і доўгімі моцнымі нагамі, якое ў сусветнай фауне налічвае больш за 1250 відаў; жывуць пад камянямі, у моху, лясным подсціле, пад карой.
гнафа́ліум
(
травяністая расліна
гнафо́за
(
павук
гнейс
(
горная парода, якая складаецца з палявога шпату, кварцу, каляровых мінералаў і
гнейсаграні́т
(ад гнейс + граніт)
тое, што і гранітагнейс.
гнетапсі́ды
(
клас дрэвавых, кустовых раслін або ліян аддзела голанасенных з супраціўным цэльным лісцем.
гне́тум
(
ліяна класа гнетапсідаў з шырокім лісцем, пашыраная ў тропіках; дае грубае валакно, ядомае насенне, алей.
-гнозія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «веды», «веданне».
гном
(
1) пачварны карлік у заходнееўрапейскай міфалогіі, які быццам бы ахоўвае падземныя скарбы;
2)
гно́ма
(
кароткі выраз павучальнага характару ў форме верша або рытмізаванай прозы; вершаваны афарызм.
гно́ман
(
старажытны астранамічны інструмент, які складаецца з вертыкальнага стрыжня на гарызантальнай пляцоўцы; зараз выкарыстоўваецца толькі як сонечны гадзіннік.
гно́стык
(
паслядоўнік гнастыцызму.
гнотабіёты
(ад
жывёлы, вырашчаныя ва ўмовах поўнай стэрыльнасці, свабодныя ад мікраарганізмаў, вірусаў і макрапаразітаў; выкарыстоўваюцца для эксперыментальнай работы.
гнотабіяло́гія
(ад
галіна эксперыментальнай біялогіі, якая займаецца атрыманнем і вырошчваннем лабараторных жывёл, у арганізме якіх зусім адсутнічаюць мікраарганізмы, гельмінты, членістаногія.
гну
(
парнакапытная жывёла з групы антылоп, пашыраная на раўнінах Усх. і Паўд. Афрыкі.
го́бель
(
інструмент для абрэзкі ўручную кніжнага блока.
го́бі
(
паласа пустынь і паўпустынь у Цэнтр. Азіі.
гол
(
1) забіты або прапушчаны ў вароты мяч (шайба);
2) ачко, якое залічваецца камандзе за забітыя ў чужыя вароты мяч або шайбу.
голаметабалі́я
(ад
тып паслязародкавага развіцця насякомых (жукоў, сеткакрылых, двухкрылых), пры якім з яйца выходзіць лічынка, не падобная на дарослае насякомае.
голаметамарфо́за
(ад гр holos = увесь + метамарфоза)
тое, што і голаметабалія.
го́льмей
(
хімічны элемент
гольф
(
гульня ў мяч, які клюшкамі стараюцца заганяць у ямкі-лункі праз рад перашкод.
гома-, гама-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «падобны», «роўны».
гомаалелі́зм
(ад гома- + алелізм)
існаванне гена ў дзвюх або больш формах (алелях), што ўяўляюць сабой відазмяненні аднаго і таго ж яго ўчастка (
гомагалі́ннасць
(ад гомагалінны)
аднароднае размеркаванне салёнасці марской вады на глыбіні.
гомагалі́нны
(ад гома- +
гомагаме́тнасць
(ад гома + гаметы)
генетычная раўнацэннасць гамет жаночага або мужчынскага полу па тыпу палавой храмасомы, якую мае кожная гамета дадзенага полу (
гомагена́т
(ад гома- + ген)
аднародная суспензія здробненай да субклетачных элементаў біялагічнай тканкі.
гомагеніза́тар
(ад
апарат для атрымання аднародных сумесей, а таксама эмульсій 1.
гомагеніза́цыя
(ад гр homogenes = аднародны)
наданне аднароднай будовы і саставу металам, сплавам, растворам, эмульсіям і
гомадынамі́я
(ад гома- +
падобнасць органаў або іх частак, размешчаных паслядоўна па падоўжанай восі цела жывёл.
гомазіго́та
(ад гома- + зігота)
арганізм, які ўтварыўся ў выніку злучэння дзвюх гамет з аднолькавым генетычным складам (
гомазіго́тнасць
(ад гомазігота)
аднароднасць спадчыннай асновы арганізма, якая паходзіць ад бацькоў, падобных па той ці іншай спадчыннай прымеце (
гомайало́гія
(ад
марфалагічная або фізіялагічная падобнасць органаў або прыкмет у жывёл аддаленых сістэматычных груп.
гомайасматы́чны
(ад гр homoios = падобны + асматычны)
які мае пастаянны ціск;
гомайато́рмны
(ад
які мае пастаянную тэмпературу;
гомалаграфі́чны
(ад
гомамарфі́зм
(ад гома- + -марфізм)
гомасексуалі́зм
(ад гома- +
ненатуральная палавая цяга да асоб свайго полу (
гомастылі́я
(ад гома- +
аднолькавая даўжыня слупкоў і тычынкавых нітак у кветках усіх раслін аднаго віду (
гоматалі́зм
(ад гома- +
двухполасць у некаторых водарасцяў, грыбоў (
гоматранспланта́цыя
(ад гома- + трансплантацыя)
тое, што 1 алатрансплантацыя.
гоматэрмі́я
(ад гома- + -тэрмія)
пашырэнне аднолькавай тэмпературы па глыбіні вадаёма (возера, вадасховішча), звязанае з ветравым перамешваннем паверхневых слаёў вады з ніжнімі.
гомацэнтры́чны
(ад гома + цэнтр);
гомеа-, гамеа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «падобны», «аднолькавы».
гомеамарфі́зм
(ад
узаемна адназначнае непарыўнае адлюстраванне адной тапалагічнай прасторы ў іншай, для якой павернутае адлюстраванне таксама непарыўнае.
гомеапаля́рны
(ад гомеа- +
го́мруль
(
праграма аўтаноміі Ірландыі ў сістэме Брытанскай імперыі, высунутая ў 70-я гады 19
го́мстэд
(
зямельны надзел, які атрымліваў грамадзянін ЗША ў 19
го́мстэд-акт
(ад гомстэд + акт)
закон аб зямельных надзелах у ЗША, прыняты ў маі 1862 г. у ходзе грамадзянскай вайны 1861—1865 гг.
гомф
(
орган прымацавання талома ліставатых лішайнікаў да субстрату.
гон
(
тое, што і град.
-гон1
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на сувязь з нараджэннем, паходжаннем.
-гон2
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «вугал».
го́нар
(
1) пачуццё грамадскай або асабістай годнасці; тое, што выклікае павагу;
2) павага, слава;
3) перавялічанае ўяўленне аб сваёй годнасці; фанабэрыстасць;
гонг
(
1) ударны музычны інструмент у выглядзе металічнага дыска з загнутымі краямі;
2) гукавы сігнал, які падаецца ўдарамі ў кавалак металу, рэйку, а таксама самі гэтыя прадметы.
го́ніум
(
каланіяльная зялёная водарасць
-гонія, -ганія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «звязаны з нараджэннем, паходжаннем».
го́нта
(
дахавы матэрыял у выглядзе драўляных дошчачак з падоўжнымі пазамі з аднаго боку.
гонфаланье́р
(
1) службовая асоба ў гарадах-рэспубліках Італіі ў 13—15
2) начальнік атрада, які ахоўваў урад Фларэнцыі з 13
го́рдзень
(
трос з круком на канцы для падымання грузаў або нацягвання парусоў на судне.
го́ржа
(
горн
(
медны духавы музычны інструмент для падачы сігналаў.
горнбленды́т
(ад
крышталічная горная парода, якая складаецца амаль цалкам з рагавой субстанцыі; адрозніваецца ад амфібаліту структурай.
горст
(
участак зямной кары, абмежаваны тэктанічнымі разрывамі і крыху прыўзняты над суседнімі ўчасткамі, якія аселі (
госпіталье́ры
(
члены каталіцкага духоўна-рыцарскага ордэна, заснаванага ў Палесціне ў 12
го́тыка
(
архітэктурны стыль позняга еўрапейскага сярэдневякоўя (12—16
гофма́йстар
(
прыдворная пасада ў сярэдневяковай Германіі, а ў 18 —
гофма́клер
(
галоўны маклер на фондавай або таварнай біржы.
гофма́ршал
(
прыдворная пасада ў сярэдневяковай Германіі, а пазней прыдворны тытул у радзе манархічных краін.
гофр
(
тонкія металічныя, азбестацэментныя, фанерныя і іншыя лісты са складкаватай хвалепадобнай паверхняй; выкарыстоўваюцца ў будаўніцтве, машынабудаванні.
гохуа́
(
традыцыйная школа кітайскага жывапісу вадзянымі фарбамі на шаўковых і каляровых скрутках.
граба́р
(
землякоп.
гра́бен
(
участак зямной кары, абмежаваны тэктанічнымі разрывамі і крыху апушчаны адносна суседніх участкаў (
грабшты́хель
(
разец для гравіравання самых тонкіх ліній.
гра́ве
(
павольны музычны тэмп патэтычнага характару.
гравелі́т
(ад гравій + -літ)
сцэментаваны гравій.
гравёр
(
1) спецыяліст па гравіраванню;
2) жук
гра́вій
(
абломачная горная парода ў выглядзе дробных каменьчыкаў; выкарыстоўваецца ў будаўнічых, дарожных работах.
гравіме́тр
(ад
прыбор для вымярэння паскарэння сілы цяжару.
гравіме́трыя
(ад
раздзел геафізікі, які вывучае размеркаванне паскарэння сілы цяжару на зямную паверхню.
гравірава́ць
(
рабіць малюнак або надпіс, выразаючы іх на цвёрдым матэрыяле (метале, дрэве, шкле і
гра́віс
(
1) тон складоў у старажытнагрэчаскай мове, які характарызуецца адсутнасцю павышэння голасу; супрацьпастаўляецца акуту;
2) від націску ў шведскай мове;
3) дыякрытычны знак (' ), які абазначае ў французскай графіцы ступень адкрытасці галосных.
гравіта́цыя
(ад
гравіто́н
(ад
гіпатэтычны квант гравітацыйнага поля, аналагічны фатону.
гравю́ра
(
малюнак, выразаны на цвёрдым матэрыяле (метале, дрэве, шкле), а таксама адбітак такога малюнка на паперы.
град
(
адзінка вымярэння плоскага вугла ў метрычнай сістэме мер 18
града́цыя
(
1) паслядоўнасць, паступовасць пераходу ад аднаго да другога, размеркаванне аднародных прадметаў, паняццяў па ступені якасці або па колькасці;
2) стылістычная фігура, якая заключаецца ў тым, што ў вершаваных радках групуюцца словы ці выразы з узмацненнем (клімакс 2) або аслабленнем (антыклімакс) іх эмацыянальнага і сэнсавага зместу.
градзі́раваць
(
выпарваць ваду з салянага раствору ў градзірнях.
градзі́рня
(ад
1) спецыяльнае збудаванне для згушчэння саляных раствораў выпарэннем вады;
2) збудаванне ў выглядзе вежы для ахаладжэння вады атмасферным паветрам.
градуі́раваць
(
наносіць дзяленні на які
гра́дус
(
1) адзінка вымярэння вугла або дугі, роўная 1/90 прамога вугла або адпаведна 1/360 акружнасці;
2) адзінка вымярэння тэмпературы (розная па розных тэмпературных шкалах — Цэльсія, Кельвіна, Рэамюра, Фарэнгейта);
3) адзінка вымярэння працэнтнай насычанасці спіртам некаторых напіткаў.
градые́нт
(
1)
2)
градыентаме́тр
(ад градыент + -метр)
гравітацыйны прыбор для вымярэння гарызантальных кампанентаў градыента сілы цяжару.
градые́нтны
(
грам
(
асноўная мера масы ў СГС сістэме адзінак, роўная тысячнай долі кілаграма, або вазе 1 см3 вады пры тэмпературы 4°С.
-грама
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «запіс», «графічнае адлюстраванне».
грамаме́тр
(ад грам + -метр)
дынамометр для вымярэння невялікіх намаганняў у розных прыборах і механічных сістэмах.
гра́мата
(
1) уменне чытаць і пісаць; пачатковыя звесткі з якой
2) афіцыйны пісьмовы дакумент, які засведчвае што
3) пісьмовы дакумент, пасланне як помнік старажытнай усходнеславянскай (
граматало́гія
(ад
навука аб пісьменнасці.
грам-а́там
(ад грам + атам)
колькасць грамаў хімічнага элемента, роўная яго атамнай масе.
грама́тыка
(
1) раздзел мовазнаўства, які вывучае сістэму моўных формаў (марфалогія), сродкі і спосабы іх спалучэння ў сказе (сінтаксіс);
2) сукупнасць правіл словазмянення і спалучэння слоў у сказы, уласцівая якой
граматыкаліза́цыя
(ад граматыка)
абстрагаванне слова або выразу ад канкрэтнага лексічнага зместу.
грамафо́н
(ад
апарат з рупарам для прайгравання пласцінак з гукавым запісам на іх.
граме́ма
(ад
граміцыдзі́н
(ад
лекавы прэпарат, антыбіётык, які прымяняецца пры лячэнні гнойных ран.
грам-мале́кула
(ад грам + малекула)
колькасць грамаў рэчыва, роўная яго малекулярнай масе.
грам-эквівале́нт
(ад грам + эквівалент)
колькасць грамаў хімічнага элемента або злучэння, роўная масе іх хімічных эквівалентаў.
гран
(
1) адзінка аптэкарскай вагі або вагі каштоўных металаў і камянёў, роўная 62,2 мг (у Англіі яна складае 64,8 мг);
2)
гранадыяры́т
(ад
магматычная горная парода, якая складаецца ў асноўным з палявых шпатаў і кварцу, а таксама з рагавой субстанцыі, біятыту і
граназа́н
(ад
ртутна-арганічны ртуцьарганічны прэпарат для пратручвання насення перад пасевам.
грана́т1
(
дрэвавая або кустовая расліна
грана́т2
(
мінерал класа сілікатаў, каштоўны камень, звычайна цёмна-чырвонага колеру; разнавіднасці гранату — альмандзін, андрадыт, грасуляр, дэмантоід, піроп і
грана́та
(
разрыўны артылерыйскі або ручны снарад (
гранд
(
спадчыннае званне вышэйшага дваранства ў Іспаніі (адменена ў 1931 г.).
грандыёзны
(
1) велізарны, велічэзны, велічны (
2) незвычайны па сваіх маштабах, размаху (
грані́т
(
цвёрдая горная парода зярністай будовы, якая складаецца з палявых шпатаў, кварцу, слюды і
гранітагне́йс
(ад граніт + гнейс)
поўнакрышталічная метамарфічная горная парода, паводле саставу блізкая да граніту; выкарыстоўваецца як будаўнічы і абліцовачны матэрыял.
гранітыза́цыя
(ад граніт)
сукупнасць працэсаў у зямной кары, у выніку якіх цвёрдыя горныя пароды рознага паходжання ператвараюцца ў граніты.
гран-па́
(
танцавальная форма ў балеце, якая складаецца з некалькіх частак, аб’яднаных агульным зместам.
гран-пры́
(
самая высокая ўзнагарода на некаторых музычных конкурсах, кінафестывалях, выстаўках.
грант
(
1) мэтавыя сродкі ў грашовай або матэрыяльнай форме, якія даюцца дзяржавай фізічным і юрыдычным асобам на конкурснай аснове для правядзення навуковых даследаванняў, а таксама датацыя творчым калектывам, спартыўным камандам і
2) стыпендыя, якая выплачваецца студэнтам і навучэнцам з дзяржаўнага або мясцовага бюджэту;
3) аднаразовае выдзяленне грашовай сумы або падараванне абсталявання, памяшкання (звычайна з асабістых сродкаў) культурным, навуковым і іншым установам і арганізацыям.
гра́нула
(
1) цвёрды камячок якога
2) зярністае ўключэнне ў цытаплазме жывёльнай або расліннай клеткі;
3) адно з утварэнняў зярністай формы на паверхні Сонца.
грануламе́трыя
(ад гранула + -метрыя)
вызначэнне працэнтнай колькасці розных па велічыні зерняў у горных пародах, грунтах і штучных матэрыялах.
гранулацы́ты
(ад гранула + -цыты)
лейкацыты (базафілы, нейтрафілы, эазінафілы), у цытаплазме якіх змяшчаюцца бялковыя гранулы (
грануле́за
(
растваральная састаўная частка крухмалу.
гранулёма
(ад
запаленчае разрастанне тканкі ў чалавека і жывёл пры розных інфекцыйных хваробах (
гранулі́ты
(ад
група выбуховых рэчываў прасцейшага складу, у якіх гранулы аміячнай салетры прамочаны вадкім палівам і апудраны дрэўнай мукой.
гранулява́ць
(ад
надаваць якому
грануля́цыя
(ад
1) наданне якому
2) новая тканка, якая разрастаецца пры загойванні раны і часта мае зярністы выгляд;
3)
грапталі́ты
(ад
вымерлыя марскія каланіяльныя арганізмы, якія належалі да паўхордавых; вялі свабодны або прымацаваны спосаб жыцця; жылі ў палеазоі.
грасге́ймія
(
травяністая расліна
грасі́раваць
(
вымаўляць гук «р» на французскі манер, картавіць.
грасуля́р
(
мінерал класа сілікатаў, гранат 2 жаўтаватага колеру; празрыстая разнавіднасць з’яўляецца каштоўным каменем.
грат
(
лішкі металу, што застаюцца на краях вырабаў пасля якога
грата́ж
(
спосаб падрыхтоўкі малюнка пракрэсліваннем ліній пры дапамозе вострага інструмента на залітай тушшу паперы або кардоне.
гратуа́р
(
сталёвы інструмент у выглядзе кароткага клінка на ручцы, які выкарыстоўваецца гравёрамі і мастакамі для зняцця няроўнасцей на метале, гіпсе, лішняй фарбы на паперы і
гратыфіка́цыя
(
грашовае ўзнагароджанне, заахвочванне; у гандлёвым абароце стымулюе выкананне агентамі, брокерамі пэўных дзеянняў або ўскладзеных на іх абавязкаў.
гратэ́ск
(
1) мастацкі прыём, заснаваны на кантрастным спалучэнні рэальнага і фантастычнага, перавялічанага і зменшанага, трагічнага і камічнага, а таксама літаратурны ці мастацкі твор, у якім выкарыстаны такі прыём;
2) друкарскі шрыфт з раўнамернай таўшчынёй штрыхоў.
граўва́ка
(ад
горная парода шэрага, чорнага, зялёнага колеру, якая складаецца з дробных кавалкаў асадачных, метамарфічных і вулканічных парод, пераважна сцэментаваных.
граф1
(
дваранскі тытул у Зах. Еўропе і дарэвалюцыйнай Расіі.
граф2
(
матэматычная сістэма аб’ектаў і сувязей, якія спалучаюць пэўныя пары гэтых аб’ектаў, а таксама графічнае адлюстраванне гэтай сукупнасці.
-граф
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае асобу, што піша, або прыбор, што запісвае.
графа́
(
1) паласа або слупок паміж дзвюма вертыкальнымі лініямі ў табліцах, канторскіх кнігах, класных журналах і
2) раздзел тэксту; рубрыка 2.
графа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да пісьма, почырку, чарчэння».
графало́гія
(ад графа- + -логія)
вучэнне аб почырку, даследаванне яго з пункту погляду адлюстравання ў ім характару і псіхічнага стану таго, хто піша.
графама́н
(ад графа- + -ман)
чалавек, ахоплены графаманіяй.
графама́нія
(ад графа- + манія)
цяга да пісання літаратурных твораў у асоб, пазбаўленых таленту.
графаме́трыя
(ад графа- + -метрыя)
раздзел крыміналістычнай тэхнікі, які вывучае почырк, распрацоўвае методыку ідэнтыфікацыі (вызначэння) асобы па яе рукапісах.
графаспа́зма
(ад графа- + спазма)
сутарга, якая ўзнікае ў пальцах пры спробе пісаць, выкліканая захворваннем нервовай сістэмы.
графаста́тыка
(ад графа- + статыка)
раздзел механікі, які разглядае спосабы рашэння задач, што датычаць раўнавагі сіл, пры дапамозе графічнага метаду.
графеко́н
(ад графа- +
кінескоп з двума накіраванымі пучкамі электронаў, адзін з якіх запісвае тэлевізійнае або радыёлакацыйнае адлюстраванне, а другі счытвае яго.
графе́ма
(ад
графіёз
(ад графій)
хвароба дрэў
гра́фій
(
недасканалы грыб
гра́фік
(
1) схема, якая пры дапамозе крывых ліній паказвае стан, развіццё чаго
2) каляндарны план работ з дакладнымі паказчыкамі норм (
3)
гра́фіка
(
1) від выяўленчага мастацтва, заснаваны на стварэнні малюнка лініямі і штрыхамі, а таксама твор, выкананы такім чынам;
2) сістэма знакаў для перадачы гукавога складу мовы.
графі́н
(ад
шкляная пасудзіна з вузкім доўгім горлам.
гра́фіс
(
накіпны сумчаты лішайнік
графі́т
(
1) мінерал чорнага колеру, самая ўстойлівая разнавіднасць вугляроду; выкарыстоўваецца для вырабу карандашоў, фарбаў, змазачных матэрыялаў;
2) стрыжань унутры карандаша з гэтага мінералу.
графі́та
(
тое, што і сграфіта.
графітапла́сты
(ад графіт + -пласт)
пластмасы, якія змяшчаюць у якасці напаўняльніка графіт.
графітыза́цыя
(ад графіт)
утварэнне графіту ў металічных сплавах, дзе вуглярод змяшчаецца ў выглядзе нястойкіх карбідаў.
графі́ці
(
старажытныя надпісы бытавога або культавага зместу, надрапаныя на сценах будынкаў, прадметах бытавога прызначэння і
графі́чны
(
1) які мае адносіны да графікі (
2) выражаны пры дапамозе графіка, чарцяжа (
-графія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «запісванне», «адлюстраванне».
графо́лаг
(ад графа- + -лаг)
спецыяліст у галіне графалогіі.
графтсупаліме́ры
(ад
супалімеры, макрамалекулы якіх маюць разгалінаваную будову.
гра́ціс
(
бясплатна, дармова (найчасцей пра экзэмпляр кнігі, які выдаецца без грашовай аплаты).
грацые́за
(
традыцыйны камічны слуга ў іспанскай драматургіі 17
грацыёзны
(
1) поўны грацыі 1, прыгожы ў позах, зграбны;
2) стройны па форме, вытанчана прыгожы (пра творы мастацтва).
гра́цыя
(
1) зграбнасць рухаў, прыгажосць позы;
2) шырокі эластычны жаночы пояс, які ахоплівае торс і падтрымлівае грудзі;
3)
грог
(
напітак, прыгатаваны з рому або каньяку з цукрам і гарачай вадой.
грос
(
гро́сбух
(
бухгалтарская кніга, якая дае зводку ўсіх рахункаў і прыходна-расходных аперацый.
гросма́йстар
(
1) вышэйшае шахматна-спартыўнае званне;
2) галава каталіцкага духоўна-рыцарскага ордэна.
гросфа́тэр
(
старадаўні нямецкі танец, які суправаджаецца спевамі; быў пашыраны ў 17—19
грот1
(
1) неглыбокая скляпеністая пячора з шырокім уваходам, натуральная або штучная;
2) паркавае збудаванне ў выглядзе пячоры.
грот2
(
ніжні парус на грот-мачце.
грот-ма́чта
(
сярэдняя, самая высокая мачта на парусным судне.
грош
(
1) даўнейшая дробная манета ў Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім рознай вартасці ў розныя часы;
2)
3) сучасная разменная манета ў Польшчы, роўная 1/100 злотага.
гру́бер
(
устарэлая назва культыватара для глыбокага рыхлення глебы.
гру́бка
(
невялікая пакаёвая печ, звычайна для абагрэву.
грум
(
слуга, які суправаджае вярхом конніка, а таксама хлопчык-лакей.
гру́мінг
(ад
камфортныя паводзіны млекакормячых, якія выражаюцца ў доглядзе футра і адрасаваны іншай асобіне.
грундштрыхі́
(
вертыкальныя штрыхі літар, якія з’яўляюцца асновай большасці знакаў.
гру́ндэр
(
асоба, якая з’яўляецца заснавальнікам акцыянернага таварыства ў спекуляцыйных мэтах.
грунко́ль
(
сарты ліставой капусты з зялёным лісцем.
грунт
(
1) верхні пласт зямлі, глеба;
2) зямная паверхня наогул (
3) дно вадаёма (донны г.);
4) слой рэчыва, які наносіцца на палатно будучай карціны для надання паверхні гладкасці, патрэбнага колеру і
5)
грунтва́га
(адгрунт + вага)
тое, што і ватэрпас.
грунто́вы
(
грунто́ўны
(
1) трывалы, глыбокі (
2) які характарызуецца сур’ёзнасцю, глыбінёй, падрабязнасцю, абгрунтаваны (
гру́па
(
1) некалькі асоб, прадметаў, жывёл, якія знаходзяцца разам, побач (
2) скульптура або фатаграфічны здымак некалькіх асоб;
3) сукупнасць прадметаў, з’яў, рэчываў з агульнай прыметай, уласцівасцю (г. крыві);
4) сукупнасць асоб, звязаных агульнай мэтай, ідэяй, працай.
групенфю́рэр
(
званне ў СС у фашысцкай Германіі, якое адпавядала званню генерал-лейтэнант.
групе́та
(
гру́ца
(
ячменныя крупы, а таксама каша з гэтых круп.
грывуа́зны
(
гуллівы; легкадумны, не зусім прыстойны.
грыгарыя́нскі
[
звязаны з сістэмай летазлічэння, якую ўвёў папа Грыгорый ХПІ (
гры́длік
(ад
вялікае супраціўленне ў спалучэнні з невялікім пастаянным кандэнсатарам у коле сеткі электроннай лямпы.
грыза́йль
(
дэкаратыўны жывапіс, выкананы адценнямі аднаго колеру, звычайна шэрага або карычневага.
грызе́тка
(
тып гарадской дзяўчыны (швачкі, майстрыхі) легкадумных паводзін у французскай літаратуры.
гры́злі
(
буры мядзведзь, які водзіцца на Алясцы і ў заходніх раёнах Канады.
грызо́н
(
драпежны звярок
грылаблаты́ды
(
атрад насякомых з няпоўным пераўтварэннем (змяшчаюць прыметы тараканавых, прамакрылых і
грыль
(
шафа з газавым або электрычным генератарам для засмажвання кавалкаў мяса, птушыных тушак на рашотках або ражнах.
грылья́ж
(
сорт цукерак з падсмажанымі арэхамі і міндалем.
грым
(
1) неабходны для выканання ролі выгляд, які надаецца твару акцёра з дапамогай спецыяльных фарбаў, наклеек і
2) сродкі, перш за ўсё касметычныя, якія выкарыстоўваюцца для падкрэслівання або змянення рыс твару.
грыма́са
(
наўмыснае або міжвольнае скрыўленне рыс твару; міна (строіць грымасы).
грымёр
(
работнік тэатра, які грыміруе артыстаў.
гры́мі
[
рыба атрада карпападобных, якая пашырана ÿ вадаёмах Бразіліі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
грымірава́ць
(
1) накладваць грым, каб надаць акцёру патрэбны для яго ролі выгляд;
2) надаваць каму
гры́мія
(
лістасцябловы мох
грынбе́керы
(
удзельнікі фермерскага руху ў ЗША ў першыя дзесяцігоддзі пасля грамадзянскай вайны 1861—1865 гг., якія выступалі супраць скасавання папяровых грошай зялёнага колеру (грынбекаў).
грып
(
вострая вірусная хвароба эпідэмічнага характару, галоўнымі рысамі якой з’яўляюцца запаленне дыхальных шляхоў і гарачка.
грыф1
(
буйная драпежная птушка
грыф2
(
1) доўгая, вузкая частка струнных музычных інструментаў, да якой у час ігры прыціскаюць струны;
2) дзяржанне шаблі, шашкі і іншай халоднай зброі;
3) стальны прут атлетычнай штангі, на які надзяваюцца шары, дыскі.
грыф3
(
афіцыйны надпіс або штамп на дакуменце, бланку, які вызначае спецыфіку іх выкарыстання (
гры́фала
(
губавы базідыяльны грыб
грыфана́ж
(
эскізы імправізацыйнага характару, найбольш пашыраныя пры маляванні пяром і ў афорце.
гры́фель
(
палачка з асобай пароды сланцу для пісання на аспіднай (грыфельнай) дошцы.
грыфо́н
(
1) даўгашэрсны сабака з пароды выжлаў;
2) крылаты леў з арлінай галавой у антычнай міфалогіі.
грэгары́ны
(
атрад прасцейшых класа спаравікоў, паразітуюць у кішэчніку і поласці цела кольчатых чарвей і насякомых.
грэ́жа
(
шоўк-сырэц з нітак, разматаных з коканаў.
грэй
[
адзінка паглынутай дозы выпрамянення, роўная энергіі ў 1 джоўль выпрамянення, перададзенага масе абпрамененага рэчыва ў 1 кг.
грэ́йдэр
(
1) спецыяльная машына для выроўнівання палатна грунтавых дарог, планіроўкі адхонаў, пракладкі каналаў і
2) грэйдэрная дарога.
грэ́йдэр-элева́тар
(ад грэйдэр + элеватар)
грэйдэр з канвеерам для падачы зрэзанага грунту ў адвал або на транспартны сродак.
грэ́йзен
(
горная парода, якая складаецца з кварцу і светлых слюд.
грэ́йнджэры
(
удзельнікі фермерскага руху ў ЗША ў першыя дзесяцігоддзі пасля грамадзянскай вайны 1861—1865 гг., якія выступалі за паляпшэнне становішча амерыканскіх фермераў шляхам заканадаўчых рэформ.
грэйпфру́т
(
вечназялёнае цытрусавае дрэва
грэ́йфер
(
1) чарпак пад’ёмнага крана, які складаецца з некалькіх створак, што механічна раскрываюцца і закрываюцца пры пагрузцы зямлі, вугалю, металалому і
2) прыстасаванне ў апаратах і машынах для захоплівання прадмета, які апрацоўваецца.
грэ́на
(
яйцы матыля шаўкапрада, з якіх развіваюцца вусені, што даюць шаўкавічныя коканы.
грэнадзёр
(
1) гранатамётчык у еўрапейскіх арміях 17—18
2) салдат адборных пяхотных і кавалерыйскіх часцей у арміях еўрапейскіх дзяржаў 18—20
грэна́ж
(
атрыманне грэны на племянных шаўкаводчых станцыях.
грэф’е́
(
службовая асоба пры парламенце або судзе ў Францыі і Бельгіі, якая складае афіцыйныя справаздачы, рэдагуе дакументы і г. д.
гуа́на
(
сухі памёт марскіх птушак, які выкарыстоўваецца як угнаенне.
гуана́ка
(
жывёла
гуаніды́н
(ад гуана +
бясколерныя гіграскапічныя крышталі, якія выкарыстоўваюцца для атрымання лекавых і выбуховых рэчываў, іонаабменных смол.
гуані́н
(ад гуана)
арганічнае злучэнне, якое змяшчаецца ва ўсіх жывых клетках у складзе нуклеінавых кіслот.
гуара́ні
(
грашовая адзінка Парагвая, роўная 100 сентыма.
гуа́ш
(
фарба з тонка расцёртых пігментаў з прымессю клею і бялілаў, а таксама жывапіс гэтымі фарбамі.
гуая́ва
(
вечназялёнае дрэва
губерна́тар
(
1) начальнік асноўнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі,
2) пасада кіраўнікоў некаторых абласных адміністрацый у Расійскай Федэрацыі.
губе́рня
(
асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Расіі (з 1708 г.) і ў СССР да 1929 г.
гуверна́нтка
(
выхавальніца дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях, звычайна іншаземка.
гувернёр
(
выхавальнік дзяцей у дваранскіх і буржуазных сем’ях, звычайна іншаземец.
гугено́ты
(
прыхільнікі кальвінізму ў Францыі ў 16—18
гудае́ра
(
травяністая расліна
гу́двіл
(
умоўная вартасць дзелавых сувязей фірмы, грашовая ацэнка прэстыжу гандлёвай маркі, кіраўнічых, арганізацыйных і тэхнічных рэсурсаў.
гудрана́тар
(ад
ручная, аўтамабільная або прычэпная машына для транспарціроўкі і размеркавання бітумаў пры пабудове і рамонце аўтамабільных дарог.
гудро́н
(
чорнае смалістае рэчыва, астатак ад перагонкі нафты, які выкарыстоўваецца як паліва і для вырабу змазачнага масла.
гу́зік
(
1) металічная, касцяная або пластмасавая зашпілька на адзенні, абутку ў форме кружка;
2) усё тое, што нагадвае па форме гэту зашпільку (
гу́льдэн
(
1) грашовая адзінка Нідэрландаў, роўная 100 цэнтам 1;
2) залатая, пасля сярэбраная манета ў Германіі і некаторых суседніх з ёю дзяржавах у 14—19
гуля́мы
(
1) рабы ў мусульманскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;
2) пастаянная конная гвардыя ў арабскім халіфаце 9
3) радавыя воіны феадальнага апалчэння ў Асманскай імперыі ў сярэднія вякі.
гуля́ш
(
страва з кавалачкаў тушанага мяса ў соусе з прыправамі.
гу́ма
(
эластычны матэрыял, які атрымліваюць вулканізацыяй каўчуку; выкарыстоўваецца ў тэхніцы, сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, медыцыне, побыце.
гу́ма2
(
пухлінападобнае разрастанне тканак розных органаў, характэрнае для позніх перыядаў сіфілісу.
гумалі́ты
(ад гума + -літ)
выкапнёвыя вуглі, прадукты пераўтварэння рэшткаў вышэйшых раслін у балотных умовах.
гумаля́стыка
(
гуманіза́цыя
(ад
распаўсюджанне прынцыпаў гуманізму.
гумані́зм
(ад
1) любоў да людзей, павага да чалавечай годнасці;
2) прагрэсіўны рух эпохі Адраджэння, які абвясціў прынцып свабоднага развіцця асобы, выступіў за вызваленне чалавека ад улады феадалізму і каталіцызму.
гумані́ст
(ад
1) чалавек, прасякнуты ідэямі гуманізму;
2) прадстаўнік гуманізму эпохі Адраджэння.
гуманіта́рны
(
1) які адносіцца да чалавечага грамадства, да чалавека;
2) звязаны з грамадскімі навукамі, якія вывучаюць гісторыю і культуру чалавецтва (
3) прасякнуты духам гуманізму, гуманны (
гума́нны
(ад
чулы, дабрачынны, чалавечны, прасякнуты павагай да людзей (г-ыя адносіны).
гу́мар
(
1) лёгкая незласлівая насмешка;
2) мастацкі прыём у творах літаратуры і мастацтва, заснаваны на паказе чаго
гумара́льны
(ад
звязаны з вадкасцямі арганізма — кроўю, лімфай, тканкавай вадкасцю.
гумары́ст
(
1) аўтар або выканаўца гумарыстычных твораў;
2) чалавек, схільны да гумару 1.
гумары́стыка
(
1) сукупнасць гумарыстычных мастацкіх твораў;
2)
гумарысты́чны
(ад гумарыст)
які змяшчае ў сабе гумар; уласцівы гумару, гумарысту.
гума́рыя
(
сумчаты грыб
гумарэ́ска
(
невялікі літаратурны або музычны твор жартоўнага характару.
гу́мі
(
густы сок з кары некаторых дрэў, які выкарыстоўваецца ў якасці клею; камедзь.
гуміара́бік
(ад
смала трапічных акацый, якая лёгка раствараецца ў вадзе і выкарыстоўваецца ў медыцыне, тэкстыльнай прамысловасці і
гумігу́т
(ад
млечны сок некаторых трапічных дрэў, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы, жывапісе, медыцыне.
гумі́дны
(
вільготны (
гумікапа́л
(ад
смала, якая выкарыстоўваецца для вырабу лакаў.
гуміла́к
(ад
смалістае рэчыва, якое ўтвараецца на галлі некаторых трапічных раслін; служыць для вырабу ізаляцыйных лакаў, сургучу і
гумі́навы
(ад
гумі́т
(ад
мінеральнае ўтварэнне жоўтага або аранжава-чырвонага колеру, якое ўзнікае ў выніку разбурэння уранініту або іншых мінералаў, што змяшчаюць уран.
гуміфіка́цыя
(ад гумус + -фікацыя)
працэс утварэння перагною ў глебе.
гумо́з
(
хвароба раслін, якая заключаецца ў моцным выдзяленні гумі, камедзі.
гумо́за
(
ліпкі каляровы пластыр, які выкарыстоўваецца для грыму.
гу́мус
(
састаўная частка глебы, якая ўтварылася з рэшткаў жывёльных і раслінных арганізмаў, перагной.
гу́нтэр
(
дужы верхавы конь, які ў Англіі і Ірландыі выкарыстоўваецца для спартыўнага палявання і скачак з перашкодамі (стыпль-чэзаў).
гу́пі
(
рыба атрада карпазубых, якая жыве ў прэсных водах Паўд. Амерыкі; разводзіцца ў акварыумах.
гура́мі
(
рыба атрада акунепадобных, якая жыве ў прэсных водах Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі і Афрыкі; разводзіцца ў акварыумах.
гурд
(
грашовая адзінка Гаіці, роўная 100 сентыма.
гурма́н
(
аматар і знаток далікатных страў.
гурт1
(
1) група, натоўп людзей;
2) статак жывёлы, чарада птушак;
3) група аднародных прадметаў (
гурт2
(
1) тое, што і нервюра 1;
2) рабро чаканнай манеты.
гу́рыі
(
згодна з Каранам, вечна маладыя прыгажуні, якія жывуць у раі і ўпрыгожваюць там жыццё праведнікаў.
гуса́р
(
салдат лёгкай кавалерыі венгерскай (з 15
гусі́ты
[ад
паслядоўнікі Яна Гуса, ідэолага нацыянальна-вызваленчага і антыкаталіцкага руху ў Чэхіі ў 15
густ
(
1) адчуванне і разуменне прыгожага (
2) схільнасць, любоў да чаго
3) манера, стыль;
гу́та
(
даўнейшая плавільня, шклозавод.
гуталі́н
(ад
тое, што і вакса.
гутапе́рча
(
пластычнае арганічнае рэчыва, блізкае па сваіх уласцівасцях да каўчуку, якое атрымліваюць з зацвярдзелага соку некаторых раслін; выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.
гута́цыя
(ад
выдзяленне раслінамі кропляў вады праз спецыяльныя вусцейкі (гідатоды), што назіраецца ў цёплае і вільготнае надвор’е.
гу́ты
(
упрыгожанні ў выглядзе дробных усечаных конусаў або цыліндраў пад трыгліфамі і над трыгліфамі і метопамі ў будынках дарычнага ордэра.
гу́фа
(
1) зямельны надзел селяніна ў сярэдневяковай Германіі;
2) нямецкая зямельная мера, роўная 30 акрам.
гэ́бель
(
сталярны інструмент у выглядзе калодкі з клінам і шырокім лязом для стругання дошак.
гюве́ч
(
1) страва са смажанага мяса з гароднінай;
2) кансерваваная гародніна з мясам.
гюйс
(
флаг, які паднімаюць на ваенных караблях у час стаянкі на якары.
гюрза́
(
ядавітая змяя
гяу́р
(
пагардлівая назва іншаверца ў мусульман.
да́а
(
паняцце старажытнакітайскай філасофіі, якое абазначала ў тэорыі пазнання заканамернасць прыроды, у этыцы — сэнс жыццёвага шляху чалавека, этычную норму, у логіцы — падставу, аснову, аргумент.
даасі́зм
(ад даа)
1) адзін з кірункаў старажытнакітайскай філасофіі, паводле якога прырода і жыццё людзей падпарадкаваны не волі неба, а закону, які існуе па-за свядомасцю чалавека;
2) адна з кітайскіх рэлігій, якая ўзнікла ў 2
давенеі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа цэстодаў, кішэчныя паразіты свойскіх і дзікіх курападобных птушак.
да́га
(
кароткая шабля для рукапашнага бою ў сярэдневяковай Зах. Еўропе, Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім.
дагарэ́са
(
жонка дожа.
дагераты́п
[
фатаграфічны здымак, атрыманы метадам дагератыпіі.
дагераты́пія
[
першы тэхнічна распрацаваны спосаб фатаграфавання на металічную пласцінку, пакрытую слоем ёдзістага серабра, прапанаваны Л. Дагерам у 30-я гг. 19
дагматы́зм
(ад
некрытычнае мысленне (догмамі), сляпая вера ў нязменнасць тых або іншых палажэнняў, прызнанне іх за бясспрэчную ісціну.
дагма́тык
(
чалавек, які мысліць догмамі.
дагма́тыка
(
сістэмны выклад догматаў якой
дагматы́чны
(
1) заснаваны на догмах;
2) уласцівы дагматыку; бяздоказны, катэгарычны;
3) адцягнены, абстрактны, схематычны;
4) які адносіцца да дагматыкі (
дадаі́зм
(
мадэрнісцкі кірунак у літаратуры і мастацтве Зах. Еўропы
дадэкаго́н
(ад
дванаццацівугольнік.
дадэкафо́нія
(ад
метад музычнай кампазіцыі, заснаваны на адмаўленні ладавых сувязей паміж гукамі (
дадэка́эдр
(ад
дванаццаціграннік.
даза́тар
(ад доза)
прыстасаванне для аўтаматычнага адмервання сыпкіх, вадкіх і газападобных рэчываў.
дазіме́тр
(ад
прыбор для вызначэння дозы радыеактыўнага выпрамянення.
дазіме́трыя
(ад
галіна прыкладной ядзернай фізікі, што вывучае велічыню ўздзеяння радыеактыўных выпрамяненняў на розныя аб’екты.
дазісцы́фа
(
сумчаты грыб
дайджэ́ст да́йджэст
(
1) выданне, якое змяшчае адаптаваны выклад мастацкага твора;
2) перыядычнае выданне, якое перадрукоўвае (часта скарочана) матэрыялы з іншых выданняў;
3) скарочаны варыянт любой кнігі ў перыядычным друку.
да́йка
(
пластападобнае магматычнае цела (інтрузія), абмежаванае паралельнымі плоскасцямі.
дайм
(
сярэбраная, а з 1965 г. медна-нікелевая манета ЗША, роўная 1/10 долара, або 10 цэнтам.
да́йна
(
агульная назва розных відаў літоўскіх народных песень.
дайра́
(
сярэднеазіяцкі музычны інструмент тыпу бубна.
дайха́рдаўцы
(ад
назва найбольш рэакцыйнай часткі англійскай партыі кансерватараў 2; цвердалобыя.
да-ка́па
(
знак у нотным пісьме, які прапануе паўтарыць п’есу спачатку.
даке́мбрый
(ад кембрый)
найбольш старажытны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, а таксама пласты горных парод, якія ўтварыліся ў той час (
даклярава́ць
(
паабяцаць зрабіць што
дакро́н
(
разнавіднасць сінтэтычнага валакна, падобнага да лаўсану, якое вырабляецца ў ЗША.
дакрымі́цес
(
базідыяльны грыб
дакрыяадэні́т
(ад
запаленне слёзнай залозы вока.
дакрыяцысты́т
(ад
запаленне слёзнага мяшка вока.
даксо́графы
(ад
старажытнагрэчаскія аўтары, якія ў сваіх творах выкладалі погляды філосафаў.
дактара́льны
(
педантычна павучальны, катэгарычны (
дактара́нт
(
асоба, якая рыхтуе да абароны доктарскую дысертацыю.
дактаранту́ра
(ад дактарант)
падрыхтоўка, якую праходзяць дактаранты; сістэма такой падрыхтоўкі спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі.
дактара́т
(
экзамен на вучоную ступень доктара ў навучальных установах Зах. Еўропы.
дактры́на
(
сістэматызаванае вучэнне (звычайна філасофскае, палітычнае, ідэалагічнае), звязная канцэпцыя, сукупнасць тэарэтычных ці палітычных прынцыпаў (
дактрынёр
(
той, хто слепа, некрытычна прытрымліваецца якой
дактыла-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «звязаны з пальцамі, які адносіцца да пальцаў».
дактылагіры́ды
(
сямейства гельмінтаў класа монагеней; паразіты прэснаводных і марскіх рыб.
дактылагра́ма
(ад дактыла + -грама)
адбітак, утвораны прыцісканнем пальцаў рук, пакрытых адпаведным рэчывам, да паверхні паперы з мэтай устанаўлення асобы.
дактылагра́фія
(ад дактыла- + -графія)
тэхніка пісьма на друкарскай машынцы.
дактылазо́іды
(ад дактыла +
відазмененыя асобіны каланіяльных гідроідных паліпаў, якія выконваюць функцыі абароны, захопу ежы або прыняцця раздражненняў.
дактылакако́псіс
(
аднаклетачная або каланіяльная сіне-зялёная водарасць
дактылало́гія
(ад дактыла + -логія)
спосаб размовы глуханямых пры дапамозе пальцаў рук; ручная азбука.
дактыласкапі́я
(ад дактыла- + -скапія)
раздзел крыміналістыкі, які вывучае будову ўзораў скуры рук з мэтай ідэнтыфікацыі асобы.
дактылі́т
(ад
запаленне пальца, выкліканае спецыфічнай інфекцыяй,
да́ктыль
(
трохскладовая вершаваная стапа з націскам на першым складзе.
дактыля́рыя
(
недасканалы грыб
дакуме́нт
(
1) дзелавая папера, якая пацвярджае права на што
2) пасведчанне асобы (пашпарт і
3) пісьмовы акт, твор, грамата, малюнак, здымак, які мае значэнне гістарычнага сведчання (архіўныя дакументы).
дакумента́льны
(
1) які мае адносіны да дакумента (
2) заснаваны на дакументах, на жыццёвых фактах (д. фільм);
3) уласцівы дакументам (д-ая дакладнасць).
дакумента́цыя
(ад
1) сукупнасць дакументаў, прысвечаных якому
2) абгрунтаванне чаго
дала́й-ла́ма
[ад
вярхоўная ўрадавая і духоўная асоба ў Тыбеце (
далама́н
(
кароткі вайсковы плашч венгерскага пакрою, падшыты футрам.
даламі́т
[
мінерал класа карбанатаў шаравата-белага колеру, які складаецца з вуглякіслых солей кальцыю і магнію; выкарыстоўваецца ў металургіі, шкляной прамысловасці і
далеры́т
(ад
магматычная горная парода асноўнага саставу, дробна- i сярэднезярністы базальт, складзены ў асноўным з плагіяклазу і піраксену, часам з алівінам.
даліка́тны
(
1) ветлівы ў абыходжанні з людзьмі, ласкавы, уважлівы (д. чалавек);
2) які патрабуе тактоўных адносін (д-ае пытанне);
3) кволы; выпеставаны (д-ыя пальцы);
4) тонкі, мяккі, прыемны навобмацак (д-ая тканіна);
5)
далікатэ́с
(
рэдкая, прыемная на смак, пах страва.
даліхамо́рфнасць
(ад даліхаморфны)
тып прапорцый цела чалавека, які характарызуецца вузкім тулавам і доўгімі канечнасцямі.
даліхамо́рфны
(ад гр dolichos = доўгі + -морфны)
які характарызуецца вузкім тулавам і доўгімі канечнасцямі (пра тып цела чалавека).
даліхатэ́ка
(
лістасцябловы мох
даліхацэфа́л
(
чалавек з доўгай галавой (
даліхацэфа́лія
(
форма чэрапа, у якім падоўжанае вымярэнне значна перавышае папярочнае; доўгагаловасць (
дальды́нія
(
сумчаты грыб
дальме́ны
(
старажытныя пахавальныя збудаванні (мегаліты) з вялікіх каменных пліт, пастаўленых вертыкальна і накрытых адной гарызантальнай.
дальтані́ды
[ад
хімічныя злучэнні пастаяннага саставу (
дальтані́зм
[ад
асаблівасць зроку, якая выражаецца ў няздольнасці адрозніваць некаторыя колеры, пераважна чырвоны і зялёны (
да́льтан-план
(ад
сістэма арганізацыі навучальна-выхаваўчага працэсу ў школе, які грунтуецца на прынцыпе індывідуальнага навучання.
дальто́нік
(ад дальтанізм)
чалавек, які хварэе на дальтанізм.
да́ма
(
1) замужняя жанчына ў адрозненне ад дзяўчыны, раней жанчына з багатага або інтэлігентнага асяроддзя (свецкая д.);
2) ветлівы зварот да жанчыны (пераважна ў афіцыйных выступленнях);
3) жанчына, якая танцуе ў пары з кавалерам;
4) трэцяя па старшынству ігральная карта з малюнкам жанчыны, малодшая за караля.
дама́ра
(
смала некаторых трапічных дрэў, якая выкарыстоўваецца для вырабу празрыстых лакаў, лінолеуму i пластыраў.
да́мба
(
штучны насып для затрымання вады пры разліве, у вадасховішчы, для змянення цячэння ракі і
даме́н
(
1) спадчьпшае зямельнае ўладанне феадала ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;
2)
даместыка́цыя
(ад лац domesticus = дамашні)
прыручэнне дзікіх жывёл.
дамінава́ць, даміні́раваць
(
1) пераважаць, панаваць, быць асноўным;
2) узвышацца над навакольнай мясцовасцю.
даміна́нта
(
1) дамінуючая ідэя, асноўная прымета або важнейшая састаўная частка чаго
2) пераважная сістэма нервовых цэнтраў, якая вызначае характар рэакцыі арганізма на раздражняльнікі;
3)
даміна́нтны
(
пануючы;
даміна́нты
(
віды раслін, якія колькасна пануюць у фітацэнозах.
даміна́т
(
неабмежаваная рабаўладальніцкая манархія, якая ўстанавілася ў Рымскай імперыі ў канцы 3
дамініён
(
дзяржава ў складзе Брытанскай імперыі (да 1947 г.), якая прызнавала ўладу англійскага караля — Канада (з 1867 г.), Аўстралійскі Саюз (з 1901 г.), Новая Зеландыя (з 1907 г.) і
дамініка́нцы
(
каталіцкі манаскі ордэн, заснаваны ў 1215 г. манахам Дамінікам для барацьбы супраць ерасей.
даміні́раваць
даміні́цый
(
1) месца плацяжу па вэксалю, якое ўказваецца пры яго прад’яўленні крэдытору;
2) юрыдычны адрас асобы.
даміно́
(
1) маскарадны касцюм у выглядзе шырокага плашча або накідкі з капюшонам (пераважна чорнага колеру);
2) настольная гульня ў касцяныя (або пластмасавыя) пласцінкі з нанесенымі на іх вочкамі, а таксама сам набор гэтых пласцінак для гульні.
даміцы́лій
(
месца пастаяннага або пераважнага прабывання юрыдычна значнай асобы або арганізацыі.
дамкра́т
(
механізм для пад’ёму грузаў (аўтамабіляў, вагонаў, паравозаў і
да́мна
(
1) плата, якую патрабуюць банкі ад кліентаў за інкасіраванне (
2) страты, якія панёс уладальнік каштоўных папер, прадаўшы іх па курсу, ніжэйшым за намінал.
дамніфіка́цыя
(ад
пацярпенне шкоды, страта маёмасці.
данары́т
(ад
выбуховы матэрыял, сумесь амонію, нітрагліцэрыны і іншых рэчываў.
дана́тар
(
1) характэрная для мастацтва сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння выява будаўніка храма або заказчыка твора жывапісу;
2) рэчыва, якое служыць для атрымання з яго іншага рэчыва або матэрыялу (
данаты́сты
(
удзельнікі рэлігійнага руху ў Паўн. Афрыцы 4—5
данжо́н
(
галоўная вежа ў сярэдневяковым замку, якая служыла месцам апошняй абароны і ўкрыццём пры нападзе ворага.
да́ніо
(
рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў прэсных вадаёмах Паўн. і Паўд.-Усх. Азіі; гадуецца ў акварыумах.
данса́нтнасць
(ад
танцавальнасць, сукупнасць фармальных якасцей музыкі, якія робяць яе зручнай для танца і выяўляюць танец.
да́нсінг
(
спецыяльнае месца для танцаў у рэстаране або кавярні (у замежных краінах).
да́нсінг-хол
(
танцавальная зала.
данты́ст
(
зубны ўрач з сярэдняй адукацыяй; зубны тэхнік (
даратэа́нтус
(
травяністая расліна
дарашава́ты
(
шэрай масці з прымессю іншых колераў (пра коней).
дарвіні́зм
[ад
вучэнне аб эвалюцыйным развіцці жывых арганізмаў на Зямлі шляхам натуральнага адбору.
дарвіні́ст
(ад дарвінізм)
паслядоўнік дарвінізму.
дарлінгто́нія
(
кветкавая насякомаедная расліна
дарлю́ка
(
недасканалы грыб
дарме́з
(
дарнава́ць
(ад дорн)
1) утвараць адтуліны ў нагрэтым злітку для атрымання загатоўкі трубы;
2) апрацоўваць адтуліны для павышэння дакладнасці іх формы і памеру, памяншэння шурпатасці і ўмацавання паверхневага слоя.
даро́нікум
(
травяністая расліна
дарса́льны
(
1)
3)
дарсанваліза́цыя
[ад
метад электратэрапіі, заснаваны на прымяненні імпульснага току высокай частаты малой сілы і высокага напружання, для лячэння неўрозаў, мясцовых парушэнняў жыўлення тканак.
дартуа́р
(
дары́чны
(
дасье́
(
сукупнасць дакументаў, матэрыялаў, якія адносяцца да якой
да́та
(
1) дакладны каляндарны час (год, месяц, дзень) якой
2) памета на дакуменце пра час яго напісання.
датава́ць
(
1) абазначаць дату на чым
2) вызначаць час, калі адбылася якая
даталі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў, празрысты, бясколерны, часам зеленаваты або жаўтаваты, які з’яўляецца сыравінай для атрымання бору.
датаско́п
(ад
электронная фотанаборная машына з праграмным кіраваннем.
дата́цыя
(
дзяржаўная грашовая дапамога прадпрыемствам, установам для пакрыцця якіх
датыёра
(
сумчаты грыб
даты́ў
[
датыхі́за
(
недасканалы грыб
даўсані́т
[ад
аўтагенны нізкатэмпературны мінерал з групы двайных карбанатаў алюмінію з аднавалентнымі металамі, бясколерны, са шкляным бляскам.
дафі́н
(
тытул наследніка трону ў Францыі (з 14
да́фніс
(
да́фнія
(
прэснаводны рачок падатрада галінавусых; вадзяная блыха.
дах
(
1) верхняя частка будынка, якая пакрывае яго;
2) жыллё, прытулак (мець свой д.).
даха́
(
шуба з футравымі верхам і падкладкай.
даца́н
(
ламаісцкі храм, манастыр (
дацзыба́о
(
насценныя рукапісныя газеты ў Кітаі, якія атрымалі распаўсюджанне ў 50—70 гг. 20
даці́ска
(
травяністая расліна
дацы́т
(ад
эфузіўная горная парода, складзеная са шклістай або часткова раскрышталізаванай асноўнай масы і парфіравых украпванняў (плагіяклазу, біятыту, кварцу і
дацэ́нт
(
вучонае званне і пасада выкладчыка вышэйшай навучальнай установы (ніжэйшае за прафесара).
дашна́кі
(
члены армянскай нацыянальнай партыі, якая ўзнікла ў канцы 19
джадзіды́зм
(ад
культурна-рэфарматарскі, асветны і грамадска-палітычны рух мусульман Паволжа, Крыма і Сярэд. Азіі ў канцы 19 —
джаз
(
1) від прафесійнай, пераважна танцавальнай музыкі з характэрнай для яе калектыўнай імправізацыйнасцю, што зарадзіўся ў ЗША на мяжы 19—20
2) аркестр з духавых, ударных і шумавых інструментаў для выканання такой музыкі.
джаз-арке́стр
(ад джаз + аркестр)
тое, што і джаз 2.
джаз-ба́нд
(
тое, што і джаз 1.
джаз-ро́к
(
адзін з кірункаў джаза, які вылучыўся ў канцы 1960-х г. у выніку спалучэння некаторых формаў сучаснага джаза і джазавых аранжыровак з элементамі рокавай рытмікі і інструментоўкі.
джайні́зм
(ад
рэлігійна-філасофскае вучэнне, якое ўзнікла ў 6
джо́бер
(
біржавы маклер, камісіянер, які ажыццяўляе аперацыі за ўласны кошт, уступае ў здзелкі з брокерамі і іншымі дзелавымі людзьмі.
джо́гінг
(ад
павольны бег, бег для здароўя.
джо́кер
(
дадатковая карта ў калодзе, якая можа замяніць любую іншую карту ў час картачнай гульні.
джолт
(
кароткі прамы ўдар у тулава ў боксе.
джон
(
разменная манета Карэі, роўная 1/100 воны.
джон-бу́ль
(
іранічная назва англійскага буржуа, якая падкрэслівае яго ўпартасць, карыслівасць, абмежаванасць, дробязнасць.
джо́нка
(
грузавое драўлянае паруснае судна з шырокімі і высока прыўзнятымі кармой і носам; распаўсюджаны ў Паўд.-Усх. Азіі.
джо́ўль
[
адзінка вымярэння работы, энергіі і колькасці цеплыні ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная рабоце сілы ў 1 ньютан, якая перамяшчае цела на 1 м у напрамку дзеяння сілы.
джугара́
(хіндзі jugara)
від сорга, пашыраны як хлебная і кармавая расліна ў тропіках і субтропіках, а таксама зерне гэтай расліны.
джу́нглі
(
трапічныя цяжкапраходныя балоцістыя лясы.
джу́нта
(
выканаўчы орган мясцовай улады ў Італіі.
джут1
(
травяністая расліна
джут2
(
масавая гібель жывёлы ад бяскорміцы ў мясцовасцях з круглагадавой пашай у сувязі з абледзяненнем пашы.
джы́га
(
тое, што і жыга 2.
джы́гер
(
ролікавы апарат для фарбавання тканіны.
джыгі́т
(
умелы, спрытны, адважны яздок на кані.
джымкрауі́зм
(
сістэма расісцкіх прыёмаў, накіраваная на сегрэгацыю негрыцянскага насельніцтва.
джын1
(
злы або добры дух у арабскай міфалогіі;
джын2
(
гарэлка, прыгатаваная шляхам перагонкі хлебнага спірту з ядлаўцовымі ягадамі.
джы́нга
(
назва англійскіх ваяўнічых шавіністаў.
джынгаі́зм
(
крайне шавіністычныя погляды.
джы́нсы
(
.вузкія штаны з моцнай баваўнянай тканіны, прашытыя каляровымі ніткамі.
джып
(
марка легкавых і груза-пасажырскіх аўтамабіляў павышанай праходнасці, што выпускаюцца ў ЗША з 1963 г.
джы́у-джы́цу
(
японская сістэма прыёмаў самаабароны і нападзення без зброі (элементы гэтай барацьбы выкарыстоўваюцца ў дзюдо).
джыха́д
(
тое, што і газават.
джэйра́н
(
парнакапытная жывёла роду газелей, пашыраная ў пустыннай і паўпустыннай мясцовасцях Азіі.
джэм
(
густое варэнне з фруктаў або ягад у выглядзе жэлепадобнай масы.
джэ́мпер
(
вязаная кофта без каўняра, якая надзяваецца праз галаву.
джэмсаніе́ла
(
пячоначны мох
джэнтльме́н
(
1) чалавек, які строга прытрымліваецца свецкіх правіл паводзін (у Вялікабрытаніі і іншых англамоўных краінах);
2) чалавек, які вызначаецца сваёй выхаванасцю ў паводзінах, далікатнасцю і зграбнасцю адзення.
джэ́нтры
(
1) дробнапамеснае дваранства ў Англіі ў 16—17
2) пашыранае ў еўрапейскай навуковай літаратуры абазначэнне кітайскага феадальнага саслоўя шэньшы.
джэ́рсі́
(
шарсцяная або шаўковая трыкатажная тканіна, а таксама адзенне з такой тканіны.
джэрыме́ндэрынг
[
метад утварэння выбарчых акруг, калі ў акругі ўваходзіць розная колькасць выбаршчыкаў, чым парушаецца прынцып роўнага прадстаўніцтва.
джэспілі́ты
(ад
жалезістыя кварцыты, якія складаюцца з магнетыта-гематытавых і кварцавых праслоек.
дзайба́цу
(
манаполіі і фінансавая алігархія Японіі, якія пануюць у эканоміцы краіны.
дза́ні
(
вобраз слугі ў італьянскім тэатры камедыі масак.
дзе́льква, зе́льква
(
дрэва
дзерэ́н
(
капытная жывёла роду газелей, пашыраная пераважна ў Цэнтр. Азіі.
дзі́да
(
старажытная зброя ў выглядзе доўгага дрэўка з вострым металічным наканечнікам; піка.
дзірва́н
(
верхні слой глебы, густа зарослы травой; пласт, выразаны з гэтага слоя.
дзі́трыхум
(
лістасцябловы мох
дзю́бель
(
металічны або пластмасавы стрыжань, які адным канцом забіваецца ў сцяну, а ў другім канцы мае адтуліну з разьбой, куды ўвінчваецца шруба; выкарыстоўваецца для прымацоўвання электрычных правадоў, карнізаў для штор, кніжных паліц і
дзюго́нь
(
марское млекакормячае атрада сірэнавых, якое водзіцца ў прыбярэжных водах Індыйскага акіяна.
дзюдаі́ст
(ад дзюдо)
спартсмен, які займаецца дзюдо.
дзюдо́
(
від спартыўнай барацьбы, заснаванай на японскай сістэме самаабароны без зброі.
дзю́за
(
дзю́кер
(
водаправод, пракладзены пад рэчышчам ракі або канала, па схілах і дне яра, пад дарогай і
дзю́на
(
пясчаны пагорак, нанесены ветрам на марскім узбярэжжы; выдма.
дзюра́бль
(
сорт азімай пшаніцы.
дзюралюмі́ній, дзюра́ль
(ад
лёгкі і трывалы сплаў алюмінію і медзі з прымессю марганцу, магнію, крэмнію і іншых хімічных элементаў.
дзюро́метр
(ад
прыбор для вызначэння цвёрдасці розных матэрыялаў.
дзюруто́ль
(ад
цвёрды какосавы алей; выкарыстоўваецца ў мылаварэнні.
дзю́рэн
(ад
шчыльная матавая састаўная частка выкапнёвага вугалю, якая залягае слаямі ў яго пластах.
дзюшане́я
(
травяністая расліна
дзюшэ́с
(
1) сорт дэсертных груш з сакавітай салодкай мякаццю;
2) цукеркі з грушавай начынкай;
3) бліскучая тканіна тыпу атласу.
дзяк
(ад
1) ніжэйшы царкоўны служыцель у праваслаўнай царкве; псаломшчык;
2) пісец у Стараж. Русі, а ў 14—17
дзя́каваць
(
выказваць удзячнасць, падзяку.
дзя́кла
(
падатак збожжам за землекарыстанне ў Вялікім княстве Літоўскім 15—16
до
(
першы гук музычнай гамы, а таксама нота, якая абазначае гэты гук.
до́берман
(
тое, што і доберман-пінчэр.
до́берман-пі́нчэр
(ад доберман + пінчэр)
парода службовых сабак з клінападобнай галавой і кароткай, густой, бліскучай поўсцю.
дог
(
парода службовых буйных сабак з кароткай поўсцю, тупой мордай і моцнымі сківіцамі.
до́гма
(
палажэнне, сцверджанне, якое прымаецца на веру як непахісная ісціна, што прызнаецца бясспрэчнай без доказаў.
до́гмат
(
1) асноўнае палажэнне ў рэлігійным веравучэнні, якое прымаецца на веру і не падлягае крытыцы;
2) тое, што і догма.
дож
(
тытул правіцеля Венецыянскай і Генуэзскай рэспублік да канца 18
до́за
(
1) дакладна адмераная колькасць, норма чаго
2)
до́йлід
(
будаўнік; архітэктар, зодчы.
до́йна
(
1) народная лірычная песня румын і малдаван;
2) музычны твор для інструментальнага аркестра ў стылі гэтай песні.
док
(
1) партовае збудаванне для рамонту, а часам і пабудовы суднаў;
2) штучны партовы басейн з затворам, прызначаны для стаянкі суднаў пад пагрузкай-разгрузкай у месцах з вялікімі прыліўна-адліўнымі ваганнямі ўзроўню мора;
3) зборна-разборнае збудаванне для тэхнічнага абслугоўвання вялікіх лятальных апаратаў (пераважна дырыжабляў).
до́кер
(
партовы грузчык, рабочы дока, верфі ў некаторых краінах.
до́ктар
(
1) вышэйшая вучоная ступень, якая прысуджаецца асобам, што абаранілі доктарскую дысертацыю;
2) урач.
до́лар
(
грашовая адзінка ЗША, Канады, Мексікі, Аўстраліі, Лібарыі, Радэзіі і некаторых іншых краін, роўная 100 цэнтам.
до́ліхас
(
травяністая расліна
до́льчэ
(
до́мбра
(
казахскі народны струнны музычны інструмент з корпусам акруглай формы.
до́мра
(
шчыпковы музычны інструмент з чатырма струнамі, падобны на мандаліну.
дон
(
1) ветлівы зварот да мужчыны ў Іспаніі і іспанамоўных краінах;
2) ганаровы тытул духавенства і дваран у Італіі.
до́нар
(
1) чалавек, у якога бяруць кроў для пералівання ці які
2)
донг
(
грашовая адзінка В’етнама, роўная 100 су.
донжуа́н
(
шукальнік любоўных прыгод, спакуснік жанчын.
до́нка
(
поршневы паравы насос на судне.
донкіхо́т
[
наіўны летуценнік, фантазёр, які марна змагаецца за высокія, але неажыццявімыя ідэалы.
до́нна
(
ветлівы зварот да жанчын у Італіі.
до́нья
(
ветлівы зварот да жанчын у Іспаніі і іншых іспанамоўных краінах.
допельендбо́л
(ад
спартыўны снарад для трэніроўкі ў боксе ў выглядзе мяча, што вісіць на доўгай спружыне і адцягнены знізу вяроўкай.
до́пель-цэ́нтнер
(
мера вагі ў Германіі, Даніі, Венгрыі, роўная 100 кг.
до́пінг
(
сродкі, якія штучна ўзбадзёрваюць арганізм, стымулююць на кароткі час фізічную і нервовую дзейнасць; выкарыстоўваюцца ў ветэрынарыі, а часам і ў спорце, што забаронена міжнароднымі спартыўнымі арганізацыямі.
дорн
(
1) парожні або суцэльны цыліндр, на якім праводзіцца зборка, склейванне або вулканізацыя гумавых вырабаў;
2) стрыжань з загартаванай сталі для прашывання адтулін у нагрэтым стальным злітку;
3) апраўка з прыстасаваннем для ўтрымлівання насаджанага прадмета.
дорсавентра́льны
[ад дарса(льны) = вентральны]
драба́нт
(
1) целаахоўнік пры знатнай асобе ў сярэдневяковай Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім;
2) салдат кавалергардскай роты ў арміі Пятра I;
3) афіцэрскі дзяншчык у казацкіх войсках.
дра́га
(
1) плывучая землечарпальная машына, прызначаная для паглыблення дна рэк і азёр, а таксама для распрацоўкі рассыпных залежаў золата і плаціны;
2) спецыяльная сетка для здабывання з дна глыбокіх вадаёмаў жывёл і раслін.
драгама́н
(
перакладчык пры дыпламатычных і консульскіх прадстаўніцтвах, пераважна ў краінах Усходу.
драгі́раваць
(
1) паглыбляць дно ракі або возера пры дапамозе драгі; 2) здабываць што
драгі́ст
(
гандляр аптэчнымі і хімічнымі таварамі ў Францыі і некаторых іншых краінах.
драгла́йн
(
экскаватар з падвешаным на канатах каўшом, а таксама коўш такога экскаватара.
драгу́н
(
кавалерыст у большасці еўрапейскіх армій 17—19
дражэ́
(
1) дробныя цукеркі круглай формы;
2) медыцынскія пілюлі і вітаміны ў форме такіх цукерак.
дразафі́ла
(
двухкрылае насякомае
дра́іць
(
1) чысціць, мыць (
2) націраць да бляску (
драйв
(
моцны і нізкі адбіўны ўдар па мячы пры гульні ў тэніс.
дракані́ды
(да
паток метэорных часцінак, радыянт якіх знаходзіцца ў сузор’і Дракона.
драко́н
(
1)
2) лятаючая яшчарка
3) рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў вадаёмах Венесуэлы і вострава Трынідад; на Беларусі гадуецца ў акварыумах.
дра́ма
(
1) адзін з трох асноўных родаў літаратуры (побач з эпасам і лірыкай); 2) літаратурны твор сур’ёзнага зместу ў форме дыялога, прызначаны для пастаноўкі на сцэне;
3)
драмадэ́р
(
аднагорбы вярблюд, пашыраны ў пустынях і сухіх стэпах Азіі і Афрыкі.
драмама́нія
(ад
неадольнае імкненне да бязмэтнага блукання, перамены месцаў, валацужніцтва.
драмату́рг
(
пісьменнік, які піша драматычныя творы.
драматургі́я
(
1) тэорыя пабудовы драматычных твораў;
2) драматургічнае мастацтва; майстэрства стварэння драмы;
3) сукупнасць драматычных твораў якога
драматызава́ць
(
1) надаваць якому
2) узмацняць драматызм, напружанасць чаго
драматыза́цыя
(ад гр dramatidzo = апрацоўваю ў форме драмы)
1) наданне літаратурнаму тэксту формы драмы;
2) узмацненне драматызму, напружанасці чаго
драматы́зм
(
1) напружанасць дзеяння, вастрыня канфлікту ў літаратурным творы;
2) крайняя напружанасць становішча, якой
драматы́чны
(
1) які мае адносіны да драмы як да літаратурнага твора;
2) поўны драматызму, напружанасці (
драп
(
тоўстая шарсцяная або паўшарсцяная тканіна, з якой шыюць верхняе адзенне.
драпарна́льдыя
(
ніткаватая зялёная водарасць
драп-велю́р
(ад драп + велюр)
тоўстая шарсцяная або паўшарсцяная тканіна з варсістай паверхняй, з якой шыюць верхняе адзенне.
драпірава́ць
(
абіваць, упрыгожваць што
драпіро́ўка
(
размяшчэнне і агульны характар складак адзення або тканіны; выкарыстоўваецца ў афармленні інтэр’ераў грамадскіх і жылых будынкаў, тэатральна-дэкаратыўным і выяўленчым мастацтве.
драпры́
(
парцьера, занавеска з тканіны, сабранай у складкі.
драселі́раваць
(
паніжаць ціск газу (вадкасці) у месцах праходжання яго праз звужэнні ў трубе або праз порыстую перагародку.
драсо́дэс
(
павук
дратава́ць
(
таптаць, вытоптваць.
дра́тва
(
тоўстая прасмоленая або навошчаная нітка для шыцця абутку і іншых скураных вырабаў.
дра́тхаар дратха́ар
(ад
парода шарсткашэрсных нямецкіх лягавых сабак рознай масці з кароткай поўсцю.
дра́хма
(
1) сярэбраная, радзей залатая ці медная, манета ў Стараж. Грэцыі, а таксама сучасная грэчаская грашовая адзінка, роўная 100 лептам;
2) адзінка аптэкарскай вагі, роўная 3,732 г, якая ўжывалася да ўвядзення метрычнай сістэмы мер;
3) мера ёмістасці ў ЗША, роўная 3,6966 см3.
драцэ́на
(
дрэвападобная або кустовая расліна
драшэёз
(ад драшэя)
глісная хвароба няпарнакапытных, якая выклікаецца драшэяй.
драшэ́я
(
гельмінт класа нематодаў, паразітуе ў прасветах страўнікавых залоз няпарнакапытных; лічынкі могуць лакалізавацца ў скуры і лёгкіх.
-дром
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае месца для спаборніцтваў, выпрабаванняў, запуску лятальных апаратаў.
дро́мас
(
крыты калідор, які вядзе ў пахавальную камеру пад курганом; праход у склеп, высечаны ў скале.
дромеагнаты́зм
(ад
від будовы паднябення ў птушак, калі косці нерухома зрошчаны паміж сабой (характэрны для страусаў, ківі, нанду).
дро́сель
(
1) шпуля індуктыўнасці для рэгулявання сілы току ў электрычным ланцугу;
2) клапан для рэгулявання ціску і расходу вадкасці, пары або газу ў трубаправодах.
дрот
(
выраб з металу ў выглядзе тоўстай гібкай ніці.
дру́за
(
1) група крышталёў, якія зрасліся ў аснове;
2) крышталі аксалату кальцыю ў клетках многіх раслін.
друі́ды
(
жрацы ў старажытных кельтаў.
друіды́зм
(
рэлігія старажытных кельтаў, заснаваная на ўшанаванні прыроды і ахвярапрынашэнні ў лясах.
друк
(
1) друкаванне кніг; выдавецкая справа (
2) знешні выгляд друкаванага тэксту (
друкава́ць
(
1) з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў адціскаць на паперы якія
2) змяшчаць у друку.
друка́р
(
работнік друкарскай справы; паліграфіст.
друка́рня
(
прадпрыемства, у якім друкуюцца кнігі, газеты і іншыя выданні.
дру́мліны
(
выцягнутыя ўзгоркі, утвораныя марэннымі адкладамі (
друшля́к
(
кухонны коўш з невялікімі дзірачкамі для працэджвання або працірання харчовых прадуктаў.
дры́блінг
(
вядзенне мяча або шайбы іграком.
дрызі́на
[
невялікая чыгуначная платформа або ваганетка, якая прыводзіцца ў рух уручную або рухавіком; выкарыстоўваецца для перавозкі людзей і грузаў на невялікую адлегласць.
дрыль
(
прылада для пракручвання дзірак у метале, дрэве і
дрылява́ць
(
пракручваць дзіркі ў метале, дрэве і
дры́фтэр
(
марское рыбапрамысловае судна, аснашчанае плывучымі сеткамі, здольнымі захопліваць рыб, якія да іх дакранаюцца.
дрыя́да
(
1) паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, лясная німфа, заступніца дрэў;
2) вечназялёная тундравая расліна
дрыяпітэ́к
(ад
выкапнёвая чалавекападобная малпа, якая, магчыма, была продкам шымпанзэ, гарылы і чалавека.
дрыя́с
(
фазы паазёрскага позналедніковага позналедавіковага пахаладання (ранні, сярэдні і позні д.).
дрэ́гстэр
(
гоначны аўтамабіль лёгкай канструкцыі з магутным рухавіком.
дрэдно́ут
(
буйны браняносец з магутнай артылерыяй, папярэднік сучаснага лінкора.
дрэйсе́ны
(
сямейства малюскаў класа двухстворкавых, якія жывуць пераважна ў прэсных вадаёмах, а таксама ў Каспійскім, Аральскім, Азоўскім морах.
дрэ́йф
(
1) адхіленне судна ад курсу пад уздзеяннем ветру або цячэння;
2) рух ільдоў, суднаў, выкліканы ветрам, цячэннем;
3) павольнае перамяшчэнне мацерыкоў у гарызантальным напрамку.
дрэйфава́ць
(
1) рухацца пад уздзеяннем ветру або цячэння (пра лёд, судна);
2) манеўруючы парусамі, заставацца прыблізна на адным месцы.
дрэ́йфіць
(
дрэк
(
невялікі якар на грабных суднах.
дрэ́на
(
падземны штучны вадасцёк (труба) для асушэння грунту.
дрэна́ж
(
1) асушэнне грунту з дапамогай сістэмы каналаў, труб;
2) вывядзенне з раны гною, вадкасці з дапамогай спецыяльнай трубкі.
дрэ́нчэр
(
насадка-распырсквальнік на трубах проціпажарнай водаправоднай сеткі.
дрэпанакла́дус
(
лістасцябловы мох
дрэсірава́ць
(
1) вучыць жывёл выконваць якія
2)
ду́а
(
старадаўняя назва інструментальнага дуэта.
дуадэна́льны
(ад
дуадэні́т
(ад
запаленне дванаццаціперснай кішкі.
дуадэ́цыма
(
2) інтэрвал паміж першай і дванаццатай ступенямі гамы.
дуадэцыма́льны
(
дванаццаты (
дуае́н
(
асоба, якая ўзначальвае дыпламатычны корпус 5 у якой-н. краіне.
дуалі́зм
(ад
1) філасофскае вучэнне, якое лічыць пачаткам быцця дзве незалежныя асновы — матэрыя і дух, спрабуючы спалучыць матэрыялізм з ідэалізмам (
2) дваістасць, раздвоенасць чаго
дуалісты́чны
(ад
1) які мае адносіны да дуалізму;
2) дваісты, раздвоены.
дуа́ль-ка́рта
(ад
адзін з носьбітаў інфармацыі ў аўтаматызаваных сістэмах кіравання; камбінаваны дакумент з тэкстам і дзіркамі, як у перфакарце.
дуа́нт
(ад
паскаральнае прыстасаванне цыклатрона і фазатрона.
дуапо́лія
(ад
эканамічная сітуацыя, пры якой канкурыруюць два пастаўшчыкі пэўнага тавару, не звязаныя паміж сабой манапалістычным пагадненнем аб цэнах, рынках збыту, квотах і
дуапсо́нія
(ад
эканамічная сітуацыя, пры якой канкурыруюць два пакупнікі аднаго і таго ж тавару.
дубальто́вы
(
які складаецца з двух аднародных або падобных прадметаў, частак; падвойны (
дубальто́ўка
(
паляўнічая стрэльба з двума стваламі.
дубле́т
(
1) другі экзэмпляр якой
2) падроблены каштоўны камень, у якім сапраўднай з’яўляецца толькі верхняя частка;
3) адначасовы выстрал з абодвух ствалоў дубальтоўкі;
4)
дублёр
(
1) той, хто паралельна з кім
2) акцёр, які замяняе асноўнага выканаўцу ролі, а таксама кінаакцёр, які ўдзельнічае ў дубліраванні кінафільма;
3) другі састаў спартыўнай каманды, які з’яўляецца рэзервам для асноўнага саставу.
дубліка́т
(ад
1) другі экзэмпляр якога
2) дадатковы экзэмпляр часткі рукапісу, які рыхтуецца да набору асобна.
дублі́раваць
(
1) выконваць паралельна з кім
2) замяняць асноўнага выканаўцу якой
3) замяняць мову кінафільма іншай мовай (д. фільм).
дубло́н
(
даўнейшая іспанская залатая манета, роўная двум пістолям2 1, якая чаканілася ў 16—19
дубль
(
1) паўтарэнне, варыянт, другі экземпляр чаго
2) другая, запасная каманда на спартыўных спаборніцтвах.
дубля́ж
(
замена моўнай часткі кінафільма перакладам на іншую мову.
дубэ́льт
(
падвойная рама, падвойныя дзверы.
дува́н
(
1) здабыча і яе дзяльба;
2) адкрытае падвышанае месца.
дуду́к
(
духавы драўляны музычны інструмент у выглядзе трубкі з 9 адтулінамі, пашыраны ў народаў Каўказа.
дук
(
тоўстая тканіна тыпу парусіны.
дука́т
(
даўнейшая сярэбраная, затым залатая манета, якая з’явілася ў 13
дуктыло́метр
(ад
прыбор для вызначэння цягучасці асфальту, смалы, фарбы і іншых матэрыялаў.
дульцы́н
(ад лац- dulcis = салодкі)
рэчыва, якое па салодкасці ў 200 разоў пераўзыходзіць цукар; выкарыстоўваецца ў дыетычных харчовых вырабах.
дульцыне́я
(
дульцыфіка́цыя
(ад
падсалоджванне чаго
ду́ля
(
летні сорт груш з вялікімі салодкімі пладамі, а таксама плод гэтай грушы.
дум-ду́м
(
разрыўная куля з крыжападобным надрэзам, якая наносіць цяжкія раненні.
ду́мпер
(
самазвальная машына для перавозкі сыпкіх рэчываў на кароткія адлегласці.
думпка́р
(
вагон, які сам разгружаецца, маючы для гэтага спецыяльнае пнеўматычнае прыстасаванне.
дуні́т
(ад
магматычная горная парода, якая складаецца пераважна з алівіну, выкарыстоўваецца для вырабу вогнетрывалых матэрыялаў.
дунст
(
1) самы дробны калібр шроту;
2) прамежкавы прадукт паміж крупамі і мукой.
дуо́ль
(ад
двухдольная рытмічная фігура ў музыцы.
ду́плекс
(
1) двухбаковая сувязь па аднаму проваду адначасова ў абодвух напрамках;
2) здвоеная машына для часання лёну;
3) друкаванне двума фарбамі з аднакаляровага арыгінала.
ду́плекс-аўтаты́пія
(ад дуплекс + аўтатыпія)
двухфарбавая рэпрадукцыя з аднакаляровага паўтонавага адлюстравання (
ду́плекс-працэ́с
(ад дуплекс + працэс)
вытворчасць сталі паслядоўна ў двух сталеплавільных агрэгатах (
дупле́т
(
1) тое, што і дублет 3;
2) у час більярднай гульні ўдар шарам у другі шар, які, стукнуўшыся аб борт і адскочыўшы ад яго, трапляе ў лузу.
дупліка́цыя
(
змяненне храмасомы, пры якім адзін з яе ўчасткаў прадстаўлены два або больш разоў; узнікае пры кросінгаверы.
дур
(
тое, што і мажор 1 (
ду́ра
(
старадаўняя іспанская сярэбраная манета, роўная 20 рэалам; якая чаканілася ў 13—19
дуралюмі́н
[ад
тое, што і дзюралюміній.
дурба́р
(
1) рада знаці пры манарху, а таксама ўрачысты прыём у мусульманскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;
2) шахскі двор у Іране 20
дуро́метр
(ад
тое, што і дзюрометр.
ду́рра
(
трапічная хлебная расліна
дуст
(
хімічнае рэчыва ў выглядзе парашку, якое выкарыстоўваецца для знішчэння шкодных насякомых.
дута́р
(
шчыпковы музычны інструмент з дзвюма струнамі на доўгім грыфе, пашыраны ў таджыкаў, туркменаў, узбекаў.
дуумвіра́т
(
супольнае кіраванне дуумвіраў у старажытнарымскіх калоніях і гарадах.
дуумві́ры
(
дзве вышэйшыя службовыя асобы ў калоніях і гарадах Стараж. Рыма.
духа́н
(
невялікі рэстаран, шынок на Каўказе і Блізкім Усходзе.
ду́чэ
(
тытул фашысцкага дыктатара Б. Мусаліні ў Італіі.
дучэ́нта
(
перыяд у гісторыі італьянскай культуры, які паклаў пачатак мастацтву Протарэнесансу, характарызаваўся ростам рэалістычных тэндэнцый у межах сярэдневяковага мастацтва.
душ
(
1) прыстасаванне для аблівання цела тонкімі вадзянымі струменямі;
2) гігіенічная і лячэбная водная працэдура, якая заключаецца ва ўздзеянні на цела чалавека струменяў вады рознай тэмпературы і ціску.
дуэлі́ст
(
тое, што і дуэлянт.
дуэ́ль
(
1) паядынак з выкарыстаннем зброі паміж дзвюма асобамі па выкліку адной з іх на пэўных умовах як спосаб абароны гонару (прымяняўся ў дваранскім грамадстве);
2)
дуэля́нт
(
удзельнік дуэлі; ахвотнік да дуэлей.
дуэ́ння
(
дуэ́т
(
1) музычны твор або эпізод у оперы, араторыі і
2) выкананне двума галасамі або двума інструментамі музычнага твора, а таксама самі выканаўцы;
3) удзельнікі парнага спартыўнага выступлення.
ды-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «падвойны», «двойчы».
дыалефі́ны
(ад ды- + алефіны)
ненасычаныя вуглевадароды з дзвюма падвойнымі сувязямі ў малекуле; дыенавыя вуглевадароды.
дыамафо́с
(ад ды- + амафос)
канцэнтраванае фосфарна-азотнае мінеральнае ўгнаенне, а таксама падкормка для жвачных жывёл.
дыамі́д
(ад ды- + амід)
тое, што і гідразін.
дыапсі́ды
(
клас паўзуноў, у які ўваходзяць лепідазаўры і архазаўры.
дывакцы́ны
(ад ды- + вакцыны)
камбінацыя дзвюх вакцын з мэтай імунізацыі супраць дзвюх інфекцый.
дыва́н1
(
1) выраб з варсістай узорыстай тканіны для пакрыцця падлогі, упрыгожвання сцен;
2)
3) савет саноўнікаў пры султане ў сярэдневяковай Турцыі, а таксама ўрадавая ўстанова ў некаторых сучасных краінах мусульманскага Усходу.
дыва́н2
(
зборнік лірычных вершаў у літаратурах Блізкага і Сярэд. Усходу.
дыверге́нты
(
варыянты фанемы, якія ўтварыліся ў выніку яе расчлянення.
дыверге́нцыя
(
1) разыходжанне прымет арганізмаў у працэсе іх эвалюцыі, якое прыводзіць да ўзнікнення новых відаў (
2)
3)
4)
дыверса́нт
(
той, хто праводзіць дыверсію 1, займаецца дыверсіямі.
дыверсіфіка́цыя
(ад лац diversus = розны + -фікацыя)
1) адначасовае развіццё многіх, не звязаных паміж сабой відаў вытворчасці, расшырэнне асартыменту вырабаў у маштабе дзяржавы, галіны, рэгіёна, прадпрыемства;
2)
дыве́рсія
(
1) накіраванае на паслабленне дзяржавы дзеянне падрыўнога характару з боку агентаў іншай дзяржавы або класава варожых арганізацый, што выражаецца ў вывядзенні са строю аб’екта ваеннага або гаспадарчага значэння;
2) ваенная аперацыя, якая праводзіцца, каб адцягнуць увагу праціўніка ад месца нанясення галоўнага ўдару;
3)
дыверты́кул
(
прыроджанае або набытае выпучванне сценкі полага або трубчастага органа (стрававода, кішэчніка, мачавога пузыра).
дывертысме́нт
(
1) невялікі эстрадна-музычны дадатак да спектакля;
2) устаўныя танцавальныя нумары ў оперы і балеце, не звязаныя з сюжэтам;
3) лёгкая, часам віртуозная музычная п’еса тыпу папуры, варыяцыі 2.
дывідэ́нд
(
частка прыбытку акцыянернага таварыства, якая штогодна размяркоўваецца паміж акцыянерамі прапарцыянальна ўкладзенаму імі капіталу.
дыві́зар
(
аўтатрансфарматар, у якім напружанне паміж канцамі яго абмоткі дзеліцца на некалькі аднолькавых частак.
дывізіён
(
1) асноўнае тактычнае і агнявое падраздзяленне ў ракетных войсках і артылерыі сучасных армій (уключае 2—4 батарэі);
2) злучэнне аднатыпных караблёў ніжэйшых рангаў (
дыві́зія
(
буйное вайсковае злучэнне з некалькіх палкоў або брыгад у розных відах узброеных сіл (
дывізіяні́зм
(ад
тое, што і пуантылізм 1.
дывізо́рый
(ад ды- + візорый)
тое, што і візорый.
дывіні́л
(ад ды- + вініл)
тое, што і бутадыен.
ды́геры
(
прадстаўнікі сялянскага руху ў перыяд Англійскай рэвалюцыі 17
дыге́сты
(
сістэматызаваныя прававыя зборнікі ўрыўкаў з твораў рымскіх юрыстаў у асноўным па пытаннях прыватнага права, складзеныя ў 6
дыге́стыя
(
змесціва цукру ў чым
дыгісе́т
(
фотанаборная машына з электронна-прамянёвай трубкай і электронным запамінальным устройствам.
дыгіта́йзер
(
перыферыйная прылада ЭВМ для ўводу графічнай інфармацыі з неферамагнітных носьбітаў (карты і планы мясцовасці, чарцяжы, графікі і
дыгіта́ліс
(
травяністая расліна
дыгітані́н
(ад
паверхнева-актыўнае арганічнае рэчыва, якое належыць да сапанінаў, выкарыстоўваецца пры выдзяленні ферментаў.
дыгліко́ль
(ад ды- + гліколь)
тое, што і дыэтыленгліколь.
дыгра́ма
(ад ды- + -грама)
сукупнасць двух знакаў, якая ўжываецца для перадачы на пісьме аднаго гуку.
дыгра́ф
(ад ды- + -граф)
пісьмовы знак з дзвюх літар, які ўжываецца для перадачы на пісьме пэўнага гуку.
дыгрэ́сія
(
1) адхіленне, адступленне ад чаго
2) пагаршэнне стану прыродных комплексаў (пераважна ў зонах адпачынку, прыгарадных лясах) пад уплывам інтэнсіўнага іх выкарыстання.
дыдадэка́эдр
(ад ды- + дадэкаэдр)
простая форма кубічнай сістэмы ў крышталяграфіі, асобная форма крышталёў пірыту.
дыдактагені́я
[ад дыдакт(ыка) + -генія]
негатыўны псіхічны стан вучня, выкліканы парушэннем педагагічнага такту з боку выхавальніка (настаўніка, трэнера); выяўляецца ў фрустрацыі, страху, прыгнечаным настроі і
дыдакты́зм
(ад
павучальнасць.
дыда́ктык
(ад дыдактыка)
спецыяліст у галіне дыдактыкі.
дыда́ктыка
(
раздзел педагогікі, у якім разглядаюцца метады і формы навучання і выхавання.
дыдакты́чны
(
1) павучальны;
2) які мае адносіны да дыдактыкі.
дыда́скал
(
настаўнік у Стараж. Грэцыі і Візантыі, а таксама ў некаторых брацкіх школах на Беларусі і ў Маскоўскай дзяржаве ў 17
дыдра́хма
(
грэчаская манета вартасцю ў дзве драхмы.
дыдымаге́нес
(
каланіяльная зялёная водарасць
дыдымады́сціс
(
каланіяльная зялёная водарасць
дыдыме́ла
(
сумчаты грыб
дые́з
(
нотны знак, які абазначае павышэнне ноты на паўтона (
дые́та1
(
спецыяльна падабраны па колькасці, хімічным складзе, каларыйнасці і кулінарнай апрацоўцы рацыён харчавання.
дые́та2
(ад
утрыманне, якое атрымліваюць дэпутаты парламентаў некаторых краін.
дыетало́гія
(ад дыета + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае прынцыпы харчавання пры розных захворваннях.
дыетатэрапі́я
(ад дыета 1 + тэрапія)
лячэнне дыетай, шляхам падбору пэўных прадуктаў харчавання; лячэбнае харчаванне.
дыето́лаг
(ад дыета + -лаг)
спецыяліст у галіне дыеталогіі.
дыетэ́тыка
(
тое, што і дыеталогія.
дыёд
[ад ды- + (электр)од]
электронная лямпа з двума электродамі, а таксама адпаведны ёй паўправадніковы прыбор.
дыёптр
(
1) прыстасаванне для візіравання (
3) невялікая адтуліна ў відашукальніку (візіры1 2) фотаапарата, праз якую вядзецца назіранне пры выбары кадра.
дыёптрыка
(
раздзел оптыкі, які вывучае пераламленне святла пры пераходзе з аднаго празрыстага асяроддзя ў другое.
дыз-
дыза́жыо
(
адхіленне ў бок зніжэння рыначнага курсу грашовых знакаў, вэксаляў і іншых каштоўных папер ад іх намінальнай вартасці (
дыза́йн
(
мастацкае праектаванне эстэтычнага выгляду прамысловых вырабаў, прадметнага асяроддзя і
дыза́йнер
(
мастак-канструктар, спецыяліст па мастацкім праектаванні эстэтычнага выгляду прамысловых вырабаў, афармленні інтэр’ераў прамысловых аб’ектаў, грамадскіх будынкаў, жылля.
дызартры́я
(ад дыз- +
разлад членараздзельнай мовы.
дызасацыя́цыя
(ад дыз- + асацыяцыя)
ды́зель
[ад
рухавік унутранага згарання, які працуе на вадкім паліве.
ды́зель-генера́тар
(ад дызель + генератар)
электрычны генератар, які прыводзіцца ў рух дызелем.
ды́зель-ка́пар
(ад дызель + капар)
канструкцыя для забівання паляў, якая прыводзіцца ў рух дызелем.
ды́зель-мато́р
(ад дызель + матор)
матор дызельнага тыпу.
дызентэры́я
(
вострае інфекцыйнае захворванне кішэчніка; крывавы панос.
дызле́птыкі
(ад дыз- +
тое, што і галюцынагены.
дызо́смія
(ад дыз- +
парушэнне пачуцця нюху.
дызрупты́ўны
(
дызуры́я
(
парушэнне мочаспускання.
дыз’юнкты́ўны
(
раздзяляльны;
дыз’ю́нкцыя
(
лагічная аперацыя, якая ўтварае складанае выказванне шляхам аб'яднання двух выказванняў пры дапамозе лагічнага злучніка «або».
дыкаі́н
[ад ды- (ка)каін]
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як болесуцішальны сродак.
дыкарыён
(ад ды- +
пара збліжаных гаплоідных (
дыкранаве́йсія
(
лістасцябловы мох
дыкранадо́нцыум
(
лістасцябловы мох
дыкране́ла
(
лістасцябловы мох
дыкра́нум
(
лістасцябловы мох.
дыкрацэліёз
(ад дыкрацэлііды)
глісная хвароба свойскіх і дзікіх жывёл, зрэдку чалавека, якая выклікаецца дыкрацэліідамі.
дыкрацэліі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў; паразітуюць у жоўцевых пратоках і пузыры, пратоках падстраўнікавай залозы млекакормячых, птушак, паўзуноў, спарадычна ў чалавека.
дыксікра́т
[
прадстаўнік паўднёвых штатаў у правым крыле дэмакратычнай партыі ЗША.
ды́ксіленд
(
назва амерыканскіх джазавых ансамбляў, якія ўзніклі ў Новым Арлеане ў 1915 г.
дыктава́ць
(
1) вымаўляць, зачытваць што
2) загадваць, прапаноўваць што
дыкта́нт
(ад
вучэбная або праверачная пісьмовая работа па правапісу, што ўяўляе сабой запісванне тэксту пад дыктоўку з далейшым аналізам правільнасці яго напісання.
ды́ктар
(
супрацоўнік радыё або тэлебачання, які чытае тэкст перад мікрафонам для перадачы ў эфір.
дыкта́т
(
палітыка навязвання сваіх умоў, патрабаванняў моцнай краінай больш слабой краіне;
2) несправядлівае пагадненне, дагавор, абавязацельства, навязаныя адной дзяржавай другой супраць яе волі.
дыкта́тар
(
1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая прызначалася сенатам у выпадку знешняй або ўнутранай небяспекі для дзяржавы і мела неабмежаваныя паўнамоцтвы;
2) правіцель краіны, які карыстаецца неабмежаванай ўладай;
3)
дыктату́ра
(
I) паўнамоцтвы, улада дыктатара ў Стараж. Рыме;
2) нічым не абмежаваная ўлада, якая абапіраецца на сілу пануючага класа;
3) спосаб ажыццяўлення дзяржаўнай улады, палітычны рэжым (
дыктафо́н
(ад
апарат для запісу на магнітную стужку вуснай мовы з мэтай узнаўлення яе пры неабходнасці.
дыкты́на
(
павук
дыктыякаўлёзы
(ад дыктыякаўліды)
глісныя хваробы свойскіх і дзікіх траваедных, якія выклікаюцца дыктыякаўлідамі.
дыктыякаўлі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа нематодаў, паразітуюць у трахеях і бронхах траваедных жывёл.
дыктыясо́ма
(ад
дыктыястэ́ла
(ад
адзін з тыпаў цэнтральнага цыліндра сцябла вышэйшых раслін, мае сеткаватую структуру (
дыктыясфе́рыум
(
каланіяльная зялёная водарасць
дыктыяхларэ́ла
(
каланіяльная зялёная водарасць
ды́кцыя
(
вымаўленні; выразнасць у вымаўленні слоў і складоў.
дылатаме́трыя
(ад
сукупнасць метадаў вымярэння цеплавога расшырэння цел.
дылата́цыя
(
дылато́граф
[ад
прыбор для аўтаматычнага запісвання змены аб’ёму якога
дылато́метр
[ад
прыбор для вызначэння змен у аб’ёме цвёрдых цел і вадкасцей пры награванні.
дыле́ма
(
1)
2)
ды́лены
(
рэшткі ад распілоўвання піламатэрыялаў на экспартныя дошкі (дыльсы); выкарыстоўваюцца ў тарнай, мэблевай і іншых галінах дрэваапрацоўчай прамысловасці.
ды́лер
(
1) юрыдычная або фізічная асоба, якая з’яўляецца членам фондавай біржы і выконвае аперацыі з каштоўнымі паперамі за свой кошт;
2) супрацоўнік банка, які займаецца аперацыямі з валютай, дэпазітамі, каштоўнымі паперамі;
3) асоба або фірма, якая перапрадае тавары, часцей за ўсё ад свайго імя.
дылета́нт
(
той, хто займаецца мастацтвам або навукай без спецыяльнай падрыхтоўкі, хто мае павярхоўнае знаёмства з якой
дылетанты́зм
(
павярхоўны, без належнай падрыхтоўкі занятак якой
дыліжа́нс
(
мнагамесная карэта для перавозкі пасажыраў і пошты ў еўрапейскіх краінах да пашырэння чыгуначных і аўтамабільных зносін.
ды́лінг
(
памяшканне, у якім супрацоўнікі банка або кампаніі (дылеры) ажыццяўляюць здзелкі з валютай, дэпазітамі, каштоўнымі паперамі, золатам з дапамогай тэлефонаў, тэлексаў, факсаў і іншай тэхнікі.
дыло́гія
(
два раманы або драматычныя творы аднаго аўтара, звязаныя адзінствам задумы і пераемнасцю сюжэта.
ды́льсы
(
дошкі пэўных размераў, прызначаныя для экспарту.
дылю́вій
(
эпоха ў гісторыі Зямлі, калі было моцнае абледзяненне Паўночнага паўшар’я.
ды́ля
(
тоўстая дошка.
дымарфако́кус
(
каланіяльная зялёная водарасць
дымарфа́нт
(ад
дрэва
дымарфатэ́ка
(
травяністая або паўкустовая расліна
дымарфі́зм
(ад ды- + -марфізм)
1) здольнасць некаторых рэчываў існаваць у дзвюх розных крышталічных формах; прыватны выпадак полімарфізму 1;
2) наяўнасць у аднаго віду жывёл ці раслін дзвюх розных формаў (
дыметыламі́н
(ад ды- + метыламін)
другасны амін аліфатычнага рада, бясколерны газ з рэзкім непрыемным пахам; выкарыстоўваецца ў вытворчасці паскаральнікаў вулканізацыі, лекаў, гербіцыдаў, мыйных сродкаў і
дыметыланілі́н
(ад ды- + метыл + анілін)
трацічны амін, жоўтая вадкасць з дзягцярным пахам; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, выбуховых рэчываў, як праявіцель для каляровай фатаграфіі.
дыметыламінабензо́л
(ад ды- + метыл + амінабензол)
тое, што і дыметыланілін.
дыметылбензо́л
(ад ды- + метылбензол)
тое, што і ксілол.
дыметылгідразі́н
(ад ды- + метыл + гідразін)
арганічнае злучэнне, вытворнае гідразіну; выкарыстоўваецца як гаручае ракетнага паліва.
дымінуэ́нда
(
ды́на
(ад
адзінка вымярэння сілы ў СГС сістэме адзінак, роўная сіле, якая надае масе ў 1 г паскарэнне 1 см/с2.
дыназа́ўры
(ад
самая шматлікая група вымерлых паўзуноў падкласа архазаўраў (анкілазаўры, арнітаподы, заўраподы, карназаўры, стэгазаўры, цэлуразаўры, цэратапсы), якія жылі ў мезазоі; некаторыя дасягалі гіганцкіх памераў.
дына́ма
(
машына для выпрацоўкі пастаяннага электрычнага току.
дынама-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на дачыненне да сілы, энергіі.
дынамагра́ма
(ад дынама- + -грама)
графік змянення нагрузкі ў пункце падвесу насосных штанг у залежнасці ад іх перамяшчэння пры эксплуатацыі нафтавых свідравін.
дынамакардыягра́фія
(ад дынама- + кардыяграфія)
метад даследавання механічных праяўленняў сардэчнай дзейнасці, заснаваны на рэгістрацыі перамяшчэнняў цэнтра цяжару грудной клеткі ў выніку сардэчнай кінематыкі і руху крыві ў буйных сасудах.
дына́ма-машы́на
(ад дынама + машына)
устарэлая назва электрычнага генератара пастаяннага току.
дынамаметамарфі́зм
(ад дынама- + метамарфізм)
пераўтварэнне горных парод у нетрах зямной кары пад уплывам высокага ціску.
дынамаме́трыя
(ад дынама + -метрыя)
вымярэнне велічыні механічнай сілы пры дапамозе спецыяльных прыбораў (дынамометраў).
дынамі́зм
(ад
уласцівасць дынамічнага, насычанасць дзеяннем.
дына́мік
(
электрадынамічны гучнагаварыцель.
дына́міка
(
1) рух цел пад уздзеяннем знешніх сіл;
2) раздзел механікі, які вывучае законы руху цел, выкліканага ўздзеяннем знешніх сіл;
3) ход развіцця, змянення якой
4) наяўнасць руху, дзеяння ў чым
дынамі́т
(
выбуховае рэчыва, асноўнай састаўной часткай якога з’яўляецца нітрагліцэрына.
дынамі́чны
(
1) багаты рухам, дзеяннем, унутранай сілай;
2) звязаны з рухам, з дзеяннем сілы.
дынамо́граф
(ад дынама- + -граф)
прыбор для аўтаматычнага запісвання вымярэнняў велічыні механічнай сілы.
дынамо́метр
(ад дынама- + -метр)
прыбор для вымярэння велічыні механічнай сілы,
дына́р
(
1) старажытная арабская залатая манета;
2) грашовая адзінка Алжыра, Ірака (роўная 1000 філсам), Іарданіі, Кувейта (роўная 10 дырхемам) і некаторых іншых краін;
3) разменная манета Ірана, роўная 1/100 рыяла.
дына́рый
ды́нас
(ад
вогнетрывалая цэгла, у складзе якой не менш 93 % крэменязёму; выкарыстоўваецца пры пабудове плавільных печаў.
дына́стыя
(
1) манархі з аднаго і таго ж роду, якія паслядоўна змянялі адзін аднаго на троне (
2)
дынатро́н
(ад
электронная лямпа, якая ўзмацняе сігналы дзякуючы выбіванню з анода другасных электронаў.
дынатэ́рый
(ад
вымерлае слонападобнае млекакормячае, якое існавала ў сярэдзіне кайназою.
дынацэра́ты
(
група млекакормячых палеагенавага перыяду, якая спалучала прыметы старажытных драпежнікаў і архаічных капытных.
дынацэфа́лы
(ад
група вымерлых паўзуноў атрада тэрапсідаў, якія жылі ў канцы палеазою.
ды́нга
(
драпежнік
ды́нер-тэа́тр
(
тэатр за вячэрай; рэстаран, дзе ў час вячэры і пасля яе адбываюцца тэатральныя прадстаўленні для гасцей, якія сядзяць за сталамі.
ды́нгі
(
маленькі гоначны швербот.
дынітрабензо́л
(ад ды- + нітрабензол)
арганічнае злучэнне, цвёрдае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца для вырабу выбуховых рэчываў.
дынітранафталі́н
[ад ды- + нітра(ген) + нафталін]
арганічнае злучэнне, якое выкарыстоўваецца ў вытворчасці некаторых фарбавальнікаў і выбуховых рэчываў.
дынітраталуо́л
(ад ды- + нітраталуол)
арганічнае злучэнне, якое выкарыстоўваецца пры вырабе выбуховых рэчываў.
дынітрахлорбензо́л
[ад ды- + нітра(ген) + хлорбензол]
арганічнае злучэнне, жоўтае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца пры вырабе фарбавальнікаў.
дыно́брыян
(
аднаклетачная або каланіяльная залацістая водарасць
дыно́д
(ад ды- + анод)
электрод у фотаэлектронным памнажальніку для павелічэння электроннага патоку ў выніку дынатроннага эфекту.
дыно́рніс
(ад
буйная, да трох метраў вышыні, бегаючая птушка, якая жыла ў Новай Зеландыі і была знішчана на працягу двух апошніх стагоддзяў.
дыо́л [ад
ды- + (алкаг)оль]
тое, што і гліколь.
дыпаэ́на
(
павук
дыпептыда́зы
(ад ды- + пептыдазы)
ферменты, якія каталізуюць гідралітычнае расшчапленне дыпептыдаў на свабодныя амінакіслоты.
дыпепты́ды
(ад ды- + пептыды)
тое, што і пептыды.
дыпірамі́да
(ад ды- + піраміда)
шматграннік, утвораны дзвюма пірамідамі, якія як быццам злучаны асновамі.
дыпла-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «двайны», «падвойны».
дыпладо́к
(ад
гіганцкі дыназаўр юрскага перыяду з групы заўраподаў, які жыў у Паўн. Амерыцы, меў двайныя ніжнія адросткі пазванкоў.
дыпладыёзы
(ад дыпладыя)
хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі дыпладыя.
дыплады́я
(
недасканалы грыб
дыплако́кі
(ад дыпла- + кокі)
шарападобныя бактэрыі, якія размяшчаюцца парамі і з’яўляюцца ўзбуджальнікамі ганарэі, крупознага запалення лёгкіх і іншых хвароб.
дыплама́нт
(ад дыплом)
1) студэнт, які выконвае дыпломную работу;
2) удзельнік конкурсу, узнагароджаны дыпломам 2.
дыплама́т
(
1) службовая асоба, упаўнаважаная ўрадам для афіцыйных зносін з прадстаўнікамі замежных дзяржаў;
2)
дыплама́тыка
(
раздзел крыніцазнаўства, які вывучае паходжанне, структуру і змест гістарычных дакументаў.
дыплама́тыя
(
1) дзейнасць урада па ажыццяўленню міжнароднай палітыкі;
2) сукупнасць прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў зносінах з замежнымі дзяржавамі;
3)
дыплапі́я
(ад дыпла- + ops = вока)
разлад зроку, які выражаецца ў падваенні бачных прадметаў.
дыпласпандылі́я
(ад дыпла- +
развіццё ў ніжэйшых хрыбетных двух анатамічных элементаў пазванкоў — пярэдніх і задніх дуг або цел.
дыпластамато́зы
(ад дыпластаматыды)
глісныя хваробы рыб, якія выклікаюцца лічынкамі дыпластаматыдаў.
дыпластаматы́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразіты рыб.
дыпластэмані́я
(ад дыпла +
самы пашыраны тып будовы кветкі, які характарызуецца наяўнасцю двух колаў тычынак.
дыпласхі́стэс
(
накіпны сумчаты лішайнік
дыплафа́за
(ад дыпла- + фаза)
фаза жыццёвага цыклу асобіны з двайным наборам храмасом у ядрах клетак.
дыпле́ўрула
(ад ды- +
ранняя лічынкавая фаза ігласкурых з выразна выражанай білатэральнай сіметрыяй.
дыпло́ід
(ад дыпла- + -оід)
арганізм, клеткі цела якога маюць па два поўных наборы гамалагічных храмасом.
дыпло́іднасць
(ад дыплоід)
наяўнасць у ядры расліннай або жывёльнай клеткі парнага набору храмасом.
дыпло́м
(
1) дакумент аб заканчэнні вышэйшай або сярэдняй спецыяльнай навучальнай установы, а таксама аб прысуджэнні вучонай ступені;
2) пасведчанне, якое выдаецца за дасягненні, поспехі ў чым
3) дыпломная работа студэнта.
дыпло́неіс
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
дыпло́нт
(ад дыпла- +
арганізм, усе клеткі якога, акрамя гамет, дыплоідныя (
дыпло́т
(
ручны лот для вымярэння марскіх глыбінь да 200 м.
дыпо́дыя
(
спалучэнне дзвюх стоп у ямбе або харэі, пры якім адна з іх мае больш моцны рытмічны націск.
дыпо́ль
(ад ды- +
1) сукупнасць двух электрычных зарадаў, роўных па велічыні і процілеглых па знаку;
2) антэна ў выглядзе двух сіметрычных праваднікоў.
дыпразі́н
(ад ды- +
лекавы прэпарат, проціалергічны сродак.
дыпсама́нія
(ад
перыядычны запой.
дыпта́нк
(
цыстэрна на транспартных суднах для вадзянога баласту ці вадкага паліва.
ды́птых
(
1) складная, пакрытая воскам дошчачка для пісьма ў старажытных грэкаў і рымлян;
2) двухстворкавы складзень з жывапісным малюнкам на кожнай створцы;
3) кампазіцыя з дзвюх карцін, звязаных адзінай задумай;
4) музычны цыкл з дзвюх п’ес.
дыптэрало́гія
(ад дыптэры + -логія)
раздзел энтамалогіі, які вывучае двухкрылых насякомых (дыптэраў).
дыптэ́ры
(ад ды- + -птэр)
атрад насякомых, у якіх развіта толькі сярэдняя пара крылаў (
дырхе́м, дырха́м
(
1) старажытная арабская сярэбраная манета;
2) разменная манета Іарданіі і Кувейта, роўная 1/10 дынара;
3) грашовая адзінка Марока, роўная 100 сантымам.
дырыжа́бль
(
паветраплавальны апарат сігарападобнай абцякаемай абцякальнай формы з авіяцыйным рухавіком і корпусам, напоўненым газам.
дырыжо́р
(
асоба са спецыяльнай музычнай адукацыяй, якая кіруе хорам, аркестрам, оперным ці балетным спектаклем.
дырыжы́раваць
(
кіраваць хорам, аркестрам, оперным ці балетным спектаклем.
дырэ́кт
(
прамы ўдар у боксе.
дырэктагра́фія
(ад
спосаб прыгатавання клішэ непасрэдным здыманнем на цынкавыя або медныя пласцшы з наступным траўленнем іх.
дырэктапла́т
(ад
разнавіднасць капіравальнай размножвальнай размнажальны машыны з талерам і рухомымі планкамі.
дырэ́ктар
(
кіраўнік прадпрыемства, установы.
дырэктара́т
(ад дырэктар)
калегія дырэктараў якога
дырэкто́рыя
(
калегія кіраўнікоў некаторых дзяржаў у пэўныя гістарычныя моманты,
дырэктры́са
(
1)
2)
дырэкты́ва
(
распараджэнне, кіруючае ўказанне вышэйстаячага органа ніжэйстаячаму або кіраўніка ўстановы падначаленаму.
дырэкцыён
(
1) дадатковы нотны стан у аркестравай партыі першай скрыпкі, фартэпіяна або акардэона, на якім запісаны асноўны матэрыял іншых партый з указаннем, калі ім уступаць;
2) скарочаная партытура невялікіх твораў (маршаў, вальсаў і
дырэ́кцыя
(
кіруючы орган прадпрыемства, установы на чале з дырэктарам.
дыс-, дыз-
(
прыстаўка, якая абазначае парушэнне, разлад, страту чаго
дысаго́нія
(ад rp.dissos = падвойны + goneia = зараджэнне)
здольнасць некаторых грэбнявікоў размнажацца палавым спосабам у лічынкавай стадыі, а затым у дарослым стане.
дысалю́цыя
(
раскладанне, растварэнне цвёрдых цел.
дысана́нс
(
1)
2)
дысацыя́цыя
(
1) распад малекул на састаўныя часткі (атамы, радыкалы, іоны);
2) парушэнне звязнасці псіхічных працэсаў (
дысбактэрыёз
(ад дыс- + бактэрыі)
якасная змена бактэрыяльнай мікрафлоры арганізма, галоўным чынам кішэчніка.
дысбала́нс
(ад дыс- + баланс)
неўраўнаважанасць вярчальных дэталей машыны адносна восі.
дысгармо́нія
(ад дыс- + гармонія)
1) адсутнасць або парушэнне музычнай гармоніі, немілагучнасць; 2)
дысгеніталі́зм
(ад дыс- +
агульная назва парушэнняў развіцця палавых органаў, пры якіх яны маюць празмерна вялікія ці малыя памеры.
дысгідро́з
(ад дыс- +
утварэнне дробных пухіркоў на далонях і падэшвах, часцей летам.
дысе́ктар
(ад
перадавальная тэлевізійная трубка, у якой аптычнае адлюстраванне ператвараецца ў электрычны сігнал.
дысеміна́цыя
(
распаўсюджанне мікробаў або пухлінных клетак з першаснага ачага па крывяносных і лімфатычных сасудах арганізма.
дысе́нтэры
(
асобы ў Англіі 16—17
дысепіме́нт
(ад
дысерта́нт
(
той, хто публічна абараняе дысертацыю для атрымання вучонай ступені.
дысерта́цыя
(
навуковая праца, якая публічна абараняецца аўтарам для атрымання вучонай ступені.
дысідэ́нт
(
1) той, хто не прызнае пануючага ў краіне веравызнання (там, дзе асноўнай рэлігіяй з’яўляецца каталіцызм або пратэстантызм);
2) палітычны іншадумец.
дысіміля́цыя
(
1) распад складаных арганічных рэчываў у працэсе жыццядзейнасці раслінных і жывёльных арганізмаў (
2)
дысімуля́цыя
(
утойванне хваробы або асобных яе прымет.
дысіпаты́уны
(ад
звязаны са стратамі механічнай энергіі, частка якой ператвараецца ў іншыя віды энергіі.
дысіпа́цыя
(
1) пераход часткі энергіі ўпарадкаванага руху ў энергію неўпарадкаванага руху;
2) паступовае рассейванне атмасферы Зямлі і іншых планет у касмічную прастору.
дыск
(
1) плоскі круглы прадмет,
2) бачны з Зямлі абрыс Сонца, Месяца;
3) магазін ручнога кулямёта, аўтамата, у якім змяшчаюцца патроны;
4) грамафонная пласцінка.
дыскабо́л
(
дыскагра́фія
(ад дыск + -графія)
складанне простых і расшыраных каталогаў грамафонных пласцінак, іх паказчыкаў.
дыскакатэлёз
(ад дыскакатэліды)
глісная хвароба рыб, якая выклікаецца лічынкамі дыскакатэлідаў.
дыскакатэлі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа монагеней, паразіты прэснаводных рыб.
дыскамеду́зы
(
атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл класа сцыфоідных; у некаторых відаў паліпоіднае пакаленне страчана.
дыскаміцэ́ты
(
група сумчатых грыбоў падкласа эўаскаміцэтаў з пладовымі целамі апатэцыямі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін.
дыскамфо́рт
(ад дыс- + камфорт)
адсутнасць умоў, неабходных для нармальнай жыццядзейнасці людзей, выканання пэўнай работы.
ды́скант
(
1) высокі дзіцячы голас, а таксама спявак з такім голасам;
2) падгалосак пад асноўным голасам у беларускіх і ўкраінскіх народных песнях.
дыскарда́нтны
(ад
непадобны па якой
дыскатэ́ка
(
збор грамафонных пласцінак (дыскаў 2) маладзёжная танцавальна-забаўляльная ўстанова, дзе музыка і танцы суправаджаюцца, як правіла каментарыямі дыск-жакея.
дыска́унтэр
(
магазін у прамыслова развітых краінах, які гандлюе таварамі працяглага карыстання (халадзільнікамі, тэлевізарамі, відэатэхнікай і
дыскафі́л
(ад дыск + -філ)
збіральнік грамафонных пласцінак (дыскаў).
дыскваліфіка́цыя
(ад дыс + кваліфікацыя)
пазбаўленне кваліфікацыі, права займаць якуюн. пасаду, выконваць абавязкі, удзельнічаць у спартыўных спаборніцтвах і г. д. з-за неадпаведнасці прафесіянальным умовам або правілам (
дыске́та
(
тонкі гнуткі пластмасавы дыск, пакрыты магнітным слоем з аднаго ці абодвух бакоў, носьбіт інфармацыі ў персанальных ЭВМ.
дыск-жаке́й
(ад дыск + жакей)
вядучы праграмы ў дыскатэцы.
дыско́зія
(
недасканалы грыб
дыско́нт
(
1) крэдытная аперацыя куплі банкам вэксаляў да заканчэння іх тэрміну, а таксама працэнт, які ўтрымліваюць пры гэтай аперацыі;
2) скідка з цаны тавару, валюты ў біржавых і валютных здзелках.
дыскрыміна́нт
(
дыскрыміна́тар
(ад
радыёэлектроннае ўстройства, у якім адбываецца параўнанне аднаго з параметраў электрычнага сігналу (
дыскрыміна́цыя
(
1) абмежаванне ў правах, пазбаўленне раўнапраўнага становішча якой
2)
дыскрэдытава́ць
(
падрываць давер’е да каго
дыскрэдыта́цыя
(
падрыў давер’я да каго
дыскрэ́тны
(
перарыўны, які складаецца з асобных частак;
дыскрэтыза́цыя
(ад
ператварэнне неперарыўнай велічыні ў дыскрэтную.
дыскрэцы́йны
(
які залежыць ад асабістага меркавання;
дыскрэ́цыя
(
вырашэнне службовай асобай або дзяржаўным органам якога
дыскурсі́ўны
(
які робіцца шляхам лагічных вывадаў, разумовы (
дыскусі́раваць
(ад дыскусія)
тое, што і дыскуціраваць.
дыску́сія
(
абмеркаванне якой
дыскуці́раваць
(
весці дыскусію, абмяркоўваць якое
дыслака́льны
(ад дыс- + лакальны)
дыслака́цыя
(
1) размяшчэнне ўзброеных сіл або ваенных аб’ектаў на тэрыторыі якой
2) зрушэнне пластоў зямной кары;
3) зрушэнне касцей пры пераломах.
дыслалі́я
(ад дыс- +
разлад мовы, які выяўляецца ў парушэнні вымаўлення гукаў; коснаязыкасць.
дысмарфама́нія
(ад дыс- + марфа- + манія)
псіхічнае расстройства, якое выяўляецца хваравітай упэўненасцю ў наяўнасці выдуманай фізічнай заганы.
дысмарфафабі́я
(ад дыс- + марфа- + -фобія)
назойлівы неўратычны страх, звязаны з рэальнай або ўяўнай фізічнай заганай; у адрозненне ад дысмарфаманіі працякае звычайна без цяжкіх псіхічных расстройстваў.
дысменарэ́я
(ад дыс- +
парушэнне менструацый.
дысмікрабіёз
(ад дыс- + мікра- + -біёз)
тое, што і дысбактэрыёз.
дыспазіты́ўнасць
(ад дыспазітыўны)
права ўдзельнікаў дагавора або судовага працэсу дзейнічаць паводле свайго меркавання.
дыспазіты́ўны
(
дыспазі́цыя
(
1) план размяшчэння войск для вядзення бою або караблёў на месцы стаянкі ці ў атрадным плаванні;
2) пісьмовы загад войскам на бой або на марш у рускай арміі 18—19
3) састаўная частка прававой нормы, якая вызначае абавязкі ўдзельнікаў судовага працэсу.
дыспане́нт
(
1) упаўнаважаны ў справах фірмы;
2) асоба, якая мае свабодныя сумы на рахунках у камісіянераў або карэспандэнтаў банка.
дыспані́раваць
(
распараджацца свабоднымі сумамі на рахунках у камісіянераў або карэспандэнтаў банка.
дыспансе́р
(
медыцынская ўстанова, якая займаецца раннім выяўленнем і лячэннем хворых, ажыццяўленнем санітарна-аздараўленчых мерапрыемстваў (
дыспансерыза́цыя
(ад дыспансер)
сістэма мерапрыемстваў па аказанні лячэбна-прафілактычнай дапамогі насельніцтву.
дыспара́тны
(
несумяшчальны.
ды́спач
(
прэмія за датэрміновую пагрузку або разгрузку судна.
дыспа́ша
(
вылічэнне страт пры аварыі судна і размеркаванне іх паміж арганізатарамі рэйса.
дыспашэ́р
(
афіцыйны эксперт, які праводзіць дыспашу.
дыспенса́цыя
(
індывідуальнае вызваленне дадзенай асобы ад дзеяння пэўнага царкоўнага правіла або абяцання.
дыспепсі́я
(
парушэнне нармальнай дзейнасці страўніка і кішэчніка ў дзяцей першага года жыцця.
дыспергава́ць
(
раздрабняць цвёрдыя або вадкія целы ў якім
дыспе́рсія
(
раскладанне, раздзяленне, рассейванне (
дыспе́рсны
(
раздроблены, рассеяны;
дыспе́тчар
(
работнік, які рэгулюе рух транспарту або ход работы прадпрыемства з аднаго цэнтральнага пункта пры дапамозе сродкаў сувязі.
дыспетчарыза́цыя
(ад дыспетчар)
цэнтралізацыя аператыўнага кантролю і кіравання вытворчымі, транспартнымі, тэхналагічнымі і іншымі працэсамі, заснаваная на прымяненні сучасных сродкаў перадачы і апрацоўкі інфармацыі.
дысплазі́я
(ад дыс- +
няправільнае развіццё органаў або частак цела.
дыспле́й
(
прыбор для візуальнага адлюстравання алфавітна-лічбавай і графічнай інфармацыі ў дыялогавым рэжыме работы чалавека з ЭВМ; уваходзіць у склад персанальнай ЭВМ або далучаецца да яе з дапамогай ліній сувязі.
дыспно́э
(ад дыс- +
цяжкае дыханне, задышка (
дыспо́ра
(
каланіяльная зялёная водарасць
дыспрапо́цыя
(ад дыс- + прапорцыя)
адсутнасць прапарцыянальнасці, суразмернасці, неадпаведнасць паміж часткамі цэлага.
дыспро́зій
(
хімічны элемент, рэдказямельны метал
ды́спут
(
публічная спрэчка па навуковых, літаратурных і іншых пытаннях грамадскага значэння.
дыспутава́ць
(
весці дыспут, удзельнічаць у спрэчцы па навуковых, літаратурных і іншых важных у грамадскіх адносінах пытаннях.
дыспута́нт
(
удзельнік дыспуту.
дыста́льны
(ад
самы аддалены ад сярэдняй плоскасці цела (пра частку цела, орган);
дыста́нцыя
(
1) адлегласць, прамежак паміж чым
2) адлегласць па глыбіні паміж вайскоўцамі, вайсковымі падраздзяленнямі ў страі, а таксама паміж машынамі, самалётамі, караблямі ў баявым парадку (
3)
4) участак адміністрацыйна-тэхнічнага падзелу чыгуначнага, шашэйнага, воднага пуці.
дысто́рзія
(
расцяжэнне звязак сустава або іх пашкоджанне.
дысто́рсія
(
скажэнне адлюстравання, атрыманага пры дапамозе лінзы або аптычнай сістэмы, з-за рознага лінейнага павелічэння розных яго частак; разнавіднасць аберацыі.
дыстрафі́я
(ад дыс- + -трафія)
парушэнне жыўлення тканак, органаў або арганізма ў цэлым, якое прыводзіць да паталагічных змен.
дыстро́фны
(ад дыс- + -трофны);
дыстрыбуты́ўны
(
які мае адносіны да дыстрыбуцыі;
дыстрыбу́цыя
(
размеркаванне моўных адзінак, сукупнасць фанем, марфем, лексем, якія ствараюць кантэкст.
дыстрыб’ю́тар
(
незалежны аптовы пасрэднік, які займаецца закупкай прадукцыі з мэтай продажу рознічным фірмам і магазінам, а таксама прамысловым прадпрыемствам, кааператывам, майстэрням для канчатковага спажывання.
ды́стры́кт
(
1) адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе дэпартамента, створаная на тэрыторыі былых паветаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў у час заняцця іх французскімі войскамі ў вайну 1812 г.;
2) ніжэйшая адміністрацыйная адзінка судовай або выбарчай акругі ў некаторых краінах (
дыстрэ́с-сіндро́м
(ад ды- + стрэс + сіндром)
хвароба нованароджаных у першыя гадзіны жыцця, якая праяўляецца цяжкімі дыхальнымі расстройствамі.
дыстылява́ць
(
ачышчаць перагонкай, раздзяляць вадкія сумесі на фракцыі.
дыстыля́т
(
вадкі прадукт перагонкі.
дыстыля́тар
(ад
прыбор для дыстыляцыі.
дыстыля́цыя
(
перагонка, раздзяленне вадкіх сумесей на фракцыі рознага саставу.
дыстымі́я
(ад дыс- +
прыгнечаны, сумны настрой.
дысты́нкцыя
(
пазнавальны акт, у працэсе якога фіксуецца адрозненне паміж прадметамі рэальнасці або элементамі свядомасці (адчуваннямі, уяўленнямі
ды́стых
(
страфа з двух вершаў; двухрадкоўе.
дыстэ́н
(ад ды- + стэн)
тое, што і кіяніт.
дысуга́з
(ад
ацэтылен, раствораны пад ціскам у ацэтоне, выкарыстоўваецца пры газавай зварцы.
дысфа́гія
(ад дыс- + -фагія)
разлад акту глытання ў чалавека і жывёл, выкліканы пухліннымі або запаленчымі працэсамі ў глотцы.
дысфані́я
(ад дыс- + -фанія)
расстройства голасу пры захворваннях гартані, перанапружанні галасавога апарата.
дысфары́я
(
расстройства настрою, выкліканае некаторымі псіхічнымі захворваннямі, якое характарызуецца злосна-тужлівым станам, схільнасцю да агрэсіі.
дысфаты́чны
(ад дыс- +
дысфу́нкцыя
(ад дыс- + функцыя)
парушэнне, разлад функцый органа або арганізма.
дысцы́на
(
сумчаты грыб
дысцыплі́на
(
1) цвёрда ўстаноўлены парадак паводзін, абавязковы для ўсіх членаў калектыву;
2) вытрымка, прывычка да строгага парадку;
3) асобная галіна якой
дысцыпліна́рны
(ад дысцыпліна)
які мае адносіны да дысцыпліны 1; звязаны з парушэннем дысцыпліны.
дысцы́т
(ад
паражэнне міжпазванковых дыскаў, з болямі, часам з дэфармацыяй пазваночніка.
дыурэ́з
(
выдзяленне мачы.
дыурэ́тыкі
(
мачагонныя сродкі.
дыурэты́чны
(
мачагонны.
дыурэці́н
(
лекавы прэпарат, белы парашок саладкавата-салёнага смаку, які ўжываецца як мачагонны сродак.
дыфазія́стр
(
расліна
дыфама́цыя
(
выказванне ў сродках масавай інфармацыі сапраўдных або лжывых звестак, якія ганьбяць гонар і годнасць грамадзяніна або ўстановы, арганізацыі.
дыфасге́н
(ад ды- + фасген)
бясколернае масляністае атрутнае рэчыва з рэзкім удушлівым пахам, падобным да паху прэлага сена.
дыфенба́хія
(
травяністая расліна
дыфені́л
(ад ды- + феніл)
араматычны вуглевадарод, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як высокатэмпературны цепланосьбіт.
дыфеніламі́н
(ад дыфеніл + амін)
араматычны другасны амін; выкарыстоўваецца ў вытворчасці азафарбавальнікаў, як стабілізатар пораху і пластмас.
дыферэ́нт
(
1)
2)
дыферэнто́метр
(ад
прыбор для вызначэння дыферэнта судна.
дыферэнцы́раваць
(ад
1) размяжоўваць, вылучаць разнародныя элементы;
2)
дыферэнцыя́л
(ад
1)
2)
дыферэнцыя́льны
(ад
1) неаднолькавы, розны пры розных умовах;
2) які мае адносіны да дыферэнцыяла 1;
3)
дыферэнцыя́тар
(ад
прыстасаванне для пераўтварэння ўваходнага ўздзеяння ў сігнал, які характарызуе скорасць змянення ўваходнай велічыні (з’яўляецца яе вытворнай); выкарыстоўваецца ў вылічальных прыстасаваннях, сістэмах аўтаматычнага рэгулявання і
дыферэнцыя́цыя
(
1) расслаенне, расчляненне чаго
2)
дыфілабатрыёз
(ад дыфілабатрыіды)
глісная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца дыфілабатрыідамі.
дыфілабатрыі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа цэстодаў, кішачныя паразіты жывёл, зрэдку чалавека.
дыфіра́мб
(
1) урачыстая песня ў старажытнагрэчаскай літаратуры ў гонар бога Дыяніса, пазней — літаратурная форма, блізкая да гімна і оды;
2)
дыфра́кцыя
(
адхіленне хваль (светлавых, гукавых) пры сутыкненні з сустрэчнымі перашкодамі.
дыфто́нг
(
спалучэнне двух галосных гукаў у адным складзе.
дыфтэро́іды
(ад дыфтэрыя + -оід)
бактэрыі, падобныя на дыфтэрыйныя палачкі.
дыфтэры́т
(
тое, што і дыфтэрыя.
дыфтэры́я
(
заразная хвароба, пераважна дзіцячая, з паражэннем зева, слізістых абалонак носа, гартані.
дыфу́зар
(
1) апарат для здабывання каштоўных рэчываў з сумесей;
2) расшыраная частка трубы (канала), у якой адбываецца запавольванне руху вадкасці або газу і ўзрастанне ціску;
3) узмацняльнік гуку канічнай формы ў бязрупарных гучнагаварыцелях;
4) прыстасаванне да фотаапарата або фотапавелічальніка, прызначанае для паніжэння рэзкасці выявы.
дыфу́зія
(
узаемнае пранікненне рэчываў у выніку цеплавога перамяшчэння часціц гэтых рэчываў (малекул, атамаў і інш).
дыфундзі́раваць
(
пранікаць шляхам дыфузіі.
дыхага́мія
(ад
неадначасовае выспяванне тычынак і рыльцаў песцікаў у адной кветцы; сустракаецца ў формах пратэрагінія і пратэрандрыя (
дыхадо́нцыум
(
лістасцябловы мох
дыха́зій
(
суквецце, у якога ад галоўнай восі адыходзяць дзве бакавыя восі, што перарастаюць галоўную.
дыхасты́ліс
(
травяністая расліна
дыхатамі́чны
(
разгалінаваны, раздзелены па прынцыпу дыхатаміі.
дыхатамі́я
(
1) дзяленне цэлага на дзве часткі, потым кожнай часткі зноў на дзве і г. д. (
дыхлорэта́н
(ад ды- + хлор + этан)
арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца як растваральнік і як сыравіна ў вытворчасці сінтэтычнага каўчуку.
дыхраі́зм
(ад
двухколернасць, уласцівасць некаторых крышталёў выяўляць розную афарбоўку ў залежнасці ад таго, у якім напрамку іх разглядаць; разнавіднасць плеахраізму.
дыхраі́т
(ад
мінерал, разнавіднасць кардыерыту.
дыхрама́ты
(ад ды- + храматы)
солі дыхромавай кіслаты, моцныя акісляльнікі; выкарыстоўваюцца як кампаненты выбуховых рэчываў, дубільнікі ў гарбарнай прамысловасці і
дыхраматы́чны
(ад ды- +
двухколерны.
дыцукры́ды
(ад ды- + цукрыды)
клас арганічных злучэнняў, крышталічныя вугляводы, малекулы якіх складаюцца з дзвюх рэштак монацукрыдаў (
дыцынадо́нты
(ад ды- +
група вымерлых паўзуноў атрада тэрапсідаў, у верхняй сківіцы якіх былі два буйныя клыкавідныя зубы; жылі ў канцы палеазою —
дыцыямі́ды
(
клас беспазваночных жывёл тыпу мезазояў, паразіты марскіх беспазваночных.
дыцэ́люла
(
каланіяльная зялёная водарасць
дыцэ́нтра
(
травяністая расліна
ды́шаль
(
1) тоўстая аглобля, прымацаваная да пярэдняй восі ў параконнай павозцы;
2) жалезны выгнуты прут у плузе, да пярэдняга канца якога прымацоўваецца ворчык.
дыэ́др
(ад ды- + -эдр)
двухграневая простая форма крышталёў з двайной воссю сіметрыі; выкарыстоўваецца ў крышталяграфіі.
дыэле́ктрыкі
[
рэчывы, якія характарызуюцца малой электраправоднасцю,
дыэтыламі́н
(ад ды- + этыл + аміны)
бясколернае лятучае рэчыва з аміячным пахам; выкарыстоўваецца як стымулятар сардэчнай дзейнасці, для атрымання паскаральнікаў вулканізацыі каўчуку.
дыэтыленгліко́ль
(ад ды- + этыленгліколь)
густая бясколерная вадкасць, растваральнік маслаў, нітрацэлюлозы, фенольных смол.
дыя-
(
прэфікс, які абазначае пранікненне, раздзяленне, узаемасувязь, узмацненне, завершанасць.
дыяба́з
(
горная парода даўняга вулканічнага паходжання, падобная на базальт; выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял.
дыябе́т
(
хваробы, якія суправаджаюцца выдзяленнем вялікай колькасці мачы;
дыябе́тык
(ад
хворы на дыябет.
дыягана́ль1
(
дыягана́ль2
(
шчыльная баваўняная або шарсцяная тканіна з косымі рубчыкамі.
дыягана́льны
(
які мае адносіны да дыяганалі 1.
дыягене́з
(
ператварэнне рыхлых адкладаў на дне басейнаў у асадачныя горныя пароды.
дыя́гназ
(
1) вызначэнне хваробы на падставе абследавання хворага;
2)
дыягнасты́чны
(
які мае адносіны да дыягназу, да дыягностыкі.
дыягно́стык
(
урач, які ставіць дыягназ.
дыягно́стыка
(
1) раздзел медыцыны, які вывучае метады і прынцыпы пастаноўкі дыягназу 1;
2) працэс пастаноўкі дыягназу;
3) выяўленне і вывучэнне прымет, якія характарызуюць стан машын, прыбораў, тэхнічных сістэм, каб прадухіліць парушэнні нармальнага рэжыму іх работы.
дыягра́ма
(
графічны малюнак, які наглядна паказвае суадносіны якіх
дыя́да
(ад
дыядо́хі
(
палкаводцы Аляксандра Македонскага, якія пасля яго смерці падзялілі паміж сабой створаную ім імперыю.
дыядэ́ма
(
1) галаўная павязка, упрыгожаная каштоўнымі камянямі, як адзнака дзяржаўнай або духоўнай улады ў старажытнасці і ў сярэднія вякі;
2) жаночае галаўное ўпрыгожанне ў выглядзе невялікай адкрытай кароны.
дыязагра́фія
[ад
сукупнасць метадаў праяўлення адбіткаў пры дапамозе прадуктаў узаемадзеяння амінаў з азоцістай кіслатой, якія распадаюцца пад уплывам святла.
дыязаты́пія
[ад
спосаб тэхнічнага фотакапіравання з пазітыва на спецыяльнай паперы, пакрытай святлоадчувальным слоем на аснове злучэнняў амінаў з азоцістай кіслатой; выкарыстоўваецца для размножвання тэхнічнай дакументацыі.
дыя́кан
(
ніжэйшае духоўнае званне, памочнік свяшчэнніка пры адпраўленні царкоўнай службы.
дыяка́нтас
(
аднаклетачная зялёная водарасць
дыякінёз
(ад дыя- + -кінез)
дыякры́тыкі
(
надрадковыя, падрадковыя або сярэднерадковыя знакі, па якіх адрозніваюцца гукі, абазначаныя адной літарай.
дыякрыты́чны
(
адрознівальны;
дыяле́кт
(
разнавіднасць агульнанароднай (нацыянальнай) мовы, на якой гаворыць насельніцтва якой
дыялектагра́фія
(ад дыялект + -графія)
картаграфаванне гаворак якой
дыялектало́гія
(ад дыялект + -логія)
раздзел мовазнаўства, які вывучае мясцовыя гаворкі, дыялекты.
дыялекто́лаг
(ад дыялект + -лаг)
спецыяліст у галіне дыялекталогіі.
дыялекты́зм
(ад дыялект)
слова або выраз у літаратурнай мове, узяты з якога
дыяле́ктык
(
1) паслядоўнік дыялектычнай філасофіі, які прымяняе дыялектычны метад;
2)
дыяле́ктыка
[
1) навука пра найбольш агульныя законы руху і развіцця прыроды, чалавечага грамадства і мыслення, навуковы метад пазнання з’яў прыроды і грамадства ў іх вечным руху і зменах шляхам ускрыцця ўнутраных супярэчнасцей і барацьбы процілегласцей, якія прыводзяць да скачкападобнага пераходу з адной якасці ў другую;
2) працэс развіцця чаго
3)
дыялекты́чны
(
які звязаны з дыялектыкай, заснаваны на законах дыялектыкі;
дыя́ліз
(
вызваленне калоідных раствораў і раствораў высокамалекулярных рэчываў ад раствораных у іх солей і іншых нізкамалекулярных рэчываў; прымяняецца ў прамысловасці, медыцыне, фізіка-хімічных і біялагічных даследаваннях.
дыяло́г
(
1) размова паміж дзвюма або некалькімі асобамі;
2) частка літаратурнага твора ў выглядзе размовы дзеючых асоб; літаратурны твор, напісаны ў форме размовы.
дыямагнеты́зм
(ад дыя- + магнетызм)
уласцівасць некаторых рэчываў адштурхвацца (а не прыцягвацца) полюсамі магнітаў.
дыямагне́тык
(ад дыя- +
рэчыва, здольнае намагнічвацца пад дзеяннем знешняга магнітнага поля насустрач напрамку поля.
дыямафо́с
[ад
складанае канцэнтраванае азотна-фосфарнае мінеральнае ўгнаенне.
дыяме́нт
(
1) тое, што і брыльянт; 2) друкарскі шрыфт, кегель якога роўны 4 пунктам (каля 1,5 мм).
дыя́метр
(
1) адрэзак прамой, які злучае два пункты акружнасці і праходзіць праз яе цэнтр;
2) папярочнік любога цела, плошчы, прасторы (
дыяметра́льны
(
1) які дзеліць папалам па лініі дыяметра;
2)
дыямі́ны
[ад
вугляводы, у якіх два атамы кіслароду замешчаны амінагрупамі.
дыяне́я
(
травяністая насякомаедная расліна
дыяні́сіі
(
святы ў гонар бога Дыяніса ў Стараж. Грэцыі.
дыяно́йя
(
здольнасць мыслення, розум; мудрасць (у старажытнагрэчаскай філасофіі).
дыяпазіты́ў
(ад дыя- +
фатаграфічны здымак на шкле або празрыстай плёнцы для праекцыйнага апарата (дыяпраектара, дыяскопа).
дыяпазо́н
[
1) гукавы аб’ём (інтэрвал паміж самым нізкім і высокім гукамі), даступны якому
2)
дыяпа́ўза
(
стан адноснага спакою ў жывёл, які характарызуецца прыпыненнем росту і развіцця, а таксама рэзкім запавольваннем абмену рэчываў.
дыяпедэ́з
(
пранікненне клетачных элементаў крыві (эрытрацытаў, лейкацытаў) праз непашкоджаную сценку крывяносных сасудаў, назіраецца пры запаленчай рэакцыі тканак, што акружаюць сасуды.
дыяпі́р
(
антыклінальная складка, утвораная ў выніку выдаўлівання пластычных асадачных горных парод больш цвёрдай тоўшчай, што ляжала над імі.
дыяпіры́зм
(ад
працэс выдаўлівання пластычных асадачных горных парод (солей, гліны і
дыяпо́ртэ
(
сумчаты грыб
дыяпрае́ктар
(ад дыя- + праектар)
праекцыйны ліхтар для паказу дыяпазітываў.
дыяпры́нт
(ад дыя- +
спосаб прыгатавання капіравальных форм для афсетнага друку.
дыяпсі́д
(ад ды- +
мінерал, манаклінны піраксен белага, зялёнага, сіняга колеру са шкляным бляскам; празрыстыя разнавіднасці выкарыстоўваюцца як каштоўныя камяні.
дыяпта́з
(ад дыя- +
мінерал падкласа кальцавых сілікатаў, водны сілікат медзі ізумрудна-зялёнага колеру; празрыстыя крышталі выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе.
дыяптры́метр
(ад дыяптрыя + -метр)
прыбор для вымярэння заломнай сілы аптычнага шкла.
дыяптры́чны
(
звязаны со светлавымі з’явамі, што адбываюцца ў розных празрыстых асяроддзях (
дыяптры́я
(
адзінка вымярэння аптычнай сілы лінзы або сістэмы лінзаў.
дыяра́ма
(ад дыя- +
1) карціна вялікіх памераў з аб’ёмным пярэднім планам — макетамі будынкаў, дрэў, фігур і
2) карціна, напісаная з абодвух бакоў празрыстага матэрыялу і спецыяльна асветленая для стварэння ўражання аб’ёмнасці.
дыярві́ла
(
кустовая расліна
дыяртро́з
(
дыяры́т
(
глыбінная магматычная горная парода зеленавата-шэрага колеру; складзеная з плагіяклазаў і цёмных сілікатаў, выкарыстоўваецца ў будаўніцтве.
дыя́рыуш
(
жанр гістарычна-дакументальнай прозы ў старажытнай беларускай літаратуры, у якім падзеі жыцця пададзены ў храналагічнай паслядоўнасці праз суб’ектыўнае ўспрыняцце пэўнай асобы.
дыярэ́за
(
замена ў стапе доўгага склада двума кароткімі (у метрычным вершаскладанні); парушэнне граматычнай формы слова для захавання вершаванага памеру (у сілаба-танічным вершаскладанні).
дыярэ́я
(
дыяскарэ́я
(
травяністая расліна
дыяско́п
(ад дыя- + -скоп)
оптыка-механічны прыбор для праецыравання з павелічэннем відарысаў празрыстых арыгіналаў (дыяпазітываў, дыяфільмаў) на экран.
дыя́спара
(
сукупнасць прадстаўнікоў якога
дыяспо́р
(
мінерал падкласа гідравокіслаў жаўтавата-бурага, светла-фіялетавага або зеленавата-шэрага колеру; састаўная частка баксіту.
дыяспо́ра
(
частка расліны, якая натуральна аддзяляецца і служыць для размнажэння (спора, семя, плод, клубень і
дыяста́зы
(
1) тое, што і амілазы;
2) разыходжанні касцей у суставе з-за памнажэння ў ім вадкасці.
дыя́стала
(
рытмічнае расслабленне мышцы сэрца; разам з сісталай (скарачэннем мышцы сэрца) складае цыкл сардэчнай дзейнасці.
дыястрафі́зм
(ад
сукупнасць рухаў зямной кары, якія абумоўліваюць змены ў пачатковых формах залягання горных парод; тэктанічныя рухі.
дыястэ́мы
(
прамежкі паміж зубамі ў млекакормячых, якія ўтвараюцца пры знікненні некаторых зубоў.
дыястэрэаізаме́ры
(ад дыя- + стэрэаізамеры)
тое, што і дыястэрэамеры.
дыястэрэаме́ры
[ад дыя- + стэрэа(іза)меры]
ізамеры, якія адрозніваюцца паміж сабой канфігурацыяй двух або некалькіх элементаў асіметрыі і не адносяцца адзін да аднаго як прадмет да яго люстэркавага адлюстравання.
дыятаме́і
(
аддзел водарасцей; аднаклетачныя або каланіяльныя арганізмы са знешняй абалонкай з дзвюх крэменязёмных створак, для якіх характэрна размнажэнне бясполае (зааспорамі) і палавое (ізагамія, анізагамія, аагамія)’, пашыраны ва ўсіх тыпах водаў дыятомавыя водарасці.
дыятамі́т
(ад дыятамеі)
крамяністая горная парода, якая складаецца пераважна з мікраскапічных панцыраў дыятамей.
дыятані́чны
(
дыято́ма
(
каланіяльная дыятомавая водарасць
дыято́мавы
(
падзелены папалам;
дыято́ніка
(
сістэма музычных гукаў, якая ўтвараецца паслядоўнасцю асноўных сямі ступеней ладу (
дыятрапі́зм
(ад дыя- + трапізм)
выгінанне органаў раслін, пры якім яны імкнуцца заняць становішча, перпендыкулярнае напрамку дзеяння раздражняльніка.
дыятры́ба
(
рэзкая, прыдзірлівая крытыка з нападкамі асабістага характару.
дыятрэ́ма
(
вулканічнае жарало ў форме вертыкальнай трубкі, што расшыраецца ўверсе.
дыяты́п
(ад дыя- + -тып)
фотанаборная машына з паўаўтаматычнай устаноўкай шрыфтавога шаблону з аўтаматычным перасоўваннем фотаматэрыялу.
дыятэ́з
(
схільнасць арганізма да некаторых захворванняў,
дыятэрмакаагуля́цыя
(ад дыятэрмія + каагуляцыя)
тое, што і электракаагуляцыя.
дыятэрмі́я
(ад
праграванне тканак і органаў цела электрычным токам высокай частаты з лячэбнымі мэтамі.
дыяфа́н
(
матавы фарфор без палівы.
дыяфанаскапі́я
(ад гр diaphanes = празрысты + -скапія)
прасвечванне прыдаткавых пазух носа, а таксама вочных яблыкаў для вызначэння іх стану.
дыяфанаско́п
(ад
1) прыбор для дыяфанаскапіі;
2) прыбор для вызначэння мучністасці зерня.
дыяфа́нія
(
празрыстая выява на шкле, утвораная спосабам дэкалькаманіі.
дыяфані́я
(
тое, што і дысананс 1.
дыяфано́метр
(ад
прыбор для вызначэння ступені празрыстасці рэчываў.
дыяфі́з
(
дыяфі́льм
(ад дыя- + фільм)
серыя чорна-белых або каляровых дыяпазітываў на кінаплёнцы, аб’яднаных агульным сюжэтам і літаратурным тэкстам.
дыяфо́н
(ад дыя- + -фон)
акустычны апарат, які прымяняецца на маяках для сігналізацыі ў час туману.
дыяфра́гма
(
1) мышачная перагародка, якая аддзяляе грудную поласць ад брушной (у млекакормячых жывёл і чалавека);
2) прыстасаванне для змянення дыяметра дзеючай адтуліны ў фота- ці кінааб’ектыве;
3) вертыкальная сценка ў целе земляных і камененакідных плацін для забеспячэння іх воданепранікальнасці;
4) кальцавая перагародка ў трубаправодзе для стварэння перападу ціску, каб вызначыць расход вадкасці, газу.
дыяфрагмава́ць
(ад дыяфрагма)
змяняць дыяметр дзеючай адтуліны аб’ектыва з дапамогай дыяфрагмы 2.
дыяфтарэ́з
(ад
паўторны, рэгрэсіўны метамарфізм горных парод.
дыяхрані́я
(ад дыя- +
гістарычная паслядоўнасць у развіцці моўных з’яў (
дэ-
(
прыстаўка, якая абазначае аддзяленне, выдаленне, адмену, спыненне чаго
дэантало́гія
(ад
1) прафесіянальная этыка медыцынскіх работнікаў, прынцыпы іх паводзін у адносінах да хворых;
2) раздзел этыкі, у якім вывучаюцца праблемы абавязку і абавязковага.
дэаэра́тар
(ад дэ- +
устройства для выдалення газаў з вадкасці тэрмічным або хімічным метадамі.
дэаэра́цыя
(ад дэ- + аэрацыя)
выдаленне з вадкасці раствораных у ёй газаў (кіслароду, вуглекіслаты і
дэба́й
[
адзінка дыпольнага моманту малекул.
дэбала́нс
(ад дэ- + баланс)
тое, што і дысбаланс.
дэбардзі́раваць
(
дэбаркадэ́р
(
1) плывучая прыстань для рачных суднаў;
2)
дэбатава́ць
(
абмяркоўваць што
дэба́ты
(
спрэчкі, абмен думкамі па якіх
дэбашы́р
(
той, хто ўчыняе дэбошы; буян, скандаліст.
дэбенту́ра
(ад
пасведчанне, выдадзенае таможняй аб вяртанні мыта.
дэ́бет
(
левы бок бухгалтарскага балансу; у рахунках актыву 2 змяшчае прыходную частку, а ў рахунках пасіву 2 расходную (
дэбі́л
(
чалавек з лёгкай формай прыроджанай псіхічнай непаўнацэннасці, разумовай адсталасці.
дэбі́льнасць
(ад дэбільны)
псіхічная недаразвітасць, адносна лёгкая ступень разумовай адсталасці (алігафрэніі);
дэбі́льны
(
псіхічна недаразвіты, які характарызуецца дэбільнасцю.
дэбі́т
(
колькасць вады, нафты або газу, якая паступае з прыроднай ці штучнай крыніцы за адзінку часу.
дэбіто́р
(
даўжнік прадпрыемства, установы, арганізацыі (
дэблакі́раваць
(ад дэ- + блакіраваць)
знімаць блакаду 1.
дэбо́ш
(
скандал з шумам і бойкай (учыніць д).
дэбурба́ж
(
адстойванне вінаграднага сусла перад браджэннем пры вырабе белых вінаградных він.
дэбурбе́р
(
апарат для выдалення з вінаграднага сусла зерняў і скуркі вінаграду.
дэбушы́раваць
(
дэбю́т
(
1) першае выступленне артыста на сцэне, а таксама першае публічнае выступленне наогул (
2) пачатак шахматнай або шашачнай партыі (
дэбютава́ць
(
упершыню выступаць на сцэне або ў якой
дэбюта́нт
(
той, хто ўпершыню публічна выступае на сцэне або ў якой
дэвальва́цыя
(
афіцыяльнае паніжэнне залатога забеспячэння грашовай адзінкі краіны або паніжэнне яе курсу ў адносінах да валют іншых краін (
дэвана́гары
(
складовае пісьмо многіх сучасных індыйскіх моў.
дэваста́цыя
(
комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню ўзбуджальнікаў інвазійных і інфекцыйных хвароб чалавека, жывёл і раслін у геаграфічнай або гаспадарчай зоне.
дэвіёметр
(ад
прыбор для вымярэння дэвіяцыі частаты, якім кантралюецца якасць радыё- і тэлевізійных сігналаў.
дэві́з
(
1) кароткая фраза, у якой выражаецца кіруючая ідэя паводзін або дзейнасці;
2) слова або выраз, якія аўтар ставіць на творы замест свайго імя на закрытым конкурсе.
дэві́зы
(
плацежныя сродкі (вэксалі, чэкі, акрэдытывы і
дэвія́цыя
(
1) адхіленне стрэлкі компаса ад лініі магнітнага мерыдыяна пад уздзеяннем вялікіх мас жалеза;
2) адхіленне ад патрэбнага напрамку руху самалёта, судна, артылерыйскага снарада і
3)
дэво́н
(
чацвёрты па парадку перыяд палеазойскай эры ў гісторыі Зямлі, які пачаўся 410
дэво́нскі
(ад дэвон);
дэгажэ́
(
від атакі пры фехтаванні, у час якой рапіра або шпага таго, хто атакуе, адводзіцца ад зброі праціўніка, каб зрабіць укол па найкарацейшай лініі.
дэгаза́тар
(ад дэ- + газ)
1) апарат для дэгазацыі;
2) рэчыва, якое абясшкоджвае газ;
3) той, хто робіць дэгазацыю.
дэгаза́цыя
(ад дэ- + газ)
1) абясшкоджванне мясцовасці, рэчаў, заражаных атрутнымі рэчывамі;
2) тое, што і дэаэрацыя.
дэгельмінтыза́цыя
(ад дэ + гельмінты)
комплекс лячэбна-прафілактычных мерапрыемстваў па вызваленню ад глістоў чалавека, жывёл, навакольнага асяроддзя, раздзел дэвастацыі.
дэгенера́т
(
чалавек з адзнакамі біялагічнага і псіхічнага выраджэння.
дэгенераты́ўны
(
які мае адзнакі выраджэння, дэгенерацыі.
дэгенера́цыя
(
1) пагаршэнне біялагічных і псіхічных адзнак арганізма; выраджэнне;
2) разбурэнне тканак і органаў жывёльных арганізмаў у працэсе антагенезу (
дэгенеры́раваць
(
выраджацца.
дэгераіза́цыя
(ад дэ- + гераізацыя)
свядомы адыход ад гераічнага пафасу і гераічных вобразаў у мастацкай творчасці.
дэгідрагена́зы
(ад дэ- + гідраген)
ферменты, якія каталізуюць акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі, адшчапляючы вадарод ад арганічнага рэчыва.
дэгідрагеніза́цыя
(ад дэ- + гідрагенізацыя)
адшчапленне вадароду ад малекул хімічных злучэнняў.
дэгідра́зы
(ад дэ- +
ферменты, якія запавольваюць або паскараюць рэакцыі адшчаплення вады ад арганічных рэчываў у арганізмах.
дэгідра́тар
(ад дэ- +
апарат для выдалення вады з халадзільных і іншых прыстасаванняў.
дэгідрата́цыя
(ад дэ- + гідратацыя)
адшчапленне вады ад якога
дэгляцыя́цыя
(ад дэ- +
адступленне леднікоў.
дэгра́
(
тлушчавы матэрыял, які выкарыстоўваецца ў скураной вытворчасці.
дэграда́цыя
(
паступовае пагаршэнне, страта ранейшых добрых якасцей, заняпад (
дэградзі́раваць
(
паступова страчваць былыя добрыя якасці; прыходзіць у заняпад.
дэгрэ́сія
(
1) спуск, падзенне;
2) прапарцыянальнае ападаткаванне са зніжэннем працэнтнай стаўкі для меншых даходаў.
дэгумава́ць
(ад дэ- +
выдаляць клей з натуральнага шоўку кіпячэннем у растворы мыла.
дэгуманіза́цыя
(ад дэ- + гуманізацыя)
пазбаўленне гуманістычнага пачатку, гуманістычнай сутнасці; страта светапогляду, заснаванага на справядлівасці, павагі да асобы, увагі да індывідуальных уласцівасцей чалавека.
дэгустава́ць
(
рабіць дэгустацыю.
дэгуста́тар
(
спецыяліст па дэгустацыі.
дэгуста́цыя
(
ацэнка якасці харчовых прадуктаў (віна, чаю і
дэда́лея
(
губавы базідыяльны грыб
дэ́двейт
(
поўная грузапад’ёмнасць судна, якая ўключае сумарную вагу грузаў, пасажыраў, экіпажа, паліва, вады і іншых неабходных для плавання запасаў.
дэдраматыза́цыя
(ад дэ + драматызацыя)
адмаўленне ад драматычнай пабудовы сюжэта ў мастацкім творы і замена яго хранікальным апісаннем.
дэдукты́ўны
(ад дэдукцыя)
які карыстаецца метадам дэдукцыі, заснаваны на дэдукцыі.
дэду́кцыя
(
спосаб разважання, пры якім новае палажэнне выводзіцца чыста лагічным шляхам на аснове папярэдніх; разважанне ад агульнага да прыватнага (
дэдуцы́раваць
(
выводзіць заключэнне шляхам дэдукцыі.
дэдыка́цыя
(
1) надпіс на кнізе, фатаграфіі або іншым прадмеце, які сведчыць, што дадзеная рэч даецца ў падарунак каму
2) паведамленне аўтара ў пачатку твора, што ён прысвячае гэты твор якой
дэдыферэнцыя́цыя
(ад дэ + дыферэнцыяцыя)
спрашчэнне структуры клетак, звязанае са стратай імі прымет спецыялізацыі.
дэдэро́н
[
штучнае валакно, падобнае на капрон, а таксама тканіна з гэтага валакна.
дэз-
(
прыстаўка, якая абазначае выдаленне, знішчэнне, спыненне або адсутнасць чаго
дэзабілье́
(
1) лёгкае дамашняе адзенне (пераважна жаночае), якое звычайна не надзяваюць пры чужых людзях;
2) становішча, калі чалавека засталі не зусім апранутым.
дэзавуі́раваць
(
заяўляць аб нязгодзе з дзеяннямі даверанай асобы або аб пазбаўленні яе права дзейнічаць у далейшым ад імя даверніка (
дэзадара́нт
(ад дэз- +
сродак для дэзадарацыыі.
дэзадара́тар
(ад дэз- +
прылада для дэзадарацыі.
дэзадара́цыя
(ад дэз- +
знішчэнне дрэннага паху з дапамогай хімічных рэчываў (дэзадарантаў).
дэзакарыдыза́цыя
(ад дэз +
комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню кляшчоў і іх зародкаў.
дэзаксіда́цыя
(ад дэз- + аксідацыя)
адніманне кіслароду, раскісленне.
дэзактыва́цыя
(ад дэз- + актывацыя)
выдаленне радыеактыўных рэчываў з аб’ектаў знешняга асяроддзя (вады, збудаванняў, адзення, прадуктаў і
дэзамінава́ць
(ад дэз- + аміны)
адшчапляць або замяшчаць амінагрупы ў арганічных злучэннях.
дэзаміна́зы
(ад дэз- + аміны)
ферменты, якія каталізуюць гідралітычныя адшчапленні аміяку ад арганічных рэчываў.
дэзарганізава́ць
(
унесці беспарадак у што
дэзарганіза́тар
(
асоба, якая парушае парадак, дысцыпліну, уносіць дэзарганізацыю.
дэзарганіза́цыя
(
разлад арганізацыі, парушэнне парадку, дысцыпліны, арганізаванасці (
дэзарыентава́ць
(
няправільна арыентаваць, уводзіць у зман (
дэзарыента́цыя
(
1) страта правільнай арыентацыі, правільнага ўяўлення аб часе і прасторы;
2) увядзенне ў зман каго
дэзерці́р
(
1) той, хто ўцёк з ваеннай службы або ўхіліўся ад прызыву ў армію;
2)
дэзерці́раваць
(
ухіляцца ад воінскага абавязку, уцякаць з ваеннай службы.
дэзідэра́ты
(
прадметы, неабходныя для папаўнення калекцыі, бібліятэкі, гербарыя і
дэзінва́зія
(ад дэз- + інвазія)
комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню ў навакольным асяроддзі зародкавых і лічынкавых форм узбуджальнікаў інвазійных хвароб жывёл, чалавека і раслін.
дэзінсе́кцыя
(ад дэз- +
комплекс мерапрыемстваў па знішчэнню шкодных насякомых — пераносчыкаў хвароб (камароў, мух, вошай, кляшчоў і
дэзінтэгра́тар
(ад дэз- + інтэгратар)
машына для драблення і перамешвання сыпкіх рэчываў (зямлі, солі, руды і
дэзінтэгра́цыя
(ад дэз- + інтэграцыя)
распадзенне, расчляненне цэлага на састаўныя часткі.
дэзінфармава́ць
(ад дэз- + інфармаваць)
распаўсюджваць дэзінфамацыю.
дэзінфарма́цыя
(ад дэз- + інфармацыя)
распаўсюджванне заведама лжывых звестак з мэтай увесці каго
дэзінфе́кцыя
(ад дэз- + інфекцыя)
знішчэнне заразных мікробаў спецыяльнымі сродкамі; абеззаражванне.
дэзінфля́цыя
(ад дэз- + інфляцыя)
зніжэнне тэмпаў росту інфляцыі або яе поўнае спыненне.
дэзоксірыбануклеі́навы
(ад дэзоксірыбоза + нуклеінавы);
дэзоксірыбо́за
(
адзін з монацукрыдаў, які ўваходзіць у склад дэзоксірыбануклеінавых кіслот.
дэзурбаніза́цыя
(ад дэз- + урбанізацыя)
працэс рассялення гарадскога насельніцтва ў сельскую мясцовасць.
дэзурбані́зм
(ад дэз- + урбанізм)
кірунак у горадабудаўніцтве 20
дэіаніза́цыя
(ад дэ- + іанізацыя)
знікненне іонаў у газе пасля спынення знешняга ўздзеяння, якое прыводзіць да іанізацыі.
дэідэалагіза́цыя
(ад дэ- + ідэалогія)
вызваленне ад ідэалогіі, змяншэнне яе ролі ў жыцці грамадства.
дэі́зм
(
рэлігійна-філасофскае вучэнне, якое лічыць бога тварцом свету, але адмаўляе яго ўмяшанне ў жыццё прыроды і грамадства (
дэі́ст
(ад дэізм)
паслядоўнік дэізму.
дэ́ісус
(
кампазіцыя ў старажытнарускім мастацтве, якая ўключае выяву Хрыста пасярэдзіне і павернутых да яго ў малітоўных позах Багародзіцы і Іаана Прадцечы.
дэй
(
1) ганаровае званне ў янычарскіх войсках;
2) тытул правіцеля Алжыра ў 1671—1830 гг.
дэ́йдвуд
(
насавая або кармавая падводная частка судна ў месцы спалучэння кіля з фарштэўнем або ахтэрштэўнем.
дэ́йксіс
(
спасылка на асоб, прадметы або падзеі, якія маюць тыя ці іншыя адносіны да гаворчай асобы або моманту размовы.
дэйтала́кс
(ад
карэлятыўнае змяненне органа ў працэсе эвалюцыі ў выніку прыстасавання яго да іншых органаў.
дэйтамеры́т
(ад
задняя частка цела грэгарын.
дэйтапла́зма
(ад
пажыўныя рэчывы (ліпіды, бялкі і
дэйтацэрэ́брум
(ад
сярэдні ўчастак галаўнога мозгу ў членістаногіх.
дэйтро́н
(ад
ядро атама дэйтэрыю, якое складаецца з аднаго пратона і аднаго нейтрона.
дэйтэраміцэ́ты
(
клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне вегетатыўным спосабам і канідыямі, пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, ёсць паразіты; недасканалыя грыбы.
дэйтэратакі́я
(ад
прыватны выпадак партэнагенезу, пры якім нашчадкі атрымліваюцца абодвух полаў.
дэйтэ́рый
(
цяжкі ізатоп вадароду, які мае атамную масу2, выкарыстоўваецца як запавольнік нейтронаў у ядзерных рэактарах і як ядзернае паліва.
дэ́йцыя
(
кустовая расліна
дэк
(
навясная палуба на пасажырскіх суднах.
дэ́ка 1
(
1) частка корпуса струнных інструментаў, якая служыць для ўзмацнення гуку;
2) падбарабанная або надбарабанная частка малатарні;
3) пакрыццё носа і кармы лодкі, якое засцерагае яе ад залівання вадой.
дэ́ка 2
(
тое, што і дэкаграм.
дэка-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «дзесяць».
дэкаві́лька
(ад
1) пераносная вузкакалейная жалезная дарога на промыслах;
2) ваганетка, якая выкарыстоўваецца на пераноснай вузкакалейнай жалезнай дарозе ў горным і лясным промыслах.
дэкаго́н
(ад дэка- + -гон)
дзесяцівугольнік.
дэкагра́м
(ад дэка- + грам)
метрычная мера вагі, роўная 10 грамам.
дэка́да
(
1) перыяд часу ў дзесяць сутак (
2) дзесяцідзённы прамежак часу, прысвечаны якой
дэкада́нс
(
1) заняпад, культурны рэгрэс; 2) тое, што і дэкадэнцтва.
дэкадзі́раваць
(ад дэ- + кадзіраваць)
расшыфроўваць код якой
дэкадэ́нт
(
прадстаўнік, прыхільнік дэкадэнцтва.
дэкадэ́нцтва
(
агульная назва крызісных, упадніцкіх з’яў у культуры канца 19 —
дэкаланіза́цыя
(ад дэ- + каланізацыя)
працэс ліквідацыі каланіялізму.
дэкалара́цыя
(
абясколерванне.
дэкалі́н
[ад дэка- + (нафта)лін]
арганічнае злучэнне, бясколерная пахучая вадкасць, якая з’яўляецца прадуктам разбаўлення нафталіну; выкарыстоўваецца як растваральнік многіх рэчываў.
дэкалі́тр
(ад дэка- + літр)
метрычная мера вадкасці, роўная 10 літрам.
дэкало́г
(ад дэка- + -лог)
дзесяць старазапаветных рэлігійна-маральных запаведзей у Бібліі.
дэкалькава́ць
(
пераводзіць малюнак пры дапамозе дэкалькаманіі.
дэкалькама́нія
(
1) спосаб паліграфічнага пераносу каляровых малюнкаў на паперу, шкло, фарфор і іншыя матэрыялы;
2) малюнак, зроблены такім спосабам (
дэкальтэ́
(
глыбокі выраз у верхняй частцы жаночага адзення.
дэкальцына́цыя
(ад дэ- +
знікненне солей кальцыю з касцявой тканкі пры некаторых захворваннях.
дэкаме́тр
(ад дэка- + метр)
метрычная мера даўжыні, роўная 10 метрам.
дэкампазёр
(
апарат для вылучэння крышталічнага гідраксіду алюмінію з раствору алюмінатаў.
дэкампенса́цыя
(ад дэ- + кампенсацыя)
парушэнне дзейнасці якога
дэкампрэ́сар
(ад дэ- + кампрэсар)
прыстасаванне для змяншэння ціску (кампрэсіі) у цыліндры пры запуску рухавіка ўнутранага згарання або пры яго выключэнні.
дэкампрэ́сія
(ад дэ- + кампрэсія)
1) паступовае змяншэнне ціску, які дзейнічае на вадалазаў пры пад’ёме іх з глыбіні;
2) хваравіты стан, які ўзнікае ад рэзкага паніжэння ціску навакольнага паветра.
дэка́н
(
1) кіраўнік факультэта ў вышэйшай навучальнай установе;
2) старшы ксёндз, які назірае над некалькімі прыходамі;
3) тое, што і дуаен.
дэкана́т
(
кіраўніцтва факультэта на чале з дэканам, а таксама памяшканне, дзе яна знаходзіцца.
дэканта́цыя
(
зліванне вадкасці з асадку пасля адстойвання або цэнтрыфугавання.
дэкапі́раваць
(
выдаляць плёнку вокіслаў з паверхні металічных вырабаў траўленнем слабым растворам кіслаты ці цыяніду перад гальванастэгіяй.
дэкапіта́цыя
(ад дэ- +
1) адчляненне галавы ў жывёл у час фізіялагічных і біяхімічных доследаў;
2) выдаленне пункта росту сцябла ў раслін.
дэкапо́ды
(ад дэка- + -поды)
1) дзесяціногія ракападобныя (крэветка, краб, амар, лангуст);
2) атрад марскіх драпежных галаваногіх малюскаў (цэфалаподаў) з мешкападобным целам і размешчанымі на галаве дзесяццю шчупальцамі (сепія, кальмар),
дэкарава́ць, дэкары́раваць
(
прыгожа афармляць што
дэкара́тар
(
1) мастак, які піша дэкарацыі;
2) спецыяліст па афармленні будынкаў, паркаў і
дэкараты́уны
(
1) эфектны, маляўнічы, прызначаны для ўпрыгожвання (
2)
дэкара́цыя
(
1) мастацкае афармленне сцэны для паказу месца і абставін тэатральнага дзеяння;
2) перан. што
дэкарбаксілава́ць
(ад дэ- + карбаксіл)
адшчапляць двухвокісел вугляроду ад карбаксільнай групы (
дэкарбаксіла́зы
(ад дэ- + карбаксіл)
ферменты, якія каталізуюць адшчапленне двухвокіслу вугляроду ад карбаксільнай групы (
дэкарбаксіла́цыя
(ад дэ- + карбаксіл)
хімічная рэакцыя, якая заключаецца ў адшчапленні двухвокіслу вугляроду ад карбаксільнай групы (
дэкарбаніза́цыя
(ад дэ- + карбанізацыя)
вызваленне якога
дэкартыка́тар
(ад
машына для дэкартыкацыі 1.
дэкартыка́цыя
(
1) механічны спосаб аддзялення лубяной часткі лёну, канапель і іншых прадзільных раслін ад драўніны;
2) выдаленне кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозгу, якое прымяняецца ў эксперыментальнай фізіялогіі.
дэкартэлва́цыя
(ад дэ- + картэлізацыя)
ліквідацыя картэля, пазбаўленне чаго
дэкары́раваць
дэкато́на
(ад дэка- + тона)
метрычная мера вагі, роўная 10 тонам.
дэкатро́н
(ад дэка- + -трон)
іонны прыбор для пераключэння электрычных ланцугоў; выкарыстоўваецца ў вылічальнай тэхніцы.
дэкаці́раваць
(
апрацоўваць шарсцяную тканіну парай або гарачай вадой для паляпшэння яе якасці.
дэка́эдр
(ад дэка- + -эдр)
дзесяціграннік.
дэкваліфікава́ць
(ад дэ- + кваліфікаваць)
пазбаўляць кваліфікацыі.
дэкваліфіка́цыя
(ад дэ- + кваліфікацыя)
страта кваліфікацыі, прафесіянальных ведаў, навыкаў (
дэ́кель
(
эластычная пакрышка на друкарскім цыліндры 1 або тыглі 2, якая прыціскае паперу да ўсіх элементаў друкарскай формы.
дэкламава́ць
(
1) выразна чытаць мастацкія творы на памяць;
2)
дэклама́тар
(
чалавек, які валодае майстэрствам дэкламацыі.
дэклама́цыя
(
1) выразнае чытанне мастацкіх твораў на памяць;
2)
дэкларава́ць
(
афіцыйна абвяшчаць, выступаць з дэкларацыяй (
дэклараты́ўны
(
які мае форму дэкларацыі; урачысты (
дэклара́цыя
(
1) урачыстая праграмная ўрадавая заява, абвяшчэнне ўрадам або арганізацыяй якіх
2) заява падаткаплацельшчыка і некаторых катэгорый дзяржаўных служачых пра характар і памер даходаў, маёмаснае становішча;
3) дакумент, які прыкладаецца да грашовых і каштоўных пакетаў, што пасылаюцца поштай за межы краіны;
4) заява мытні ад асобы, якая перасякае граніцу, пра наяўнасць і колькасць у яе рэчаў, каштоўнасцей, валюты.
дэкласава́ны
(
які страціў сувязь са сваім класам, не ўдзельнічае ў грамадскай вытворчасці, апусціўся ў маральных адносінах.
дэкласава́цца
(
станавіцца дэкласаваным.
дэкласава́ць
(
зрабіць дэкласаваным.
дэкліна́тар
(ад
прыбор для вызначэння магнітнага адхілення.
дэкліна́цыя
(
дэкліно́метр
[ад дэкліна(цыя) + -метр]
прыбор для вымярэння змен магнітнага схілення.
дэко́дэр
(
1) інфармацыйнае ўстройства для расшыфроўкі лічбавых кадзіраваных дадзеных;
2) пераключальнае ўстройства ў каляровых тэлевізарах для пераўтварэння відэасігналаў з адной тэлесістэмы ў другую.
дэко́кт
(
адвар з лекавых раслін.
дэко́р
(
сукупнасць дэкаратыўных элементаў у архітэктуры.
дэко́рт
(
скідка з цаны тавару за датэрміновую яго аплату або больш нізкую якасць у параўнанні з умовамі здзелкі.
дэко́рум
(
знешняя прыстойнасць, адпаведныя займаемай займанай пасадзе абставіны.
дэкрэме́нт
(
1)
2)
дэкрэ́т
(
пастанова ўрада, якая мае сілу закона; указ, закон (
дэкрэтава́ць
(
устанаўліваць што
дэкрэта́л
(
папскі статут.
дэкрэта́ліі
(ад
1) пастановы рымскіх пап у выглядзе пасланняў па пытаннях царкоўнага кананічнага права;
2) сярэдневяковыя зборнікі законаў і
дэкрэшчэ́нда
(
тое, што і дымінуэнда.
дэкстракарды́я
(ад лац dexter, -tri = правы + -кардыя)
прыроджаная анамалія становішча сэрца, пры якой большая частка сэрца размешчана ў грудной клетцы з правага боку.
дэкстра́н
(
арганічнае злучэнне класа поліцукрыдаў, утворанае рэшткамі глюкозы; выкарыстоўваецца як замяняльнік плазмы крыві, а таксама ў харчовай, тэкстыльнай і папяровай прамысловасці.
дэкстро́за
(ад
тое, што і глюкоза.
дэкстры́ны
(
арганічныя злучэнні класа поліцукрыдаў, прадукты гідролізу крухмалу; выкарыстоўваюцца ў тэкстыльнай, паліграфічнай і абутковай прамысловасці ў якасці клейкага рэчыва.
дэкуве́р
(
розніца паміж ацэнкай маёмасці і страхавой сумай, што пакідаецца на рызыку страхавальніка.
дэкурыёны
(
вышэйшае саслоўнае італійскіх і правінцыяльных гарадоў Рымскай імперыі.
дэлабіяліза́цыя
(ад дэ- + -лабіялізацыя)
адсутнасць акруглення губ пры вымаўленні губных галосных.
дэламіна́цыя
(ад
адзін з шляхоў утварэння гаструлы, пры якім клеткі зародка дзеляцца ў напрамку, паралельным яго паверхні.
дэлафандыёз
(
глісная хвароба коней, якая выклікаецца лічынкамі дэлафандыі.
дэлафа́ндыя
(
гельмінт класа нематодаў, паразіт коней, мулаў, зебраў.
дэлегава́ць
(
накіроўваць каго
дэлега́т
(
прадстаўнік якога
дэлега́цыя
(
група асоб, выбраных або ўпаўнаважаных якім
дэле́цыя
(
страта аднаго з унутраных участкаў храмасомы.
дэліба́ш
(
1) ахоўнік пашы ў султанскай Турцыі;
2)
дэлі́кт
(
дэліміта́цыя
(
вызначэнне дзяржаўнай граніцы з дакладным апісаннем яе праходжання і фіксацыяй на карце ў адпаведнасці з дагаворам, заключаным з суседняй дзяржавай.
дэлінкве́нт
(
правапарушальнік (у англа-амерыканскім праве).
дэлі́рый
(
расстройства прытомнасці з галюцынацыямі пры некаторых інфекцыйных хваробах, атручэннях, запаленнях галаўнога мозга і
дэль
(
пласкадонная лінейна выцягнутая лагчына без пастаяннага вадацёку; утвараецца ў выніку дзеяння талых і дажджавых вод.
дэлькрэ́дэрэ
(
паручальніцтва камісіянера перад камітэнтам за выкананне здзелкі, заключанай з трэцяй асобай.
дэ́льта
(
вусце ракі з наноснай раўнінай, разрэзанай шматлікімі рукавамі і пратокамі (назва паходзіць ад дэльты Ніла, падобнай на грэчаскую літару).
дэльтапла́н
(ад
безматорны лятальны апарат з мяккім купалам на трохвугольным каркасе для спартыўнага планіравання.
дэльтапланеры́зм
[ад дэльта(план) + планерызм)
тэорыя і практыка кіравання дэльтапланамі.
дэ́льта-фўнкцыя
(ад
сімвал, што прымяняецца ў матэматычнай фізіцы пры рашэнні задач, у якія ўваходзяць сканцэнтраваныя велічыні (нагрузка, зарад і
дэльфі́н
(
1) марская млекакормячая жывёла
2) спосаб спартыўнага плавання, разнавіднасць батэрфляю.
дэльфіна́рый
(ад дэльфін)
акіянарый для развядзення дэльфінаў з мэтай іх вывучэння, дрэсіроўкі і паказвання наведвальнікам.
дэльфі́ній
(
травяністая расліна
дэльфіно́лаг
(ад дэльфін + -лаг)
спецыяліст па вывучэнню дэльфінаў.
дэлю́вій
(
адклады на схілах гор прадуктаў выветрывання горных парод (гліны, пяску і
дэмабілізава́ць
(
правесці дэмабілізацыю 1.
дэмабіліза́цыя
(
1) звальненне з вайсковай службы ў запас;
2) перавод узброеных сіл і народнай гаспадаркі з ваеннага становішча на мірнае;
3)
дэмаго́г
(
палітык, якія для дасягнення сваіх мэт карыстаецца дэмагогіяй 1.
дэмаго́гія
(
1) падман народных мас прывабнымі, але лжывымі абяцаннямі для дасягнення сваіх мэт;
2) пустыя мнагаслоўныя разважанні (
дэмагра́фія
(ад
навука, якая даследуе склад, колькасць, заканамернасці ўзнаўлення насельніцтва ў іх грамадска-гістарычнай абумоўленасці; звязана са статыстыкай 2.
дэмадуля́тар
(ад дэ- + мадулятар)
апарат для правядзення дэмадуляцыі.
дэмадуля́цыя
(ад дэ- + мадуляцыя)
выдзяленне нізкачастотных ваганняў з высокачастотных мадуляваных ваганняў.
дэмакра́т
(ад
1) прыхільнік дэмакратыі;
2) член дэмакратычнай партыі;
3) той, хто вядзе просты спосаб жыцця.
дэмакратыза́цыя
(ад дэмакратыя)
укараненне прынцыпаў дэмакратыі, перабудова дзяржавы, грамадства на дэмакратычных асновах.
дэмакраты́зм
(ад дэмакратыя)
1) прызнанне і ажыццяўленне дэмакратыі;
2) народнасць, прастата.
дэмакраты́чны
(
1) заснаваны на дэмакратыі; 2) просты, народны.
дэмакра́тыя
(
1) форма дзяржавы, заснаваная на прызнанні народа крыніцай улады;
2) прынцып арганізацыі дзейнасці калектыву, заснаваны на раўнапраўным удзеле ўсіх яго членаў.
дэ́ман
(
злы дух, нячыстая сіла, д’ябал у хрысціянскай міфалогіі.
дэманало́гія
(ад дэман + -логія)
вучэнне аб нячыстай сіле, злых духах, дэманах у радзе рэлігій.
дэманетыза́цыя
(
пазбаўленне манеты функцыі грошай, зняцце яе з абароту ў афіцыйным парадку.
дэмані́зм
(ад дэман)
вера ў існаванне злых духаў, уласцівасць дэманічнага.
дэманстрава́ць
(
1) прымаць удзел у дэманстрацыі 1;
2) паказваць што
3) знарок падкрэсліваць, выстаўляць напаказ што
дэманстра́нт
(
удзельнік дэманстрацыі 1.
дэманстра́тар
(
той, хто паказвае, дэманструе што
дэманстраты́ўны
(
1) які выражае нязгоду з чым
2) які адцягвае ўвагу праціўніка ад рэальнага становішча ва ўмовах ваенных дзеянняў.
дэманстра́цыя
(
1) масавае шэсце для выражэння грамадска-палітычных настрояў, патрабаванняў;
2) публічны, наглядны паказ чаго
3) паводзіны, учынкі, якія падкрэслена выражаюць пратэст, нязгоду з чым
4) дзеянні пагрозлівага характару з боку якой
5) ваенная аперацыя з мэтай адцягнуць увагу праціўніка ад месца галоўнага ўдару.
дэманта́ж
(
разборка машын, станкоў, абсталявання для рамонту або перамяшчэння на новае месца (
дэманто́ід
(ад
мінерал класа сілікатаў, гранат2 зялёнага колеру; празрыстая разнавіднасць з’яўляецца каштоўным каменем.
дэманці́раваць
(
рабіць дэмантаж.
дэмаралізава́ць
(
выклікаць дэмаралізацыю2.
дэмараліза́цыя
(
1) маральнае разлажэнне;
2) упадак духу, дысцыпліны (
дэмаркацы́йны
(ад дэмаркацыя)
прыгранічны, размежавальны (
дэмарка́цыя
(
1) устанаўленне і абазначэнне на мясцовасці граніцы паміж сумежнымі дзяржавамі;
2)
дэмарке́тынг
(ад дэ- + маркетынг)
від маркетынгу, накіраваны на памяншэнне попыту на тавары або паслугі, які не можа быць задаволены з-за недастатковага ўзроўню вытворчых магчымасцей, абмежаванасці таварных рэсурсаў і сыравіны.
дэма́рш
(
дыпламатычнае выступленне ў форме ноты, мемарандума, заявы, адрасаванае ўраду якой
дэ́мас
(
народ, непрывілеяваныя слаі насельніцтва ў класавым грамадстве.
дэмаскава́ць, дэмаскірава́ць
(
парушаць маскіроўку, раскрываючы што
дэмаско́пія
(ад
1) вывучэнне грамадскай думкі; метад выяўлення думак, пазіцый насельніцтва і груп людзей шляхам вуснага або пісьмовага апытвання;
2) аналіз і дыягназ эканамічнай, адміністратыўнай і палітычнай сітуацыі ў дзяржаве.
дэме́нцыя
(
прыдуркаватасць, якая ўзнікае ў чалавека ў выніку паражэння галаўнога мозгу пры атэрасклерозе. эпілепсіі і
дэ́мерэдж
(
штраф за прастой судна ў час пагрузкі звыш абумоўленага дагаворам тэрміну.
дэмікато́н
(
тоўстая баваўняная тканіна, якая ўжывалася ў 19
дэмілітарызава́ць
(
праводзіць дэмілітарызацыю, раззбраенне якой
дэмілітарыза́цыя
(
поўнае або частковае раззбраенне якой
дэмімо́нд
(
асяроддзе какотак, палюбоўніц багачоў, якія манерамі і спосабам жыцця стараюцца браць прыклад з арыстакратыі.
дэмісезо́нны
(ад
прыгодны для нашэння вясной і восенню (
дэміу́рг
(
1) свабодны рамеснік, майстар, мастак у Стараж. Грэцыі;
2)
дэміфіза́цыя
(ад дэ- + міф)
развянчанне міфа.
дэмо́граф
(ад
спецыяліст у галіне дэмаграфіі.
дэ́мпінг
(
продаж тавараў на замежным рынку па зніжаных цэнах з мэтай выцяснення канкурэнтаў.
дэ́мпфер
(
прыстасаванне для гашэння механічных ваганняў, якія ўзнікаюць у машынах і прыборах у час работы.
дэмпфі́раваць
(
гасіць ваганні ў механічных, электрычных і іншых сістэмах шляхам рассейвання энергіі.
дэмультыпліка́тар
(ад дэ +
механізм, які дае магчымасць павялічыць цягавае намаганне аўтамабіля за кошт памяншэння хуткасці руху.
дэмуніцыпаліза́цыя
(ад дэ- + муніцыпалізацыя)
скасаванне муніцыпалізацыі, вяртанне ўласнікам забранай у іх маёмасці.
дэмута́цыя
(
аднаўленне прыроднага расліннага покрыву.
дэмэкало́гія
[ад дэм(акратызм) + экалогія]
папуляцыйная экалогія.
дэнаміна́цыя
(
змяненне намінальнай вартасці грашовых знакаў для ўпарадкавання грашовага абарачэння і спрашчэння разлікаў.
дэнансава́ць
(
заяўляць аб спыненні дзеяння, скасаванні міжнароднага дагавору.
дэнанса́цыя
(
заява якой
дэна́рый, дына́рый
(
1) старажытнарымская сярэбраная манета, роўная 10 асам2;
2) сярэбраная манета германскіх дзяржаў у 5—8
3) сярэбраная манета дзяржаў Зах. Еўропы ў 8—12
4) сярэбраная, потым білонная манета Вялікага княства Літоўскага ў 14—17
дэната́т
(
аб’ект; тое, што можна абазначыць пэўнай назвай.
дэнатурава́ць
(ад
рабіць дэнатурацыю.
дэнатуралізава́ць
(ад дэ- + натуралізаваць)
пазбаўляць грамадзянства (падданства).
дэнатураліза́цыя
(ад дэ- + натуралізацыя)
1) страта грамадзянінам падданства той ці іншай дзяржавы;
2) аднаўленне таварна-грашовых адносін дзяржавы.
дэнатура́т
(
спірт, прызначаны для тэхнічных мэт, змяшчае атрутныя або непрыемныя на смак рэчывы, якія робяць яго непрыгодным для піцця.
дэнатура́цыя
(
змяненне ўласцівасцей бялку пад уздзеяннем якіх
дэнацыфіка́цыя
[ад дэ- + нацызм + -фікацыя]
выкараненне нацызму ў Германіі пасля другой сусветнай вайны.
дэнацыяналіза́цыя
(ад дэ + нацыяналізацыя)
1) зварот раней нацыяналізаванай маёмасці былым яе гаспадарам;
2) страта нацыянальных асаблівасцей (мовы, культуры і
дэ́ндзі
(
элегантна апрануты свецкі чалавек.
дэндра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову «дрэва».
дэндрабіёнты
(ад дэндра- + біёнты)
арганізмы-насельнікі дрэвавага яруса расліннасці (птушкі, многія насякомыя, павукападобныя і іншыя групы беспазваночных).
дэндрагра́ма
(ад дэндра- + -грама)
графічнае адлюстраванне ў двухмернай праекцыі ступені падабенства аб’ектаў.
дэндрадо́хій
(
недасканалы грыб
дэндракліматало́гія
(ад дэндра- + кліматалогія)
вывучэнне заканамернасцей утварэння гадавых слаёў дрэвавых парод для ўстанаўлення клімату ў мінулыя геалагічныя эпохі.
дэндрало́гія
(ад дэндра- + -логія)
раздзел батанікі, які вывучае дрэвы і кустовыя расліны.
дэндраме́трыя
(ад дэндра- + -метрыя)
частка лясной таксацыі, вызначэнне запасу драўніны ў лясах, аб’ёму лесаматэрыялаў, якія нарыхтоўваюцца, якасная ацэнка лесу.
-дэндран
дэндрантэ́ма
(
травяністая расліна
дэндрапа́рк
(ад дэндра- + парк)
вялікі парк, у якім вырошчваюць дрэўныя і кустовыя расліны.
дэндра́рый
(ад
батанічны сад, дзе ў адкрытым грунце вырошчваюцца розныя віды дрэў і кустоў.
дэндрафо́ма
(
недасканалы грыб
дэндрахранало́гія
(ад дэндра- + храналогія)
вучэнне аб заканамернасцях утварэння гадавых слаёў дрэвавых парод, на аснове якога можна вызначыць узрост археалагічных знаходак.
дэндро́ідны
(ад
дрэвападобны, які галініцца, як дрэва.
дэндро́лаг
(ад
спецыяліст у галіне дэндралогіі.
-дэндрон, -дэндран
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «дрэва», «дрэвападобны».
дэндры́ты
(
1) незакончаныя ў развіцці крышталі дрэвападобнай формы;
2) чуллівыя, звычайна разгалінаваныя адросткі нервовай клеткі.
дэнзаме́тр
(ад
апарат для вызначэння паветрапранікальнасці паперы.
дэнітрыфіка́цыя
(ад дэ- + нітрыфікацыя)
біяхімічны працэс распаду азоцістых злучэнняў (нітратаў) з выдзяленнем свабоднага азоту.
дэнсіме́тр дэнсі́метр
(ад
апарат для вызначэння адноснай шчыльнасці вадкасцей і цвёрдых цел.
дэнсіме́трыя
(ад лац densus, densi = густы, шчыльны + -метрыя)
сукупнасць метадаў вымярэння адноснай шчыльнасці вадкасцей і цвёрдых цел.
дэнсітаме́тр
(ад
прыбор для вызначэння аптычнай шчыльнасці праяўленых фотаматэрыялаў.
дэнсітаме́трыя
(ад
раздзел сенсітаметрыі, які займаецца вымярэннем паглынання і рассейвання святла праяўленымі фотаматэрыяламі.
дэнта́льны
(
зубны (
дэнты́кула
(
аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць
дэнты́кулы
(
дэнуда́цыя
(
сукупнасць працэсаў разбурэння горных парод вадой, ветрам, леднікамі і перанос прадуктаў разбурэння на больш нізкія ўчасткі зямной паверхні.
дэнунцыя́тар
(
даносчык.
дэнунцыя́цыя
(
данос.
дэнці́н
(ад
моцнае косцепадобнае рэчыва, якое складае асноўную масу зуба.
дэнціятры́я
(ад
вучэнне аб хваробах зубоў і метадах іх лячэння.
дэнье́
(
1) даўнейшая французская манета, роўная 1/240 ліўра; выйшла з абарачэння ў
дэпазі́т
(
грошы або каштоўныя паперы, якія ўносяцца на зберажэнне ў крэдытную ўстанову (банк, натарыяльную кантору) з правам атрымаць іх назад.
дэпазі́тар
(
1) уладальнік дэпазіту;
2) тое, што і дэпанент 2.
дэпазіта́рый
(
1) фізічная або юрыдычная асоба, якой давераны дэпазіты, 2) дзяржава або міжнародная арганізацыя, якія захоўваюць арыгінальны тэкст міжнароднага дагавору.
дэпалаталіза́цыя
(ад дэ- + палаталізацыя)
дэпалярыза́тар
(ад дэ- + палярызатар)
дадатковае рэчыва, якое ўводзяць у гальванічны элемент для дэпалярызацыі яго электродаў.
дэпалярыза́цыя
(ад дэ- + палярызацыя)
змяншэнне ступені палярызацыі.
дэпане́нт
(
1) тое, што і дэпазітар 1;
2) асоба, якой належыць грашовая сума, не выплачаная прадпрыемствам або ўстановай ва ўстаноўлены тэрмін.
дэпане́раваць
(
1) уносіць на дэпазіт; 2) перадаваць на захаванне (
дэпапуля́цыя
(ад дэ- + папуляцыя)
памяншэнне колькасці папуляцыі віду жывых арганізмаў пад уплывам прыродных або антрапагенных фактараў.
дэпартава́ць
(
выдаляць з краіны.
дэпарта́мент
(
1) асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Францыі;
2) аддзел вышэйшай адміністрацыйнай або судовай установы ў Расійскай імперыі і шэрагу іншых краін;
3) назва ведамства, міністэрства ў некаторых дзяржавах;
дэпарта́цыя
(
прымусовае выдварэнне непажаданай асобы за межы дзяржавы.
дэпатрыятыза́цыя
(ад дэ +
1) адмаўленне ад любові да радзімы, страта прывязанасці да яе;
2) ідэйны рух, накіраваны супраць патрыятычнага выхавання.
дэперсаналіза́цыя
(ад дэ + персона)
захворванне псіхікі, якое характарызуецца пачуццём адчужэння ўласных думак, эмоцый, дзеянняў.
дэпе́ша
(
1) спешнае данясенне (дыпламатычнае, ваеннае і
2)
дэпігмента́цыя
(ад дэ- + пігментацыя)
страта скурай нармальнай афарбоўкі, абумоўленая знікненнем пігменту.
дэпіля́цыя
(ад
тое, што і эпіляцыя.
дэпо́
(
1) будынак для стаянкі і рамонту паравозаў, вагонаў і
2) будынак для пажарных машын (пажарнае д.); 3)
4)
дэполімерыза́цыя
(ад дэ- + полімерызацыя)
працэс распаду палімера.
дэпо́рт
(
скупка каштоўных папер з адначасовым продажам іх на пэўны тэрмін па ніжэйшаму курсу з мэтай спекуляцыі.
дэпрэса́нты
(ад
1) рэчывы, якія пры выбіральнай флатацыі адных мінералаў перашкаджаюць флатацыі іншых;
2) лекавыя рэчывы, якія прымяняюць пры псіхічнай узбуджанасці (
дэпрэсі́раваць
(ад
перашкаджаць флатацыі мінералаў пры дапамозе дэпрэсантаў.
дэпрэ́сія1
(
1) прыгнечаны псіхічны стан чалавека;
2)
3) прамысловы і гаспадарчы застой у краіне.
дэпрэ́сія2
(
участак зямной паверхні, які ляжыць ніжэй узроўню мора (
дэпута́т
(
асоба, выбраная членам прадстаўнічага органа ўлады.
дэпута́цыя
(
група ўпаўнаважаных або выбраных асоб, якая дзейнічае па даручэнні якога
дэрага́цыя
(
частковая адмена старога закона.
дэратыза́цыя
(
знішчэнне шкодных грызуноў (мышэй, пацукоў і інш ), якія псуюць пасевы, харчовыя прадукты, тару, пераносяць узбуджальнікаў інфекцыйных хвароб чалавека і жывёл, хімічнымі, біялагічнымі і механічнымі метадамі.
дэ́раш
(
конь шэрай масці з прымессю іншага колеру.
дэ́рбі
(
спаборніцтвы для трохгадовых скакавых і чатырохгадовых рысістых коней; упершыню праведзены ў Англіі ў 1778 г. лордам Дэрбі.
дэ́рвіш
(
мусульманскі манах, які вядзе аскетычны спосаб жыцця.
дэ́рма
(
злучальна-тканкавая частка скуры ў пазваночных жывёл і ў чалавека, якая знаходзіцца пад эпідэрмісам.
-дэрма
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццямі «скура», «абалонка», «плеўка».
дэрмаге́ніз
(
рыба атрада сарганападобных, якая водзіцца ў вадаёмах Інданезіі, Паўд. Індыі, Малакскага паўвострава; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
дэрмаграфі́зм
(ад дэрма +
змена афарбоўкі скуры чалавека пры яе механічным раздражненні.
дэрмата-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да скуры, да скурных хвароб».
дэрматаге́н
(ад дэрмата- + -ген)
знешні шчыльны пласт клетак утваральнай тканкі ў растучых кончыках каранёў і сцёблаў раслін.
дэрматаглі́фіка
(ад дэрмата- +
навука, якая вывучае скурныя малюнкі далоняў і падэшваў; дадзеныя выкарыстоўваюцца ў крыміналістыцы, антрапалогіі, медыцыне.
дэрматазаано́зы
(ад дэрмата- +
хваробы скуры ў жывёл і чалавека, якія выклікаюцца жывёльнымі паразітамі.
дэрматакарпо́н
(
ліставаты сумчаты лішайнік
дэрматакра́ніум
(ад дэрмата- +
касцявое покрыва галавы пазваночных, утворанае скурнымі па паходжанню касцямі, што акружаюць звонку чэрап.
дэрматало́гія
(ад дэрмата + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае будову, функцыі і хваробы скуры.
дэрматаміко́зы
(ад дэрмата- + мікозы)
хваробы скуры (парша, стрыгучы лішай і
дэрматаміцэ́ты
(ад дэрмата- + -міцэты)
група мікраскапічных грыбкоў, якія паразітуюць у скуры чалавека і жывёл.
дэрматаміязі́т
(ад дэрмата +
калагеноз з паражэннем скуры, мышцаў, нерваў, а таксама сэрца, нырак і
дэрматафі́тыі
(ад дэрмата +
грыбковыя хваробы скуры, валасоў і ногцяў жывёл і чалавека, якія выклікаюцца патагеннымі грыбамі.
дэрмато́зы
(
хваробы скуры і яе прыдаткаў (валасоў, ногцяў).
дэрмато́л
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры запаленчых захворваннях скуры і слізістых абалонак.
дэрмато́лаг
(ад дэрмата- + -лаг)
спецыяліст у галіне дэрматалогіі.
дэрмато́м
(ад дэрма +
зачатак злучальнатканкавай часткі скуры (дэрмы) у зародках хордавых жывёл і чалавека.
дэрматы́т
(ад
запаленне скуры, выкліканае ўздзеяннем на яе механічных, фізічных або хімічных агентаў.
дэрмаці́н
(
штучная скура, тканіна з нітрацэлюлозным (
дэрмацы́бе
(
шапкавы базідыяльны грыб
дэрмо́ід
(ад дэрма + -оід)
дэрыва́т
(
1) вытворнае ад чаго
2)
дэрыва́тар
(ад
прыстасаванне для пабудовы датычных і нармалей у асобных пунктах крывых; выкарыстоўваецца пры чарчэнні складаных геаметрычных фігур.
дэрыва́цыя
(
1) бакавое адхіленне снарадаў і куль наразной зброі ад плоскасці стральбы;
2) адвод вады з ракі, вадасховішча ці іншага вадаёма ў бакавы канал для суднаходства, энергетыкі або ірыгацыі; 3)
дэ́рык
(
грузападымальны кран з паваротнай стралой.
дэрэаліза́цыя
(ад дэ- + рэалізацыя)
псіхічнае расстройства ў выглядзе перажывання адчужэння рэальнага свету, калі навакольнае ўспрымаецца аддаленым, бясколерным, нежыццёвым.
дэсальвата́цыя
(ад дэ- + сальватацыя)
з’ява, процілеглая сальватацыі.
дэса́нт
(
1) высадка войск з самалётаў або караблёў на тэрыторыю праціўніка;
2) войскі, прызначаныя для высадкі або высаджаныя на тэрыторыю праціўніка для баявых дзеянняў (
дэ́сань
(
у
дэсегрэга́цыя
(ад дэ- + сегрэгацыя)
адмена сегрэгацыі, ліквідацыя заканадаўства, якое падзяляе насельніцтва паводле расавых адзнак.
дэселеро́метр
(ад дэ-
прыбор для вымярэння памяншэння хуткасці транспартнай машыны за адзінку часу.
дэсенсібіліза́цыя
(ад дэ- + сенсібілізацыя)
1) змяншэнне адчувальнасці арганізма да паўторнага ўвядзення хімічных рэчываў, што выклікаюць алергію;
2) змяншэнне святлоадчувальнасці фатаграфічнага матэрыялу.
дэсе́рт
(
салодкія стравы, цукеркі, фрукты, якія падаюцца ў канцы абеду.
дэсігна́т
(
прадмет думкі, які адпавядае выражэнню.
дэсіка́нты
(ад
хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для дэсікацыі.
дэсіка́цыя
(
перадуборачнае высушванне сцёблаў і лісця раслін з мэтай паскарэння іх выспявання; праводзіцца дэсікантамі.
дэсіліка́цыя
(ад дэ- +
1) працэс выветрывання горных парод, звязаны з растварэннем і вынясеннем крэменязёму;
2) збядненне магмы крэменязёмам.
дэсінхраніза́цыя
(ад дэ- + сінхранізацыя)
замяшчэнне сінхронных высокаамплітудных патэнцыялаў на электраэнцэфалаграме больш хуткімі і нізкаамплітуднымі.
дэсквама́цыя
(
1)
2) злушчванне паверхневага слою горных парод у выніку рэзкіх змен тэмпературы.
дэскры́птар
(
лексічная адзінка (слова, словазлучэнне) інфармацыйна-пошукавай мовы, што адпавядае пэўнаму паняццю.
дэскрыпты́ўны
(
дэскры́пцыя
(
моўная канструкцыя, якая замяняе ўласную або агульную назву прадмета.
дэскурэ́нія
(
травяністая расліна
дэсмаге́н
(ад
тое, што і пракамбій.
дэсмаго́ніум
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
дэсмала́зы
(ад
ферменты, якія расшчапляюць арганічныя злучэнні шляхам разрыву сувязей паміж атамамі вугляроду.
дэсмало́гія
(ад
раздзел анатоміі, які вывучае суставы і звязкі шкілета.
дэсмасо́мы
(ад
паверхневыя структуры, якія садзейнічаюць злучэнню клетак у жывёл.
дэсматра́ктум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
дэсматрапі́я
(ад
тое, што і таўтамерыя.
дэсмі́дыум
(
ніткаватая зялёная водарасць
дэсмо́ліз
(ад
сукупнасць працэсаў расшчаплення арганічных злучэнняў у тканках пад уплывам дэсмалазаў.
дэсмургі́я
(ад
раздзел хірургіі, які вывучае метады накладання павязак.
дэсо́рбцыя
(да дэ- + сорбцыя)
дэ́спат
(
1) жорсткі самадзяржаўны правіцель з неабмежаванай уладай у старажытных рабаўладальніцкіх дзяржавах Усходу, у балканскіх краінах перыяду сярэдневякоўя;
2)
дэспаты́зм
(ад дэспат)
1) тое, што дэспатыя 1;
2)
дэспаты́я
(
1) форма самадзяржаўнай улады, неабмежаваная манархія на чале з дэспатам 1;
2) дзяржава, у якой устаноўлена такая ўлада;
3) тое, што і дэспатызм 2.
дэспера́цыя
(
адчай, роспач.
дэстабілва́цыя
(ад дэ- + стабілізацыя)
парушэнне прывычнага спосабу жыцця, раўнамернасці і пастаянства якіх
дэстру́ктары
(
тое, што і рэдуцэнты.
дэстру́кцыя
(
1) парушэнне або разбурэнне нармальнай структуры чаго
2)
дэсубліма́цыя
(ад дэ- + сублімацыя)
пераход газападобнага рэчыва непасрэдна ў цвёрды стан, абмінаючы вадкі (
дэсульфіта́цыя
(ад дэ- + сульфітацыя)
ачышчэнне кансерваванай плодаагародніннай сыравіны ад сярністай кіслаты, што выкарыстоўвалася пры сульфітацыі.
дэсульфура́цыя
(ад дэ- +
выдаленне серы з расплаўленага металу (чыгуну, сталі) пры дабаўленні спецыяльных рэчываў.
дэсцэндэ́нт
(
дэсюдэпо́рт
(
пано, размешчанае над дзвярамі.
дэталізава́ць
(
распрацоўваць у дэталях, удакладняць (
дэталіме́трыя
(ад дэталь + -метрыя)
раздзел сенсітаметрыі, звязаны з фатаграфічным выяўленнем адлюстраванняў дробных дэталей, якія адрозніваюцца адна ад адной яскравасцю.
дэта́ль
(
1) састаўная частка машыны, механізма, якая не можа быць разабрана на іншыя, больш дробныя часткі (
2) прыватны факт, драбніца;
3) красамоўная падрабязнасць літаратурнага твора.
дэта́льны
(
падрабязны, з усімі дэталямі.
дэтанава́ць1
(
узрывацца ў выніку дэтанацыі.
дэтанава́ць2
(
адхіляцца ад правільнага тону ў музыцы або спевах, фальшывіць.
дэтана́тар
(ад
1) выбуховае рэчыва, здольнае сваім выбухам выклікаць дэтанацыю іншага рэчыва;
2) капсуль, запал, які служыць для ўзрыву асноўнага зарада ў боепрыпасах.
дэтана́цыя
(
1) хуткі хімічны працэс, які суправаджаецца выдзяленнем цяпла і скорасць распаўсюджання якога большая за скорасць гуку ў дадзеным рэчыве;
2) імгненнае загаранне выбуховага рэчыва, выкліканае выбухам другога рэчыва.
дэта́ндэр
(ад
1) машына для ахаладжэння газу спосабам яго расшырэння з адначасовым выкананнем знешняй работы;
2) клапан, памяншальнік ціску пары.
дэтано́метр
[ад дэтана(цыя) + -метр]
прыбор, які паказвае, што ў рухавіку ўнутранага згарання адбываецца дэтанацыя.
дэта́нт
(
разрадка міжнароднай напружанасці.
дэташэ́
(
здабыванне кожнага гуку асобна плаўным рухам смычка ў час ігры на музычных інструментах.
дэтры́т
(
1) воспенны воспавы д.);
2) арганічнае рэчыва, якое складаецца з частак вымерлых раслінных і жывёльных арганізмаў;
3) груда абломкаў горных парод, што складаюцца са шкілетаў жывёл.
дэтрытафа́гі
(ад дэтрыт + фагі)
водныя жывёлы, якія кормяцца дэтрытам 2.
дэтэ́ктар
(
1) вузел у радыёпрыёмніку для пераўтварэння ваганняў высокай частаты ў ваганні нізкай (гукавой) частаты;
2)
дэтэктафо́н
(
1) апарат са скрытым мікрафонам для падслухоўвання размоў.
дэтэкты́раваць
(ад
ператвараць электрычныя ваганні ў ваганні меншай частаты або пастаянны ток.
дэтэкты́ў
(
1) агент вышукной паліцыі, які вядзе расследаванне крымінальных спраў;
2) літаратурны твор або кінафільм, у якім расказваецца аб прыгодах сышчыкаў, шпіёнаў.
дэтэрге́нты
(
паверхнева-актыўныя сінтэтычныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца ў прамысловасці і быце як мыйныя сродкі і эмульгатары.
дэтэрмінава́ць
(
акрэсліваць, вызначаць.
дэтэрміна́нт
(
выраз, які складаецца з элементаў матрыцы 2 і служыць для рашэння лінейных сістэм ураўненняў.
дэтэрміна́нта
(
прычына, якая вызначае ўзнікненне з’явы.
дэтэрмінаты́ў
(ад
дэтэрміна́цыя
(
узнікненне якаснай своеасаблівасці паміж часткамі зародка на ранніх стадыях яго развіцця.
дэтэрміні́зм
(ад
філасофская канцэпцыя, якая прызнае аб’ектыўную заканамернасць і прычынную залежнасць усіх з’яў прыроды і грамадства (
дэтэрыяра́цыя
(ад
дэўтэрагані́ст
(
другі з трох акцёраў у старажытнагрэчаскім тэатры, выканаўца негалоўнай ролі (
дэ-фа́кта
(
фактычна, сапраўды (
дэфалія́нты
(ад дэ- +
хімічныя рэчывы, якія выклікаюць ападанне лісця з раслін.
дэфалія́цыя
(ад дэ- +
апрацоўка раслін дэфаліянтамі, каб палегчыць механізаваную ўборку ўраджаю (
дэфармава́ць
(
змяняць форму якога
дэфарма́цыя
(
змяненне формы і памераў цела пад уздзеяннем знешніх сіл (
дэфасфара́цыя
(ад дэ- + фосфар)
выдаленне фосфару з расплаўленага металу (чыгуну, сталі) акісленнем.
дэфека́т
(
адходы цукровай вытворчасці, што змяшчаюць вапну.
дэфека́тар
(ад
апарат для дэфекацыі 3.
дэфека́цыя
(
1) ачышчэнне ад бруду;
2) вывядзенне з арганізма праз анальную адтуліну калавых мас;
3) ачышчэнне бураковага соку ад прымесей пры вырабе цукру.
дэфе́кт
(
загана, недахоп;
дэфектало́гія
(ад дэфект + -логія)
навука, якая вывучае заканамернасці і асаблівасці развіцця дзяцей з фізічнымі і псіхічнымі недахопамі і пытанні іх навучання і выхавання.
дэфектаскапі́я
(ад дэфект + -скапія)
сукупнасць метадаў выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў.
дэфектаско́п
(ад дэфект + -скоп)
прыбор для выяўлення ўнутраных дэфектаў матэрыялаў і вырабаў.
дэфекто́лаг
(ад дэфект + -лаг)
спецыяліст у галіне дэфекталогіі.
дэфекты́ўны
(
з фізічнымі і псіхічнымі недахопамі; ненармальны (
дэфензі́ва1
(
дэфензі́ва2
(
ахоўная паліцыя ў Польшчы (1918—1939), якая вяла барацьбу з рэвалюцыйным рухам.
дэферыза́цыя
(ад дэ- +
ачышчэнне вады ад солей жалеза, каб зрабіць яе прыгоднай для піцця і вытворчых мэт.
дэферэ́нт
(
дапаможная акружнасць, якая прымянялася ў геацэнтрычнай сістэме свету Пталамея для тлумачэння руху планет.
дэфеты́зм
(
нявер’е ў поспех якой
дэфібра́тар
(ад дэфібрацыя)
тое, што і дэфібрэр.
дэфібра́цыя
(ад
працэс раздрабнення драўніны ў валакністую масу ў цэлюлозна-папяровай вытворчасці.
дэфібрыля́тар
(ад дэ- +
апарат, прызначаны для спынення фібрыляцыі сардэчнай мышцы ўздзеяннем на яе кароткачасовым электрычным токам.
дэфібрыля́цыя
(ад дэ- +
пабуджэнне сэрца да нармальнай дзейнасці пры дапамозе дэфібрылятара.
дэфібры́раваць
(
ператвараць драўніну ў валакністую масу.
дэфібрэ́р
(
машына для дэфібрацыі.
дэфіле́
(
цясніна або вузкі, цесны праход (горнае д).
дэфілі́раваць
(
1) урачыста праходзіць (на парадах, дэманстрацыях);
2) хадзіць туды-сюды, прагульвацца.
дэфініты́ў
(
форма бухгалтарскага ўліку, заснаванага на картатэцы.
дэфініты́ўны
(
канчатковы;
дэфіні́цыя
(
кароткае азначэнне асноўнага зместу якога
дэфі́с
(
кароткая злучальная рыска паміж двума словамі або знак пераносу слова ці яго скарачэння (
дэфіцы́т
(
1) недахоп чаго
2) недахоп, страта як вынік перавышэння расходаў над даходамі (бюджэтны д.);
3) што
дэфлагра́цыя
(
павольнае згаранне выбуховага рэчыва ў зараднай камеры або пры няправільным вядзенні падрыўных работ.
дэфлара́нты
(ад дэ- + флора)
хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюць для знішчэння кветак раслін з мэтаю папярэджання іх плоданашэння.
дэфлара́цыя
(
пазбаўленне нявіннасці, парушэнне цэласнасці дзявоцкай плявы.
дэфлегма́тар
(ад дэ- + флегма)
апарат для дэфлегмацыі.
дэфлегма́цыя
(ад дэ- + флегма)
частковая кандэнсацыя сумесей пары і газаў з утварэннем флегмы, што дае магчымасць узбагачаць іх нізкакіпячымі кампанентамі.
дэфле́ктар
(
1) прыстасаванне для змянення напрамку патоку газу, вадкасці, гукавых хваль і г. д.;
2) выцяжное ўстройства на вентыляцыйнай шахце або коміне, якое працуе пад уздзеяннем ветру.
дэфля́тар
(
індэкс цэн, які выкарыстоўваецца пры пераразліку цэнавых паказчыкаў у цэнах пэўнага года, каб улічыць уплыў інфляцыі.
дэфля́цыя
(
1) змяншэнне колькасці папяровых грошай, выпушчаных у перыяд інфляцыі, каб павысіць іх пакупную здольнасць;
2) выдзіманне і шліфаванне горных парод мінеральнымі часцінкамі з дапамогай ветру.
дэфо́метр
[ад дэфа(рмацыя) + -метр]
прыбор для выяўлення пластаэластычных уласцівасцей каўчуку і гумовых сумесей.
дэфраста́цыя
(ад дэ- +
размарожванне харчовых прадуктаў (мяса, рыбы і
дэфро́стэр
(
1) камера ў халадзільніку, якая мае ацяпленне і ўзмоцненую цыркуляцыю паветра (для захавання яец, фруктаў і
2) прыстасаванне для абдзімання цёплым паветрам ветравага шкла аўтамабіля, каб не абмярзала.
дэхка́нін
(ад
селянін у Сярэд. Азіі.
дэхларава́ць
(ад дэ- + хлор)
1) праводзіць дэхларацыю 1;
2) праводзіць дэхларацыю 2.
дэхлара́цыя
(ад дэ- + хлор)
1) выдаленне хлору з арганічных злучэнняў, якія змяшчаюць у сабе хлор;
2) ачышчэнне водаправоднай вады ад хлору, дзе ён застаецца пасля хларавання.
дэцы-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае дзесятую долю меры, што названа ў другой частцы.
дэцыбе́л
(ад дэцы- + бел)
лагарыфмічная адзінка адносін энергіі, сілы ў радыётэхніцы, электратэхніцы, акустыцы, роўная 1/10 бела.
дэцыгра́м
(ад дэцы- + грам)
адзінка вагі, роўная 1/10 грама.
дэцылі́тр
(ад дэцы- + літр)
мера ёмістасці, роўная 1/10 літра.
дэцы́ма дэ́цыма
(
1) інтэрвал паміж першай і дзесятай ступенямі дыятанічнай гамы1 1;
2) дзесятая ступень дыятанічнай гамы;
3) страфа з дзесяці радкоў.
дэцыма́льны
(
дзесятковы;
дэцыма́цыя
(
пакаранне смерцю кожнага дзесятага, калі не знойдзены вінаваты (старажытны спосаб расправы, які пазней адрадзілі гітлераўцы).
дэцыме́тр
(ад дэцы- + метр)
адзінка даўжыні, роўная 1/10 метра.
дэцымо́ль
(ад
рытмічная фігура з дзесяці гукаў (нот) роўнай працягласці.
дэцэмвіра́т
(
група старажытнарымскіх дэцэмвіраў у час выканання спецыяльнага дзяржаўнага даручэння; пасада дэцэмвіра.
дэцэмві́ры
(
калегія з дзесяці чалавек, якую ў Стараж. Рыме выбіралі для выканання спецыяльных дзяржаўных даручэнняў.
дэцэнтралізава́ць
(ад дэ- + цэнтралізаваць)
праводзіць дэцэнтралізацыю.
дэцэнтраліза́цыя
(ад дэ- + цэнтралізацыя)
1) сістэма кіравання, пры якой частка функцый цэнтральнай улады пераходзіць да мясцовых органаў;
2) адмена цэнтралізацыі.
дэцэнтра́цыя
(ад дэ- + цэнтр)
неадпаведнасць восей аптычных элементаў катадыяптрычнай сістэмы.
дэцэрэбра́цыя
(ад дэ- +
метад даследавання рэфлекторнай дзейнасці прадаўгаватага і спіннога мозгу пры ізаляцыі іх ад уплыву кары вялікіх паўшар’яў пераразаннем стваловай часткі галаўнога мозга.
дэшыфрава́ць
(
разбіраць напісанае шыфрам, тайнапісам або невядомым алфавітам.
дэшыфра́тар
(ад
устройства для аўтаматычнага дэшыфравання паведамлення, якое перадаецца ўмоўнымі сігналамі (кодам, шыфрам); кодапераўтваральнік.
дээмульса́тар
(ад дэ- + эмульсія)
устаноўка для аддзялення нафты ад вады.
дээмульса́цыя
(ад дэ- + эмульсія)
разбурэнне эмульсіі.
дээскала́цыя
(ад дэ- + эскалацыя)
звужэнне маштабаў, змяншэнне, паслабленне чаго
дээтніза́цыя
(ад дэ- + этнас)
страта нацыянальна-спецыфічнага ў культуры, мове і побыце этнасу; згортванне або выцясненне нацыянальных формаў грамадскага жыцця.
дээтымалагіза́цыя
(ад дэ + этымалогія)
страта словам першапачатковых этымалагічных сувязей, страта ў свядомасці носьбітаў мовы сэнсавай сувязі дадзенага слова з утваральнай асновай.
дэ-ю́рэ
(
юрыдычна, на падставе закона, фармальна (
д’я́бал
(
злы дух, чорт, сатана ў рэлігійных уяўленнях.
евангелі́ст
(
1) аўтар адной з чатырох кананічных частак евангелля;
2) член евангелічнай абшчыны або секты.
ева́нгелле
(
1) раннехрысціянскія творы аб «зямным жыцці» Ісуса Хрыста, якія падзяляюцца на кананічныя (Марка, Матфея, Лукі, Іаана), уключаныя царквою ў склад Новага запавету, і апакрыфічныя;
2)
е́гер
(
1) прафесіянальны паляўнічы, які кіруе паляваннем;
2) служачы запаведніка, які даглядае і вывучае жывёл і птушак, што там разводзяцца;
3) салдат асобых стралковых (егерскіх) палкоў у некаторых еўрапейскіх арміях у 18—19
егерма́йстар
(
начальнік над прыдворнымі егерамі.
егіптало́гія
(ад
комплексная навука, якая вывучае мову, гісторыю, культуру Стараж. Егіпта.
е́днасць
(
1) адзінства, згуртаванасць;
2) агульнасць, супольнасць.
езуі́т
(
1) член манаскага каталіцкага ордэна «Таварыства Ісуса», заснаванага ў 1534 г. для барацьбы з Рэфармацыяй і абароны папства;
2)
екце́ння екцення́
(
частка праваслаўнага набажэнства.
-емія
епа́рхія
(
царкоўна-адміністрацыйная тэрытарыяльная адзінка ў праваслаўнай, каталіцкай і англіканскай цэрквах.
епі́скап
(
вышэйшае духоўнае званне ў праваслаўнай царкве (
епіскапа́льны
(
які належыць епіскапу.
епіскапа́т
(
1) улада епіскапа;
2) епіскапы дадзенай царкоўнай акругі, дадзенага краю.
епітрахі́ль
(
частка абрадавага адзення праваслаўнага свяшчэнніка, якая носіцца на шыі і мае выгляд доўгага палотнішча з крыжамі.
епты́м’я
(
пакаранне ў выглядзе посту, доўгіх малітваў, якое накладаецца царквой на таго, хто парушае рэлігійныя нормы.
е́рась
(
1) рэлігійная плынь, варожая догматам пануючай рэлігіі;
2)
3)
ераты́к
(
1) адступнік ад догматаў пануючай рэлігіі, паслядоўнік ерасі;
2)
есау́л
(
1) казацкі чын пасля гетмана ў 16—17
2) афіцэрскі чын у казацкіх войсках царскай арміі, які адпавядаў чыну капітана ў пяхоце і ротмістра ў кавалерыі.
еўге́ніка
(
кірунак у генетыцы, які распрацоўвае праблемы паляпшэння біялагічных уласцівасцей чалавека.
е́ўнух
(
кастрыраваны наглядчык за жанчынамі ў гарэме.
еўнухаіды́зм
(ад еўнух +
захворванне, абумоўленае прыроджанай або набытай недастатковасцю палавых залоз або недастатковасцю выдзялення гіпофізам ганадатропнага гармону.
еўпатры́ды
(
родавая знаць у Стараж. Афінах.
еўрадо́лары
(
часовыя свабодныя рэсурсы ў доларах ЗША, пакладзеныя арганізацыямі і прыватнымі асобамі ў еўрапейскія банкі, якія выкарыстоўваюць іх для прадастаўлення крэдытаў.
еўрака́рд
(
міжнародная крэдытная картка з правам карыстання ёй у любой краіне, якая з’яўляецца ўдзельніцай еўрапейскай банкаўскай сістэмы.
еўрако́смас
(ад
аб’яднанне прамысловых прадпрыемстваў 11 краін Еўропы, створанае ў 1961 г. для развіцця касмічнай тэхнікі і касманаўтыкі.
еўрапео́ід
(ад
прадстаўнік расы, для якой характэрна светлая скура, мяккія валасы, вузкі выступаючы нос, тонкія губы.
еўропацэнтры́зм
(ад лац Europa + цэнтрызм)
прынцып і пазіцыя, паводле якіх падзеі ў свеце разглядаюцца і ацэньваюцца з еўрапейскага пункту гледжання.
еўро́пій
(
хімічны элемент з
еўрыо́піс
(
павук
еўста́хіеў
(ад
еўхары́стыя
(
прычашчэнне, адно з сямі хрысціянскіх таінстваў.
ешыбо́т
(
ёг
(
паслядоўнік ёгі
ёга
(
вучэнне аб метадах і прыёмах кіравання псіхікай і псіхафізіялогіяй чалавека як аснова старажытнаіндыйскіх рэлігійна-філасофскіх сістэм; сцвярджае, што шляхам дыхальных, фізічных і маральных трэніровак можна выйсці з-пад улады пачуццяў і законаў прыроды.
ёгатэрапі́я
(ад ёга + тэрапія)
лячэнне хвароб і папярэджванне іх метадамі ёгі.
ёд
(
1) хімічны элемент з групы галагенаў, рэчыва ў выглядзе цёмна-шэрых крышталёў, якое здабываецца галоўным чынам з марскіх водарасцяў; выкарыстоўваецца ў медыцыне, фатаграфіі, тэхніцы;
2) спіртавы раствор гэтага рэчыва, прызначаны для медыцынскіх мэт.
ёдаме́трыя ёдаметры́я
(ад ёд + -метрыя)
метад колькаснага аналізу, што грунтуецца на рэакцыях акіслення, асноўным рэагентам якіх з’яўляецца ёд.
ёдафо́рм
(
лячэбны прэпарат, арганічнае злучэнне ёду ў выглядзе крышталічнага жоўтага парашку; выкарыстоўваецца як антысептычны сродак.
ёдль
(
жанр народных песень у альпійскіх горцаў.
ёды́ды
(ад ёд)
злучэнні ёду з іншымі элементамі; выкарыстоўваюцца ў медыцыне, фатаграфіі і
ёменры
(
1) лейб-гвардыя англійскага караля;
2) даўнейшая англійская добраахвотная тэрытарыяльная конніца, што складалася з дваран і землеўласнікаў.
ёмены
(
заможнае і сярэдняе сялянства ў Англіі 14—18 ст, залежнае ад буйных землеўласнікаў, пазней — арандатары, дробныя землеўласнікі.
ёт
(
ёта
(
літара грэчаскага алфавіта (I), якая абазначае гук «і»;
ёта́цыя
(ад ёт)
ёўня
(
будыніна з печкай для прасушвання снапоў перад малацьбой (звычайна пад тым жа дахам, што і ток).
жабо́
(
1) карункавая зборчатая абшыўка вакол каўняра і на грудзях мужчынскай кашулі, модная ў 18
2) высокі каўнер мужчынскай кашулі, які закрываў ніжнія часткі шчок; быў пашыраны ў 19 ст;
3) аздоба з карункаў або лёгкай тканіны ў зборках на грудзях каўняра жаночай блузкі, сукенкі.
жабрава́ць
(
збіраць міласціну.
жабра́к
(
той, хто жабруе, жыве з міласціны.
жаве́ль
(
хлорысты раствор, едкая зеленавата-жоўтая вадкасць, якая выкарыстоўваецца для адбельвання тканін.
жагна́ць
(
1) хрысціць крыжам каго
2) благаслаўляць.
жадэі́т
(
мінерал, які належыць да групы манаклінных піраксенаў, сілікат натрыю і алюмінію зялёнага, белага ці карычневага колеру; каштоўны вырабны камень.
жак
(
рыбалоўная прылада — нерат з двума крыламі.
жака́рд
[
тканіна з вельмі складаным буйнаўзорыстым малюнкам, вытканая на спецыяльнай (жакардавай) машыне.
жаке́й
(
1) прафесіянальны яздок на конных скачках;
2) спецыяліст па трэнінгу коней-скакуноў;
3) артыст цырка, які выконвае на неасядланым кані акрабатычныя трукі.
жаке́рыя
(
антыфеадальнае сялянскае паўстанне ў Францыі ў 1358 г.
жаке́т
(
верхняя жаночая вопратка, карацейшая за паліто.
жако́
(
шэры афрыканскі папугай з ярка-чырвоным хвастом.
жако́б
(
стыль мэблі чырвонага дрэва з накладнымі бронзавымі або латуннымі аздобамі.
жаланёры
(
салдаты ў царскай арміі, якія на вучэнні або на парадзе расстаўляліся па лініі пастраення і руху войск; лінейныя (
жало́н
(
вяха, пры дапамозе якой вызначаюць напрамак у час землямерных работ.
жалюзі́
(
1) аконныя шторы з вузкіх драўляных пласцінак на шнурах, якія выкарыстоўваюцца для рэгулявання светлавой і паветранай плыні;
2) металічныя вентыляцыйныя рашоткі, якія ўстанаўліваюцца на пражэктарах, самалётах і
жанглёр
(
1) вандроўны спявак, музыкант, акцёр, акрабат у сярэдневяковай Францыі (
3)
жанглі́раваць
(
1) падкідваць і спрытна лавіць на ляту адначасова некалькі прадметаў;
2)
жанда́р
(
паліцэйскі, які знаходзіўся на службе ў жандармерыі.
жандарме́рыя
(
спецыяльнае паліцэйскае войска ў многіх еўрапейскіх краінах 19 —
жанкі́ль
(
від нарцыса з дробнымі пахучымі кветкамі, які вырошчваецца як дэкаратыўная расліна.
жанр
(
1) гістарычна выпрацаванае ўнутранае падраздзяленне ва ўсіх відах мастацтва з уласцівымі яму мастацкімі асаблівасцямі,
2) жывапіс на бытавыя сюжэты.
жанры́ст
(ад жанр)
мастак, які займаецца жывапісам на бытавыя тэмы, спецыяліст па жанру 2.
жанты́льны
(
жаргані́зм
(ад жаргон)
слова або выраз любога жаргону, якія выкарыстоўваюцца за яго межамі (толькі ў гутарковай мове і мастацкай літаратуры).
жарго́н
(
мова якой
жардынье́рка
(
прыгожа аформленая карзінка або скрынка для вырошчвання пакаёвых кветак.
жарт
(
1) востры дасціпны выраз;
2) невялікая камічная п’еса, звычайна бытавога характару.
жартава́ць
(
1) гаварыць што
2) насміхацца, кпіць;
3) недаацэньваць чаго
жаўне́р
(
салдат польскай арміі, а ў 14—17
жва́ка-га́лс
(
прымацаваны да корпуса судна кавалак ланцуга з круком, да якога прымацоўваецца якарны ланцуг.
жок
(
малдаўскі народны танец.
жуі́р
(
жупа́н
(
старадаўняе верхняе мужчынскае адзенне з каляровага сукна са стаячым каўняром і вузкімі рукавамі, якое насіла польская, беларуская і ўкраінская шляхта.
журна́л
(
кніга або сшытак для перыядычнага запісу падзей, здарэнняў, для ўліку паспяховасці вучняў (
журналі́ст
(
прафесіянальны літаратурны работнік газет, часопісаў, радыё, тэлебачання.
журналі́стыка
(ад журналіст)
1) від творчай дзейнасці грамадскага кірунку па зборы, апрацоўцы і распаўсюджванні актуальных паведамленняў і звестак праз сродкі масавай інфармацыі — друк, радыё, тэлебачанне, кіно і
2) навука пра ролю і месца сродкаў масавай інфармацыі ў жыцці грамадства, пра формы і метады журналісцкай дзейнасці.
журфі́кс
(
журы́
(
1) група спецыялістаў-экспертаў на конкурсе, спаборніцтве, выстаўцы, якая вызначае ступень майстэрства ўдзельнікаў і прысуджае прэміі і ўзнагароды;
2) калегія прысяжных (непрафесіянальных суддзяў), якія ўдзельнічаюць у разглядзе крымінальных і грамадзянскіх спраў у Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША і некаторых іншых краінах.
жы́га
(
1) сярэдневяковы смычковы музычны інструмент;
2) даўні англійскі парны танец кельцкага паходжання, які з 17
3) заключная частка сюіты.
жыклёр
(
дэталь з калібраванай адтулінай для дазіроўкі расходавання вадкасці або газу.
жыраба́нк
(ад
банк, якія здзяйсняе безнаяўныя разлікі паміж сваімі кліентамі.
жырако́мпас
(ад
тое, што і гіракомпас.
жырандо́ль
(
1 )
2) фантан з некалькімі струменямі.
жыранды́ст
(ад жыронда)
член жыронды.
жыра́нт
(
тое, што і індасант.
жыраско́п
(ад
тое, што і гіраскоп.
жыра́т
(
тое, што і індасат.
жыра́фа
(
плямістая жвачная жывёла атрада парнакапытных з доўгай шыяй і доўгімі нагамі, якая пашырана ў Афрыцы.
жыро́
(
1) тое, што і індасамент; 2) від безнаяўных разлікаў у краінах Захаду (жыраразлікі) праз разліковыя чэкі.
жыро́бус
[ад
тое, што і гіробус.
жыро́нда
(
палітычная групоўка ў перыяд Французскай рэвалюцыі 1789—1799 гг., якая перайшла на бок контррэвалюцыі.
жэлаці́н, жэлаці́на
(
бялковае рэчыва жывёльнага паходжання, раствор якога пры ахаладжэнні пераходзіць у студзяністы стан; выкарыстоўваецца ў кулінарыі, фатаграфіі, тэхніцы.
жэле́
(
салодкая студзяністая страва з фруктова-ягадных сокаў, малака і іншых прадуктаў з дабаўленнем жэлаціну.
жэ́мчуг
(
каштоўнае перламутравае рэчыва ў форме зярнят белага, ружовага, жоўтага, радзей чорнага колеру, якое здабываецца з ракавін некаторых малюскаў.
жэн-прэм’е́р
(
амплуа акцёра, які выконвае ролі маладых закаханых.
жэнь
(
жэньшэ́нь
(
від панакса з доўгачаранковым лісцем і дробнымі зеленавата-белымі кветкамі, пашыраны ва Усх. Азіі, карэнне якога высока цэніцца як лячэбны сродак; на Беларусі вырошчваецца аматарамі.
жэо́да
(
мінеральнае ўтварэнне акруглай формы ў пустотах горных парод.
жэра́рдыя
(
травяністая расліна
жэрміна́ль
(
сёмы месяц (з 21—22 сакавіка да 19—20 красавіка) французскага рэспубліканскага календара, які дзейнічаў у 1793—1805 гг.
жэст
(
1) рух рукі, галавы для пацвярджэння сказанага, падачы якіх
2)
жэстыкулява́ць
(
рабіць рухі рукамі, ківаць галавой для пацвярджэння сказанага або падачы якіх
жэстыкуля́цыя
(
манера жэстыкуляваць, выкананне жэстаў.
жэто́н
(
1) металічны значок, які паказвае на прыналежнасць да якой
2) металічны або пластмасавы кружок, які дае права на атрыманне чаго
жэтэ́
(
рух з кідком нагі ў класічным танцы.
заа-
заабе́нтас
(ад заа- + бентас)
сукупнасць жывёл, якія насяляюць дно марскіх і прэсных вадаёмаў. Паўн. Амерыцы; на Беларусі вельмі рэдкая, заносная.
заагле́я
(ад заа- +
скапленне бактэрый (пераважна водных), якія выдзяляюць слізь або маюць слізістыя капсулы.
заала́трыя
(ад заа- + -латрыя)
сукупнасць абрадаў і вераванняў, звязаных з рэлігійным культам жывёл; была пашырана ў Стараж. Егіпце, Індыі і іншых краінах.
заало́гія
(ад заа- + -логія)
навука, якая вывучае жывёльны свет.
заамаа́са
(ад заа- + маса)
сумарная маса ўсіх жывёл або іх часткі ў любым згуртаванні (біяцэнозе, аграцэнозе, экасістэме).
заано́зы
(ад заа- + -ноз)
інфекцыйныя хваробы жывёл (чума, бруцэлёз, сап і
зааспо́ры
(ад заа- + споры)
клеткі водарасцей і прасцейшых грыбоў, якія здольны рухацца ў вадзе пры дапамозе жгуцікаў і служаць для бясполага размнажэння.
заатэ́хнік
(ад заатэхніка)
спецыяліст у галіне заатэхніі.
заатэ́хніка
(ад заа- + тэхніка)
тое, што і заатэхнія.
заатэ́хнія
(ад заа- +
навука аб развядзенні, гадоўлі і правільным выкарыстанні сельскагаспадарчых жывёл.
заафа́гі
(ад заа- + -фаг)
арганізмы, якія жывяцца толькі жывёльнай ежай.
заафе́рма
(ад заа- + ферма)
жывёлагадоўчая ферма.
заафі́лія
(ад заа- + -філія)
1) разнавіднасць палавой ненармальнасці, пры якой палавая цяга накіравана на жывёл;
2) перакрыжаванае апыленне раслін з дапамогай жывёл, звычайна насякомых, іншы раз — птушак (калібры) і млекакормячых.
заахо́ры
(ад заа- +
расліны, насенне і плады якіх разносяцца жывёламі.
заахо́рыя
(ад заа- + -хорыя)
распаўсюджанне насення і пладоў раслін жывёламі, за цела якіх яны чапляюцца або выдзяляюцца з экскрэментамі.
заацы́ды
(ад заа- + -цыды)
хімічныя рэчывы для барацьбы са шкоднымі пазваночнымі жывёламі,
задыя́к [
дванаццаць сузор’яў, праз якія Сонца праходзіць свой бачны шлях на працягу года;
заі́л
[
за́ла, зал
(
1) вялікае памяшканне для мнагалюдных сходаў, якіх
2) прасторны пакой у кватэры, прызначаны для прыёму гасцей.
залп
(
адначасовы выстрал з некалькіх гармат, мінамётаў, ракетных і рэактыўных пускавых установак, тарпедных апаратаў, стралковай і іншай зброі.
за́льбанд
(
абалонка мінеральнай жылы, якая аддзяляе жылу ад горных парод, што яе акружаюць.
за́мак
(
1) сярэдневяковая крэпасць, умацаванае жыллё феадала (
2) вялікі панскі палац.
за́мша, замш
(
мяккая, спецыяльна апрацаваная шкура аленя, лася, авечкі з аксамітнай паверхняй.
зана́льны
(ад зона)
які мае адносіны да пэўнай зоны, характэрны ёй (
зандзі́раваць
(
1) даследаваць пры дапамозе зонда (
2)
за́ндры
(
раўніны, утвораныя каля краёў марэнных град старажытных леднікоў талымі водамі.
зао́ід
(ад заа- + -оід)
асобіна калоніі ў каланіяльных арганізмаў.
зао́лаг
(ад заа- + -лаг)
спецыяліст у галіне заалогіі.
зараптэ́ры
(
атрад насякомых з няпоўным пераўтварэннем (сумяшчаюць прыметы тараканавых і тэрмітаў); жывуць у лясным подсціле, гнілой драўніне, пад карой.
-заўр
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на прыналежнасць да выкапнёвых паўзуноў.
заўрало́ф
(ад гр sauros = яшчарка + lophos = грэбень)
раслінаедны дыназаўр падатрада арнітаподаў з моцна развітым гарпунападобным грэбенем чэрапа, які жыў у мелавы перыяд (
заўрапо́ды
(ад
група чатырохногіх раслінаедных дыназаўраў юрскага і мелавога перыядаў (
заўраптэры́гіі
(
атрад вымерлых водных драпежных паўзуноў, якія жылі ў трыясе.
зая́длы
(
1) які надта прыахвоціўся да чаго
2) які вядзецца, выконваецца з асаблівай упартасцю, напорыстасцю; зацяты (
3) злосны, задзірысты (
збро́я
(
1) прылада, рэч для нападу ці абароны (
2)
збру́я
(
прадметы і прыналежнасці для запрагання або сядлання коней; вупраж.
здра́да
(
пераход на бок ворага; парушэнне вернасці каму
зебо́ід
(ад зебу + -оід)
гібрыд буйной рагатай жывёлы і зебу.
зе́бра
(
дзікі афрыканскі конь з паласатай афарбоўкай цела.
зебро́ід
(ад зебра + -оід)
гібрыд каня або асла і зебры.
зе́бу
(
свойская буйная рагатая жывёла з невялікім тлушчавым гарбом на карку, якая пашырана ў Азіі, Афрыцы і Паўд. Амерыцы.
зе́ін
(ад
бялок расліннага паходжання.
зейгерава́ць
(
раздзяляць цвёрдыя сплавы на састаўныя часткі, улічваючы рознасць тэмператур плаўлення.
зело́тэс
(
павук
зе́льква
зен
(
японскі культ думкі і цела, разнавіднасць будызму, якая культывуе ўнутраную дысцыпліну, паглыбленне ў сябе і самасузіранне.
зензу́бель
(
рубанак для стругання фасонных паверхняў.
зені́т
[
1)
зені́т-телеско́п
(ад зеніт + тэлескогі)
астранамічны інструмент для вымярэння малых зенітных адлегласцей або малых розніц зенітных адлегласцей зорак з мэтай вызначэння шыраты месца назірання.
зенкава́ць
(
апрацоўваць дэталі для атрымання канічных і цыліндрычных паглыбленняў, апорных плоскасцей вакол адтулін.
зе́нкер
(
металарэзны інструмент для апрацоўкі адтулін у дэталях.
зефі́р
(
1)
2) баваўняная тканіна для бялізны;
3) сорт лёгкай фруктовай пасцілы круглай формы;
4) род матылькоў.
зі́бенбунд
(
палітычны саюз сямі швейцарскіх кантонаў у 1830—1840-я гг., заснаваны з мэтай узмацнення цэнтралізацыі дзяржавы і дэмакратызацыі яе палітычнага ладу (
зігага́мія
(ад
тып палавога працэсу ў ніжэйшых грыбоў (зігаміцэтаў) і зялёных водарасцей (кан’югатаў).
зігаміцэ́ты
(
клас ніжэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне ў выніку зігагаміі; пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, ёсць паразіты, зігаміцэтавыя грыбы.
зігамо́рфны
(ад
які мае дзве формы;
анюціных вочак браткоў (
зігаспо́ра
(ад
спора, якая ўтвараецца ў выніку зліцця дзвюх аднолькавых па знешняму выгляду палавых клетак у некаторых водарасцяў і грыбоў.
зеге́ла
(
павук
зігза́г
(
1) ломаная лінія; тое, што мае форму ломанай лініі (
2)
зігмаіпы́на
(
ролікавая машына для згібання ліставога металу, утварэння на ім выступаў і паглыбленняў.
зігне́ма
(
ніткаватая зялёная водарасць
зіго́та
(
клетка, якая ўтвараецца ў выніку зліцця дзвюх палавых клетак (гамет) у працэсе апладнення жывёл і раслін.
зізі́фус
(
дрэвавая або кустовая расліна
зільберглёт
(
глёт, які атрымліваюць пры выплаўленні серабра з веркблею.
зільбергро́ш
(
даўняя пруская сярэбраная манета.
зімаге́ны
(ад
тое, што і праферменты.
зіма́за
(ад
сукупнасць ферментаў спіртавога браджэння, якія выдзяляюцца дражджамі і садзейнічаюць ператварэнню цукру ў спірт.
зімало́гія
(ад
раздзел хіміі, які вывучае працэсы браджэння арганічных рэчываў.
зінгшпі́ль
(
нямецкая камічная опера, у якой спевы і танцы чаргуюцца з размоўнымі дыялогамі.
зінджа́нтрап
(ад
выкапнёвая чалавекападобная малпа, якая адносіцца да аўстралапітэкаў, рэшткі яе знойдзены ва Усх. Афрыцы.
зіпу́н
(
старадаўняя верхняя сялянская вопратка ў выглядзе кафтана з даматканага сукна.
злот, зло́ты
(
грашовая адзінка ў Польшчы, роўная 100 грошам.
зоа-, заа-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «заалагічны» або паказвае на адносіны да жывёльнага свету.
зоаантрапано́зы
(ад зоа- + антрапанозы)
тое, што і антрапазаанозы.
зоаветэрына́рны
(ад зоа- +
які датычыць гадоўлі, лячэння і выкарыстання жывёл.
зоагані́дыі
(ад зоа- + ганідыі)
клеткі некаторых водарасцяў і грыбоў, здольныя рухацца ў вадзе пры дапамозе жгуцікаў.
зоагеагра́фія
(ад зоа- + геаграфія)
навука, якая вывучае размеркаванне, размяшчэнне жывёл на зямным шары.
зоагео́граф
(ад зоа- + географ)
спецыяліст у галіне зоагеаграфіі.
зоагігіе́на
(ад зоа- + гігіена)
навука аб ахове здароўя жывёл.
зоамарфі́зм
(ад зоа- + -марфізм)
уяўленне багоў у вобразе жывёл у даўніх рэлігіях; папярэднічала, а часам і спадарожнічала антрапамарфізму.
зоамеліяра́цыя
(ад зоа- + меліярацыя)
паляпшэнне прыродных і антрапагенных аб’ектаў шляхам выкарыстання абарыгенных або інтрадукаваных відаў жывёл.
зоапалеантало́гія
(ад зоа + палеанталогія)
тое, што і палеазаалогія.
зоапаразі́ты
(ад зоа- + паразіты)
жывёлы, якія шматкратна харчуюцца за кошт іншых жывёл, не забіваючы іх,
зоапатало́гія
(ад зоа- + паталогія)
навука аб паталагічных працэсах у арганізме жывёл.
зоапланкто́н
(ад зоа- + планктон)
планктон, які складаецца з жывёльных арганізмаў.
зоапсіхало́гія
(ад зоа- + псіхалогія)
галіна псіхалогіі, якая вывучае псіхіку жывёл.
зоапсіхо́лаг
(ад зоа- + псіхолаг)
спецыяліст у галіне зоапсіхалогіі.
зоаспара́нгп
(ад зоа- + спарангій)
органы непалавога размнажэння ў некаторых водарасцей і ніжэйшых грыбоў; клеткі, у якіх утвараюцца зааспоры.
зоатамі́я
(ад зоа- + -тамія)
навука аб будове арганізма жывёл, яго органах і сістэмах.
зоафенало́гія
(ад зоа- + феналогія)
навука аб сезонных з’явах у жывёльным свеце, раздзел феналогіі.
зоахларэ́ла
(ад зоа- + хларэла)
тое, што і эндасімбіёз.
зоацэно́з
(ад зоа- + -цэноз)
сукупнасць жывёл, якія ўваходзяць у склад біяцэнозу.
-зой
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з паняццем «жыццё».
зо́лі1
(
вельмі дробныя часцінкі якога
зо́лі2
(
невялікія круглаватыя ўпадзіны ванны глыбінёй да 5 м і дыяметрам да 60 м, якія ўтвараюцца ў выніку прасадкі грунту на месцы пахаванага водна-ледніковымі водна-ледавіковымі адкладамі «мёртвага» лёду.
зо́на
(
прастора, раён, тэрыторыя паміж якімі
зонг
(
від балады, часта парадыйнага, гратэскнага характару з бадзяжніцкай тэматыкай, блізкай да джазавага рытму, якая змяшчае вострую сатыру і крытыку грамадства; выконваецца ў выглядзе інтэрмедыі або аўтарскага каментарыя.
зонд
(
1) медыцынскі інструмент ў выглядзе трубачкі, якая ўводзіцца ўнутр арганізма з дыягнастычнай ці лячэбнай мэтай;
2) металічны бур для даследавання падглебы;
3) невялікі паветраны шар з самапісным прыстасаваннем для вывучэння верхніх слаёў атмасферы.
зо́ндэрбунд
(
палітычны саюз сямі кансерватыўна-каталіцкіх швейцарскіх кантонаў у 1845—1848 гг., які супрацьстаяў імкненню пратэстанцкіх кантонаў да цэнтралізацыі і правядзення ліберальных рэформ (
зо́ра
(
павук
зораастры́зм
(ад
рэлігія, якая была пашырана ў старажытнасці і ў перыяд сярэдневякоўя ў краінах Блізкага і Сярэд. Усходу і прапаведавала ідэю барацьбы дабра і зла.
зуа́ў
(
1) салдат французскіх каланіяльных войск, якія фарміраваліся з жыхароў Алжыра;
2) салдат наёмных стралковых часцей у арміі султанскай Турцыі.
зу́мер
(
электрамагнітны прыбор для падачы гукавых сігналаў, выкарыстоўваецца ў радыётэхніцы, тэлефаніі.
зумпф
(
1) назапашвальная ёмістасць для вады ці гідрасумесі, якія потым перапампоўваюцца землясосам, вуглясосам ці
2) частка шахтавага ствала, заглыбленая ніжэй самага глыбокага эксплуатацыйнага гарызонту;
3) адстойнік для прамывачнага раствору пры разведвальным бурэнні;
4) заглыбленне ў ніжняй частцы стаяка лінейнай формы.
зурна́
(
усходні народны духавы музычны інструмент тыпу габоя.
зы́чыць
(
1) жадаць, выказваць каму
2) абяцаць, прадказваць што
зэ́даль
(
услон, пераносная лаўка на ножках.
зюйд
(
1) поўдзень, паўднёвы напрамак;
2) паўднёвы вецер.
зюйд-ве́ст
(
1) паўднёвы захад, паўднёва-заходні напрамак;
2) паўднёва-заходні вецер.
зюйдве́стка
(
1) капялюш з непрамакальнай тканіны з шырокімі палямі;
2) шырокі непрамакальны плашч з капюшонам.
зюйд-о́ст
(
1) паўднёвы ўсход, паўднёва-ўсходні напрамак;
2) паўднёва-ўсходні вецер.
іаані́ты
(ад
тое, што і госпітальеры.
іаназо́нд
(ад іон + зонд)
радыётэхнічнае ўстройства для вызначэння вышынь, дзе адбіваюцца ад іанасферы радыёхвалі на пэўных частотах або ў дыяпазонах частот.
іанасфе́ра
(ад іон + сфера)
верхні слой атмасферы (ад 80 да 500 км), які ўтрымлівае ў сабе іоны і свабодныя электроны.
іанафо́н
(ад іон + -фон)
генератар ультрагукавых ваганняў.
іанізава́ць
(ад іон)
выклікаць іанізацыю, насычаць іонамі (
іаніза́тар
(ад іанізаваць)
1) тое, што выклікае іанізацыю (рэнтгенаўскія прамяні, гама-прамяні і
2) прыбор для іанізацыі (
іаніза́цыя
(ад іанізаваць)
утварэнне іонаў (
іані́ты
(ад іон)
рэчывы, здольныя выклікаць абмен іонамі, уплываць на абмен іонаў; іонаабменнікі.
іані́чны
(
іано́л
(ад іон + -ол)
арганічнае злучэнне, парашок жоўтага колеру, які выкарыстоўваецца як антыакісляльнік пры вырабе харчовых прадуктаў, каўчуку і
ібе́рыс
(
травяністая расліна
і́біс
(
птушка атрада буслападобных з доўгімі нагамі і доўгай загнутай дзюбай, якая жыве ў балоцістых месцах трапічнага і ўмеранага паясоў.
ібн
(
кампанент ва ўласным імені перад імем бацькі, які абазначае «сын», «нашчадак», у народаў, што карыстаюцца арабскай мовай.
івасі́
(
невялікая прамысловая рыба
ігапо́
(
ландшафт нізкіх поймаў уздоўж вялікіх рэк у басейне Амазонкі.
і́глу
(
купалападобная хаціна з лёду ў канадскіх эскімосаў.
ігнарава́ць
(
свядома не звяртаць увагі на каго
ігнара́нцыя
(
недасведчанасць.
ігнімбры́т
(ад
вулканічная горная парода са сплаўленых абломкаў лавы і попелу з лінзападобнымі ўключэннямі вулканічнага цёмнага шкла.
ігніпункту́ра
(ад
1) спосаб лячэння бародавак, мазалёў і некаторых пухлін прыпяканнем распаленым металам;
2) метад кітайскай народнай медыцыны; прыпяканне скуры ў пэўных пунктах тлеючымі палачкамі з сухога палыну.
ігнітро́н
(ад
аднаанодны ртутны вентыль 3, у якім перыядычнае прапусканне току адбываецца пры дапамозе спецыяльнага электрода; выкарыстоўваецца як выпрамнік пераменнага току.
і́грэк
(
1) назва перадапошняй літары (у) лацінскага алфавіта;
2)
ігуа́на
(
буйная яшчарка, якая жыве пераважна на дрэвах у трапічнай частцы Паўд. Амерыкі.
ігуанадо́нт
(ад ігуана + -адонт)
буйны раслінаедны дыназаўр падатрада арнітаподаў, які жыў у мелавы перыяд (
ігу́мен
(
настаяцель праваслаўнага мужчынскага манастыра.
ігу́мення
(
настаяцельніца праваслаўнага жаночага манастыра.
і́да
(
найбольш вядомая разнавіднасць перапрацаванага эсперанта.
і́дал
(
1) фігура, статуя, якой пакланяліся язычнікі як богу;
2)
іда́льга, гіда́льга
(
дробнамаянтковы рыцар у сярэдневяковай Іспаніі.
і́ды
(
пятнаццаты дзень сакавіка, мая, ліпеня, кастрычніка і трынаццаты дзень астатніх месяцаў у старажытнарымскім календары.
ідыёма
(
устойлівы моўны выраз, значэнне якога не супадае са значэннямі асобных слоў, што яго складаюць (
ідыёт
(
1) чалавек, хворы на ідыятыю;
2)
іды́лія
(
1) жанравая разнавіднасць буколікі, паэтычны твор, у якім ідэалізавана абмалёўваецца сельскі быт на ўлонні прыроды;
2)
і́дыш
(
мова часткі яўрэяў, якія пражываюць у Еўропе, Амерыцы, Паўд. Афрыцы, заснаваная на нямецкіх дыялектах.
ідыя-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «свой, уласны», «асобны», «своеасаблівы».
ідыяадапта́цыя
(ад ідыя- + адаптацыя)
прыстасаванне арганізмаў да пэўнага вузкага кола ўмоў існавання, якія выпрацаваліся ў працэсе эвалюцыі (
ідыябла́сты
(ад ідыя- + -бласты)
раслінныя клеткі, якія адрозніваюцца па форме, структуры або змесціву ад астатніх клетак той жа тканкі (
ідыягра́ма
(ад ідыя- + -грама)
схематычнае адлюстраванне гаплоіднага (
ідыяле́кт
(ад ідыя- + (дыя)лект)
індывідуальная мова, моўныя навыкі індывідуума ў пэўны перыяд.
ідыямарфі́зм
(ад ідыя- + -марфізм)
здольнасць мінералаў, якія крышталізуюцца ў магме, набываць уласцівыя ім крышталеграфічныя абрысы.
ідыяма́тыка
(
1) вучэнне аб ідыёмах, 2) сукупнасць ідыём якой
ідыяматы́чны
(
які адносіцца да ідыяматыкі.
ідыяпла́зма
(ад ідыя- + -плазма)
сукупнасць структурных кампанентаў клеткі, звязаных са зберажэннем і перадачай генетычнай інфармацыі.
ідыясінкразі́я
(
павышаная, хваравітая адчувальнасць чалавечага арганізма да пэўных рэчываў, адрозніваецца ад анафілаксіі развіццём пасля першага ўвядзення, без папярэдняй сенсібілізацыі 1.
ідыяты́зм
(
1) тое, што і ідыятыя;
2)
ідыяты́п
(ад
сукупнасць спадчынных фактараў асобіны, якая складаецца з геному, плазмону, а ў зялёных раслін яшчэ і з пластома.
ідыяты́я
(
псіхічная хвароба, цяжкая форма разумовай адсталасці (алігафрэніі);
ідыяфо́ны
(ад ідыя- + -фон)
музычныя ўдарныя інструменты, у якіх гук узнікае праз ваганне ўсяго інструмента (
ідэагра́ма
(ад
умоўны знак, які абазначае (у адрозненне ад літары) не гук якой
ідэагра́фія
(ад
пісьмо пры дапамозе ідэаграм, калі знак абазначае цэлае паняцце,
ідэа́л
(
1) вышэйшая мэта дзейнасці грамадства, асобы, мяжа імкненняў, жаданняў;
2) дасканалы, найлепшы ўзор (
ідэалізава́ць
(
паказваць каго
ідэаліза́цыя
(
паказ каго
ідэалі́зм
(
1) філасофскі кірунак, процілеглы матэрыялізму, які асновай усяго існуючага лічыць свядомасць, ідэю, а не матэрыю (
2) схільнасць да ідэалізацыі, прыхарошвання рэчаіснасці;
3) здольнасць, жаданне бескарысліва служыць якой
ідэалі́ст
(
1) паслядоўнік ідэалізму 1;
2) чалавек, схільны ідэалізаваць, прыхарошваць рэчаіснасць.
ідэало́гія
(ад
сістэма поглядаў, уяўленняў, ідэй якога
ідэа́льны
(
1) які існуе толькі ў свядомасці, у ідэях і ўяўленнях;
2) які адпавядае паняццю аб ідэале; узвышаны (
3) вельмі добры, узорны (
ідэамато́рны
(ад
ідэнтагра́фія
(ад
нефатаграфічны, зроблены тушшу або алоўкам негатыў.
ідэнтыфікава́ць
(
рабіць ідэнтыфікацыю.
ідэнтыфіка́цыя
(ад ідэнтыфікаваць)
устанаўленне поўнага супадзення, адпаведнасці аднаго прадмета, з’явы, паняцця другому; атаясамліванне.
ідэнты́чны
(
такі самы, аднолькавы, раўназначны, цалкам адпаведны чаму
ідэо́лаг
(ад
прыхільнік, абаронца ідэалогіі якога
ідэфі́кс
(
апантанасць чалавека неадчэпнай, маніякальнай ідэяй.
ідэ́я
(
1) сукупнасць паняццяў, уяўленняў аб рэчаіснасці ў свядомасці чалавека, якая выражае яго адносіны да навакольнага свету;
2) асноўны, істотны прынцып светапогляду;
3) асноўная думка, задума, якая вызначае змест чаго
4) намер, план (
іегаві́ст
(ад
член хрысціянскай секты, заснаванай у 1872 г. ў ЗША; прызнаюць адзіным богам Іегову, адвяргаюць асноўныя хрысціянскія догматы.
іе́на
(
грашовая адзінка Японіі, роўная 100 сенам.
іерадыя́кан
(
манах у сане дыякана.
іерамана́х
(
манах у сане свяшчэнніка.
іера́рх
(
царкоўна-афіцыйная назва епіскапа.
іерархі́чны
(
які мае адносіны да іерархіі, згодны з іерархіяй (
іера́рхія
(
паслядоўнае размяшчэнне пасад, званняў, з’яў ад ніжэйшых да вышэйшых у парадку іх падпарадкаванасці (службовая і-ія).
іераты́зм
(ад
урачыстая застыласць і абстрактнасць адлюстравання постацей, характэрная галоўным чынам для мастацтва старажытнага свету і сярэдневякоўя.
іераты́чны
(
свяшчэнны, жрэцкі;
іеро́гліфы
(
1) фігурныя знакі ў ідэаграфічным пісьме (
іерэ́й
(
адна з назваў свяшчэнніка ў праваслаўнай царкве.
іерэмія́да
(ад
слёзная, горкая скарга, нараканне.
іза-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «роўны», «аднолькавы».
ізаакта́н
(ад іза- + актан)
насычаны вуглевадарод, бясколерная вадкасць з пахам бензіну, якая выкарыстоўваецца для вырабу авіяцыйнага бензіну.
ізаампліту́ды
(ад іза- + амплітуда)
ізалініі аднолькавай амплітуды таго або іншага метэаралагічнага элемента (тэмпературы, ціску, вільготнасці паветра і
ізаанемо́ны
(ад іза- +
ізалініі сярэднегадавой хуткасці ветру.
ізаанкі́я
(ад іза- +
адносная пастаяннасць анкатычнага ціску плазмы крыві.
ізаа́нты
(ад іза- +
ізалініі тэрмінаў зацвітання якіх
ізаасмі́я
(ад іза- +
адносная пастаяннасць асматычнага ціску ў вадкіх асяроддзях і тканках арганізма.
ізаа́тмы
(ад іза- +
ізалініі выпарвання за пэўны перыяд.
ізаба́зы
(ад іза- + база)
ізалініі тэктанічных падніманняў або апусканняў за пэўны перыяд.
ізаба́ры
(ад іза- +
1) ізалініі атмасфернага ціску ў пэўны момант;
2) лініі на дыяграме, якія паказваюць залежнасць паміж фізічнымі велічынямі пры пастаянным ціску;
3) атамныя ядры розных хімічных элементаў з аднолькавым масавым лікам.
ізаба́ты
(ад іза- +
ізалініі глыбінь вадаёмаў (акіянаў, мораў, азёр і
ізабро́нты
(ад іза- +
ізалініі колькасці навальнічных дзён.
ізабута́н
(ад іза- + бутан)
арганічнае злучэнне, якое адрозніваецца ад бутану толькі змяшчэннем вугалю і вадароду ў часцінцы.
ізабутыле́н
(ад ba- + бутылен)
арганічнае злучэнне, бясколерны газ, з якога атрымліваюць ізаактан, сінтэтычны каўчук, сінтэтычныя смолы.
ізаве́лы
(ад ba- +
тое, што і ізаанемоны.
ізаверы́н
(ад іза- +
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для паскарэння родаў і скарачэння мускулатуры маткі ў пасляродавы перыяд.
ізагалі́ны
(ад іза- +
ізалініі салёнасці вады.
ізагаме́ты
(ад іза- + гаметы)
гаметы аднолькавай велічыні, формы і рухомасці.
ізага́мія
(ад іза- + -гамія)
тып палавога працэсу ў ніжэйшых раслін, пры якім палавыя клеткі, што зліваюцца, аднолькавыя па знешняму выгляду і адрозніваюцца толькі фізіялагічнымі ўласцівасцямі.
ізагана́льны
(ад іза- +
ізагеатэ́рмы
(ад іза- + геа- + -тэрмы)
ізалініі пунктаў зямной кары з аднолькавай тэмпературай на глыбінях, куды не даходзяць гадавыя ваганні тэмпературы.
ізагіе́ты
(ад іза- +
ізалініі колькасці атмасферных ападкаў за пэўны перыяд.
ізагі́псы
(ад іза- +
ізалініі вышыні зямной паверхні над узроўнем мора.
ізагло́са
(ад іза- + глоса)
лінія на дыялекталагічнай карце, якая абазначае граніцу пашырэння асобнай моўнай з’явы.
ізаго́ны
(
ізалініі арыентацыі пэўнай фізічнай велічыні (
ізагра́ф
(ад іза- + -граф)
мастак-іканапісец.
ізагра́фія
(ад іза- + -графія)
1) дакладнае ўзнаўленне якіх
2) іканапіс.
ізадро́м
(ад іза- + -дром)
устройства, якое забяспечвае гнуткую зваротную сувязь у аўтаматычных рэгулятарах.
ізадына́мы
(ад іза- +
ізалініі напружання магнітнага поля Зямлі.
ізадэ́нсы
(ад іза- +
ізалініі густаты паветра.
ізазі́мы
[ад іза- + (эн)зімы]
тое, што і ізаферменты.
ізазо́ма
(ад ba- +
насякомае атрада перапончатакрылых; шкодзіць зерневым культурам, травам і пладовым дрэвам.
ізаіо́нія
(ад іза- + іоны)
адносная пастаяннасць іоннага складу ўнутранага асяроддзя арганізма.
ізакатаба́зы
(ад іза- +
ізалініі апускання зямной кары ў працэсе векавых ваганняў.
ізакефа́лія
(ад іза- +
размяшчэнне галоў на адным узроўні ў рэльефах і жывапісе.
ізакліна́ль
(ад іза- +
складка горных парод, якая характарызуецца паралельным размяшчэннем пластоў.
ізаклі́ны
(ад іза- +
ізалініі велічыні магнітнага схілення.
ізако́лы
(ад іза- +
ізалініі скажэння вуглоў і плошчаў на геаграфічных картах.
ізаксіге́на
(ад іза- + аксіген)
ізалінія змяшчэння кіслароду ў вадаёме.
ізалаба́ры
(ад іза- +
ізалініі змены атмасфернага ціску за пэўную адзінку часу на адну і тую ж велічыню.
ізалагі́псы
(ад іза- +
ізалініі змены вышыні ізабарычнай (
ізалатэ́рмы
(ад іза- +
ізалініі змены тэмпературы паветра за пэўную адзінку часу.
ізалейцы́н
(ад іза- + лейцын)
неабходная для чалавека і жывёл амінакіслата, якая ўваходзіць у склад бялкоў.
ізалі́ніі
(ад іза- + лінія)
лініі на геаграфічнай карце, графіку, якія злучаюць пункты з аднолькавымі паказчыкамі якіх
ізалю́ксы
(ад іза- +
ізалініі роўнай асветленасці, якая выражана ў люксах.
ізалява́ць
(
1) праводзіць ізаляцыю 1;
2) праводзіць ізаляцыю 2;
3) пакрываць ізаляцыйным матэрыялам (
ізаля́тар
(
1) рэчыва, якое не праводзіць электрычнага току (
2) дэталь з ізаляцыйнага рэчыва для замацавання і раз’яднання частак электрычнага абсталявання;
3) адасобленае памяшканне ў бальніцах, санаторыях, інтэрнатах, лагерах для размяшчэння хворых з нераспазнанымі ці заразнымі хваробамі;
4) камера ў турме для аднаго чалавека.
ізаля́цыя
(
1) адасабленне, аддзяленне каго
2) змяшчэнне асобна, пазбаўленне кантактаў з кім
3) раз’яднанне частак электрычнага абсталявання пры дапамозе матэрыялу (рэчыва), які не праводзіць электрычны ток, а таксама сам гэты матэрыял (рэчыва);
4) раз’яднанасць з іншымі, адасобленае становішча (
ізаляцыяні́зм
(
1) палітыка дзяржаўнай замкнёнасці, адасобленасці;
2) палітычная плынь у ЗША, якая ўзнікла ў 19
ізаляцыяні́ст
(ад ізаляцыянізм)
прыхільнік ізаляцыянізму.
ізамарфі́зм
(ад іза- + -марфізм)
1) здольнасць рэчываў, блізкіх паводле хімічнага саставу, крышталізавацца ў аднолькавых формах;
2)
ізамарфі́я
(ад іза- +
аднолькавыя марфалагічныя прыкметы ў прадстаўнікоў розных груп арганізмаў, далёкіх з пункту погляду сістэматыкі.
ізамера́зы
(ад ізамеры)
ферменты, якія каталізуюць унутрымалекулярную перабудову, у тым ліку ўзаемапераўтварэнне ізамераў арганічных злучэнняў у жывых клетках.
ізаме́ры
(
хімічныя злучэнні з аднолькавым саставам і малекулярнай масай, але з рознымі фізічнымі і хімічнымі ўласцівасцямі.
ізамерыза́цыя
(
ператварэнне аднаго ізамера ў другі.
ізамеры́я
(ад іза- + -мерыя)
з’ява існавання хімічных злучэнняў аднолькавага колькаснага і якаснага саставу, але з рознымі фізічнымі і хімічнымі ўласцівасцямі.
ізаметра́лы
(ад іза- +
тое, што і ізанамалы.
ізаметры́зм
(ад іза- +
суразмернасць паэтычных радкоў неаднолькавага рытмічнага малюнка.
ізаме́трыя
(ад іза- + -метрыя)
захаванне прапорцый органаў і частак цела ў перыяд росту арганізма.
ізамо́рфны
(ад іза- + -морфны)
надзелены ізамарфізмам 1.
ізанама́лы
(ад іза- +
ізалініі адхіленняў велічыні пэўнага метэаралагічнага элемента (атмасфернага ціску, тэмпературы паветра і
ізане́фы
(ад іза- +
ізалініі хмарнасці ў дадзены момант або за пэўны перыяд.
ізанітры́лы
(ад іза- + нітрылы)
тое, што і ізацыяніды.
ізапа́гі
(ад іза- +
ізалініі трываласці ледаставу на вадаёмах.
ізапахі́ты
(ад іза- +
ізалініі таўшчыні геалагічных адкладаў аднаго ўзросту або складу.
ізапе́ктыкі
(ад іза- +
ізалініі дат замярзання вод.
ізаперыметры́чны
(ад іза + перыметр)
аднолькавы па перыметру;
ізапі́кны
(ад іза- +
ізалініі шчыльнасці марской вады.
ізапла́стыка
(ад іза- + пластыка)
тое, што і гамапластыка.
ізапле́ты
(ад іза- +
ізалініі якой
ізапо́ры
(ад іза- +
ізалініі векавых змен састаўляючых зямнога магнетызму.
ізапрапано́л
(ад іза- + прапан + -ол)
найпрасцейшы другасны спірт аліфатычнага рада; выкарыстоўваецца ў вытворчасці ацэтону.
ізапрапілбензо́л
(ад іза- + прапіл + бензол)
араматычны вуглевадарод, бясколерная вадкасць з пахам бензолу; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фенолу, ацэтону, як растваральнік для лакаў і фарбаў.
ізапрэ́н
[ад іза- + пр(апіл)ен]
арганічнае злучэнне, ненасычаны вуглевадарод аліфатычнага рада, бясколерная, лятучая, гаручая вадкасць; выкарыстоўваецца пры вырабе каўчуку.
ізапрэно́іды
(ад ізапрэн + -оід)
група прыродных злучэнняў, якія ўтвараюцца ў жывых клетках з мевалонавай кіслаты.
ізара́хіі
(ад іза- +
ізалініі вышыні марскіх прыліваў.
ізасе́йсты
(ад іза- +
ізалініі інтэнсіўнасці землетрасенняў.
ізасілабі́зм
(ад іза- +
ізаспары́я
(ад іза- + спора)
утварэнне ў раслін спораў аднолькавага памеру; раўнаспоравасць.
ізаспо́ра
(
род прасцейшых падкласа какцыдый, унутрыклетачныя паразіты кішэчніка, узбуджальнікі какцыдыёзу.
ізаста́зія ізастазі́я
(ад іза- + -стазія)
стан раўнавагі зямной кары, пры якім яна нібы плавае на больш шчыльнай падкорнай масе па законах Архімеда.
ізата́кі
(ад іза- +
ізалініі тэрмінаў крыгалому вод сушы.
ізатамі́ды
(
сямейства насякомых атрада нагахвостак; жывяцца расліннымі і жывёльнымі рэшткамі, ёсць шкоднікі раслін.
ізатані́я
(ад іза- + -танія)
1) аднолькавасць напружання, ціску. 2) тое, што і ізаасмія.
ізата́хі
(ад іза- +
ізалініі хуткасцей ветру, воднага цячэння і
ізато́ны
(ад іза- +
атамы розных хімічных элементаў, у ядрах якіх ёсць аднолькавая колькасць нейтронаў.
ізато́пы
(ад іза- +
разнавіднасці атамаў аднаго і таго ж хімічнага элемента, якія маюць аднолькавую колькасць пратонаў, але розны лік нейтронаў і адрозніваюцца масай.
ізатрапі́я
(ад ba- + -трапія)
аднолькавасць фізічных уласцівасцей рэчыва (
ізатро́пны
(ад іза- + -тропны)
які характарызуецца ізатрапіяй.
ізатэ́ра
(ад іза- +
лінія на карце, якая злучае месцы з аднолькавай сярэдняй тэмпературай лета.
ізатэрмаба́ты
(ад ba- + гр therme = цяпло + bathos = глыбіня)
ізалініі тэмпературы вады на вертыкальных разрэзах вадаёмаў.
ізатэрмі́чны
(ад іза- +
ізатэрмі́я
(ад іза- + -тэрмія)
пастаянства тэмпературы цела чалавека або цеплакроўнай жывёліны, якое забяспечваецца фізіялагічнымі механізмамі тэрмарэгуляцыі.
ізатэ́рмы
(ад ba- + -тэрмы)
1) ізалініі тэмпературы паветра, вады, глебы;
2) лініі на дыяграме, якія паказваюць залежнасць паміж фізічнымі велічынямі пры пастаяннай тэмпературы.
ізатэ́цыум
(
брыевы мох
ізафа́зы
(ад іза- +
ізалініі найбольшых фаз сонечнага зацьмення.
ізафе́ны
(ад ba- +
ізалініі наступлення або працягласці пэўнай феналагічнай з’явы (
ізаферме́нты
(ад ba- + ферменты)
ферменты, якія адрозніваюцца па будове, але каталізуюць адну і тую ж рэакцыю.
ізафлавано́іды
(ад ba- + флаваноіды)
флаваноідныя злучэнні, бакавы фенільны радыкал 2 якіх знаходзіцца ў становішчы Сз.
ізафо́ты
(ад ba- +
Ьалініі яркасці якога
ізаха́змы
(ад ba- +
ізалініі паўтаральнасці палярных ззянняў.
ізахіёны
(ад ba- +
ізалініі вышыні або трываласці снегавога покрыву.
ізахіме́на
(ад ba- +
лінія на карце, якая злучае месцы з аднолькавай сярэдняй тэмпературай зімы.
ізахо́ры
(ад ba- +
лініі, якія паказваюць на дыяфрагме працэсы, што адбываюцца пры пастаянным аб’ёме.
ізахраматы́чны
(ад ba- + храматычны)
аднолькавага колеру;
ізахрані́зм
(ад іза- +
аднолькавая працягласць гучання адзінак мовы,
ізахро́нны
(ад іза- +
роўны па працягласці ў часе чаму
ізахро́ны
(ад іза- +
ізалініі тэрмінаў наступлення якой
ізацыяна́ты
(ад іза- + цыян)
арганічныя рэчывы, якія маюць адну або некалькі ізацыянатных груп, звязаных з арганічным радыкалам; выкарыстоўваюцца для атрымання поліурэтанаў, пестыцыдаў, для апрацоўкі тканін і скуры.
ізацыяні́ды
(ад іза- + цыяніды)
арганічныя вытворныя ізамернай формы сінільнай кіслаты; выкарыстоўваюцца для атрымання розных злучэнняў, што маюць азот.
ізаэнзі́мы
(ад іза- + энзімы)
тое, што і ізаферменты.
ізаэнтрапі́чны
(ад іза- + энтрапія)
звязаны з нязменнасцю энтрапіі;
ізі́дыя
(
орган вегетатыўнага размнажэння некаторых лішайнікаў у выглядзе вырасту на паверхні слаявішча лішайніку.
ізо́калан
(
стылістычная фігура, пры якой у двух або некалькіх адрэзках мовы члены сказаў размешчаны ў аднолькавым парадку, поўны паралелізм 4.
ізумру́д
(
мінерал, разнавіднасць берылу, каштоўны празрысты камень ярка-зялёнага колеру; выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе.
ізю́м
(
тое, што і разынкі.
іканагра́фія
(
1) сістэматычнае вывучэнне і апісанне мастацкіх палотнаў, прысвечаных якой
2) строга ўстаноўленыя правілы мастацкага выяўлення пэўнага сюжэта або асобы;
3) сукупнасць мастацкіх палотнаў на адну тэму, сюжэт (
іканакла́зм
(
рэлігійны рух у сярэднія вякі, накіраваны супраць хрысціянскага культу абразоў; іканаборства.
іканакла́ст
(
прадстаўнік іканаклазму; іканаборац.
іканало́гія
(ад
кірунак у мастацтвазнаўстве 20
іканаме́тр
(ад
відашукальнік фотаапарата ў выглядзе дзвюх сувосевых рамак, адна з якіх замацоўваецца ў плоскасці аб’ектыва, а другая ў плоскасці фотаматэрыялу.
іканаско́п
(ад
тэлевізійная перадавальная электронна-прамянёвая трубка для пераўтварэння аптычнага адлюстравання ў электрычны сігнал.
іканаста́с
(ад ікона +
упрыгожаная абразамі сценка ў праваслаўнай царкве, якая аддзяляе алтар.
іканатэ́ка
(ад
калекцыя, збор малюнкаў па пэўнай тэматыцы.
ікаса́эдр
(ад
дваццаціграннік, цела, абмежаванае дваццаццю плоскасцямі.
ікеба́на
(
1) майстэрства складаць з кветак, раслін букеты, мастацкія кампазіцыі, часам з сімвалічным значэннем, а таксама сам такі букет, кампазіцыя;
2) вазы для гэтых букетаў, кампазіцый.
іко́на
(
малюнак бога або святога як прадмет рэлігійнага пакланення.
ікс
(
1) назва трэцяй ад канца літары (х) у лацінскім алфавіце;
2)
іксадзі́ды
(
сямейства кляшчоў атрада паразітаформных з нерасчлянёным целам даўжынёй ад 3 да 25 мм і чатырма парамі ног, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 700 відаў; часовыя вонкавыя паразіты млекакормячых, птушак, паўзуноў, земнаводных.
і́ксія
(
травяністая расліна
ікт
(
рытмічны націск у вершы, які не заўсёды супадае з граматычным.
ікта́
(
умоўнае падараванне зямельнага надзелу феадалу за ваенную ці грамадзянскую службу ў краінах Блізкага і Сярэд. Усходу перыяду сярэдневякоўя.
іктыдаза́ўры
(ад
дробныя, велічынёй з ласіцу, вымерлыя драпежныя звяркі падатрада тэрыядонтаў, якія жылі ў мезазоі.
ілагі́чны
(ад
які супярэчыць логіцы, недарэчны, неразумны.
і́леус
(
раптоўная непраходнасць кішэчніка.
ілімерыза́цыя
(ад
перамяшчэнне ілістых часцінак глеб у форме водных суспензій з верхніх гарызонтаў у ніжнія.
іліры́зм
(ад
грамадска-палітычны і культурны рух 1830—1840-х гг. у Харватыі, Славеніі і іншых паўднёваславянскіх землях, абумоўлены працэсам складвання харвацкай нацыі, ідэолагі руху лічылі паўднёвых славян нашчадкамі старажытных ілірыйцаў.
іло́ты
(
1) земляробы ў Стараж. Спарце, якія знаходзіліся ў становішчы рабоў;
2)
ільмені́т
[
мінерал падкласа складаных вокіслаў, вокісел жалеза і тытану, крышталічны, чорнага колеру.
ілю́вій
(
мінеральныя і арганічныя рэчывы, вымытыя вадой з верхніх пластоў грунту і адкладзеныя ў ніжніх.
ілюзіён
(
устарэлая назва кінематографа.
ілю́зія
(
1) скажонае ўспрыманне рэчаіснасці, прыняцце ўяўнага за сапраўднае (
2)
ілюзіяні́зм
(
1) суб’ектыўна-ідэалістычны светапогляд, паводле якога знешні свет з’яўляецца толькі ілюзіяй, падманам пачуццяў;
2) від цыркавога мастацтва, заснаваны на ўменні артыста пры дапамозе спецыяльнай апаратуры ствараць уражанні знікнення або з’яўлення прадметаў.
ілюзіяні́ст
(ад ілюзіянізм)
эстрадна-цыркавы артыст, які паказвае складаныя фокусы, часта з прымяненнем спецыяльнай апаратуры.
ілюзо́рны
(ад
заснаваны на ілюзіях, уяўны, несапраўдны.
ілюмінава́ць
(
упрыгожваць яркім асвятленнем, агнямі, электрычнымі гірляндамі (
ілюміна́тар
(
1) круглае акно ў борце судна, самалёта, касмічнага карабля;
2) спецыяліст па наладжванню ілюмінацыі.
ілюміна́ты
(
члены тайнай рэлігійна-палітычнай арганізацыі, заснаванай у 1776 г. у Баварыі, якія прапаведавалі замену хрысціянства дэізмам.
ілюміна́цыя
(
яркае асвятленне вуліц, будынкаў рознакаляровымі агнямі ў сувязі са святам, урачыстасцю.
ілюстрава́ць
(
1) забяспечваць тэкст ілюстрацыямі;
2)
ілюстра́тар
(
мастак, які робіць малюнкі да тэксту.
ілюстра́цыя
(
1) малюнак у кнізе, часопісе, які суправаджае тэкст, тлумачыць змест;
2)
ім-
імабіліза́цыя
(ад
1)
2)
іма́га
(
апошняя стадыя індывідуальнага развіцця насякомых.
імажы́зм
(
дэкадэнцкая плынь у англійскай і амерыканскай паэзіі
імажыні́зм
(
дэкадэнцкая фармалістычная плынь у рускай і беларускай паэзіі 1920-х гадоў, якая сцвярджала вызваленне формы, вобраза ад зместу, ідэі.
імажыні́ст
(ад імажынізм)
паслядоўнік імажынізму.
іма́м
(
1) правіцель мусульманскай дзяржавы, які спалучае ў адной асобе свецкую і духоўную ўладу;
2) духоўны і свецкі кіраўнік мусульманскай абшчыны;
3) кіраўнік богаслужэння ў мячэці.
імама́т
(ад імам)
форма мусульманскай тэакратыі, дзяржаўнае кіраванне на чале з імамам.
імане́нтны
(
унутрана ўласцівы якому
імаралі́зм
(ад
тое, што і амаралізм.
імара́льны
(
тое, што і амаральны.
імартэ́лі
(
травяністыя расліны
іматрыкулява́ць
(
іматрыкуля́цыя
(
іматэрыялі́зм
(ад ім- + матэрыялізм)
ідэалістычны погляд, які адмаўляе існаванне матэрыі і прызнае толькі існаванне духа.
імбецы́льнасць
(ад імбецыльны)
псіхічная недаразвітасць, сярэдняя ступень разумовай адсталасці (алігафрэніі) паміж ідыятыяй і дэбільнасцю
імбецы́льны
(
псіхічна недаразвіты, які характарызуецца імбецыльнасцю.
імбібі́цыя
(ад
насычэнне тканак арганізма рэчывамі, растворанымі ў вадкасці (
імбі́р
(
1) травяністая расліна
2) прыправа з каранёў гэтай расліны.
імбры́чак
(
імедыягра́фія
(ад
спосаб непасрэднай здымкі на адчувальную металічную пласцінку.
імельма́н
[
фігура вышэйшага пілатажу, пераварот самалёта цераз крыло ў верхнім пункце мёртвай пятлі.
іме́рсія
(
1)
2) увядзенне кроплі вадкасці паміж аб’ектывам мікраскопа і прадметам, які разглядаецца, для ўзмацнення яркасці і атрымання больш выразнага малюнка.
іміграва́ць
імігра́нт
(
1) іншаземец, які прыехаў у якую
імігра́цыя
(ад
уезд на пастаяннае жыхарства ў якую
імігры́раваць, іміграва́ць
(
прыязджаць у якую
і́мідж
(
1) паказ, адлюстраванне; узор;
2) мысленны вобраз, уяўленне;
3) фарміраванне ўстойлівага станоўчага ўражання аб тавары, паслузе прадпрыемства, якое вырабляе або рэалізуе тавар.
імітава́ць
(
1) па-майстэрску пераймаць каго
2) падрабляць што
3) паўтараць музычны матыў у другім голасе на інтэрвал вышэй або ніжэй.
іміта́тар
(
1) той, хто імітуе каго
2) артыст, які прафесіянальна займаецца імітацыяй.
іміта́цыя
(
1) майстэрскае перайманне каго
2) падробка чаго
3) паўтарэнне музычнага матыву (мелодыі) у другім голасе на інтэрвал вьппэй або ніжэй.
імпаза́нтны
(
велічны, паважны, які робіць уражанне сваім выглядам (і-ая фігура).
імпакты́ты
(ад
асобны клас адносна рэдкіх шклаватых або абломкава-шклаватых горных парод, якія ўтварыліся ў прыпаверхневай зоне зямной кары ў выніку ўдарна-выбуховых працэсаў, што адбываюцца пры падзенні на Зямлю буйных метэарытаў.
імпанава́ць
(
адпавядаць чыім
і́мпарт
(
1) увоз у краіну замежных тавараў для рэалізацыі іх на ўнутраным рынку (
2) агульная колькасць або агульны кошт тавараў, якія дастаўляюцца ў якую
імпартава́ць
(
увозіць у краіну замежныя тавары для рэалізацыі іх на ўнутраным рынку (
імпарцёр
(ад
краіна, установа або асоба, якія займаюцца імпартам 1 (
імпатэ́нт
(
чалавек, які пакутуе на імпатэнцыю 1.
імпатэ́нцыя
(
1) палавое бяссілле;
2)
імпеда́нс
(
1) поўнае супраціўленне электрычнага ланцуга пераменнаму току, абумоўленае амічным, індуктыўным і ёмістым супраціўленнямі ланцуга;
2) рэактыўнае супраціўленне жывой тканкі пераменнаму току.
імпера́тар
(
самы высокі тытул манарха.
імператы́ў
(
1) катэгарычнае патрабаванне, загад (
2)
імператы́ўны
(
загадны;
2)
імперсана́льны
(
імперфе́кт
(
прошлы час дзеяслова ў некаторых мовах, які выражае працягласць і незакончанасць дзеяння; прошлы незакончаны час.
імпе́рыя
(
1) манархічная дзяржава на чале з імператарам;
2) буйная каланіяльная дзяржава;
3)
імперыя́л
(
1) гатунак сыру ў Францыі і іншых еўрапейскіх краінах;
2) руская залатая манета, якая чаканілася з 1775 г. і была вартасцю 10 рублёў, а пасля 1897 г. да 1917 г. — 15 рублёў;
3) верхні паверх у двухпавярховых дыліжансах, омнібусах.
імперыялі́зм
(
1) гістарычны перыяд, які адзначаецца сусветным дамінаваннем некалькіх вялікіх дзяржаў;
2) вышэйшая стадыя развіцця капіталізму, якая характарызуецца панаваннем буйных манаполій, барацьбой паміж буйнымі дзяржавамі за крыніцы сыравіны і рынкі збыту;
3) дзяржаўная палітыка, накіраваная на заваяванне тэрыторый, калоній, устанаўленне палітычнага або эканамічнага кантролю над іншымі дзяржавамі.
імперыялі́ст
(
асоба, якая праводзіць або падтрымлівае палітыку імперыялізму.
імпеты́га
(
інфекцыйнае гнойнае захворванне скуры, выкліканае стрэптакокамі і стафілакокамі.
імпі́чмент
(
асобы парадак і ўстаноўленая працэдура прыцягнення да адказнасці вышэйшых службовых асоб дзяржавы (прэзідэнта, кіраўніка ўрада і
імплазі́ўны
(
імпланта́цыя
(ад ім- + plantatio = саджанне)
1) тое, што і трансплантацыя; 2) укараненне зародка ў слізістую абалонку маткі.
імпліка́цыя
(
лагічная аперацыя, якая ўтварае складанае выказванне з двух выказванняў пры дапамозе лагічнай звязкі, што адпавядае злучніку «калі..., то».
імпліцы́тны
(
скрыты, не выказаны яўна, які падразумяваецца (
імпло́зія
(ад
імплю́вій
(
чатырохвугольны неглыбокі басейн у цэнтры атрыя, куды праз камплювій сцякала са страхі дажджавая вада.
імпо́ст
(
імправізава́ць
(
ствараць што
імправіза́тар
(
той, хто імправізуе, мае здольнасць імправізаваць.
імправіза́цыя
(
1) стварэнне чаго
2) літаратурны або музычны твор, створаны ў час выканання, без папярэдняй падрыхтоўкі.
імпры́нтынг
(
спецыфічная форма навучання жывёл, фіксацыя ў іх памяці адрознівальных прыкмет аб’ектаў, некаторых прыроджаных актаў паводзін.
імпрэгнава́ць
(
насычаць розныя тканкі, драўніну эмульсіямі або растворамі.
імпрэгна́цыя
(ад ім- +
метад насычэння фіксаванай тканкі жывёл растворам солей серабра, золата, свінцу, осмію для выяўлення іх структуры.
імпрэса́рыо
(
асоба, якая арганізуе канцэрты, спектаклі, гастролі, заключае для артыстаў кантракты.
імпрэ́сія
(
1) мімалётнае ўражанне, настрой, перажыванне;
2) кароткі літаратурны твор эмацыянальна-суб’ектыўнага характару.
імпрэсіяні́зм
(
кірунак у мастацтве і літаратуры апошняй трэці 19 —
імпрэсіяні́ст
(
мастак, музыкант, пісьменнік — паслядоўнік імпрэсіянізму.
і́мпульс
(
1) унутранае пабуджэнне, штуршок да дзеяння (
2) мера руху і сілы;
імпульса́тар
(ад
генератар імпульсаў пастаяннага току, пры дапамозе якога стымулююцца скарачэнні сардэчнай мышцы.
імпульсі́ўны
(
1) які мае адносіны да імпульсу, выкліканы ўнутраным пабуджэннем (
2) схільны дзейнічаць пад уплывам раптоўнага імпульсу (
імпульстэрапі́я
(ад імпульс + тэрапія)
прымяненне з лячэбнай мэтай розных фізічных дзеянняў (электрычнага току, ультрагуку, святла і
імпэ́т
(
1) разгон, парывістасць, імклівасць (і. руху);
2)
імуна-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «імунітэт».
імунабіяло́гія
(ад імуна- + біялогія)
раздзел біялогіі, які вывучае адпорныя рэакцыі арганізмаў супраць вірусаў, ядаў.
імунагене́з
(ад імуна- + -генез)
узнікненне імунітэту ў жывёльным або раслінным арганізме.
імунагене́тыка
(ад імуна- + генетыка)
раздзел генетыкі, які вывучае фактары перадачы ў спадчыну імунітэту 1.
імунаглабулі́ны
(ад імуна + глабуліны)
складаныя бялкі з групы глікапратэідаў, якія змяшчаюцца ў сываратцы крыві пазваночных жывёл і чалавека і ўдзельнічаюць у стварэнні імунітэту.
імунадыягно́стыка
(ад імуна- + дыягностыка)
метад вызначэння інфекцыйных захворванняў пры дапамозе імунных сываратак.
імунадэпрэса́нты
(ад імуна- + дэпрэсанты)
рэчывы, якія паніжаюць імунітэт арганізма.
імунадэпрэ́сія
(ад імуна- + дэпрэсія)
зніжэнне стойкасці арганізма, звязанае з аслабленнем дзеяння яго прыродных апорных механізмаў.
імунало́гія
(ад імуна- + -логія)
навука аб неўспрымальнасці арганізма да заразных хвароб і атрутных рэчываў.
імунамарфало́гія
(ад імуна- + марфалогія)
раздзел імуналогіі, які вывучае анатомію, гісталогію і паталогію імуннай сістэмы арганізма.
імунапатало́гія
(ад імуна- + паталогія)
раздзел імуналогіі, які вывучае працэсы, што ўзнікаюць у выніку шкоднага ўздзеяння на клеткі і тканкі арганізма імуналагічных рэакцый.
імунапрафіла́ктыка
(ад імуна- + прафілактыка)
папярэджанне інфекцыйных хвароб жывёл і чалавека стварэннем у арганізме штучнага (набытага) імунітэту 1.
імунатэрапі́я
(ад імуна- + тэрапія)
лячэнне інфекцыйных хвароб імуннымі прэпаратамі — вакцынамі, сывараткамі (
імунахі́мія
(ад імуна- + хімія)
раздзел імуналогіі, які вывучае хімічныя асновы імунітэту 1.
імунацы́ты
(ад імуна- + -цыты)
клеткі, якія ажыццяўляюць імунны адказ, у пазваночных утвараюць адзіную функцыянальную (імунную) сістэму.
імунізава́ць
(ад імунізацыя)
праводзіць імунізацыю.
імуніза́цыя
(ад
стварэнне штучнага імунітэту ў чалавека і жывёл супраць заразных хвароб.
імунітэ́т
(
1) непадатлівасць арганізма якім
2) выключнае права не падпарадкоўвацца некаторым законам, якое даецца пэўным асобам (
імуно́лаг
(ад імуна- + -лаг)
спецыяліст у галіне імуналогіі.
іму́нны
(
1) абаронны, ахоўны (
2) неўспрымальны да яду, да заражэння чым
імура́цыя
(ад ім- +
прыжыццёвае замуроўванне арганізмаў, якое вядзе да іх гібелі (адрозніваюць літамурацыю, біямурацыю і анахарэтызм).
імша́
(
каталіцкая абедня.
ін-, ім-
(
прэфікс, які абазначае пярэчанне, адсутнасць чаго
інава́цыя
(
1) новаўвядзенне, абнаўленне; укладванне сродкаў у распрацоўку новай тэхнікі, тэхналогіі, навуковыя даследаванні;
2)
інадапта́цыя
(ад ін- + адаптацыя)
наяўнасць у асобных груп жывёл такіх прыстасаванняў, якія ў ходзе эвалюцыі выяўляюцца недасканалымі і вядуць да вымірання гэтых груп.
іназі́т
(ад
арганічнае злучэнне, адзін з вітамінаў групы В, шасціатамны цыклічны спірт, які змяшчаецца ў тканках чалавека і большасці жывёл і раслін.
ін-акта́ва
(
фармат кнігі, пры якім старонка складае восьмую частку стандартнага папяровага аркуша.
інактыва́цыя
(ад ін- +
зніжэнне актыўнасці мікраарганізмаў пад уплывам ферментаў, антыбіётыкаў і
інакуля́цыя
(
увядзенне жывых мікраарганізмаў у арганізм расліны або жывёлы, а таксама чалавека.
інаўгура́цыя
(
урачыстая працэдура ўступлення на пасаду кіраўніка дзяржавы, каранацыі манарха.
інацэра́мы
(
выкапнёвыя марскія малюскі класа двухстворкавых; якія мелі буйную ракавіну з канцэнтрычнымі складкамі; былі пашыраны ў мезазоі.
інбры́дзінг
(
скрыжоўванне жывёл або раслін, якія знаходзяцца ў блізкароднасных адносінах у межах адной папуляцыі арганізмаў (
інбрэ́дны
(ад інбрыдзінг)
атрыманы ў выніку блізкароднаснага скрыжоўвання.
інвагіна́цыя
(ад ін- +
1) адзін са спосабаў гаструляцыі, калі частка сценкі зародка заварочваецца ў яго поласць і ўтварае ўнутры лісток — першасную энтадэрму;
2)
інва́зія
(
заражэнне чалавека, жывёл і раслін паразітамі жывёльнага паходжання (глістамі, насякомымі і
інва́йранмент
(
від сучаснага мастацтва, які спалучае твор і адначасова мастацкае дзеянне, скіраваныя на арганізацыю прасторы, што дае магчымасць гледачу адчуваць сябе арганічна ўключаным у дзею праз аўдыёвізуальныя, кінетычныя і іншыя сродкі ўздзеяння і сувязі; узнік у ЗША і Еўропе ў 1960-я гады як вынік развіцця поп-арту і постканструктывізму.
інвайранменталі́зм
(
кірунак геаграфічнага дэтэрмінізму, які адводзіць геаграфічнаму асяроддзю вырашальную ролю ў развіцці грамадства і грамадскай вытворчасці.
інвалі́д
(
чалавек, які страціў працаздольнасць у выніку ранення, хваробы, калецтва.
інвалі́днасць
(ад інвалід)
працяглая або пастаянная страта працаздольнасці ці значнае абмежаванне яе.
інвалю́та
(
тое, што і эвальвента.
інвалю́цыя
(
1) рэдукцыя або страта ў эвалюцыі асобных органаў (
2) адваротнае развіццё органаў, тканак, клетак (
3) атрафія органаў пры паталогіі і старэнні;
4) дэгенератыўныя змены ў прасцейшых і бактэрый, выкліканыя неспрыяльнымі ўмовамі жыцця;
5)
інва́р
(
сплаў жалеза і нікелю; ужываецца для вырабу дэталяў дакладных вымяральных прыбораў.
інварыя́нт
(
1) велічыня, якая застаецца нязменнай пры тых ці іншых пераўтварэннях,
2)
інварыя́нтнасць
(ад інварыянт)
нязменнасць, пастаянства пры пераўтварэннях, пры пераходзе да новых умоў (
інвекты́ва
[
рэзкае выступленне, выпад супраць каго
інвента́р
(
1) сукупнасць рэчаў, прылад, якія складаюць маёмасць прадпрыемства, установы, арганізацыі;
2) дакладны спіс гэтай маёмасці; вопіс, рэестр;
3) апісанне феадальных уладанняў у Польшчы, Вялікім княстве Літоўскім, Венгрыі ў 16 — першай
інвентарыза́цыя
(ад
перыядычная праверка наяўнасці і стану маёмасці прадпрыемства, установы, арганізацыі шляхам падліку, вопісу яе.
інве́нцыя
(
кароткая музычная п’еса поліфанічнага характару, напісаная ў свабоднай імітацыйнай (
інве́рсар
(ад
механізм, які ператварае кругавы рух у прамалінейны.
інве́рсія
(
1)
2)
3) павышэнне тэмпературы паветра ў атмасферы з вышынёй замест звычайнага яе паніжэння;
4) змена напрамку (палярнасці) магнітнага поля Зямлі на адваротны пры адным і тым жа напрамку геамагнітнай восі;
5)
інвертава́ць
(
пераўтвараць пастаянны электрычны ток у пераменны.
інверта́за
(ад
тое, што і цукраза.
інве́ртар
(ад
прыстасаванне для пераўтварэння пастаяннага электрычнага току ў пераменны.
інве́стар
(
укладчык, які ажыццяўляе інвестыцыю.
інвестыту́ра
(
1) акт перадачы зямельнага ўладання феадалу ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;
2) зацвярджэнне біскупа у духоўным сане.
інвесты́цыя
(
укладванне капіталу ў якое
інвесці́раваць
(
укладваць капітал у якое
інгаля́тар
(ад
1) апарат для лячэння інгаляцыяй;
2) апарат для падачы кіслароду шахцёру, які пацярпеў пры аварыі ў шахце.
інгалято́рый
(ад
памяшканне, прызначанае для інгаляцыі.
інгаля́цыя
(
лячэнне верхніх дыхальных шляхоў удыханнем лекавых рэчываў, распыленых пры дапамозе спецыяльных апаратаў.
інгібі́тар
(ад
1) рэчыва, якое замаруджвае хімічныя рэакцыі або спыняе іх;
2) рэчыва, якое паніжае актыўнасць ферментаў у арганізме або тармозіць біялагічныя працэсы.
інгрэдые́нт
(
састаўная частка хімічнага злучэння або сумесі.
інгрэдые́нты
(
віды раслін, што растуць на вольных месцах паміж пастаяннымі кампанентамі расліннай групоўкі (фітацэнозу).
інгрэ́сія
(
пранікненне марскіх вод у паніжэнні рэльефу прыбярэжнай паласы пры павышэнні ўзроўню мора або паніжэнні берага.
інгума́цыя
(
пахаванне нябожчыка паводле абраду трупапалажэння ў грунтавой магіле (
індаксі́л
[ад інд(ыга) +
арганічнае злучэнне, светла-жоўтае крышталічнае рэчыва з непрыемным пахам; выпрацоўваецца ў жывёльным кішэчніку, з’яўляецца важным элементам у сінтэзе індыга.
індало́гія
(ад
сукупнасць навук, якія вывучаюць гісторыю, эканоміку, мастацтва, мову і літаратуру Індыі.
індантрэ́н [ад
інд(ыга) + антра(хінон)]
сіні антрахінонавы фарбавальнік.
індасаме́нт
(
перадатачны надпіс на адвароце вэксаля, чэка і іншых каштоўных папер, які сведчыць аб пераходзе правоў па гэтых дакументах іншай асобе.
індаса́нт
(
асоба, якая робіць на адвароце вэксаля, чэка або іншай каштоўнай паперы перадатачны надпіс.
індаса́т
(
асоба, якой перадаецца вэксаль, чэк або іншая каштоўная папера праз перадатачны надпіс.
індафено́лы
(ад
сінтэтычнае злучэнне, якое належыць да кубавых фарбавальнікаў; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, у аналітычнай хіміі як індыкатар 2.
індо́л
[ад інд(ыга) + -ол]
арганічнае злучэнне гетэрацыклічнага рада, бясколернае крышталічнае рэчыва з непрыемным пахам; выкарыстоўваецца для прыгатавання лекавых прэпаратаў, у парфумернай прамысловасці.
індрыкатэ́рыі
(
вымерлыя гіганцкія бязрогія насарогі, якія жылі ў алігацэне і раннім міяцэне.
інду́зій
(
плеўка на паверхні ліста папарацей, якая пакрывае сорусы.
індуі́зм
(ад
рэлігія большасці насельніцтва Індыі, звязаная з культам багоў Вішну і Шывы.
індукта́нс
(
супраціўленне пераменнага току ў электрычным ланцугу, які складаецца са шпулькі самаіндукцыі; састаўная частка імпедансу.
інду́ктар
(
1) электрамагніт, які ўтварае магнітнае поле ў генератары пастаяннага току;
2) электрычная машына з ручным прыводам, якая выпрацоўвае высокае напружанне (
індуктатэрмі́я
(ад
метад электралячэння, пры якім пэўныя ўчасткі цела хворага награваюць дзеяннем электрамагнітнага поля.
індукты́ўнасць
(ад індуктыўны)
фізічная велічыня, якая характарызуе здольнасць правадніка накопліваць энергію магнітнага поля, калі ў ім працякае электрычны ток.
індукты́ўны
(ад індукцыя)
1) які карыстаецца метадам індукцыі 1, заснаваны на індукцыі;
2) які характарызуецца індуктыўнасцю.
інду́кцыя
(
1) спосаб разважання ад асобных прыватных фактаў да агульных вывадаў, абагульненняў (
2) узбуджэнне электрычнага току пры руху яго ў магнітным полі або пры змяненні вакол яго магнітнага поля;
3) узаемадзеянне працэсаў узбуджэння і тармажэння ў нервовай сістэме, пры якім узнікненне аднаго працэсу выклікае развіццё другога, процілеглага.
індульге́нцыя
(
грамата на поўнае або частковае адпушчэнне грахоў, якая выдаецца каталіцкай царквой ад імя папы рымскага за плату або за асобыя заслугі перад царквой.
інду́стрыя
(
важнейшая галіна народнай гаспадаркі, якая аказвае рашаючае ўздзеянне на ўзровень развіцця вытворчых сіл грамадства, прамысловасць (
індустрыяліза́цыя
(ад
працэс стварэння буйной машыннай вытворчасці ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі, у першую чаргу ў прамысловасці.
індустрыя́льны
(
звязаны з індустрыяй, яе развіццём; прамысловы.
індуцы́раваць
(
выклікаць выпрамяненне атамаў або малекул уздзеяннем знешняга электрамагнітнага поля.
індыві́д
індывідуаліза́цыя
(
працэс стварэння чаго
індывідуалі́зм
(
1) тып светапогляду, у аснове якога ляжыць супрацьпастаўленне асобы (індывідуума) грамадству;
2) імкненне да выражэння сваёй асобы, індывідуальнасці ў супрацьпастаўленні сябе калектыву.
індывідуалі́ст
(
чалавек, які праяўляе індывідуалізм у паводзінах, поглядах.
індывідуа́льнасць
(ад індывідуальны)
1) асаблівасці характару і псіхічнага складу, якія адрозніваюць адзін індывідуум ад другога;
2) асоба, індывідуум.
індывідуа́льны
(
1) уласцівы толькі адной асобе (індывідууму), асабісты (
2) які знаходзіцца ў асабістым карыстанні, не калектыўны (
3) асобны, адзінкавы (
індывідуа́цыя
(
выдзяленне адзінкавага і індывідуальнага з агульнага.
індыві́дуум, індыві́д
(
1) кожны асобна ўзяты жывы арганізм;
2) асобны чалавек сярод іншых людзей.
інды́га
(
сіняя фарба, якая ў мінулым здабывалася з соку грапічных раслін, а зараз атрымліваецца хімічным спосабам.
індыгакармі́н
(ад індыга + кармін)
арганічнае злучэнне, штучны фарбавальнік сіняга колеру; выкарыстоўваецца для прыгатавання чарніла, акварэльнай фарбы і сінькі, а таксама як хімічны індыкатар.
індыгафе́ра
(ад індыга +
травяністая або кустовая расліна
індыгена́т
(
1) грамадзянства дадзенай дзяржавы;
2) выкарыстанне правоў, прадугледжаных міжнароднымі дагаворамі.
індыго́іды
(ад індыга + -оід)
сінтэтычныя фарбавальнікі розных колераў.
і́ндый
(
хімічны элемент, рэдкі метал серабрыста-белага колеру, мякчэйшы за свінец.
інды́к
(
вялікая свойская птушка атрада курыных, якая гадуецца на мяса.
індыка́н
(ад
1) рэчыва, якое змяшчаецца ў некаторых раслінах (індыгаферы і
2) рэчыва, якое ўтвараецца ў арганізме жывёл з прадуктаў распаду бялку.
індыка́тар
(
1) прыбор для вымярэння фізічных велічынь (ціску, нагрузкі і
2) рэчыва, якое ўводзіцца ў раствор для выяўлення хімічнага працэсу, што адбываецца ў растворы;
3) рэчыва, якое вызначае ступень забруджвання знешняга асяроддзя антрапагеннымі таксікантамі.
індыкатры́са
(
індыкаты́ў
[
індыка́цыя
(
рэгістрацыя якой
інды́кт
(
адзінка старога царкоўнага летазлічэння, роўная 15 гадам; была ўведзена ў 312 г. візантыйскім імператарам Канстанцінам I.
індыктыён
(ад
прамежак часу ў 15 гадоў, пасля якога праводзіўся перапіс маёмасці для вызначэння памераў падаткаў у Рымскай імперыі.
індыферэ́нтны
(
1) абыякавы, раўнадушны да каго
2) які не дзейнічае, не рэагуе на знешнія ўмовы (
індыферэнты́зм
(ад
абыякавасць, раўнадушнасць.
індыхені́зм
(
плынь у літаратуры і мастацтве краін Лац. Амерыкі, звязаная з распрацоўкамі тэматыкі, што характарызуе жыццё індзейскага насельніцтва.
і́ндэкс
(
1) спіс, пералік чаго
2) лічбавы паказчык, які выражае змены якой
3) лічбавы або літарны паказчык, які змяшчаецца звычайна ўнізе літары, што ўваходзіць у матэматычны выраз;
4) умоўнае абазначэнне з лічбаў або літар, якое надаецца паштовым аддзяленням, бібліятэчным кніжным раздзелам і
індэкса́цыя
(ад індэкс)
1) абазначэнне ва ўказальніку, рэестры, спісе імён, назваў, адрасоў
2) сістэма літарных або лічбавых абазначэнняў — бібліятэчна-бібліяграфічная, паштовая
3) характарыстыка якога
4) пераразлік велічыні грашовага змяшчэння ўкладаў, каштоўных папер у залежнасці ад узроўню інфляцыі;
5)
6)
індэмнітэ́т
(
1) пакрыццё страт, кампенсацыя (звычайна ў міжнародным праве);
2) звальненне дэпутатаў ад адказнасці за парламенцкую дзейнасць (выступленні, галасаванне і
індэ́нтар
(ад
наканечнік, уцісканнем якога вымяраюць цвёрдасць матэрыялаў.
індэпендэ́нты
(
прадстаўнікі рэлігійна-палітычнай групоўкі пурытан як аднаго з кірункаў пратэстантызму ў перыяд англійскай буржуазнай рэвалюцыі 17
індэтэрміні́зм
(ад ін- + дэтэрмінізм)
філасофская канцэпцыя, якая, у процілегласць дэтэрмінізму, адмаўляе ўсеагульную заканамернасць і прычынную залежнасць з’яў прыроды і грамадства і прызнае наяўнасць беспрычыннай выпадковасці.
ін’е́кцыя
(
1) увядзенне лякарства ў тканкі і поласці арганізма шляхам упырсквання;
2) дадатковыя сродкі, якія ўліваюцца ў якую
інерва́цыя
(ад ін- + нервы)
забяспечанасць якога
іне́ртны
(
1) які знаходзіцца ў стане спакою або руху, не падвяргаючыся ўздзеянню якой
2)
іне́рцыя
(
1) уласцівасць цела захоўваць стан спакою або раўнамернага прамалінейнага руху, пакуль якая
2)
інжыне́р
(
спецыяліст з вышэйшай тэхнічнай адукацыяй (
інжыне́рыя
(ад інжынер)
інжынерная справа, творчая тэхнічная дзейнасць.
інжыні́рынг
(
сфера дзейнасці па распрацоўцы аб’ектаў прамысловасці, іх інфраструктуры і
інжы́р
(
1) пладовае дрэва
2) салодкі плод гэтага дрэва; фіга, смоква.
інжэ́ктар
(
1) струменная помпа нагнятання вадкасцей у розныя апараты і рэзервуары;
2)
інжэ́кцыя
(ад інжэктар)
1) увядзенне носьбітаў зарада ў галіну, дзе яны з'яўляюцца неасноўнымі;
2) увод пучка зараджаных часціц у паскаральнік для наступнага іх паскарэння або накаплення;
3) упырскванне паліва ў камеру згарання рухавіка.
інжэню́
(
ініцыя́лы
(
1) пачатковыя літары імя і імя па бацьку або імя і прозвішча;
2) пачатковыя літары раздзела кнігі або абзаца, як правіла, больш буйныя і аздобленыя ўзорамі.
ініцыя́тар
(
асоба, група асоб або арганізацыя, якім належыць пачын у якой
ініцыяты́ва
(
1) самастойны пачын у якой
2) вядучая роля ў якіх
3) здольнасць да самастойных актыўных дзеянняў; прадпрымальнасць.
ініцыя́цыя
(
1) пасвячальны абрад у родавым грамадстве, звязаны з пераводам юнакоў і дзяўчат ва ўзроставы клас дарослых мужчын і жанчын;
2) урачыстае прыняцце новага члена ў якую
і́нія
(
рачны дэльфін, які жыве ў рэках і азёрах Паўд. Амерыкі.
інкагерэ́нцыя
(ад ін- +
страта паслядоўнасці думкі, тыповае праяўленне шызафрэніі.
інкангруэ́нтны
(
неаднолькавы, розны;
інкапсуля́цыя
(ад ін- + капсула)
утварэнне шчыльнай абалонкі са злучальнай тканкі вакол іншародных для арганізма рэчываў.
інкарві́лея
(
травяністая расліна
інкарна́цыя
(
1) увасабленне душы ў матэрыяльным целе;
2) ачалавечанне Бога ў некаторых рэлігіях (
інкарпарава́ць
(
выконваць інкарпарацыю 1.
інкарпара́цыя
(
1) далучэнне, уключэнне ў свой склад чаго
2) сістэматызацыя выдадзеных у розны час законаў па асобных галінах права без унясення змен у іх змест;
3)
інка́са
(
аперацыя атрымання банкам грошай па даручэнні кліента і залічэння іх на яго банкаўскі рахунак.
інкаса́тар
(ад інкасацыя)
службовая асоба, якая займаецца прыёмам і выдачай грошай галоўным чынам па-за ўстановай.
інкаса́цыя
(ад
збор і транспартаванне грошай і каштоўнасцей, якія выконваюцца банкамі па даручэнні кліентаў.
інкасі́раваць
(
атрымліваць грошы па плацежнаму дакументу і залічаць іх на банкаўскі рахунак.
ін-ква́рта
(
у чацвёртую частку аркуша (пра фармат кнігі).
інквізі́тар
(
1) член інквізіцыйнага суда;
2)
інквізі́цыя
(
1) следчая і судовая арганізацыя, створаная ў 13
2)
інквіліні́зм
(ад
адна з форм міжвідавых узаемаадносін, разнавіднасць сінайкіі, калі жывёла-інквілін, пранікаючы ў жыллё іншага віду, звычайна знішчае гаспадара.
інклінаме́трыя
(ад
вызначэнне вугла нахілу і азімута скрыўлення свідравіны, каб кантраляваць яе тэхнічны стан і атрымліваць неабходныя геалагічныя звесткі.
інкліна́тар
(ад
; прыбор для вымярэння магнітнага схілення.
інкліно́метр
(ад
прыбор для вымярэння скрыўлення буравой свідравіны.
інклюзі́ў
(
інко́гніта
(
1) таемна, скрытна, хаваючы сваё імя (з’явіцца і.);
2) прабыванне пад выдуманым імем (захоўваць сваё і.);
3) асоба, якая ўтойвае сваё сапраўднае імя (сустрэцца з і).
інкрасбры́дынг
(
скрыжоўванне дзвюх добра спалучальных інбрэдных ліній розных парод жывёл для атрымання высокапрадукцыйнага патомства.
інкро́сінг
(
скрыжоўванне дзвюх інбрэдных добра спалучальных ліній адной пароды жывёл для атрымання высокапрадукцыйнага патомства.
інкрустава́ць
(
рабіць інкрустацыю.
інкруста́цыя
(
узоры, малюнкі на паверхні якога
інкрымінава́ць
(
прад’яўляць каму
інкрыміна́цыя
(
прад’яўленне каму
інкрэто́рны
(ад інкрэты)
тое, што і гарманальны.
інкрэ́ты
(
тое, што і гармоны.
інкрэ́цыя
(
выдзяленне пэўнай групай залоз арганізма чалавека і жывёл асаблівых фізіялагічна актыўных рэчываў (гармонаў) непасрэдна ў кроў або лімфу.
інкуба́тар
(ад
апарат для штучнага вывядзення маладняку сельскагаспадарчых птушак з яец.
інкубато́рый
(ад
спецыяльны будынак, дзе ўстаноўлены і дзейнічаюць інкубатары.
інкуба́цыя
(
1) штучнае вывядзенне маладняку сельскагаспадарчых птушак у інкубатарах;
2) скрыты перыяд хваробы з моманту заражэння да з’яўлення яе знешніх сімптомаў.
інкуна́була
(
кніга, надрукаваная ў пачатковую пару кнігадрукавання (да 1501 г.), знешне падобная на рукапісную.
інкура́бельны
(ад ін- +
невылічальны, неахопны.
ін-пла́на
(
фармат выдання ў цэлы разгорнуты аркуш.
інса́йд
(
гулец у футбольнай або хакейнай камандзе, які займае ў лініі нападу становішча паміж крайнім і цэнтральным гульцамі.
інса́йдэр
(
фізічная асоба, якая мае інфармацыю аб справах (стане дзейнасці) фірмы, прадпрыемства (дырэктар, менеджэр, бухгалтар і
інса́йт
(
акт непасрэднага зразумення ў інтуітывістычнай тэорыі пазнання.
інсаля́цыя
(
апрамяненне якой
інсекве́нтны
(ад ін- +
інсекта́рый
(
памяшканне, дзе ў навуковых мэтах разводзяць насякомых; разнавіднасць віварыя.
інсектафунгіцы́ды
(ад
атрутныя хімічныя прэпараты, прызначаныя для знішчэння насякомых і грыбоў-паразітаў.
інсектыцы́ды
(ад
1) хімічныя рэчывы для знішчэння шкодных насякомых;
2) расліны, якія маюць атрутныя для насякомых рэчывы.
інсі́гніі
(
знакі вышэйшай улады (скіпетр, залатая дыядэма і
інсінуа́тар
(
той, хто карыстаецца метадам інсінуацый; паклёпнік.
інсінуа́цыя
(
злосная выдумка, паклёп з мэтай зняславіць каго
інсінуі́раваць
(
узводзіць паклёп на каго
інспектава́ць
(
ажыццяўляць інспекцыю 1.
інспе́ктар
(
службовая асоба, якая ажыццяўляе інспекцыю 1.
інспе́кцыя
(
1) кантроль за правільнасцю дзеянняў падведамасных органаў і асоб, за выкананнем якіх
2) кантрольны орган, які сочыць за выкананнем устаноўленых правіл (
інспірава́ць
(
1) усяляць каму
2) нагаворамі, падбухторваннем выклікаць што
інспіра́тар
(
той, хто інспіруе што
інспіра́цыя
(
1) падгаворванне, падбухторванне;
2)
інсталя́цыя
(
1) комплекс тэхнічных прыстасаванняў для правядзення электрычнасці, газу, вады ў памяшканні будынка;
2)
3) від мастацтва поп-арту, мантаж у прасторы аб’ектаў з рэчавага асяроддзя ці сканструяваных мастаком.
інста́нцыя
(
ступень, звяно ў супадпарадкаванні дзяржаўных, прафсаюзных, судовых і іншых органаў (
інструктава́ць
(
даваць кіруючыя ўказанні, інструкцыі.
інстру́ктар
(
1) службовая асоба, якая інструктуе падведамасныя ўстановы, грамадскія арганізацыі;
2) спецыяліст, які вучыць і дапамагае правільна наладзіць якую
інструктыу́ны
(
які змяшчае ў сабе кіруючыя ўказанні, інструкцыі (
інстру́кцыя
(
1) кіруючыя ўказанні, падрабязныя настаўленні, як выконваць што
2) правілы карыстання машынай, прыборам, прамысловым вырабам.
інструме́нт
(
1) прылада для выканання якой
2) музычная прылада (
3)
інструменталі́зм
(англ instrumentalism, ад
суб’ектыўна-ідэалістычны філасофскі кірунак (разнавіднасць прагматызму), які лічыць свядомасць адным са сродкаў прыстасавання да асяроддзя.
інструменталі́ст
(ад інструменталізм)
1)
2) музыкант, які іграе на якім
інструмента́льны
(
1) які мае адносіны да інструментаў, звязаны з іх вырабам (
2) які прызначаны для выканання на музычных інструментах або выконваецца імі (
інструмента́рый
(
сукупнасць інструментаў, якія выкарыстоўваюцца ў пэўнай галіне.
інстыга́тар
(
1) галоўны пракурор у Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім (16—18
2) судовы ўраднік у Трыбунале каронным (з 1578 г.) і Трыбунале Вялікага княства Літоўскага (з 1581 г.).
інстыля́цыя
(
інсты́нкт
(
1) прыроджаная здольнасць жывёльных арганізмаў рабіць бессвядомыя мэтанакіраваныя дзеянні ў адказ на знешнія або ўнутраныя раздражненні (
2)
3)
інстынктыві́зм
(ад інстынкт)
кірунак у сацыялогіі, які імкнецца растлумачыць сацыяльныя з’явы і працэсы з дапамогай звяртання да біялагічнай прыроды чалавека.
інстынкты́ўны
(да інстынкт)
абумоўлены інстынктам, адвольны.
інстыту́т
(
1) навучальная ўстанова, якая дае вышэйшую адукацыю ў пэўнай галіне;
2) сярэдняя навучальная ўстанова закрытага тыпу для жанчын дваранскага паходжання ў дарэвалюцыйнай Расіі;
3) навукова-даследчая ўстанова;
4) сукупнасць норм, якія рэгулююць грамадскія адносіны (
інстыту́цыі
(
1) элементарныя падручнікі старажытнарымскага права, складзеныя ў 6
2) установы, арганізацыі.
інстытуцыяналі́зм
(ад інстытуцыі)
кірунак у правазнаўстве ЗША 20
інсулі́н
(
гармон падстраўнікавай залозы, які рэгулюе вугляводны абмен у арганізме.
інсулінатэрапі́я
(ад інсулін + тэрапія)
метад лячэння цукровага дыябету, а таксама некаторых псіхічных хвароб прэпаратамі інсуліну.
інсу́льт
(
апаплексія галаўнога мозга, якая суправаджаецца раптоўнай стратай прытомнасці і паралічамі.
інсулярыза́цыя
(ад лац insula = востраў)
працэс узнікнення ізаляцыі папуляцый ва ўмовах існавання на астравах.
інсурге́нт
(
інсурэ́кцыя
(
інсцэніза́цыя
(ад ін- + сцэна)
сцэнічная апрацоўка і пастаноўка драматычнага твора на сцэне, артыстычная інтэрпрэтацыя драматычнага тэксту на сцэне.
інсцэні́раваць
(ад ін- + сцэна)
1) надаваць літаратурнаму твору сцэнічную форму (
2)
інсцэніро́ўка
(ад інсцэніраваць)
1) перапрацоўка апавядальнага (празаічнага ці паэтычнага) твора для сцэны, радыё, тэлебачання;
2) масавае відовішча, якое ўзнаўляе эпізоды гістарычных падзей.
інтаксіка́цыя
(ад ін- +
атручванне арганізма ядавітымі рэчывамі (таксінамі).
інта́ктны
(
непарушны.
інта́лія
(
разьблёны камень з паглыбленым рэльефным адлюстраваннем (
інтанава́ць
(
вымаўляць або выконваць што
інтана́цыя
(
1) рытміка-меладычны лад мовы, чаргаванне павышэнняў і паніжэнняў тону пры вымаўленні (
2) манера вымаўлення, якая выражае пачуцці таго, хто гаворыць (
3) ступень дакладнасці перадачы вышыні гукаў пры музычным выкананні (
інта́рсія
(
драўляная інкрустацыя.
інтарэ́с
(
1) цяга да чаго
2) карысць, выгада; патрэбнасць (
інтраверты́ўны
(ад
павернуты ўнутр; звязаны з псіхалагічнай характарыстыкай асобы, самапаглыбленай на ўнутраны свет думак, перажыванняў.
інтрагрэ́сія
(
інтра́да
(
інструментальная п’еса ўрачыстага характару; уступная частка сюіты.
інтраду́кцыя
(
1) кароткі ўступ да асноўнай часткі музычнага твора;
2) перасяленне карысных жывёл і раслін у мясцовасці, дзе іх раней не было.
інтрае́кцыя
(
уключэнне індывідам у свой унутраны свет поглядаў, матываў і ўстановак іншых людзей.
інтразана́льнасць
(ад
пашырэнне пэўнай прыроднай з’явы на асобных участках унутры некалькіх сумежных зон, прыватны выпадак азанальнасці.
інтразана́льны
(ад
які адносіцца да расліннасці, што не ўтварае самастойнай зоны, а ўваходзіць у склад занальнай расліннасці.
інтрамалекуля́рны
(ад
унутрымалекулярны;
інтраніза́цыя
(ад ін- + трон)
урачыстае ўзвядзенне на прастол зноў абранага рымскага папы або патрыярха.
інтраскапі́я
(ад
візуальнае вывучэнне ўнутранай мікраструктуры непразрыстых рэчываў і матэрыялаў.
інтраско́п
(ад
прыбор для правядзення інтраскапіі.
інтраспекты́ўны
(ад інтраспекцыя)
заснаваны на інтраспекцыі (
інтраспе́кцыя
(
метад вывучэння псіхічнага жыцця чалавека саманазіраннем.
інтро́н
(
участак гена эўкарыётаў, які, як правіла, не нясе генетычнай інфармацыі, што адносіцца да сінтэзу бялку.
інтрузі́ў
(ад
горная парода, якая ўтварылася пры застыванні магмы ў тоўшчы зямной кары ва ўмовах высокага ціску.
інтрузі́ўны
(ад
які мае адносіны да інтрузіву.
інтру́зія
(
1) працэс нагнятання магмы ў тоўшчу зямной кары;
2) геалагічнае цела (бакаліт, лакаліт і
інтры́га
(
1) скрытыя непрыстойныя дзеянні з мэтай нашкодзіць каму
2) развіццё дзеяння і спосаб яго арганізацыі ў літаратурным творы пры дапамозе складаных перыпетый;
3) нядоўгая любоўная сувязь.
інтрыгава́ць
(
1) весці інтрыгі 1;
2) узбуджаць цікавасць таямнічасцю, незвычайнасцю, загадкавасцю.
інтрыга́н
(
той, хто робіць інтрыгі, нагаворшчык.
інтуба́цыя
(ад ін- +
увядзенне ў гартань праз рот спецыяльнай трубкі пры разладзе дыхання.
інтуітыві́зм
(ад
ідэалістычны кірунак у філасофіі, які абсалютызуе інтуіцыю як адзіна верагодны від пазнання.
інтуіты́ўны
(ад інтуіцыя)
заснаваны на інтуіцыі (
інтуі́цыя
(
неўсвядомленае пачуццё, заснаванае на папярэднім вопыце, якое накіроўвае на правільныя дзеянні; прадбачлівасць, здагадка.
інтуіцыяні́зм
(ад інтуіцыя)
кірунак у філасофіі матэматыкі, які лічыць інтуіцыю асноўным крытэрыем строгасці матэматычных разважанняў (
інтусусцэ́пцыя
(ад лац intus = унутр + susceptio = прыманне на сябе)
разрастанне абалонак раслінных клетак у выніку ўкаранення новых малекул цэлюлозы і протапекціну (
і́нтыма
(
унутраная абалонка сценкі крывяносных сасудаў.
інты́мны
(
1) глыбока асабісты, патаемны; сардэчны (
2) блізкі, прыязны, таварыскі (
інты́на
(ад
унутраная абалонка пылковага зерня насенных раслін.
інтыфа́да
(
вызваленчы рух арабаў у Палестыне.
інтэграва́ць
(
1) праводзіць інтэграцыю 1;
2)
інтэгра́л
(ад
паняцце ў матэматыцы аб цэлай велічыні як суме сваіх бясконца малых частак (неазначальны і., азначальны і.).
інтэгра́льны
(
1) які мае адносіны да інтэграла (
2) цэласны, адзіны.
інтэгра́тар
(
прыбор для вылічэння некаторых інтэгралаў (
інтэгра́ф
[ад інтэ(грал) + -граф]
прыбор для вычэрчвання інтэгральнай крывой па зададзеных дыферэнцыяльных ураўненнях.
інтэгра́цыя
(
1) аб’яднанне ў адно цэлае якіх
2) аб’яднанне нацыянальных гаспадарак дзвюх і больш дзяржаў з аднатыповым грамадскім ладам (эканамічная і.);
3)
інтэгры́метр
(ад
механічны аналагавы вылічальны прыбор для матэматычнай апрацоўкі графічна зададзеных функцый.
інтэгуме́нт
(
знешняе покрыва цэнтральнай часткі (нуцэлуса) насеннага пачатка раслін.
інтэле́кт
(
здольнасць чалавека мысліць, разважаць, узровень разумовага развіцця.
інтэлектуа́л
(
чалавек з высокаразвітым інтэлектам, работнік разумовай працы.
інтэлектуалі́зм
(ад
кірунак у філасофіі і псіхалогіі, які абсалютызуе працэсы мыслення, адрываючы іх ад жыццёвай асновы і практыкі.
інтэлектуа́льны
(
разумовы, духоўны; з высока развітым інтэлектам.
інтэліге́нт
(
асоба, якая належыць да інтэлігенцыі, чалавек разумовай працы.
інтэліге́нты
(
1) уласцівы інтэлігенту, інтэлігенцыі;
2) адукаваны, культурны.
інтэліге́нцыя
(
сацыяльны слой людзей, які складаюць работнікі разумовай працы са спецыяльнымі ведамі ў розных галінах навукі, тэхнікі і культуры (вучоныя, настаўнікі, урачы, інжынеры, артысты і
інтэлігі́бельны
(
1) пазнавальны толькі розумам, мысленнем;
2) выдуманы, нерэальны, звышнатуральны.
інтэлса́т
(
міжнародная арганізацыя па стварэнні і эксплуатацыі глабальнай камерцыйнай спадарожнікавай сувязі.
інтэнда́нт
(
ваеннаслужачы, які займаецца вайсковай гаспадаркай і забеспячэннем воінскіх часцей і ўстаноў.
інтэндэ́нсія
(
асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў слаба асвоенай частцы Калумбіі.
інтэнсі́ў
(
інтэнсі́ўнасць
(ад інтэнсіўны)
1) напружанасць, узмоцненая дзейнасць (
2) гушчыня патоку электрычнай, магнітнай, гукавой, светлавой або іншай энергіі.
інтэнсі́ўны
(
1) узмоцнены, напружаны; які дае высокую прадукцыйнасць (
2)
інтэнсіфіка́цыя
(
павелічэнне напружанасці, прадукцыйнасці, узмацненне дзейнасці (
інтэ́нцыя
(
намер, мэта, напрамак або накіраванасць свядомасці, волі, пачуцця на які
інтэр-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «паміж», «пасярод», «разам».
інтэрарэцэ́птары
(ад лац interior = унутраны + рэцэптары)
рэцэптары, якія рэагуюць на змены ва ўнутраным асяроддзі арганізма; размешчаны ў мышцах, унутраных органах, сасудах
інтэрарэцэ́пцыя
(ад
успрыняцце цэнтральнай нервовай сістэмай імпульсаў, якія перадаюцца ад унутраных органаў інтэрарэцэптарамі (
інтэрвака́льны
(ад інтэр- + вакальны)
інтэрва́л
(
1) прамежак, перапынак, адлегласць паміж з’явамі ў часе або пэўнымі пунктамі ў прасторы;
2)
3) адлегласць паміж ваеннаслужачымі, вайсковымі падраздзяленнямі
інтэрвалю́та
(ад інтэр- + валюта)
грашовыя знакі іншаземных краін, а таксама крэдытныя і плацежныя дакументы, выражаныя ў іншаземных грашовых адзінках і прынятыя ў міжнародных разліках.
інтэрве́нт
(
удзельнік або арганізатар інтэрвенцыі, захопнік.
інтэрве́нцыя
(
узброенае ўмяшанне адной ці некалькіх дзяржаў ва ўнутраныя справы другой дзяржавы з мэтай задушэння рэвалюцыі, захопу тэрыторыі, устанаўлення свайго панавання і
інтэрв’ю́
(
1) прызначаная для друку (радыё, тэлебачання) гутарка карэспандэнта з якім
2) газетны артыкул, які выкладае змест такой гутаркі.
інтэрв’юе́р
(
журналіст, які бярэ ў каго
інтэргляцыя́л
(ад інтэр- + гляцыял)
прамежак часу, які падзяляе дзве суседнія ледніковыя эпохі антрапагенавага перыяду; міжледнікоўе міжледавікоўе.
інтэрды́кт
(
1) загад старажытнарымскага прэтара, які дазваляў або забараняў пэўныя дзеянні аднаму з істцоў;
2) забарона адпраўляць набажэнства, якая накладалася рымскім папам на гарады, вобласці, краіны і некаторых асоб у якасці пакарання за невыкананне рашэнняў царквы.
інтэр’е́р
(
1) унутраная частка будынка, памяшканне, архітэктурна і па-мастацку аформленае;
2) карціна, на якой паказана ўнутраная прастора памяшкання;
3) унутраная будова органаў і тканак жывёлы (
інтэркалу́мній
(
пралёт паміж побач стаячымі калонамі ў ордэрнай архітэктуры.
інтэркаля́рны
(
інтэркаля́цыя
(
з’яўленне новых структур унутры дадзенай біялагічнай сістэмы,
інтэркіне́з
(ад інтэр- + -кінез)
перыяд паміж першым і другім дзяленнямі меёзу.
інтэркурэ́нтны
(
які выпадкова далучаецца;
інтэрлі́нгва
(ад інтэр- +
міжнародная дапаможная мова, прапанаваная ў першым варыянце італьянскім матэматыкам Д. Пеана ў 1908 г., а ў другім варыянце — Міжнароднай асацыяцыяй дапаможнай мовы ў 1950 г.
інтэрлінгві́стыка
(ад інтэр- + лінгвістыка)
раздзел мовазнаўства, які вывучае праблемы, звязаныя са стварэннем і функцыяніраваннем штучных моў, як міжнародных тыпу эсперанта, інтэрлінгва, так і матэматычных і інфармацыйна-лагічных.
інтэрлі́нія
(ад інтэр- + лінія)
лінія паміж радкамі кнігі або іншага выдання.
інтэрлінья́ж
(
прабел паміж двума радкамі кнігі або іншага выдання.
інтэрлю́дыя
(
невялікі ўстаўны ўрывак, які з’яўляецца звязкай паміж асноўнымі часткамі музычнага твора.
інтэрмеды́н
(ад
лекавы прэпарат, які прымяняецца пры дэгенератыўных зменах сятчаткі вока, а таксама як сродак, што паляпшае адаптацыю да цемнаты, павышае вастрыню зроку.
інтэрме́дыя
(
1) невялікая займальная п’еска, якая выконваецца паміж дзеяннямі драматычнага спектакля або оперы;
2)
інтэрметалі́ды
(ад інтэр- + метал)
хімічныя злучэнні металаў з металамі.
інтэрме́цца
(
невялікая інструментальная п’еса свабоднай формы, часам самастойны аркестравы нумар у оперы.
інтэрмітава́ць
(
перыядычна перарываць, перамяжоўваць.
інтэрміто́з
(ад інтэр- + мітоз)
тое, што і інтэрфаза.
інтэрмітэ́нцыя
(
перыядычная змена дэбіту крыніц, абумоўленая рытмічнай зменай газавага ціску, што найбольш яскрава праяўляецца ў гейзерах.
інтэ́рн
(
асоба, якая праходзіць інтэрнатуру.
інтэрналі́зм
(ад
метадалагічны кірунак у гісторыі і філасофіі, які прызнае рухаючай сілай развіцця навукі ўнутраныя, інтэлектуальныя фактары.
інтэрна́т
(ад
1) памяшканне для сумеснага пражывання людзей, якія вучацца ў адной навучальнай установе або працуюць на адным прадпрыемстве;
2) установа сістэмы сацыяльнага забеспячэння для інвалідаў і састарэлых.
інтэрнату́ра
(ад
адна з форм стажыроўкі ўрачоў-выпускнікоў з мэтай удасканалення ведаў, паглыблення спецыялізацыі.
інтэрнацыяна́л
(
1) міжнароднае аб’яднанне (
2) міжнародны гімн камуністычных партый.
інтэрнацыяналіза́цыя
(ад інтэр- + нацыяналізацыя)
прызнанне чаго
інтэрнацыяналі́зм
(
светапогляд, які сцвярджае роўнасць і раўнапраўе ўсіх народаў.
інтэрнацыяналі́ст
(ад інтэрнацыяналізм)
прыхільнік інтэрнацыянал ізму.
інтэрнацыяна́льны
(
1) міжнародны (і-ыя сувязі);
2) заснаваны на прынцыпах інтэрнацыяналізму.
інтэрні́раваць
(
прымусова затрымліваць (уладамі дзяржаў, што ваююць) і пасяляць у спецыяльных месцах непрыяцельскіх грамадзян, а таксама раззбройваць на сваёй тэрыторыі (уладамі нейтральных дзяржаў) вайсковыя часці дзяржаў, якія знаходзяцца ў стане вайны.
інтэрні́ст
(ад
урач па ўнутраных хваробах (тэрапеўт).
інтэрну́нцый
(
дыпламатычны прадстаўнік Ватыкана, рангам ніжэйшы за нунцыя.
інтэрпалі́раваць, інтэрпалява́ць
(
рабіць інтэрпаляцыю.
інтэрпаля́тар
(ад
вылічальнае ўстройства для знаходжання каардынат пункта, што рухаецца бесперапынна па крывой, зададзенай аналітычна.
інтэрпаля́цыя
(
1)
2) пазнейшая ўстаўка ў якім
інтэрпелі́раваць, інтэрпелява́ць
(
уносіць інтэрпеляцыю.
інтэрпеля́нт
(
асоба, якая ўносіць інтэрпеляцыю.
інтэрпеля́цыя
(
спецыяльны запыт дэпутата парламента да ўрада пра яго дзеянні або дзеянні асобных міністраў, па якім пасля спрэчак прымаецца рашэнне.
інтэрпо́л
(
міжнародная арганізацыя крымінальнай паліцыі, створаная групай заходніх дзяржаў.
інтэрпрэтава́ць
(
растлумачваць, раскрываць сэнс чаго
інтэрпрэтаско́п
(ад
прыбор, які дапамагае дэшыфроўваць аэраздымкі.
інтэрпрэта́цыя
(
1) тлумачэнне, раскрыццё сэнсу чаго
2) творчае раскрыццё вобраза або музычнага твора выканаўцам.
інтэрпу́нкцыя
(
1) вучэнне аб расстаноўцы знакаў прыпынку;
2) тое, што і пунктуацыя.
інтэрсе́кс
(ад інтэр- +
арганізм з прыметамі інтэрсексуальнасці.
інтэрсексуа́льнасць
(ад інтэр- + сексуальнасць)
наяўнасць у чалавека або раздзельна-полавай жывёліны прыкмет абодвух полаў, якія носяць прамежкавы характар; адна з форм гермафрадытызму.
інтэрсеміяты́чны
(ад інтэр- +
звязаны з рознымі знакавымі сістэмамі;
інтэрстадыя́л
(ад інтэр- + стадыял)
час пацяплення клімату і значнага скарачэння плошчы ледніка паміж двума стадыяламі на працягу аднаго і таго ж зледзянення ў антрапагене, міжстадыял.
інтэрсты́цыя
(
прамежак паміж ідыяморфнымі (
інтэрстыцыя́льны
(ад лац interstitium = прамежак)
прамежны;
інтэрстэля́рны
(ад інтэр- +
міжзорны.
інтэрсуб’екты́ўнасць
(ад інтэр- + суб’ектыўнасць)
тэрмін у некаторых суб’ектыўна-рэалістычных тэорыях для абазначэння феноменаў (з’яў), што не залежаць ад асобнага суб’екта, выходзяць за сферу яго індывідуальнай свядомасці, але не існуюць аб’ектыўна.
інтэрты́п
(ад інтэр- + -тыгі)
наборная радкова-адліўная машына, падобная па канструкцыі на лінатып.
інтэрфа́за
(ад інтэр- + фаза)
стадыя жыццёвага цыкла клеткі паміж двума паслядоўнымі дзяленнямі мітозу.
інтэрфа́кс
(
расійскае незалежнае інфармацыйнае агенцтва, заснаванае ў 1989 г.
інтэрфе́йс
(
сістэма уніфікаваных сувязей і сігналаў у вылічальнай тэхніцы, праз якія ўстройствы вылічальнай сістэмы злучаюцца паміж сабой.
інтэрферо́метр
[ад інтэрфер(энцыя) + -метр]
аптычны вымяральны прыбор, дзеянне якога заснавана на з’яве інтэрферэнцыі (
інтэрферо́н
(ад
рэчыва, якое выпрацоўваецца клеткамі пасля кантакту з вірусам і робіць іх больш-менш неўспрымальнымі да віруснай інфекцыі.
інтэрферэ́нцыя
(ад інтэр- +
1) узаемнае ўзмацненне або аслабленне хваль (светлавых, гукавых, электрычных) пры іх накладванні адна на другую;
2) з’ява пры заражэнні арганізма рознымі вірусамі, калі пад уздзеяннем адных з іх клеткі арганізма выпрацоўваюць інтэрферон, што падаўляе развіццё іншых вірусаў;
3) узаемапранікненне моўных элементаў у выніку кантактавання моў.
інтэрфі́кс
(ад інтэр- +
інтэрцэ́птар
(
рухомае прыстасаванне на крыле самалёта перад элеронам, якое служыць для паляпшэння ўстойлівасці самалёта ў палёце.
інтэрцэ́сія
(
1) права службовых асоб у Стараж. Рыме прыпыняць дзеянні іншых службовых асоб;
2) прыняцце на сябе чужога доўгу, паручальніцтва.
і́нтэрым
(
часовыя распараджэнні часоў Рэфармацыі, якія выдаваліся з мэтай спыніць рэлігійныя спрэчкі паміж католікамі і пратэстантамі.
інтэрыярыза́цыя
(
фарміраванне разумовых дзеянняў і ўнутранага плана свядомасці праз засваенне індывідам знешніх сувязей з прадметамі і сацыяльных форм зносін.
інулі́н
(ад
арганічнае злучэнне, складаны вуглявод расліннага паходжання з групы поліцукрыдаў, выкарыстоўваецца для атрымання фруктозы, як заменнік крухмалу і цукру пры цукровым дыябеце.
інфа́йтынг
(
бой на блізкай дыстанцыі ў боксе.
інфа́нт
(
тытул прынцаў каралеўскага роду ў манархічнай Іспаніі і Партугаліі.
інфа́нта
(
тытул прынцэс каралеўскага роду ў манархічнай Іспаніі і Партугаліі.
інфанта́да
(
парода мерыносавых авечак.
інфантылі́зм
(ад
1) адсталасць у развіцці арганізма, якая праяўляецца ў захаванні ў дарослага чалавека фізічных і псіхічных рыс, уласцівых дзіцячаму ўзросту;
2)
інфанты́льны
(
1) уласцівы дзіцячаму ўзросту, недаразвіты (
2)
інфантэ́рыя
(
інфа́ркт
(
амярцвенне тканак якога
інфармава́ць
(
даваць звесткі, інфармацыю 1 аб чым
інфармасо́мы
(ад
унутрыклетачныя часцінкі, якія ўдзельнічаюць у біясінтэзе бялку і складаюцца з рыбануклеінавай кіслаты і бялку.
інфарма́тар
(
той, хто інфармуе, дае інфармацыю 1.
інфарма́тыка
(
галіна навукі, якая вывучае структуру і агульныя ўласцівасці навуковай інфармацыі, а таксама пытанні, звязаныя з яе зборам, захаваннем і выкарыстаннем у розных сферах чалавечай дзейнасці.
інфарматы́ўны
(ад інфармацыя)
насычаны інфармацыяй, які добра інфармуе.
інфарма́цыя
(
1) паведамленне аб становішчы спраў у якой
2) сукупнасць якіх
3) звесткі аб навакольным свеце, працэсах, з’явах, падзеях, якія ў ім адбываюцца, што ўспрымаюцца чалавекам і жывымі арганізмамі, зберагаюцца машынамі і іншымі сістэмамі.
інфа́уна
(ад ін- + фауна)
сукупнасць водных арганізмаў, якія жывуць у донных грунтах вадаёма (
інфе́кцыя
(
заражэнне арганізма хваробатворнымі мікробамі.
інферна́льны
(
пякельны, падземны.
інфі́кс
(
інфільтра́т
(ад ін- + фільтрат)
павелічэнне аб’ёмаў тканак у выніку скаплення ў іх клетачных элементаў з прымессю крыві і лімфы (
інфільтра́цыя
(ад ін- + фільтрацыя)
1) прасочванне атмасферных і паверхневых водаў праз капілярныя поры ў глебу, горную пароду;
2) пранікненне ў тканкі і клеткі арганізма пабочных рэчываў.
інфініты́ў
(
інфіцы́раваць
(
уносіць інфекцыю ў арганізм, рану і
інфлюа́цыя
(ад
пранікненне паверхневых водаў праз трэшчыны і варонкі ў тоўшчу зямной кары.
інфлюэ́нца
(
устарэлая назва грыпу.
інфля́цыя
(
абясцэньванне папяровых грошай у выніку выпуску іх для абарачэння ў памерах, якія перавышаюць патрэбы таваразвароту (
ін-фо́ліо
(
фармат кнігі, альбома або іншага выдання, калі старонка складае палавіну стандартнага папяровага аркуша (
інфрако́н
(ад
перадавальная электронна-прамянёвая трубка з намнажэннем зараду для пераўтварэння нябачных вокам вобразаў у электрычныя сігналы.
інфрамікрабіяло́гія
(ад
тое, што і вірусалогія.
інфраструкту́ра
(ад
сукупнасць галін і ведаў дзейнасці, якія забяспечваюць нармальнае функцыяніраванне ўсіх сфер эканомікі, як вытворчых, так і невытворчых; сюды ўваходзяць транспарт, сувязь, камунальная гаспадарка, прафесійнае навучанне і
інфузо́рыі
(
клас найбольш высока арганізаваных прасцейшых (аднаклетачных) жывёл; жывуць у прэсных і салёных водах і вільготнай глебе, многія вядуць паразітычны спосаб жыцця.
інці́на
(ад
унутраны слой абалонкі пылковага зерня (у насенных) ці мікраспоры (у споравых раслін).
інцу́хт
(
тое, што і інбрыдзінг (у раслінаводстве).
інцу́хт-дэпрэ́сія
(ад інцухт + дэпрэсія)
зніжэнне жыццёвасці і прадукцыйнасці раслін у выніку шматразовага блізкароднаснага скрыжоўвання.
інцыдэ́нт
(
выпадак, здарэнне (звычайна непрыемнае), непаразуменне, сутычка.
інцы́зія
(
рассяканне тканкі, якое робяць з лячэбнай мэтай (
інцыстава́нне
(ад ін- + цыста)
працэс утварэння шчыльнай абалонкі (цысты) у аднаклетачных арганізмаў пры неспрыяльных умовах.
інцэ́ст
(
палавая сувязь паміж блізкімі сваякамі, кровазмяшэнне.
іо́л
(
невялікае двухмачтавае паруснае судна з косымі парусамі.
іо́ла
(
вастраносая спартыўная яхта.
іо́льдыя
(
марскі малюск класа двухстворкавых; жыве на мяккіх ілістых грунтах.
іо́н
(
электрычна зараджаны атам, які ўтвараецца ў выніку страты ці набыцця аднаго ці некалькіх электронаў.
іоналюмінесцэ́нцыя
(ад іон + люмінесцэнцыя)
люмінесцэнцыя, якая ўзбуджаецца пры бамбардзіраванні люмінафора іонамі.
іонатэрапі́я
(ад іон + тэрапія)
лячэнне ўвядзеннем у арганізм іонаў пры аэраіонатэрапіі або пры дапамозе гальванічнага току (іонтафарэз).
іонтафарэ́з
(ад іон +
лячэнне ўвядзеннем у арганізм лекавых рэчываў праз скуру пры дапамозе гальванічнага току, што выклікае перамяшчэнне іонаў.
іо́х
(
старая адзінка зямельнай меры, якая ў Германіі была роўная 56,03 ара, у Швейцарыі — 36, у Венгрыі — 43,16 ара.
іпадро́м
(
спецыяльна абсталяванае месца для конных скачак і спаборніцтваў.
іпадыя́кан
(ад
малодшы дыякан пры архірэі.
іпало́гія
іпаме́я
(
павойная травяністая або кустовая расліна
іпаста́са
(
іпаста́сь
(
1) адна з асоб хрысціянскай тройцы (бог выступае ў трох іпастасях: бог-бацька, бог-сын і бог-дух святы);
2)
іпатэ́ка
(
1) заклад нерухомай маёмасці (пераважна зямлі, будынкаў) для атрымання пазыкі, а таксама пазыка пад заклад маёмасці;
2) пазыковае пасведчанне аб закладзе нерухомай маёмасці, якое выдаецца банкам пазычальніку.
іпахо́ндрыя
(
стан душэўнай прыгнечанасці, які характарызуецца непамерным страхам за сваё здароўе.
іпекакуа́на
(
кустовая расліна
іпры́т
(
арганічнае злучэнне, бясколернае масляністае рэчыва з гарчычным пахам, якое выклікае нарывы на скуры і агульнае атручэнне арганізма; выкарыстоўваецца як баявое атрутнае рэчыва; гарчычны газ.
ірадыі́раваць
(
распаўсюджвацца за межы непасрэднай крыніцы ўзбуджэння, раздражнення (пра нервовыя працэсы).
ірадыя́цыя
(ад
1) павелічэнне ў выніку аптычнага падману памераў светлых прадметаў на чорным фоне і, наадварот, памяншэнне памераў цёмных фігур на светлым фоне;
2) распаўсюджанне працэсу ўзбуджэння або тармажэння ў цэнтральнай нервовай сістэме;
3)
іранізава́ць
(
адносіцца да каго
ірацыяналі́зм
(ад
кірунак у філасофіі, які прызнае рэчаіснасць ірацыянальнай і адмаўляе навуковае пазнанне прыроды і грамадскага жыцця.
ірацыяна́льны
(
1) паводле ідэалістычнай філасофіі — пазбаўлены заканамернасці, а таму недаступны для розуму, невытлумачальны;
2)
і́рбіс
(
снежны барс; водзіцца ў гарах Цэнтр. Азіі.
ірга́
(
кустовая расліна
ірмало́гій, ірмало́й
(
зборнік ірмасаў праваслаўнага богаслужэння.
і́рмас
(
царкоўнае песнапенне на ўсяночную.
іро́нія
(
1) тонкая насмешка, выражаная ў скрытай форме;
2) стылістычны зварот, фраза, у якіх прытворна, з мэтай насмешкі сцвярджаецца супрацьлеглае таму, што думаюць-аб сабе або прадмеце.
і́рпекс
(
губавы базідыяльны грыб
і́рха
(
1) вузкая палоска скуры або аўчыны, якая закладваецца ў шво кажуха, рукавіцы і
2) палоска аўчыны, якой абшываюць край адзення або абутку для ўпрыгожання; аблямоўка;
3)
ірыга́тар
(
спецыяліст па ірыгацыі 1.
ірыга́цыя
(
1) штучнае арашэнне палёў пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў;
2) арашэнне ўзбуджанай тканкі, раны лякарствам, мінеральнай вадой і
ірыдафо́ры
(ад
тое, што і ірыдацыты.
ірыдацыклі́т
(ад
запаленне радужнай абалонкі і раснічнага цела вока.
ірыдацы́ты
(ад
пігментныя клеткі ў злучальнатканкавай частцы скуры ніжэйшых пазваночных, асабліва ў рыб, і стромы радужнай абалонкі вока ва ўсіх пазваночных, акрамя млекакормячых.
іры́дый
(
рэдкі ў прыродзе хімічны элемент, цяжкі тугаплаўкі метал шаравата-белага колеру, блізкі да плаціны.
ірыдыядыягно́стыка
(ад
распазнаванне хвароб у чалавека па стану яго радужнай абалонкі вока, «вочная» дыягностыка.
ірыза́цыя
(ад
яскравая вясёлкавая афарбоўка на гранях некаторых мінералаў (
іры́с
(
1) радужная абалонка вока;
2) сорт цукерак у выглядзе плітачак карычневага колеру, якія робяцца з малака, цукру і патакі;
3) суканыя каляровыя ніткі для вышывання, вязання.
іры́т
(
запаленне радужнай абалонкі вока.
ірыта́цыя
(
узбуджанасць, усхваляванасць, узрушанасць.
ірэа́льны
(
які не існуе ў рэальнасці, нерэальны.
ірэгуля́рны
(
не падпарадкаваны агульным правілам, нерэгулярны (
ірэдэнты́зм
(
грамадска-палітычны рух у Італіі канца 19 —
ірэзі́нэ
(
травяністая, радзей кустовая або дрэвавая расліна
ісла́м
(
адна з сусветных рэлігій (нараўне з хрысціянствам і будызмам), якая ўзнікла ў 7
ісо́п
(
травяністая або паўкустовая расліна
істэ́блшімэнт
(
1) прывілеяваныя групы насельніцтва ў ЗША, Англіі і іншых англамоўных краінах, а таксама высокі ўзровень іх прыбыткаў;
2) трывалае, устойлівае становішча ў грамадстве.
істэ́рык
(ад істэрыка)
чалавек, які пакутуе ад істэрыкі, схільны да істэрыкі.
істэ́рыка
(
прыпадак істэрыі.
істэ́рыя істэры́я
(
1) нервовае захворванне, якое праяўляецца ў прыпадках, павышанай зласлівасці, сутаргавым смеху са слязамі;
2)
ітабіры́т
(ад
назва жалезістых кварцытаў у асобных краінах Паўд. Амерыкі.
ітатсі́
(
драпежны звярок
і́трый
(
хімічны элемент, які належыць да групы рэдказямельных элементаў, шэры лёгкі метал; выкарыстоўваецца для легіравання сталі, чыгуну і сплаваў.
ітэраты́ў
(
ітэраты́ўны
(
ітэра́цыя
(
вынік прымянення якой
ітэ́рбій
(
хімічны элемент
іудаі́зм
(
рэлігія, пашыраная сярод веруючых яўрэяў; узнікла ў канцы 2
іўры́т
(ад
сучасная мадыфікацыя старажытнаяўрэйскай мовы, якая сфарміравалася на аснове мовы мішнаіцкага перыяду; афіцыйная мова Ізраіля.
іхнало́гія
(ад
раздзел палеанталогіі, які вывучае сляды вымерлых жывёл.
іхнеўмо́н
(
1) від мангуста, які водзіцца ў Паўн. Афрыцы і Паўд.-Зах. Еўропе;
2) перапончатакрылае насякомае
іхтыёз
(
скурная хвароба, звычайна спадчынная, пры якой скура пакрыта цвёрдымі шурпатымі лускавінкамі.
іхтыёл
(ад
густая чырвона-бурая лекавая вадкасць — прадукт перапрацоўкі сланцаў, багатых рэшткамі выкапнёвых рыб.
іхтыёлаг
(ад
спецыяліст у галіне іхтыялогіі.
іхтыо́рніс
(ад
вымерлая зубастая птушка, якая жыла ў мезазоі, добра лятала, плавала.
іхтыя-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «рыба», «рыбін».
іхтыядарулі́ты
(ад іхтыя- +
касцявыя шыпы, якія падтрымліваюць плаўнікі або шыпы на галаве ў некаторых рыб (
іхтыяза́ўр
(ад іхтыя- + -заур)
вымерлы марскі паўзун з рыбападобным целам даўжынёй да 12 м, які жыў у мезазоі.
іхтыяло́гія
(ад іхтыя- + -логія)
раздзел заалогіі, у якім вывучаюцца рыбы.
іхтыястэ́га
(ад іхтыя- +
вымерлае земнаводнае падкласа лабірынтадонтаў, якое захоўвала яшчэ прыметы рыб; жыло ў сярэдзіне палеазою — пачатку мезазою.
іхтыятаксіко́з
(ад іхтыя- + таксікоз)
прадуктовае атручванне ў выніку ўжывання ядавітых рыб або недабраякасных рыбных прадуктаў.
іхтыяфа́г
(ад іхтыя- + -фаг)
жывёла, якая харчуецца ў асноўным рыбай.
іхтыяфа́уна
(ад іхтыя- + фауна)
сукупнасць відаў рыб якога
іхтыяфтырыёз
(ад іхтыяфтырыус)
інвазійная (
іхтыяфты́рыус
(
прасцейшае атрада роўнараснічных інфузорый; паразіт рыб прэсных і саланаватых водаў.
іхтыяцы́ды
(ад іхтыя- + -цыды)
хімічныя рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для знішчэння засмечвальных відаў рыб у невялікіх вадаёмах.
іша́к
(
свойскі асёл.
ішуры́я
(ад
затрымка мачы, няздольнасць звальнення мачавога пузыра ад мачы.
ішха́н
(
рыба
і́шыяс
(
неўралгія сядалішчнага нерва.
ішэмі́я
(ад
малакроўе органа ці асобнага яго ўчастка з-за абмежаванага прытоку крыві пры закупорцы або спазмах артэрый.
йагу́рт
(
прадукт з асобым чынам заквашанага малака з фруктовымі дабаўкамі, які па кансістэнцыі нагадвае заварны сметанковы крэм.
йаркшы́ры
(
парода скараспелых свіней, якая вызначаецца вялікай вагой і высокай пладавітасцю.
ка-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «з, разам».
Ка́аба
(
мячэць у Мецы, пабудаваная ў форме куба, у сцяну якой умураваны «чорны камень», што нібыта ўпаў з неба; служыць месцам паломніцтва мусульман.
каагулапа́тыя
(ад
хваравіты стан, які выклікаецца парушэннямі згусання крыві.
каагуля́нт
(
1) хімічнае рэчыва, якое выклікае каагуляцыю; 2) лекавае рэчыва, якое садзейнічае згусанню крыві (
каагуля́т
(
асадак, які ўтвараецца ў калоідным растворы пры каагуляцыі.
каагуля́тар
(
апарат для выдзялення каагуляту ў калоідных растворах.
каагуля́цыя
(
згусанне, асяданне часцінак рэчыва ў калоідным растворы.
каадапта́цыя
(ад ка- + адаптацыя)
узаемнае марфалагічнае і функцыянальнае прыстасаванне органаў, якое выпрацавалася ў працэсе эвалюцыі арганізмаў.
кааксія́льны
(ад ка- +
сувосевы;
каа́ла
(
сумчаты мядзведзь, які водзіцца ў эўкаліптавых лясах Усх. Аўстраліі.
каалесцэ́нцыя
(ад
зліццё кропляў вадкасці або пузыркоў газу пры іх сутыкненні.
каалі́н
(
белая вогнетрывалая гліна, якая выкарыстоўваецца ў фарфора-фаянсавай, папяровай, гумавай і іншых галінах прамысловасці.
каалініза́цыя
(ад каалін)
замяшчэнне ў горных пародах алюмасілікатаў на каалініт пад уплывам водаў, якія змяшчаюць кіслоты.
кааліні́т
(ад каалін)
мінерал класа сілікатаў белага колеру, састаўная частка большасці глін, асабліва кааліну.
каалі́цыя
(
аб’яднанне дзяржаў, партый, грамадскіх груп для дасягнення якой
кааперава́ць
(
аб’ядноўваць на прынцыпах кааперацыі (
каапера́тар
(
работнік кааперацыі, член кааператыва.
кааператы́ў
(
1) калектыўнае вытворчае або гандлёвае аб’яднанне, якое ствараецца на сродкі яго членаў (
2) кааператыўны магазін.
каапера́цыя
(
1) форма арганізацыі працы, пры якой значная колькасць людзей удзельнічае ў адным або розных, але звязаных паміж сабой працэсах працы;
2) калектыўнае вытворчае або гандлёвае аб’яднанне, якое ствараецца на сродкі яго членаў (
кааптава́ць
(
праводзіць кааптацыю.
каапта́цыя
(
увядзенне ў склад выбарнага органа новых членаў без правядзення дадатковых выбараў.
каардынава́ць
(
узгадняць, устанаўліваць каардынацыю 1 паміж чым
каардына́тар
(ад
1) асоба, якая ажыццяўляе каардынацыю чаго
2) прыбор, які паказвае лётчыку месцазнаходжанне (каардынаты 1) самалёта;
3) устройства ва ўпраўляемай кіроўнай ракеце, тарпедзе, якое забяспечвае выяўленне цэлі і навядзенне на яе гэтых снарадаў.
каардынато́граф
(ад каардынаты + -граф)
прыбор для нанясення прамавугольных каардынат пунктаў на тапаграфічных картах з каардынатнай сеткай і для нанясення пунктаў па каардынатах на карту.
каардына́ты
(ад ка- +
1) велічыні, пры дапамозе якіх вызначаецца месцазнаходжанне якога
2)
каардына́цыя
(
1) узгадненне, прывядзенне ў адпаведнасць узаемасувязі паміж якімі
2) адпаведнасць, узгодненасць дзеянняў, паняццяў, з’яў (
каа́ты
(
учэпістахвостыя малпы з вельмі доўгімі канечнасцямі, якія жывуць у трапічных лясах Паўд. Амерыкі.
кааты́нга
(
трапічная расліннасць на паўночным усходзе Бразіліі, што складаецца з нізкарослых дрэў і кустоўя.
каа́ці
(
драпежнае млекакормячае
каацэрва́ты
(
кроплі, якія ўтвараюцца ў растворы арганічных рэчываў, здольныя канцэнтраваць гэтае рэчыва і павялічвацца.
каацэрва́цыя
(
узнікненне ў растворы высокамалекулярных злучэнняў кропляў, узбагачаных раствораным рэчывам (каацэрватаў).
кабала́1
(
1) даўгавое абавязацельства ў Вялікім княстве Літоўскім (14—17
2) поўная залежнасць ад каго
кабала́2
(
сярэдневяковае містычнае вучэнне ў іудаізме, заснаванае на пошуку асновы ўсіх рэчаў у лічбах і літарах.
кабаламі́н
[ад кобаль(т) + (віт)амін]
вітамін В12, які па структуры блізкі да гемаглабіну, але замест жалеза змяшчае кобальт, прысутнічае ў многіх прадуктах жывёльнага паходжання (
кабалі́стыка
(ад кабала2)
1) магічныя ўяўленні і абрады ў яўрэяў, звязаныя з кабалой ;
2)
кабалье́ра
(
1) тытул двараніна ў Іспаніі;
2) ветлівы зварот да мужчыны ў іспанамоўных краінах.
кабальтро́н
[ад кобаль(т) -трон]
1) прыбор, які выкарыстоўваецца ў медыцыне для глыбокага апрамянення злаякасных пухлін;
2) прыбор для выяўлення дэфектаў у металах.
кабальці́н
(ад кобальт)
мінерал класа сульфідаў белага, сталёва-шэрага колеру; руда кобальту.
каба́н
(
1) самец свінні; парсюк;
2) дзік, вепр.
кабарга́
(
горная бязрогая жывёла
кабарэ́
(
1) тэатральнае рэвю-прадстаўленне, у якім спалучаюцца музычныя нумары і сатыра; адбываюцца ў кавярні, бары;
2) рэстаран, дзе даюцца эстрадныя прадстаўленні.
каба́т
(
цёплая жаночая кофта без рукавоў.
кабата́ж
(
прыбярэжнае суднаходства паміж партамі адной краіны.
кабатые́ла
(
недасканалы грыб
кабачо́к
(
расліна
кабашо́н
(
каштоўны камень, якому пры шліфоўцы нададзена форма выпуклай з аднаго боку лінзы.
ка́бель
(
электрычны провад з асобай ізаляцыяй для перадачы на вялікую адлегласць электрычнай энергіі або электрычных сігналаў.
ка́бельтаў
(
1) марская мера даўжыні, роўная 185,2 м;
2) тоўсты марскі пяньковы к
кабе́рац
(
дыванок пад ногі.
кабернэ́
(
1) сорт вінаграду з цёмна-сінімі ягадамі;
2) чырвонае віно з такога вінаграду.
кабеста́н
(
лябёдка з вертыкальным барабанам, якая выкарыстоўваецца для падцягвання суднаў да берага, падымання якара і
кабе́я
(
паўкустовая расліна
кабі́на
(
невялікае памяшканне спецыяльнага прызначэння (
кабіне́т
(
1) службовае памяшканне ва ўстанове, на прадпрыемстве для адказнага работніка;
2) рабочы пакой у кватэры;
3) памяшканне, абсталяванае для заняткаў, працэдур (у навучальных установах, паліклініках і
4) урад у некаторых краінах (к. міністраў).
каблагра́ма
(
тэлеграма, перададзеная па падводным кабелі.
кабо́мба
(
водная травяністая расліна
кабрыёль
(
1) фігура парнай акрабатыкі, калі адзін акрабат выводзіць другога ў стойку на выцягнутых руках, рыўком прапусціўшы яго паміж расстаўленымі нагамі;
2) скачок каня з сагнутымі пярэднімі і выцягнутымі заднімі нагамі;
3) скачок у класічным балетным танцы.
кабры́раваць
(
паварочваць самалёт у палёце вакол папярочнай восі, паднімаючы нос самалёта.
кабрыяле́т
(
1) лёгкі двухколы экіпаж 1 з адным сядзеннем без козлаў;
2) кузаў легкавога аўтамабіля з адкідным верхам.
кабу́кі
(
від класічнага тэатра Японіі, які ўключае музыку, танцы, драму.
кабу́л
(
востры соус з соі і розных спецый для прыправы страў.
кабура́
(
1) футляр для пісталета;
2) скураная сумка збоку кавалерыйскага сядла.
кабы́з, ко́быз
(
казахскі двухструнны смычковы музычны інструмент.
ка́ва
(
парашок з зярнят кафейнага дрэва, а таксама напітак з гэтага парашка; чорная к. — моцная кава без малака.
кава́дла
(
жалезная падстаўка для коўкі металу.
кава́л
(
духавы музычны інструмент тыпу флейты, распаўсюджаны ў Балгарыі, Югаславіі, Румыніі.
кава́лак
(
частка чаго
кавале́нтны
(ад ка- + валентны);
кавале́р
(
1) член рыцарскага ордэна ў перыяд сярэдневякоўя;
2) дваранскі тытул у Іспаніі і Італіі;
3) асоба, узнагароджаная ордэнам;
4) мужчына, які танцуе ў пары з дамай, суправаджае яе на прагулцы
5) нежанаты малады чалавек.
кавалерга́рд
(
салдат або афіцэр асобага палка гвардзейскай цяжкай кавалерыі ў царскай арміі.
кавале́рыя
(
конніца, коннае войска;
кавалье́р
(
насып уздоўж дарогі, канала або канавы.
кавалька́да
(
група коннікаў на прагулцы.
каварда́к
(
сумятня, неразбярыха.
каварыя́нса
(ад ка- +
статыстычны паказчык у біяметрыі, які характарызуе сумесную зменлівасць дзвюх прымет.
каварыя́нт
(ад ка- + варыянт)
лік, алгебраічны выраз, які пры пэўным ператварэнні велічынь, з якімі звязаны, змяняецца па строгіх правілах, пераважна па лінейных законах.
каварыя́цыя
(ад ка- + варыяцыя)
сумесная зменлівасць дзвюх прымет у біяметрыі.
каваса́кі
(
тып далёкаўсходняга рыбалавецкага маторна-паруснага судна.
каваці́на
(
невялікая сольная вакальная п’еса лірычнага характару ў оперы і араторыі.
кавелі́н
[ад
мінерал класа сульфідаў сіняга колеру; медная руда.
каверко́т
(
сорт шарсцяной або паўшарсцяной тканіны для верхняга адзення.
каве́рна
(
1) пустата, поласць у горнай пародзе;
2) поласць, якая ўтвараецца ў органах цела ў выніку разбурэння арганічнай тканкі хваробай,
кавернаме́трыя
(ад
вымярэнні, якія даюць крывую змен дыяметра буравой свідравіны з глыбінёй.
кавернатамі́я
(ад
хірургічная аперацыя рассякання кавернознай поласці пры захворванні на туберкулёз лёгкіх.
каверно́зны
(
які мае каверны, з кавернамі (
каве́рынг
(
водкуп прададзеных раней каштоўных папер, кантрактаў, тавараў для спынення абавязацельстваў па здзелках на тэрмін, заключаных біржавымі спекулянтамі.
кавіта́цыя
(ад
утварэнне пузыркоў у вадкасці ў выніку змяншэння ціску пры яе хуткім руху або пад дзеяннем ультрагуку.
каву́н
(
травяністая расліна
кавя́рня
(
невялікі рэстаран, дзе прадаюць каву, чай, закускі, прахаладжальныя напіткі.
кага́л
(
1) яўрэйская абшчына ў старажытнай Польшчы, Вялікім княстве Літоўскім, а таксама ў Расійскай імперыі ў 1772—1844 гг.;
2)
кага́н
(
тытул кіраўніка дзяржавы ў цюркскіх народаў у сярэднія вякі.
каге́зія
(
зліпанне частак цвёрдага цела або вадкасці пры іх кантакце.
кагерэ́нтнасць
(ад
здольнасць да інтэрферэнцыі, якую выяўляюць пры пэўных умовах хвалі,
кагерэ́нтны
(
узаемазвязаны;
каге́рэр
(
прыбор, які ў пачатковы перыяд развіцця радыётэхнікі выкарыстоўваўся як дэтэктар радыёхваль.
кагна́ты
(
асобы ў старажытна-рымскім грамадстве, якія знаходзіліся ў кроўным сваяцтве па мужчынскай або жаночай лініі, не падначальваючыся галаве дадзенай сям’і; нараўне з агнатамі1 і маглі выступаць як спадчыннікі.
каго́р
(
сорт чырвонага дэсертнага вінаграднага віна.
каго́рта
(
1) атрад войска ў Стараж. Рыме, які складаў дзесятую частку легіёна;
2)
кагуля́ры
(
члены тайнай фашысцкай арганізацыі, якая дзейнічала ў Францыі ў 30-я гады 20
кадаверы́н
(ад
арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць моцнага атрутнага дзеяння, якая ўзнікае ў працэсе гніення бялковых цел.,
кадано́псіс
(
травяністая расліна
када́нс
(
гарманічны або меладычны абарот, які завяршае музычны твор, падкрэсліваючы яго кампазіцыйную цэласнасць.
када́стр
(
сістэматызаваны збор звестак аб чыммесцанараджэнняў радовішчаў карысных выкапняў.
кадзі́раваць
(ад код)
зашыфроўваць паведамленне пэўнымі ўмоўнымі знакамі (
ка́дмій
(
1) хімічны элемент, серабрыста-белы метал, які знаходзіцца пераважна ў цынкавых рудах;
2) жоўтая фарба розных адценняў, якая прымяняецца ў алейным жывапісе, кераміцы і
кадо́н
(ад код)
адзінка генетычнага кода, набор з трох нуклеатыдаў у інфармацыйнай рыбануклеінавай кіслаце, які вызначае месца дадзенай амінакіслаты ў бялковай малекуле (
кадр
(
1) асобны здымак на фота- або кінаплёнцы;
2) асобная сцэна або эпізод з кінафільма.
ка́дры
(
1) пастаянны састаў войск у мірны час (служыць у кадрах);
2) састаў работнікаў якой
кадры́ля
(
народны і бальны парны танец з шасці фігур, распаўсюджаны ў многіх еўрапейскіх народаў, а таксама музыка гэтага танца.
каду́к
(
1) права на атрыманне спадчыны без завяшчання ў даўняй Беларусі (16—17
2) чорт, д’ябал; 3)
кадуцэ́й
(
1) жазло бога Меркурыя, абвітае дзвюма змеямі, як сімвал міру ў старажытнарымскай міфалогіі;
2) жазло антычных паслоў як знак недатыкальнасці.
ка́дый
(
суддзя ў мусульман, які разглядае справы на аснове мусульманскага права (шарыяту) і мясцовага звычаёвага права (адатý).
кады́к
(
выпнутая храстковая частка гартані ў мужчын.
кадыкало́гія
(ад
дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае гісторыю падрыхтоўкі, склад і лёс рукапіснай кнігі; раздзел кнігазнаўства.
кадыфікава́ць
(
1) зводзіць законы краіны па асобных галінах права ў адзіную сістэму;
2) прыводзіць у пэўную сістэму якія
кадыфіка́цыя
(
1) звядзенне законаў краіны па асобных галінах права ў пэўную сістэму (
2) прывядзенне ў пэўную сістэму сукупнасці якіх
кадэі́н
(
алкалоід опію фенантрэнавага рада, вытворнае марфіну, выкарыстоўваецца як болепатольны, заспакаяльны сродак і супраць кашлю.
кадэ́нцыя
(
1) тое, што і каданс;
2) віртуозны сольны эпізод у інструментальным канцэрце.
кадэ́т
(
выхаванец сярэдняй ваенна-навучальнай установы (кадэцкага корпуса) у Расійскай імперыі (1732—1917 гг).
каёт
(
млекакормячая жывёла
каза́к
(
1) вольны пасяленец з беглых прыгонных сялян на паўднёвых ускраінах Усх. Еўропы ў канцы 15 —
2) коннік асобых кавалерыйскіх часцей у войску Вялікага княства Літоўскага, Рэчы Паспалітай, Расіі і СССР;
3) ураджэнец былых вайсковых казацкіх абласцей;
4)
казакі́н
(
каза́н
(
кацёл з круглым дном і шырокім верхам.
каза́рма
(
будынак для размяшчэння асабовага складу воінскай часці.
казеі́н
(
бялковае рэчыва, якое здабываецца з малака, асноўная састаўная частка тварагу, сыру; выкарыстоўваецца для вырабу фарбаў, клею, лаку і
казема́т
(
1) абарончае збудаванне ў крэпасцях, фортах для ўкрыцця ад бомбаў і снарадаў;
2) браніраванае закрытае памяшканне на караблях для ўстаноўкі гармат і захавання боепрыпасаў;
3) адзіночная камера ў крэпасці для палітычных зняволеных.
казе́тка
(
двухмесная канапка.
казіне́т
(
від жоўтай баваўнянай або паўшарсцяной тканіны для верхняга адзення.
казіно́
(
клуб, ігральны дом з рэстаранам і азартнымі гульнямі (карты, рулетка і
казна́
(
1) фінансавыя рэсурсы дзяржавы, цэнтралізаваныя дзяржаўныя крыніцы фінансаў; грашовыя сродкі якой
2) дзяржава як суб’ект пэўных маёмасных правоў і інтарэсаў;
3)
казначэ́й
(
1) хавальнік грошай і каштоўнасцей якой
2) асоба, якая загадвала казначэйствам у Расійскай імперыі.
казначэ́йства
(ад казначэй)
дзяржаўны фінансавы орган у шэрагу краін, які складае праект дзяржаўнага бюджэту, забяспечвае яго выкананне, рэгулюе дзяржаўны доўг, праводзіць эмісію (выпуск) дзяржаўных каштоўных папер.
казуа́льны
(
выпадковы, які не паддаецца абагульненню.
казуа́р
(
буйная чорная птушка групы бескілявых з рагавым вырастам на галаве і доўгімі трохпальцымі нагамі, якая водзіцца ў лясах Паўн. Аўстраліі і прылеглых астравоў.
казуары́на
(
дрэвавая або кустовая расліна
казуі́ст
(
1) юрыст, вопытны ў разборы заблытаных, складаных судовых спраў;
2)
казуі́стыка
(
1) прымяненне агульных артыкулаў закона да розных юрыдычных выпадкаў;
2) прымяненне да асобных выпадкаў агульных дагматычных палажэнняў у сярэдневяковай схаластыцы;
3)
ка́зус
(
1) незвычайны, недарэчны выпадак, здарэнне;
2) складаная судовая справа.
ка́зус бе́лі
(
фармальная зачэпка для аб’яўлення вайны.
ка́зус фе́дэрыс
(
вызначаныя міжнародным дагаворам абставіны, пры наступленні якіх дзяржавы павінны выконваць узятыя на сябе абавязацельствы.
каі́к
(
лёгкая вузкая турэцкая лодка.
каімпе́рыум
(ад ка- +
сумеснае панаванне некалькіх дзяржаў над чужой тэрыторыяй, якая атрымлівае асобы міжнародны статус.
каіні́т
(ад
мінерал класа сульфатаў жаўтаватага, шаравата-белага колеру з шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вырабу калійных угнаенняў.
каітафо́бія
(ад каітус + -фобія)
назойлівая боязь палавога акта; абумоўлена псіхасацыяльнымі фактарамі.
каі́тус ко́ітус
(
палавы акт.
кайданы́, кайда́ны
(
1) жалезныя кольцы, змацаваныя ланцугом, для надзявання на ногі і рукі вязням;
2)
ка́йзер
(
імператар у «Свяшчэннай Рымскай імперыі» (962—1806 гг.) і Германскай імперыі (1871—1918 гг.).
кайло́
(
ручны інструмент у выглядзе востраканцовага стальнога кліна на драўляным дзяржанні для адколвання кускоў горных парод.
кайма́
(
паласа па краі якога
кайма́н
(
кракадзіл з панцырам на спіне і на жываце, які водзіцца ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы.
кайназо́й
(ад
самая новая эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая распачалася 67 мільёнаў гадоў таму назад.
кайназо́йскі
(ад
кайнафі́т
(ад
этап эвалюцыі расліннага покрыва Зямлі, які змяніў мезафіт.
кайнэ́
(
агульнанародная мова, што ўзнікла на аснове якога
ка́йра
(ад
марская палярная птушка
кайрамо́ны
(ад
біялагічна актыўныя рэчывы, якія выдзяляюцца арганізмам у навакольнае асяроддзе і прыцягваюць прадстаўнікоў іншых відаў,
ка́йстра
(
дарожная торба, заплечны мяшок.
ка́йтэн
(
японскі добраахвотнік-смяротнік, які кіраваў тарпедай; дзейнічалі ў час 2-й сусветнай вайны.
кайф, кейф
(
1) стан ап’янення;
2) эфект задавальнення ад розных пачуццёвых уражанняў; прыемная бяздзейнасць і адпачынак.
кака́ва
(
1) від тэабромы, з насення якога робяць шакалад; шакаладнае дрэва;
2) парашок з насення гэтай расліны, а таксама прыгатаваны з яго пажыўны напітак.
кака́ва-але́й
(ад какава + алей)
алей з насення какавы, жаўтаватае, прыемнага паху рэчыва, выкарыстоўваецца як аснова для лекавых свечак, мазей, крэмаў, губной памады, а таксама ў кандытарскай прамысловасці.
какаду́
(
папугай з доўгім чубам і моцнай дзюбай, пашыраны ў Аўстраліі, Тасманіі і на прылеглых астравах.
какаі́н
(
алкалоід, наркатычнае рэчыва, якое здабываецца з лісця кокі, ужываецца як сродак для суцішэння болю і для ўсыплення.
какаіні́зм
(ад какаін)
хваравітая цяга да какаіну як наркатычнага сродку.
какалітафары́ды
(
група мікраскапічных залацістых водарасцяў, пакрытых какалітамі, якая пашырана ў морах тропікаў, субтропікаў і ўмераных шырот.
какалі́ты
(ад
выкапнёвыя дробныя вапняковыя пласцінкі са скульптурай у выглядзе рабрынак, якія складалі панцыр какалітафарыдаў.
какаміко́з
(ад какаміцэс)
хвароба раслін, якая выклікаецца паразітычным грыбам какаміцэс.
какамі́кса
(
аднаклетачная або каланіяльная водарасць
какамі́цэс
(
сумчаты грыб
какафацы́дый
(
сумчаты грыб
какафо́нія
(
негарманічнае спалучэнне гукаў, непрыемнае для слыху.
каке́т
(
амплуа актрысы ў дарэвалюцыйным рускім тэатры, якая выконвала ролі прыгожых маладых жанчын.
каке́тка
(
1) жанчына, якая сваімі паводзінамі, манерамі, туалетамі імкнецца падабацца мужчынам, звярнуць іх увагу;
2) верхняя частка сукенкі, блузкі, да якой на вышыні грудзей прышываецца астатняя частка і рукавы; гестка.
какі́ль
(
металічная форма, у якой адліваюць розныя металічныя вырабы.
како́неіс
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
како́с
(
1) тое, што і какосавая пальма;
2) какосавы арэх, плод какосавай пальмы.
како́савы
(ад какос)
які мае адносіны да какоса;
како́тка
(
жанчына лёгкіх паводзін, якая жыве на ўтрыманні палюбоўнікаў.
каксава́ць
(ад кокс)
ператвараць у кокс.
каксі́т
(ад
запаленне тазасцегнавога сустава ў чалавека.
ка́ктусы
(
сямейства травяністых або кустападобных паўднёвых раслін класа двухдольных з бязлістымі сакавітымі зялёнымі сцёбламі, пакрытымі калючкамі, з яркімі кветкамі.
кактэ́йль
(
1) напітак з сумесі розных спіртных вырабаў (віна, лікёру, каньяку) з цукрам і вострымі прыправамі;
2) безалкагольны напітак з сумесі малака, фруктовага соку, марожанага.
какцы́ды
(
падатрад раўнакрылых насякомых, які аб’ядноўвае чарвяцоў і шчытовак; шкодзяць сельскагаспадарчым культурам і лесу.
какцыдыёз
(ад какцыдыі)
хвароба жывёл, часам чалавека, якая выклікаецца какцыдыямі.
какцы́дыі
(
атрад прасцейшых класа спаравікоў; паразітуюць у клетках эпітэлію жывёл.
ка́ла
(
дэкаратыўная расліна
калабарацыяні́зм
(ад
здрадніцкае супрацоўніцтва з ворагамі сваёй радзімы ў час акупацыі яе фашысцкімі войскамі ў перыяд 2-й сусветнай вайны.
калабарацыяні́ст
(
здраднік, які супрацоўнічаў з ворагамі сваёй радзімы ў час акупацыі яе фашысцкімі войскамі ў перыяд 2-й сусветнай вайны.
калабо́ма
(
дэфект тканкі павек або абалонкі вочнага яблыка.
калаге́н
(ад
валакністы бялок, што з’яўляецца асноўнай састаўной часткай тканкі, з якой збудаваны косці, храсткі.
калагено́зы
(ад калаген)
хваробы, якія характарызуюцца сістэмным паражэннем злучальнай тканкі, у тым ліку валокнаў, што змяшчаюць калаген.
кала́дыум
(
клубневая расліна
кала́ж
(
прыём у вобразатворчым мастацтве, пры якім на пэўную аснову наклейваюць матэрыялы, што адрозніваюцца колерам і фактурай, а таксама твор, выкананы такім прыёмам.
калакагаты́я
(
гармонія знешніх і ўнутраных якасцей як ідэал выхавання чалавека ў старажытнагрэчаскай філасофіі.
калакві́нт
(
павойная травяністая расліна
калаксілі́н
(ад
няпоўны складаны эфір цэлюлозы, цвёрдае аморфнае бясколернае рэчыва; выкарыстоўваецца пры вырабе выбуховых рэчываў, лакаў і
кала́м
(
трысняговая палачка, якая ў народаў Усходу выкарыстоўвалася замест пяра для пісьма.
каламбі́на
(
персанаж італьянскай народнай камедыі масак — каханая арлекіна.
каламбу́р
(
гульня слоў, жарт, заснаваны на камічным абыгрыванні блізкіх па гучанні, але розных па значэнні слоў або словазлучэнняў.
ка́ламель
(ад
хлорыстая ртуць, белы атрутны парашок, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.
каламі́н
(
мінерал класа сілікатаў, бясколерны або шараватага, жоўтага і іншых колераў, руда цынку.
каламі́ты
(
сямейства вымерлых дрэвападобных членістасцябловых раслін класа хвашчовых, якія існавалі ў палеазоі.
калана́да
(
калана́т
(
форма прыгоннай залежнасці сельскага насельніцтва ў Стараж. Рыме і еўрапейскіх краінах перыяду ранняга сярэдневякоўя.
кала́ндр
(
прэс для надання тканіне, паперы, гуме гладкасці, глянцавітасці або нанясення на іх цісненнем малюнкаў.
калані́ды
(
атрад весланогіх ракападобных; пашыраны ў планктоне марскіх і прэсных вадаёмаў.
каланізава́ць
(
1) ажыццяўляць каланізацыю 1;
2) засяляць незанятыя землі перасяленцамі, каланістамі.
каланіза́тар
(
1) той, хто праводзіць палітыку каланізацыі 1;
2) перасяленец, каланіст.
каланіза́цыя
(
1) гвалтоўнае ператварэнне якой
калані́ст
(
жыхар калоніі 2.
каланіялі́зм
(
палітыка імперыялістычных дзяржаў, накіраваная на заняволенне народаў эканамічна слабаразвітых краін.
каланія́льны
(ад калонія)
1) які мае адносіны да калоніі, звязаны з уладаннем калоніямі 5 (
2) які жыве калоніямі (
каланхо́э
(
травяністая расліна
каланча́
(
дазорная вышка пажарнай часці.
калапла́ка
(
накіпны сумчаты лішайнік
кала́пс
(
1) раптоўнае моцнае зніжэнне сардэчнай дзейнасці, якое суправаджаецца слабасцю, часам стратай прытомнасці і пагражае смерцю;
2) катастрафічнае сцісканне масіўнай зоркі пад уздзеяннем сіл прыцяжэння (гравітацыйны к.);
3) татальнае разбурэнне важных жыццядзейных сувязей і цэласці якога
калапса́ры
(ад
«чорныя дзіркі», целы невялікіх памераў са шчыльнасцю рэчыва 1014—1015 г/см3, якія ўтварыліся ў выніку гравітацыйнага (
калапсатэрапі́я
(ад калапс + тэрапія)
хірургічныя метады лячэння туберкулёзу.
каларату́ра
(
упрыгожванне вакальнай мелодыі хуткімі, тэхнічна цяжкімі пасажамі, трэлямі, руладамі; здольнасць голасу выконваць іх.
каларго́л
[ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры гнойных захворваннях.
каларыза́тар
(ад
частка цыліндра ўнутранага згарання, у якой выпарваецца і запальваецца паліва.
каларыза́цыя
(ад
пакрыццё металічных вырабаў алюмініевым слоем, каб засцерагчы іх ад карозіі.
калары́йнасць
(ад
колькасць калорый у чым
калары́метр
(ад
прыбор для вымярэння колькасці цеплаты (у калорыях), якая вылучаецца або паглынаецца целам.
каларыме́трыя
(ад
раздзел фізікі, які займаецца вымярэннем цеплаёмістасці розных цел.
калары́ст
(
1) мастак, які ўмела выкарыстоўвае і спалучае колеры; 2) майстар па расфарбоўцы тканін.
калары́т
(
1) гарманічнае спалучэнне фарбаў, колераў (у карціне, фрэсцы, мазаіцы), якое стварае пэўнае адзінства зместу і формы (
2)
калары́фер
(
прыбор у выглядзе сістэмы труб, па якіх праводзіцца гарачая вада, пара для абагравання памяшканняў.
каласа́льны
(
надта вялікі, велізарны.
калатэра́лі
(ад ка- +
калатэра́льны
(ад ка- +
калафо́н
(
тэкст на апошняй старонцы рукапіснай або старадрукаванай кнігі, у якім змяшчаецца назва кнігі, звесткі аб аўтары, месцы і часе перапісвання або друкавання.
кала́цыум
(
каланіяльная водарасць
калго́ткі
(
жаночыя ці дзіцячыя панчохі, вывязаныя разам са штанамі.
калеары́за
(ад
плеўчатая похва, якая агортвае зародкавы корань у злакаў.
калеаспо́рый
(
базідыяльны грыб
калеахе́тэ
(
пласціністая або ніткаватая зялёная водарасць
кале́га
(
асоба аднолькавай з кім
кале́гіум
(
закрытая сярэдняя або вышэйшая навучальная ўстанова ў 16—18
кале́гія
(
1) адміністрацыйны, дарадчы або распарадчы орган (
2) аб’яднанне асоб некаторых прафесій (
3) тое, што і калегіум;
4) назва цэнтральных урадавых устаноў у Расіі 18
калегія́льнасць
(ад калегіяльны)
прынцып і метад кіравання, якое ажыццяўляецца групай упаўнаважаных асоб (калегіяй), кожны з якіх нясе персанальную адказнасць за пэўную сферу дзейнасці.
калегія́льны
(
які ажыццяўляецца сумесна, групай асоб (к-ае кіраўніцтва).
кале́дж
(
вышэйшая або сярэдняя навучальная ўстанова ў Вялікабрытаніі, ЗША і некаторых іншых краінах; на Беларусі ствараюцца з 1990 г.
кале́ж
(
сярэдняя школа ў Францыі, Бельгіі і некаторых іншых краінах.
калейдаско́п
(ад
1) аптычная прылада-цацка, у якой можна наглядаць змену розных каляровых узораў;
2)
калейдафо́н
(ад
прыбор для даследавання гукавых ваганняў.
кале́ка
(
чалавек, які страціў якую
кале́ктар
(
1) установа, якая займаецца зборам і размеркаваннем чаго
2) шырокі канал або труба для збору і адводу вадкасці або газаў, якія паступаюць з іншых каналаў або труб (каналізацыйны к);
3) вузел электрычнай машыны, дзе адбываецца ператварэнне пераменнага току ў пастаянны;
4) падземная галерэя, якая пракладваецца пад паверхняй вуліц для ўкладкі кабеляў або труб.
калектывіза́цыя
(
аграмаджванне; к. сельскай гаспадаркі — аб’яднанне дробных сялянскіх гаспадарак у буйныя калектыўныя гаспадаркі.
калектыві́зм
(
таварыскае супрацоўніцтва, заснаванае на свядомым падпарадкаванні асабістых інтарэсаў грамадскім.
калекты́ў
(
аб’яднанне людзей, звязаных сумеснай працай, агульнымі мэтамі і інтарэсамі (
калекты́ўны
(
1) уласцівы калектыву, агульны, сумесны;
2) прызначаны для калектыву.
кале́кцыя
(
размешчаныя ў пэўнай сістэме якія
калекцыяне́р
(
збіральнік калекцый.
калекцыяні́раваць
(
збіраць калекцыю (
кале́ма1
(
моцны прыбой ля берагоў Гвінейскага заліва.
кале́ма2
(
ліставы або накіпны сумчаты лішайнік
калемані́т
[ад
мінерал, водазмяшчальны барат кальцыю, бясколерная крышталічная маса; руда для атрымання бору.
кале́ндула
(
травяністая расліна
кале́нды
(
першы дзень кожнага месяца ў старажытнарымскім календары.
каленко́р
(
баваўняная, моцна праклееная тканіна аднаколернай афарбоўкі (
каленхі́ма
(ад
тканка пераважна двухдольных раслін, якая надае трываласць іх органам.
каленцы́ты
(ад
асобыя клетачныя элементы ў мезаглеі ў губак.
калео́птыль
(ад
першы верхні ліст у злакаў, які мае выгляд згорнутай трубкі з завостраным канцом, што служыць для прабівання глебы.
калео́птэр
(
самалёт з кальцавым крылом, які ўзлятае вертыкальна.
калеста́нія
(
травяністая расліна
кале́т
(
1) шырокі адкладны каўнер у сярэдневяковай вопратцы;
2) кароткі вайсковы мундзір з белага сукна ў еўрапейскіх арміях 17 —
калето́трых
(
недасканалы грыб
калёквіум
(
1) адна з форм вучэбных заняткаў, гутарка выкладчыка са студэнтамі з мэтай выяўлення іх ведаў;
2) навуковы сход, на якім заслухоўваюцца і абмяркоўваюцца даклады.
ка́лі
(
гідрат вокісу калію, цвёрдае гіграскапічнае бясколернае рэчыва, якое раз’ядае большасць матэрыялаў, калі яны сутыкаюцца з ім; выкарыстоўваецца ў вытворчасці рэдкага мыла і
калі́бія
(
шапкавы базідыяльны грыб
калі́бр
(
1) дыяметр ствала агнястрэльнай зброі;
2) дакладны размер якіх
3)
4) вымяральны інструмент для праверкі памераў, формы вырабаў.
калібрава́ць
(
1) вымяраць, правяраць калібр чаго
2) правяраць шкалу дзяленняў вымяральнага прыбора (
калібра́тар
(ад калібр)
прыбор для настройкі і праверкі сродкаў вымярэння, а таксама для вымярэння параметраў некаторых электрычных мер.
калібро́метр
(ад калібр + -метр)
інструмент для вымярэння дыяметра дроту або таўшчыні ліставога металу.
калі́бры
[
вельмі маленькая птушка з прыгожым яркім апярэннем; харчуецца нектарам кветак, насякомымі і павукамі; водзіцца ў Амерыцы.
калігра́ф
(ад
чалавек, які валодае майстэрствам пісаць роўным прыгожым почыркам.
калігра́фія
(
майстэрства пісаць роўным прыгожым почыркам.
калідо́р
(
1) праход, які злучае асобныя часткі будынка;
2)
каліе́ла
(
аднаклетачная або ніткаватая зялёная водарасць
калі́за
(
рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў вадаёмах Паўд.-Усх. Азіі.
калі́зія
(
1) вострае сутыкненне супрацьлеглых поглядаў, імкненняў, інтарэсаў (жыццёвая к.);
2) адлюстраванне жыццёвых канфліктаў у мастацкім творы (сюжэтная к.);
3)
4)
ка́лій
(
хімічны элемент, шчолачны метал серабрыста-белага колеру; выкарыстоўваецца як матэрыял электродаў у хімічных крыніцах току, як гетэр у вакуумных радыёлямпах і
калі́ма
(
матылёк
каліма́тар
(ад
1) аптычная сістэма для атрымання пучкоў паралельных прамянёў;
2) невялікая падзорная труба, у фокусе якой крыжападобна нацягнутыя ніткі.
каліма́цыя
(ад
інструментальная памылка ў аптычных прыборах, якая ўзнікае ў выніку недакладнай перпендыкулярнасці восі абарочвання трубы прыбора да яго аптычнай восі.
калімі́ка
(
ігрунковая малпа з густым валасяным покрывам, пашыраная ў лясах вярхоўя Амазонкі; валодае багатай мімікай.
калінеа́рны
(ад ка- + linea = лінія)
паралельны дадзенай прамой лініі.
калінеа́цыя
(ад ка- +
пераўтварэнне, пры якім пункты адной прамой становяцца пунктамі іншай прамой.
каліпаге́я
(
пячоначны мох
калі́пса
(
1) народная імправізаваная песенна-танцавальная форма вострава Трынідад;
2) парны танец эратычнага характару, пашыраны на гэтым востраве.
каліптраге́н
(ад
утваральная тканка раслін, якая размешчана ў конусе нарастання кораня і дае пачатак каранёваму чахольчыку.
калі́т
(
запаленне слізістай абалонкі тоўстай кішкі.
каліта́
(
1) вялікі кашалёк, сумка для грошай (у 14—18
2) сумка, торба (у народных гаворках).
калі́ф
(
тое, што і халіф.
каліфары́ды
(
сямейства насякомых атрада двухкрылых; некаторыя віды — пераносчыкі ўзбуджальнікаў інфекцыйных хвароб чалавека і дамашніх жывёл; сінія мясныя мухі.
каліфа́т
(ад каліф)
тое, што і халіфат.
каліфо́рній
(
штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да актыноідаў.
калі́цыум
(
накіпны сумчаты лішайнік
каліцэ́ла
(
сумчаты грыб
каліэргане́ла
(
лістасцябловы мох
каліэрго́н
(
лістасцябловы мох
калка́н
(
рыба атрада камбалападобных, якая водзіцца пераважна ў Чорным і Адрыятычным морах.
калн
(
марэнны ўзгорак, града.
кало́дый
(
густы клейкі раствор нітрацэлюлозы ў сумесі спірту і эфіру; выкарыстоўваецца ў медыцыне і фатаграфіі.
кало́ід
(ад
некрышталізаванае рэчыва (бялок, крухмал, клей і
кало́ідны
(ад калоід)
які мае адносіны да калоіду, з уласцівасцямі калоіду (
кало́н1
(
1) арандатар невялікага ўчастка зямлі ў буйнога землеўладальніка ў Стараж. Рыме;
2) прадстаўнік розных катэгорый сялянства (батрак, здольшчык, паўпрыгонны арандатар і
кало́н2
(
грашовая адзінка Коста-Рыкі, роўная 100 сентыма, і Сальвадора, роўная 100 сентава.
кало́на
(
1) збудаванне ў выглядзе слупа, якое служыць апорай ці дэкаратыўна-мастацкім элементам у будынку, а таксама ўзводзіцца як манумент у памяць якой
2) воінскі строй, глыбіня якога большая за яго шырыню або роўная ёй; парадак пастраення войск, пры якім падраздзяленні стаяць або рухаюцца адно за адным на пэўнай дыстанцыі;
3) група людзей або машын, трактароў і
кало́неіс
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
кало́нія
(
1) краіна, якая гвалтоўна захоплена і эксплуатуецца імперыялістычнай дзяржавай;
2) пасяленне перасяленцаў з іншай краіны, вобласці (
3) згуртаванне землякоў у чужым горадзе, чужой краіне;
4) месца жыхарства асоб, паселеных разам з пэўнай мэтай (лячэбнай, выхаваўчай, працоўнай);
5) сукупнасць арганізмаў, якія жывуць злучаныя адзін з адным (напр к. каралаў).
калонты́тул
(ад
загаловачныя звесткі, што змяшчаюцца ў некаторых выданнях над тэкстам старонкі (прозвішча аўтара, назва кнігі або часопіса, асобнага артыкула, раздзела і
кало́рыя
(ад
пазасістэмная адзінка вымярэння колькасці цеплыні, роўная 4,1868 джоўля.
кало́с
(
1) статуя, калона велізарных памераў (
2)
кало́трыкс
(
ніткаватая сіне-зялёная водарасць
кало́ты
(
яшчаркі
кало́цыбе
(
шапкавы базідыяльны грыб
кало́цэра
(
базідыяльны грыб
калумба́рый
(
месца для захоўвання урнаў з прахам пасля крэмацыі.
калумбі́т
(ад
тое, што і ніабіт.
ка́лус
(
тканка, якая развіваецца ў месцах пашкоджання органаў раслін, на прывіўках прышчэпках або ў культуры ізаляваных тканак.
калхіцы́н
(
алкалоід, які змяшчаецца ў колхікуме; выкарыстоўваецца ў медыцыне.
калчада́н
(
агульная назва мінералаў, якія з’яўляюцца сярністымі, мыш’яковістымі, а таксама сурмяністымі злучэннямі металаў (жалеза, медзі і
калча́н
(
скураны або драўляны футарал для стрэл.
калы́м
(
1) выкуп, які ўносіцца жаніхом бацькам нявесты (у народаў Усходу);
2)
кальва́рыя
(ад
святое месца ў католікаў Польшчы, Беларусі і Літвы, куды сцякаліся набожныя, хворыя, калекі, старцы на пакаянне.
кальві́ль
(
сорт паўднёвай яблыні з вялікімі ружова-жоўтымі яблыкамі, а таксама плод гэтай яблыні.
кальвіні́зм
[ад
адно з пратэстанцкіх веравучэнняў (
кальдэ́зія
(
травяністая расліна
кальдэ́ра
(
вялікая авальная ўпадзіна вулканічнага паходжання.
калье́
(
каралі з каштоўных камянёў або іх замяняльнікаў.
ка́лька
(
1) празрыстая папера або тканіна для зняцця копій з чарцяжоў і малюнкаў;
2) копія чарцяжа або малюнка на такім матэрыяле;
3)
калькава́ць
(
1) знімаць копію пры дапамозе калькі 1;
2)
калькахіміягра́фія
(ад калька + хімія + -графія)
спосаб прыгатавання без фотаапарата штрыхавых клішэ.
калькві́цыя
(
кустовая расліна
калькі́ты
(ад
намнажэнне вуглякіслага кальцыю ў месцах выхаду насычаных кальцыем грунтавых вод (у азёрах, балотах, каля крыніц); прэснаводныя вапнавыя адклады.
калькуля́тар
(
1) спецыяліст па калькуляцыі;
2) тое, што і мікракалькулятар.
калькуля́цыя
(
вылічэнне сабекошту, пакупной і прадажнай вартасці тавару.
калькулява́ць
(
складаць, рабіць калькуляцыю.
калькуло́граф
(ад
прыбор для вызначэння працягласці міжгародняй тэлефоннай размовы.
кальма́р
(
марскі драпежны галаваногі малюск атрада дэкаподаў мяса многіх відаў з’яўляецца каштоўным харчовым прадуктам.
кальмата́ж
(
1) прыроднае або штучнае асяданне мулу на ўчастку зямлі, у выніку чаго ўтвараецца новы пладаносны слой;
2) прыроднае або штучнае ўмыванне гліністых або мулістых часцінак у поры грунту, што памяншае фільтрацыю вады праз сценкі каналаў, вадаёмаў.
кальмата́цыя
(ад
тое, што і казьматаж.
кальпаскапі́я
(ад
метад даследавання жаночых палавых органаў пры дапамозе кальпаскопа.
кальпаско́п
(ад
прыбор для даследавання жаночых палавых органаў, які стварае штучнае асвятленне і павелічэнне ў 20 — 30 разоў.
кальпі́т
(ад
тое, што і вагініт.
кальра́бі
(
разнавіднасць агароднай капусты з патаўшчэннямі на сцябле.
кальра́ўшыя
(
травяністая расліна
кальсо́ны
(
споднія мужчынскія штаны; споднікі.
ка́льцый
(
хімічны элемент, шчолачны метал серабрыста-белага колеру, які ўваходзіць у састаў вапнякоў, мармуру і
кальцы́на
(ад
сплаў волава з свінцом.
кальцына́цыя
(
праграванне мелу, вапняку, соды, солей, руд і іншых рэчываў з мэтай іх акіслення, разлажэння і
кальцыно́з
(ад кальцый + -ноз)
адклады солей кальцыю ў скуры.
кальцы́т
(ад
мінерал класа карбанатаў састаўная частка вапняку, мармуру і
кальцыферо́л
(ад
арганічнае злучэнне, якое рэгулюе абмен кальцыю і фосфару ў арганізме (вітамін Д2).
кальцэаля́рыя
(ад
травяністая або кустовая расліна
ка́льцэкс
(
лекавы прэпарат, у склад якога ўваходзяць солі хлорыстага кальцыю і уратрапіну, выкарыстоўваецца пры прастудных хваробах.
кальцэфі́лы
(ад
расліны, якія добра развіваюцца на багатых кальцыем глебах (
кальцэфі́ты
(ад
расліны, якія растуць на багатых вапнай глебах.
кальцэфо́бы
(ад
расліны, якія адмоўна рэагуюць на наяўнасць солей кальцыю ў глебе (
калья́н
(
курыльная прылада, у якой тытунёвы дым ачышчаецца, праходзячы праз ваду (распаўсюджана ў народаў Усходу).
калю́вій
(
абломкавы матэрыял абвалаў, асыпанняў, што нагрувашчваецца на схілах і каля падножжа гор.
калю́р
(
вялікі круг нябеснай сферы, які праходзіць праз полюсы свету і пункты веснавога і асенняга раўнадзенстваў або праз полюсы свету і пункты летняга і зімовага сонцастаянняў.
ка́люс
(
тканкавае новаўтварэнне ў раслін у месцах надрэзаў, трэшчын, якое садзейнічае зажыўленню ран.
калянда́р
(
1) даведачная табліца або кніжка, у якой пералічаны ўсе дні года з указаннем святочных і памятных дат (
2) сістэма летазлічэння;
папай папам Грыгорыем XIII у 1582 г.; у ім лічэнне перасунута на 10 сутак наперад, каб ліквідаваць адставанне ад сонечнага календара, і выключаны з высакосных гады, лічбавае выражэнне якіх заканчваецца на 00, калі дзве першыя лічбы не дзеляцца на 4; новы стыль;
3) размеркаванне асобных відаў дзейнасці па днях, месяцах (
каля́ндра
(
травяністая расліна
калятэра́лі
(ад ка- +
камадо́р
(
камандзір злучэння караблёў, які не мае адміральскага звання, у флотах Вялікабрытаніі, ЗША і Нідэрландаў.
кама́нда
(
1) кароткі вусны загад камандзіра;
2) узначальванне якой
3) невялікае вайсковае падраздзяленне, атрад спецыяльнага прызначэння (
4) экіпаж судна;
5) спартыўны калектыў (
6) спецыяльны двайковы код (прадпісанне, указанне, інструкцыя), які запісаны на машыннай мове дадзенай ЭВМ і вызначае яе дзеянні пры пэўнай аперацыі ў вылічальным працэсе.
кама́ндаваць
(
1) аддаваць каманду 1, вымаўляць словы каманды;
2) быць камандзірам якой
3)
кама́ндас
(
1) спецыяльныя атрады ва ўзброеных сілах Вялікабрытаніі і некаторых іншых краін, якія прызначаны для разведвальна-дыверсійных дзеянняў;
2) атрады апалчэнцаў у арміі бураў у час англабурскай вайны 1899—1902 гг.
камандзі́р
(
1) начальнік вайсковай часці, падраздзялення, ваеннага судна і
2)
камандзірава́ць
(
адпраўляць куды
камандзіро́ўка
(
1) службовае заданне, даручэнне, звязанае з паездкай куды
2) камандзіровачнае пасведчанне.
камандзі́тны
(
які мае адносіны да гандлёвага таварыства, члены якога адказваюць па абавязацельствах усёй сваёй маёмасцю, а астатнія ўдзельнікі толькі сваімі ўкладамі.
камандо́р
(
1) вышэйшае званне ў сярэдневяковым рыцарскім ордэне; 2) воінскае званне афіцэраў у ваенных флотах некаторых дзяржаў,
3) кіраўнік спартыўнага (аўтамабільнага, матацыклетнага, коннага, лыжнага і
камарафі́лус
(
шапкавы базідыяльны грыб
камары́лля
(
група прыдворных, якая ў карыслівых мэтах уплывае сваімі інтрыгамі на дзяржаўныя справы.
камаса́цыя
(
аб’яднанне некалькіх дробных зямельных надзелаў сялян у адно цэлае з мэтай ліквідацыі цераспалосіцы.
камасі́т
(ад
мінерал, які змяшчаецца ў жалезных метэарытах і з’яўляецца сумессю крышталічнага жалеза з нікелем.
камато́зны
(ад
які знаходзіцца ў санлівым, прыгнечаным стане.
кама́шы
(
камба́йн
(
складаная машына, якая адначасова выконвае некалькі розных аперацый (
камба́йнер
(
механізатар, які працуе на збожжаўборачным камбайне.
ка́мбала
(
прамысловая марская рыба
камбата́нты
(
асобы ў міжнародным праве, якія ў час вайны ўваходзяць у склад узброеных сіл і непасрэдна прымаюць удзел у ваенных дзеяннях (
камбі́зм
(
стратэгія валютных аперацый, сутнасць якіх заключаецца ў пошуку найбольш эфектыўных метадаў пераводу сродкаў у іншую краіну.
ка́мбій
(
тканка ў сцёблах і каранях голанасенных і двухдольных раслін, размешчаная паміж драўнінай і лубам, якая абумоўлівае рост у таўшчыню.
камбінава́ць
(
1) злучаць розныя элементы ў пэўных суадносінах, размяшчаць у пэўным парадку (
2) рабіць, прыдумваць камбінацыі 2, 3.
камбіна́т
(
1) аб’яднанне прамысловых прадпрыемстваў розных галін, у якім прадукцыя аднаго прадпрыемства служыць сыравінай або паўфабрыкатам для другога (
2) аб’яднанне некалькіх прадпрыемстваў мясцовай прамысловасці або прадпрыемстваў бытавога абслугоўвання;
3) аб’яднанне навучальных устаноў розных ступеней пры якім
камбіна́тар
(
спрытны дзялок, які дасягае мэты шляхам лоўкіх аперацый, хітрыкаў.
камбінато́рны
(ад
1) які адносіцца да камбінаторыкі (
2)
камбінато́рыка
(ад
раздзел матэматыкі, у якім вывучаюцца магчымыя злучэнні элементаў у зададзеным канечным мностве.
камбіна́цыя
(
1) спалучэнне, узаемазвязанае размяшчэнне чаго
2)
3) сукупнасць аб’яднаных адной задумай прыёмаў, дзеянняў (
4) жаночая сарочка, якую надзяваюць непасрэдна пад сукенку.
камбінезо́н
(
рабочы касцюм, які складаецца з курткі і штаноў, сшытых разам.
ка́мбіо
(
вэксаль, пазыковы ліст (
камбі́ст
(
асоба, якая займаецца вэксальнымі аперацыямі і продажам вэксаляў і замежных манет.
камбіфо́рм
(ад камбій + форма)
элементы лубу (флаэмы) пераважна травяністых раслін, якія ўзнікаюць з клетак пракамбію ці верацёнападобных клетак камбію і захоўваюць характэрную для іх форму.
камбія́льны
(ад
абменны, зменны;
ка́мбрык
(
тонкае празрыстае палатно, падобнае да батысту.
ка́мбуз
(
кухня на судне.
камбустыяло́гія
(ад лац combustum = апёк + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае апёкавыя хваробы.
камво́льны
(ад
1) выраблены з тонкай чэсанай шэрсці (к-ыя тканіны); 2) заняты вырабам тонкіх шарсцяных тканін (к. камбінат).
каме́дзь
(
густы клейкі сок некаторых дрэў, які выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай прамысловасці, медыцыне і як канцылярскі клей.
камедыёграф
(ад камедыя + -граф)
драматург, які піша камедыі.
каме́дыя
(
1) драматычны твор з вясёлым, гумарыстычным або сатырычным зместам;
2)
3)
камедыягра́фія
(ад камедыя + -графія)
1) камедыйнае пісьменніцкае мастацтва;
2) сукупнасць камедыйных твораў народа, пэўнай эпохі, пісьменніка.
камедыя́нт
(
1) даўнейшая назва акцёра;
2)
каме́лія
(
вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна
каменда́нт
(
1) начальнік войск крэпасці або ўмацаванага раёна;
2) вайсковы начальнік, які наглядае за парадкам нясення службы ў гарнізоне;
3) асоба, якая наглядае за парадкам перамяшчэння войск і вайсковых грузаў на шляхах зносін (ваенны к.);
4) асоба, якая адказвае за ахову і маёмасць якога
камендату́ра
(
установа, якую ўзначальвае камендант гарнізона, а таксама памяшканне гэтай установы.
каменда́цыя
(
характэрны для перыяду ранняга сярэдневякоўя акт пераходу васала ў залежнасць ад сеньёра.
камендо́р
(
матрос-артылерыст у рускім флоце (18
каменсалі́зм
(ад
форма сумеснага жыцця жывёл розных відаў, пры якой адзін арганізм жыве за кошт другога, не робячы яму шкоды (
каменса́лы
(
жывёлы, якія жывуць на целе ці ў поласці цела іншых жывёл, маючы ад гэтага карысць і не робячы шкоды гаспадару.
камента́рый
(
1) тлумачэнні, паясненні да якога
2) тлумачэнні і крытычныя заўвагі з выпадку якой
камента́тар
(
той, хто каменціруе што
каменці́раваць
(
1) даваць каментарый да якога
2) абмяркоўваць што
ка́мера
(
1) памяшканне асобага, спецыяльнага прызначэння (
2) закрытая прастора ў якой
3) унутраная гумавая абалонка пад шынай аўтамабіля, пакрышкай мяча, якая напампоўваецца паветрам.
ка́мера-абску́ра
(
прататып фотаапарата ў выглядзе закрытай скрынкі з невялікай адтулінай у сценцы, якая з’яўляецца аб’ектывам.
камералі́стыка
(
цыкл адміністратыўных і эканамічных дысцыплін, якія ў 17—18
камера́льны
(
які праводзіцца ў кабінеце, лабараторыі;
камерге́р
(
прыдворнае званне, на ступень вышэйшае за камер-юнкера, у некаторых манархічных дзяржавах.
камерды́нер
(
пакаёвы слуга, лакей у буржуазна-дваранскім побыце.
ка́мер-кале́гія
(
заснаваная Пятром і установа, якая ведала дзяржаўнымі даходамі.
ка́мер-лаке́й
(
старшы прыдворны лакей.
ка́мерны
(ад
прызначаны для невялікага памяшкання, для абмежаванага кола слухачоў (
камерса́нт
(
той, хто займаецца камерцыяй.
камерто́н
(
прылада ў выглядзе стальной вілкі з двума зубцамі, які пры ўдары дае гук пэўнай вышыні, умоўны тон для настройкі музычных інструментаў.
ка́мер-фрэ́йліна
(
прыдворнае званне для дачок саноўнікаў у царскай Расіі.
ка́мер-фур’е́р
(
прыдворны чыноўнік шостага рангу ў царскай Расіі.
каме́рцыя
(
дзейнасць, у аснове якой ляжыць ажыццяўленне афіцыяльна дапушчальных гандлёвых аперацый, што прыносяць камерсанту прыбытак.
камеры́стка
(
пакаёўка, служанка пры пані ў буржуазна-дваранскім побыце.
ка́мер-ю́нкер
(
малодшае прыдворнае званне ў царскай Расіі і некаторых іншых манархічных дзяржавах.
каме́та
[
нябеснае цела ў выглядзе абкружанага туманнай абалонкай яркага ядра са светлай паласой у форме хваста.
каметало́гія
(ад камета + -логія)
галіна астраноміі, якая вывучае рух, будову і развіццё камет.
камето́лаг
(ад камета + -лаг)
спецыяліст у галіне каметалогіі.
каме́я
(
разьблёны камень з выпуклым рэльефным адлюстраваннем (
камзо́л
(
кароткая мужчынская куртка без рукавоў, замененая пазней камізэлькай.
каміза́ры
(
удзельнікі сялянскага антыфеадальнага паўстання на поўдні Францыі ў
камі́зм
(ад
камічнае, смешнае ў людзях, здарэннях, сітуацыях.
камізэ́лька
(
кароткае мужчынскае адзенне без каўняра і рукавоў, якое надзяваюць пад пінжак.
каміка́дзе
(
1) лётчык-смяротнік у японскай арміі ў перыяд другой сусветнай вайны, які ішоў на смерць разам з накіраваным на цэль самалётам;
2)
каміла́ўка
(
высокі цыліндрычны галаўны ўбор з аксаміту як знак адрознення ў праваслаўных свяшчэннікаў.
камільфо́
(
адпаведнасць правілам свецкай прыстойнасці ў дваранска-буржуазным асяроддзі.
камі́н
(
1) печ у пакоях з шырокай адкрытай топкай;
2) электрычны або газавы прыбор для абагрэву пакоя.
камісава́ць
(
вызваляць на медыцынскай камісіі ад ваеннай службы, работы па стану здароўя.
каміса́р
(
1) службовая асоба, надзеленая ўрадам якімі
2) ураднік са спецыяльнымі абавязкамі на тэрыторыі Беларусі ў 16—17
каміса́рыя
(
адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Калумбіі.
камісарыя́т
(
установа, на чале якой стаіць камісар 1 (
камі́сія
(
1) часовы орган з выбарных або прызначаных асоб са спецыяльнымі задачамі і даручэннямі (
2) орган дзяржаўнага кіравання з пэўнымі функцыямі (дзяржаўная планавая к.);
3) даручэнне купіць або прадаць што
камісіяне́р
(
асоба, якая выконвае гандлёвыя даручэнні за пэўную плату; пасрэднік у здзелцы за кошт камітэнта, але ад свайго імя.
камісу́ра
(
з’яднанне, злучэнне, спайка ў анатоміі чалавека і жывёл (
камісурато́мія
(ад камісура + -томія)
аперацыя раз’яднання зросшыхся зрослых створак клапанаў сэрца.
каміта́т
(
найбольш буйная адзінка адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення ў Венгрыі.
камітэ́нт
(
асоба, якая даручае камісіянеру заключыць якую
камітэ́т
(
1) выбарны орган, які кіруе якой
2) орган дзяржаўнага кіравання з пэўнымі функцыямі (
камі́цыі
(
народныя сходы ў Стараж. Рыме.
камі́чны
(
1) вельмі смешны, забаўны (
2) камедыйны (
камка́
(
шаўковая каляровая тканіна з узорамі.
камко́рдэр
[ад
тое, што і відэакамера
камло́т
(
тканіна з вярблюджай або авечай воўны часта з прымессю баваўняных нітак.
камо́да
(
невысокая шафа з шуфлядамі для бялізны і розных дробных рэчаў.
камо́ра
(
1) невялікае памяшканне пры хаце для захоўвання запасаў ежы і розных хатніх рэчаў;
2) мытня ў Вялікім княстве Літоўскім, дзе ацэньваўся тавар, які прывозілі купцы і іншыя гандляры, і спаганялася мыта;
3) кантора пры лясніцтве (у 19 —
камо́рнік
(
1)
2)
камо́рра
(
тайная бандыцкая арганізацыя, якая існавала на поўдні Італіі ў 18—19
кампазі́тар
(
аўтар музычных твораў.
кампазі́тны
(ад
кампазі́цыя
(
1) будова мастацкага твора, абумоўленая яго зместам, характарам, прызначэннем (
2) мастацкі твор (музычны, жывапісны, скульптурны і
3) тэорыя складання музычных твораў (займацца па класу кампазіцыі).
кампа́кт-дыск
[ад кампакт(ны) + дыск]
аптычны дыск невялікага дыяметра з інфармацыяй, закадзіраванай у лічбавай форме.
кампа́ктны
(
1) сціснуты шчыльна, без прамежкаў (
2) які займае мала месца пры вялікай змяшчальнасці (
3)
кампа́ктус
(
сістэма шаф, стэлажоў у кнігасховішчах, архівах, што свабодна можа перамяшчацца па пракладзеных на падлозе рэйках.
кампанава́ць
(
складаць цэлае з асобных частак (
кампане́ла
(
музычная п'еса, якая перадае гучанне званочкаў.
кампане́нт
(
састаўная частка чаго
кампані́ла
(
званіца ў італьянскай архітэктуры перыяду сярэдневякоўя і эпохі Адраджэння ў выглядзе чатырохграннай або круглай вежы, якая стаіць асобна ад храма.
кампа́нія
(
1) гандлёвае або прамысловае аб’яднанне прадпрыемцаў (
2) група асоб, якія разам праводзяць вольны час.
кампа́нія2
(
1) сістэма мерапрыемстваў для вырашэння якой
2) сукупнасць ваенных дзеянняў, абмежаваных месцам, часам (
3) перыяд знаходжання карабля ў плаванні.
кампаньён
(
1) член гандлёвай або прамысловай кампаніі1 1;
2) той, хто разам з кім
кампаньёнка
(
жанчына, якую наймалі ў панскі дом для ўвесялення весялення і суправаджэння дам або дзяўчат.
кампаньяна́жы
(
арганізацыя ўзаемадапамогі падмайстраў у Францыі 12—18
кампара́тар
(
вымяральны прыбор, які дзейнічае па прынцыпу параўнання велічыні, якая вымяраецца, з эталоннай.
кампаратыві́зм
(ад
параўнальна-гістарычны метад у мовазнаўстве і літаратуразнаўстве.
кампаратыві́стыка
(ад
раздзел мовазнаўства, які займаецца параўнальна-гістарычным вывучэннем блізкароднасных моў.
кампараты́ў
(
кампартыме́нт
(
1) кампазіцыйны элемент садовай клумбы;
2)
кампартыменталіза́цыя
(ад кампартымент)
раздзяленне клеткі на кампартыменты.
кампастава́ць
(ад кампост)
ператвараць у кампост.
кампасці́раваць
(ад
прабіваць кампосцерам які
ка́мпасы
(
расліннасць тыпу саваннаў у Бразіліі.
кампатрыёт
(
кампа́ўнд
(
1) паравая машына з двума цыліндрамі, у якіх пара працуе паслядоўна;
2) сумесь рэчываў, якая не з’яўляецца хімічным злучэннем;
3) ізаляцыйны матэрыял з асфальтавых і парафіністых рэчываў і масел.
кампаўндава́ць
(ад
змешваць два або некалькі масел, відаў паліва, каб атрымаць спецыяльныя прадукты зададзеных якасцей.
кампе́ндыум, кампе́ндый
(
сціслы выклад асноўных палажэнняў якой
кампенсава́ць
(
пакрываць якія
кампенса́тар
(ад
1) усякі прыбор, прызначаны ўраўнаважваць уздзеянне знешніх фактараў (тэмпературы, ціску, скорасці і
2) прыбор для ўраўнаважвання зруху фаз току і напружання;
3) прыбор (
4) тэрмамагнітны жалеза-вугляродзісты сплаў, які выкарыстоўваецца ў электравымяральных прыборах як элемент магнітнай сістэмы для змяншэння ўплыву тэмпературы.
кампенса́цыя
(
1) аплата, узнагарода за што
2)
3)
кампе́рыя
(
травяністая расліна
кампетэ́нтны
(
1) які валодае кампетэнцыяй 1 (
2) які мае пэўныя паўнамоцтвы (
кампетэ́нцыя
(
1) дасведчанасць, вопытнасць у якой
2) кола паўнамоцтваў, правоў якой
кампе́ш
(
дрэва
кампілабактэрыёз
(ад
тое, што і вібрыёз.
кампілады́скус
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
кампі́ліум
(
лістасцябловы мох
кампілява́ць
(
займацца кампіляцыяй 2.
кампіля́тар
(
той, хто займаецца кампіляцыяй 2, аўтар кампіляцыі 1.
кампіля́цыя
(
1) навуковая праца, заснаваная на выкарыстанні чужых думак, без самастойнага даследавання і вывадаў;
2) састаўленне такіх прац.
камплана́рны
(ад
камплексонаме́трыя
(ад камплексоны + -метрыя)
хімічны аналіз, заснаваны на ўтварэнні камплексонаў.
камплексо́ны
(ад
група арганічных злучэнняў, амінаполікарбонавыя кіслоты і іх вытворныя (
кампле́кт
(
1) поўны набор прадметаў, якія маюць агульнае прызначэнне і складаюць што
2) пэўная колькасць асоб, устаноўленая па штату (
кампле́кцыя
(
склад цела чалавека (
камплеме́нт
(
бялковае рэчыва з групы бактэрыялізінаў, якое змяшчаецца ў сыраватцы крыві жывёл і чалавека.
камплемента́рны
(
узаемадапаўняльны;
кампліка́цыя
(
ускладненне, заблытанасць.
кампліме́нт
(
пахвала каму
кампло́т
(
камплю́вій
(
прамавугольная адтуліна ў страсе атрыя старажытнарымскага жылога дома для сцёку дажджавой вады ў басейн (імплювій).
кампо́ст
(
арганічнае ўгнаенне з сумесі адкідаў расліннага і жывёльнага паходжання з зямлёй і торфам.
кампо́сцер
(
прылада для прабівання ўмоўных знакаў кантролю на пасажырскіх білетах і іншых дакументах.
кампо́т
(
пітво з садавіны і ягад (часцей сушаных), згатаваных у вадзе з цукрам.
кампрадо́р
(
туземны купец, пасрэднік паміж іншаземным капіталам і ўнутраным рынкам у некаторых залежных краінах Усходу.
кампраметава́ць
(
знеслаўляць каго
кампрамета́цыя
(ад
распаўсюджванне звестак, якія знеслаўляюць каго
кампрамі́с
(
пагадненне на падставе ўзаемных уступак; уступка камун. у чым
кампрачыко́сы
(
злачынцы ў Іспаніі, Англіі і іншых краінах — 17
кампрыма́рые́
(
оперны артыст, які выконвае другарадныя партыі.
кампрымі́раваць
(
падвяргаць газ сцісканню кампрэсарам для яго звадкавання з мэтай атрымаць з яго якія
кампрэ́с
(
лячэбная павязка на хворае месца з марлі або палатна, змочанага вадой або лекавым растворам (
кампрэ́сар
(
машына для сціскання паветра, газу, пары.
кампрэ́сія
(
сцісканне паветра, газу або гаручай сумесі ў цыліндры рухавіка, паветра ў кампрэсары.
камптазо́і
(
тып скалецыдаў, сядзячыя адзіночныя або каланіяльныя арганізмы з чашападобным целам даўжынёй ад 1 мм да 1 см, пашыраныя пераважна ў марскіх водах.
камптатэ́цыум
(
лістасцябловы мох
кампто́метр
(ад
лічыльная машына для арыфметычных дзеянняў над лікамі.
камп’ю́тэр
(
электронная вылічальная машына.
камп’ютэрыза́цыя
(ад камп'ютэр)
аснашчэнне народнай гаспадаркі электроннымі вылічальнымі машынамі.
каму́на
(
1) тып гарадскога самакіравання ў сярэдневяковай Еўропе;
2) калектыў людзей, якія аб’ядналіся для сумеснага жыцця і працы пры агульных сродках вытворчасці (
2) ніжэйшая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Францыі, Італіі.
камуналі́зм
(ад
рэакцыйная палітыка правых колаў у Індыі і некаторых іншых азіяцкіх краінах, накіраваная на распальванне варожасці паміж рознымі рэлігійнымі групамі, кастамі і народнасцямі.
камуна́льны
(
які адносіцца да гарадской гаспадаркі (
камуна́р
(
член камуны 2.
камуне́рас
(
1) паўстанне сярэдневяковых гарадоў Кастыліі ў 16
2) удзельнікі антыіспанскага паўстання ў Новай Грэнадзе ў 18
3) левая плынь у Іспанскай рэвалюцыі 1820—1823 гг.
камуні́зм
(
паводле вучэння марксізму-ленінізму, грамадска-эканамічная фармацыя, заснаваная на грамадскай уласнасці на сродкі вытворчасці, а таксама, у больш вузкім сэнсе, — другая, вышэйшая ў параўнанні з сацыялізмам, бяскласавая ступень гэтай фармацыі, пры якой будзе ажыццяўляцца прынцып «ад кожнага па яго здольнасцях, кожнаму — па яго патрэбнасцях».
камуніка́бельны
(
здольны да наладжвання кантактаў і сувязей.
камунікаты́ўны
(
які мае адносіны да перадачы інфармацыі пры дапамозе мовы.
камуніка́цыя
(
1) шлях транспартных зносін (
2) лінія сувязі (
3) лінія энерга-, газа- або водазабеспячэння;
4) абмен думкамі, перадача інфармацыі пры дапамозе мовы.
каму́нія
(
1) прычасце, прыняцце асвячонага хлеба і віна;
2) трэцяя частка імшы ў касцёле.
камута́тар
(
1) прыбор для замыкання электрычнага ланцуга або для змянення напрамку току;
2) прыстасаванне для ручнога злучэння тэлефонных ліній.
камутаты́ўны
(
перамяшчальны, звязаны з перамяшчэннямі;
камута́цыя
(
1) працэс пераключэння электрычных злучэнняў у канструкцыях аўтаматыкі, электраэнергетыкі, электрасувязі і
2)
3) працэс замены паншчыны і аброку грашовай рэнтай у перыяд феадалізму.
камуфле́т
(
1)
2) падземны ўзрыў, які спецыяльна робяць для разбурэння падземных пабудоў праціўніка;
3)
камуфля́ж
(
1) спосаб маскіроўкі, пры якім прадметы, будынкі, ваенная тэхніка фарбуюцца ў плямы рознага колеру;
2) здольнасць некаторых жывёл прымаць афарбоўку прадметаў навакольнага асяроддзя.
камфара́, ка́мфара, камфо́ра
(
бясколернае крышталічнае рэчыва з моцным характэрным пахам, якое здабываюць з камфараносных раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне і тэхніцы.
камфаро́сма
(ад камфара +
травяністая расліна
камфарта́бельны
(
утульны, з камфортам (
камфе́н
(ад камфара)
вуглевадарод з групы тэрпенаў, бясколернае крышталічнае рэчыва з пахам камфары, якое змяшчаецца ў эфірных алеях, шкіпінары; выкарыстоўваецца для атрымання камфары.
камфо́ра
камфо́рт
(
добраўпарадкаванасць і ўтульнасць жылля, грамадскіх устаноў, сродкаў зносін (у аўтамабілях, самалётах і
ка́мы
(
узгоркі, складзеныя сартаванымі слаістымі пяскамі, галечнікам і гравіем, якія сустракаюцца ў месцах, дзе некалі праходзіў край мацерыковых леднікоў.
камюніке́
(
афіцыйнае паведамленне, пераважна па пытаннях міжнароднага значэння.
камялі́на
(
травяністая расліна
ка́на
(
самая буйная жывёла з групы антылоп, якая пашырана ў Паўд. і Усх. Афрыцы.
канава́лія
(
расліна
канадо́нты
(
рэшткі вымерлых жывёл у выглядзе дробных зубападобных утварэнняў з фосфарна-кіслага кальцыю, якія сустракаюцца ў адкладах палеазою.
кана́к
(
урадавы будынак, дзяржаўная ўстанова ў мусульман.
кана́л
(
1) напоўненае вадой штучнае рэчышча для суднаходнай сувязі паміж вадаёмамі, а таксама для водазабеспячэння, арашэння і
2) вузкая пустая прастора ўнутры чаго
3)
каналіза́цыя
(ад
1) сістэма падземных трубаправодаў для выдалення нечыстот (
2) размеркаванне электрычнай энергіі паміж асобнымі спажыўцамі;
канана́да
(
моцная бесперапынная стральба з многіх гармат.
канане́рка
(
невялікі ваенны карабель з артылерыйскім узбраеннем, прызначаны для дзеянняў у прыбярэжных раёнах мора і ў рэках.
кананіза́цыя
(
1) залічэнне каго
2)
канані́р
(
радавы салдат артылерыст ва ўзброеных сілах некаторых дзяржаў,
канані́чны
(
1) які з’яўляецца канонам; прызнаны царквой у якасці свяшчэннага пісання;
2)
кана́па
(
від мяккай мэблі для сядзення і ляжання (са спінкай і падлакотнікамі).
канарэ́йка
(
пеўчая птушка атрада вераб’іных з ярка-жоўтым апярэннем, якая водзіцца на Канарскіх астравах, а ў Еўропе больш вядомая як пакаёвая.
канасаме́нт
(
дакумент аб прыняцці грузаў, які выдаецца адпраўшчыку пры перавозцы грузу марскім шляхам (
кана́т
(
тоўстая моцная вяроўка з валакна або дроту.
каната́цыя
(
кана́ус
(
шаўковая тканіна з палатняным перапляценнем.
канацэфа́лум
(
пячоначны мох
канва́
(
1) рэдкая сятчатая баваўняная або льняная тканіна, якая служыць асновай пры вышыванні;
2)
канваі́р
(
1) узброены чалавек, які суправаджае каго
2) ваенны карабель або самалёт, які суправаджае для аховы асобнае судна ці групу суднаў.
канваі́раваць
(
суправаджаць канвоем.
канвака́цыя
(
сейм, які склікаўся ў Польшчы 16—18
канвалю́т
(
зборнік, складзены з раней самастойных друкаваных твораў ці рукапісаў, пераплеценых у адзін том.
канве́ер
(
устройства для бесперапыннага перамяшчэння вырабаў пры іх апрацоўцы ад адной аперацыі да другой або для транспарціроўкі грузаў;
канвеерыза́цыя
(ад канвеер)
механізацыя вытворчых працэсаў пры дапамозе транспарціровачных устройстваў.
канве́ктар
(ад
награвальны прыбор у сістэме цэнтральнага ацяплення, у якім цяпло перадаецца па прынцыпу канвекцыі.
канве́кцыя
(
1) перанос цяпла або электрычных зарадаў струменямі паветра, пары або вадкасці;
2) водаабмен паміж верхнімі і ніжнімі слаямі ў морах і азёрах, выкліканы змяненнем шчыльнасці вады, рознасцю тэмператур і салёнасці.
канве́нт
(
выбарны орган з асобымі заканадаўчымі паўнамоцтвамі ў некаторых краінах;
канве́нцыя
(
міжнародны дагавор па якім
канвенцыяналі́зм
(ад
суб’ектыўна-ідэалістычны кірунак у філасофскім тлумачэнні навукі, паводле якога навуковыя тэорыі і паняцці з’яўляюцца не адлюстраваннем аб’ектыўнага свету, а вынікам дамоўленасці паміж вучонымі, умоўнымі правіламі.
канвенцыяна́льны
(
умоўны, прыняты.
канверге́нты
(
элементы адной або некалькіх моў, якія збліжаюцца ў працэсе іх гістарычнага развіцця; мовы, якія збліжаюцца ў выніку непасрэднага ўзаемадзеяння.
канверге́нцыя
(
1)
2)
3)
4) узнікненне ў розных месцах незалежна адна ад другой падобных або аднолькавых культурных з’яў пад уздзеяннем агульных законаў грамадскага развіцця.
канверсава́ць
(
падвяргаць канверсіі.
канве́рсія
(
1) перавод прамысловасці і іншых галін эканомікі з вытворчасці ваеннай прадукцыі на вытворчасць грамадзянскай і наадварот;
2) абмен адной валюты1 3 на другую па пэўнаму валютнаму курсу;
3) змяненне ўмоў выпушчанай раней дзяржаўнай пазыкі,
4)
5)
канве́рт
(
1) пакет з паперы для перасылкі пісьма па пошце;
2) коўдра для грудных дзяцей, пашытая ў форме пакета.
канве́ртар
(
апарат для атрымання сталі (бесемеру) з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам або кіслародам, а таксама чарнавой медзі прадзіманнем паветра праз штэйн.
канверці́н
(ад
фермент, які прымае ўдзел ва ўтварэнні актыўнага тромбапласціну, неабходнага для згусання крыві.
канверціпла́н
(ад
самалёт, які ў палёце ператвараецца з апарата вертыкальнага ўзлёту і пасадкі ў апарат гарызантальнага палёту, аб’ядноўваючы ўласцівасці верталёта і самалёта.
канверці́раваць
(
1) ажыццяўляць канверсію;
2) прадзімаць у канвертары чыгун або штэйн.
канвіса́рства
(ад
адліўка з волава ліхтароў, падсвечнікаў, пасуды і
канво́й
(
1) група ўзброеных людзей, якая суправаджае каго
2) група ваенных караблёў, якія ахоўваюць транспартныя і гандлёвыя судны ў час марскіх пераходаў ад нападу ворага.
канвульсі́ўны
(
сутаргавы.
канву́льсія
(
рэзкае неадвольнае скарачэнне мышцаў, якое суправаджаецца вострым болем; сутарга.
кангенія́льны
(ад
які супадае па духу, складу думак, таленавітасці.
кангілі́дум
(
павук
кангламера́т
(
1) бессістэмнае, механічнае злучэнне чаго
2) форма манапалістычнага аб’яднання фірм, кампаній і прадпрыемстваў розных галін з адзіным фінансавым і арганізацыйным кантролем;
3) асадачная горная парода, якая складаецца з разнародных сцэментаваных часцінак.
кангламера́цыя
(
1) працэс утварэння кангламерату 2;
2) буйны горад разам з прыгарадамі са шматмільённым насельніцтвам,
кангруэ́нтны
(
які супадае пры накладанні (пра геаметрычныя фігуры).
кангруэ́нцыя
(
1) згоднасць, адпаведнасць;
2) супадзенне геаметрычных фігур пры накладанні адной на другую.
кангрэга́цыя
(
1) сход, арганізацыя;
2) аб’яднанне манаскіх абшчын аднаго ордэна 2 у рымска-каталіцкай царкве;
3) адміністрацыйны орган пры рымскім папе, які займаецца пэўным колам пытанняў.
кангрэгацыяналі́сты
(ад
1) прадстаўнікі плыні ў кальвінізме, якая ўзнікла ў 16
2) члены духоўных кангрэгацый 1.
кангрэ́с
(
1) з’езд, нарада звычайна міжнароднага характару;
2) заканадаўчы орган (парламент) у ЗША і некаторых іншых краінах.
кангрэсме́н
(
член кангрэса 2.
кангрэ́ў
(
рэльефнае цісненне на пераплёце кніг, радзей на шчыльнай паперы.
канда́к
(
кароткая хвалебная песня ў гонар Хрыста, божай маці, святога або царкоўнага свята.
кандамі́ніум
(
дзяржаўнае кіраванне якой
кандацье́р
(
1) кіраўнік наёмнага вайсковага атрада ў сярэдневяковай Італіі;
2) наёмны ваяка, які служыць таму, хто больш плаціць;
3)
кандуі́т
(
журнал для запісаў звестак аб паводзінах вучняў у навучальных установах царскай Расіі.
кандуктаме́трыя
[ад англ conducti(vity) = электраправоднасць + -метрыя]
электрахімічны метад аналізу, які грунтуецца на вымярэнні электраправоднасці раствораў.
канду́ктар
(
1) работнік на чыгунцы (радзей у іншым транспарце), які суправаджае цягнік і наглядае за парадкам у ім;
2) прыстасаванне да свідравальных станкоў, якое забяспечвае ўзаемна правільнае размяшчэнне інструмента і вырабу;
3)
кандукто́метр
[ад англ conducti(vity) = электраправоднасць + -метр]
прыбор для вымярэння электраправоднасці вадкасці або пары.
канды́да
(
сумчаты грыб падкласа геміаскаміцэтаў, які развіваецца ў глебе, вадаёмах, на раслінах, харчовых прадуктах.
кандыдаміко́з
(ад кандыда + мікозы)
хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца дрожджападобнымі грыбкамі роду кандыда.
кандыда́т
(
1) той, каго намячаюць выбраць, прызначыць, прыняць куды
2) першая вучоная ступень, якая прысуджаецца на падставе абароны дысертацыі (
кандыдату́ра
(ад кандыдат)
асоба, якую намячаюць для прызначэння на пасаду, абрання ў выбарны орган або для прыёму ў якую
кандыло́ма
(
мясцовае вузлападобнае разрастанне скуры або слізістых абалонак чалавека, якое мае запаленчы характар.
канды́ль
(
сорт сакаўных крымскіх яблыкаў.
кандыля́ртры
(
атрад вымерлых капытных, знешне падобных на драпежных (
кандылярые́ла
(
накіпны сумчаты лішайнік
канды́тар
(
спецыяліст па прыгатаванні салодкіх мучных вырабаў, цукерак і іншых ласункаў.
канды́цыя
(
норма, якасць, якім павінен адпавядаць той ці іншы тавар, матэрыял (
кандыцыяналі́зм
(ад
плынь у фізіялогіі і медыцыне, прадстаўнікі якой адмаўляюць паняцце прычыны, зводзяць яе да комплексу ўмоў, што выклікаюць хваробу.
кандыцыяне́р
(
1) спецыяльная ўстаноўка для забеспячэння патрэбнай тэмпературы, чысціні і вільготнасці паветра ў памяшканні;
2) апарат для гідратэрмальнай апрацоўкі збожжа, якая павышае яго мукамольныя ўласцівасці і паляпшае якасць мукі.
кандыцыяні́раваць
(
прыводзіць у адпаведнасць з пэўнымі нормамі, патрабаваннямі (
кандэ́ла
(
асноўная адзінка сілы святла ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная сіле святла выпраменьвальніка, што мае тэмпературу зацвердзявання плаціны пры нармальным ціску.
кандэля́бр
(
падсвечнік з разгалінаваннямі для некалькіх свечак або электрычных лямп у выглядзе свечак.
кандэнсава́ць
(
1) ператвараць пару, газ у вадкі стан;
2) згушчаць што
3) назапашваць што
кандэ́нсар
(
кароткафокусная лінза або сістэма лінз, якая выкарыстоўваецца ў аптычным прыборы для канцэнтрацыі светлавога струменя і раўнамернага асвятлення прадмета, што разглядаецца.
кандэнса́т
(
прадукт, які атрымліваецца ў выніку кандэнсавання (
кандэнса́тар
(ад
1) апарат, у якім адпрацаваная пара ахалоджваецца і ператвараецца ў ваду;
2) прыбор для назапашвання электрычнасці.
кандэнса́цыя
(
1) ператварэнне пары, газу ў вадкі стан;
2) згушчэнне, ушчыльненне чаго
3) назапашванне чаго
кан’екту́ра
(
1) меркаванне, здагадка;
2) выпраўленне або аднаўленне на аснове здагадак сапсаванага, цяжкага для чытання тэксту.
канелю́ры
(
канета́бль
(
галоўнакамандуючы французскай арміяй з 12
каніба́л
(
1) людаед-дзікун;
2)
канібалі́зм
(
1) людаедства;
2) паяданне жывёламі асобін свайго віду;
3)
кані́дыі
(ад
споры бясполага размнажэння ў многіх грыбоў.
каніко́нхіі
(
група вымерлых арганізмаў, якія ўмоўна адносяць да малюскаў рэшткі вядомы ў палеазойскіх адкладах.
кані́кулы
(
перапынак у занятках навучэнцаў, студэнтаў на працяглы час для адпачынку;
кані́стра
(
невялікі плоскі бак для бензіну, змазачнага масла.
каніфа́с
(
лёгкая баваўняная тканіна з рэльефным малюнкам, даўней паласатая.
каніфо́ль
[ад
шклопадобнае рэчыва са смалы хваёвых дрэў; выкарыстоўваецца ў прамысловасці, а таксама для націрання смыкоў струнных музычных інструментаў.
каніце́ль
(
1) вельмі тонкая залатая або сярэбраная нітка для вышывання;
2)
кані́чны
(
1) які мае адносіны да конуса (
2) які мае форму конуса (
каніяфо́ра
(
базідыяльны грыб
каніяцы́бе
(
накіпны сумчаты лішайнік
канка́н
(
французскі эстрадны танец з непрыстойнымі рухамі цела.
канкарда́нс
(
поўны паказальнік слоў з ілюстрацыямі пэўнага літаратурнага тэксту.
канкарда́нтны
(
сходны па якой
канкарда́нцыя
(
рэестр слоў да тэксту з паказам месца кожнага з іх у гэтым тэксце.
канкарда́т
(
дагавор паміж рымскім папам і ўрадам пэўнай дзяржавы аб становішчы і прывілеях каталіцкай царквы ў гэтай дзяржаве.
канкі́ста, канкві́ста
(
перыяд заваявання іспанцамі і партугальцамі Паўд. і Цэнтр. Амерыкі (канец 15 — першая
канкістадо́р, канквістадо́р
(
1) удзельнік іспанскіх заваёўніцкіх паходаў у Паўд. і Цэнтр. Амерыку ў 15—16
2)
канкла́ў
(
савет кардыналаў, які выбірае рымскага папу.
канклюдэ́нтны
(ад лац concludere = заключаць)
канко́рс
(
размеркавальная зала для пасажыраў на вакзалах, станцыях метрапалітэна.
канкро́ід
(ад
рак скуры, які развіваецца з паверхневых слаёў эпітэлію.
канкрэме́нты
(
шчыльныя ўтварэнні ў арганізме з солей і калоідных рэчываў у выніку парушэння абмену рэчываў.
канкрэ́тны
(
які рэальна існуе, дакладны, пэўны ў адрозненне ад абстрактнага, адцягненага (
канкрэтызава́ць
(
даваць канкрэтнае выражэнне чаму
канкрэтыза́цыя
(
1) выражэнне ў дакладнай, канкрэтнай форме;
2) удакладненне чаго
3) прывядзенне канкрэтнага прыкладу.
канкрэ́цыя
(
мінеральнае ўтварэнне акруглай формы ў тоўшчы асадачных горных парод.
канкубіна́т
(
1) не аформлены юрыдычна шлюб у старажытнарымскай дзяржаве;
2)
канку́р
(
пераадольванне перашкод у конных спаборніцтвах.
канкурса́нт
(
удзельнік конкурсу.
канкуры́раваць
(
1) сапернічаць, змагацца з кім
2) удзельнічаць у канкурэнцыі за найбольшыя прыбыткі.
канкурэ́нт
(
той, хто канкурыруе з кім
канкурэ́нцыя
(
1) спаборніцтва, барацьба за дасягненне найлепшых вынікаў, пераваг;
2) эканамічная барацьба, саперніцтва паміж разрозненымі вытворцамі прадукцыі за атрыманне найбольшых прыбыткаў.
ка́нна
(
травяністая расліна
каннекты́вы
(ад
кано́ід
(
кано́н
(
1) асноўнае правіла, палажэнне якога
2) тое, што з’яўляецца традыцыйнай, абавязковай нормай (
кано́нік
(
член капітула ў каталіцкай і англіканскай цэрквах.
кано́па
(ад
сасуд для захавання вантробаў бальзамаванага нябожчыка (у Стараж. Егіпце) або попелу пасля крэмацыі (у Этрурыі).
кано́цыбе
(
шапкавы базідыяльны грыб
кано́э
(
1) выдзеўбаны човен паўночнаамерыканскіх індзейцаў;
2) лёгкая спартыўная лодка для аднаго або двух чалавек, у якой грабуць адналопасцевым вяслом, стоячы на адным калене.
канры́нгія
(
травяністая расліна
кансалідава́ць
(
1) з’ядноўваць, згуртоўваць каго
2) ажыццяўляць кансалідацыю 2.
кансаліда́цыя
(
1) аб’яднанне асобных людзей, груп, арганізацый, грамадскіх сіл для барацьбы за агульныя мэты;
2) ператварэнне кароткатэрміновых даўгавых абавязацельстваў у доўгатэрміновыя (
канса́лцінг канса́лтынг
(
1) парады спецыялістаў, кансультаванне;
2)
кансаме́
(
від булёну.
кансана́нс
(
1)
2)
кансана́нт
(
кансананты́зм
(ад
сістэма зычных гукаў якой
кансекве́нтны
(
паслядоўны.
кансепты́зм
(
адна з дзвюх асноўных школ іспанскага барока (разам з гангарызмам), паслядоўнікі якой займаліся пошукамі глыбінных і нечаканых сувязей паміж далёкімі прадметамі, з’явамі, паняццямі, імкнуліся да выяўлення парадаксальных заканамернасцей быцця, максімальнай выразнасці і сэнсавай насычанасці выказвання.
кансервава́ць
(
1) гатаваць кансервы з чаго
2) захоўваць ад псавання спецыяльнай апрацоўкай або стварэннем адпаведных умоў захавання (
3) часова прыпыняць развіццё, дзейнасць чаго
кансерва́нт
(
хімічнае рэчыва, якое забяспечвае кансервацыю харчовых прадуктаў.
кансерва́тар
(
1) чалавек старых, аджыўшых поглядаў, праціўнік новага, прагрэсіўнага;
2) член кансерватыўнай партыі.
кансервато́рыя
(
вышэйшая музычная навучальная ўстанова, якая рыхтуе выканаўцаў, кампазітараў, музыказнаўцаў.
кансерваты́зм
(
схільнасць да ўсяго старога, аджыўшага і варожасць да новага, прагрэсіўнага.
кансерваты́ўны
(
прыхільны да старога, аджыўшага, варожы ўсяму новаму, прагрэсіўнаму (
кансерва́цыя
(
1) спецыяльная апрацоўка або стварэнне спецыяльных умоў для засцярогі чаго
2) часовае спыненне дзейнасці, развіцця чаго
кансе́рвы
(
спецыяльна апрацаваныя харчовыя прадукты, змешчаныя ў наглуха закрытыя бляшанкі або слоікі для засцярогі ад псавання.
кансігна́нт
(
уладальнік тавару, які прадае яго за мяжу праз пасрэдніцтва кансігнатара.
кансігна́тар
(ад
пасрэднік пры экспарце тавараў.
кансігна́цыя
(
форма камісійнага продажу тавараў за мяжу, калі ўладальнік перадае тавар кансігнатару з даручэннем прадаць яго на пэўных умовах.
кансі́ліум
(
нарада ўрачоў для вызначэння характару захворвання і спосабаў яго лячэння.
кансісто́метр
[ад кансіст(энцыя) + -метр]
прыбор для вызначэння кансістэнцыі розных рэчываў.
кансісто́рыя
(
1) падначалены архірэю калегіяльны епархіяльны орган з царкоўна-адміністрацыйнымі і судовымі функцыямі;
2) нарада кардыналаў з удзелам рымскага папы.
кансістэ́нцыя
(
ступень шчыльнасці, цвёрдасці рэчыва; густата чаго
канскры́пцыя
(
спосаб камплектавання арміі ў шэрагу еўрапейскіх дзяржаў на аснове воінскай павіннасці з правам выкупіцца або паставіць на сваё месца іншага.
кансо́лі
(
аблігацыі доўгатэрміновых або бестэрміновых дзяржаўных пазык, выпушчаных у Англіі.
кансо́ль
(
1) выступ у сцяне для падтрымкі некаторых частак будынка (карніза, балкона і
2) падстаўка ў выглядзе калонкі для кветак, лямпы, статуэткі і
кансо́рт
(
муж англійскай каралевы, які не з’яўляецца манархам.
кансо́рцыум
(
часовае пагадненне паміж прамысловымі фірмамі або банкамі для сумеснага правядзення фінансавых аперацый.
кансо́рцыя
(
група відаў жывёл і раслін, больш-менш звязаных з адным з індывідуумаў або з цэлай папуляцыяй якога
канспе́кт
(
кароткі запіс, сціслы выклад зместу кнігі, лекцыі, даклада.
канспірава́ць
(
прымяняць канспірацыю, захоўваць у тайне што
канспіра́тар
(
той, хто прымяняе канспірацыю, захоўвае ў тайне што
канспіраты́ўны
(
звязаны з канспірацыяй, тайны, падпольны.
канспіра́цыя
(
1) тайныя метады дзейнасці падпольнай арганізацыі і яе членаў;
2)
канста́нта
(
1) пастаянная велічыня (у матэматыцы, фізіцы, хіміі); 2)
канстанта́н
(ад
сплаў медзі з нікелем і прымесямі некаторых іншых элементаў.
канста́нтнасць
(ад канстантны)
канста́нтны
(
пастаянны, нязменны, устойлівы.
канстатава́ць
(
адзначаць, пацвярджаць наяўнасць чаго
канстата́цыя
(
адзначэнне, пацвярджэнне наяўнасці чаго
канстру́ктар
(
1) спецыяліст, які стварае канструкцыі машын, збудаванняў, мастоў і іншых аб’ектаў;
2) набор дэталей і матэрыялаў для дзіцячай гульні (складвання розных прадметаў, машын, збудаванняў).
канструктыві́зм
(ад
фармалістычны кірунак у мастацтве і архітэктуры 20
канструктыві́ст
(ад канструктывізм)
паслядоўшк канструктывізму.
канструкты́ўны
(
які можна ўзяць за аснову пры выпрацоўцы рашэнняў, вывадаў (
канстру́кцыя
(
1) будова, узаемнае размяшчэнне частак, дэталей якога
2) збудаванне, механізм складанай будовы (
канструява́ць
(
1) ствараць канструкцыю чаго
2) ствараць у пэўным саставе (
канстры́ктар
(ад
мускул, які звужае які
канстытуа́нта
[
устаноўчы сход у Францыі з мэтай распрацоўкі або змены канстытуцыі 1.
канстытуі́раваць
(
устанаўліваць, вызначаць склад, змест чаго
канстытуты́ўны
(
які складае аснову чаго
канстыту́цыя
(
1) асноўны закон дзяржавы;
2) будова арганізма, склад цела (
канстытуцыяналі́зм
(
плынь у палітыцы і юрыдычнай навуцы, якая прызнае найлепшай сістэмай кіравання канстытуцыйную манархію.
канстытуцыяна́льны
(ад
які датычыць канстытуцыі 2.
канстэ́бль
(
ніжэйшы паліцэйскі чын у Англіі і ЗША, а таксама камендант крэпасці або палаца ў Англіі.
канстэля́цыя
(
1) узаемнае размяшчэнне нябесных свяціл, якое служыць падставай для астралагічных прароцтваў;
2) збег абставін.
кансула́т
(
тое, што і консульства 2.
кансультава́ць
(
даваць кансультацыю 2.
кансульта́нт
(
асоба, якая дае кансультацыі па пытаннях сваёй спецыяльнасці.
кансультаты́ўны
(
дарадчы, з дарадчымі правамі (
кансульта́цыя
(
1) нарада спецыялістаў па якому
2) парада спецыяліста, а таксама дадатковае тлумачэнне навучэнцам праграмнага матэрыялу (
3) установа, якая дапамагае насельніцтву парадамі па якіх
кансуме́нты
(ад
арганізмы, якія харчуюцца жывым арганічным рэчывам (
кансье́рж
(
швейцар, брамнік.
кансьюмеры́зм
(
арганізаваны рух грамадзян і дзяржаўных органаў за расшырэнне правоў і ўплыву пакупнікоў у адносінах да прадаўцоў.
кансьяне́ра
(
зборнікі любоўнай і сатырычнай паэзіі ў Іспаніі ў 12—14
кансэ́нсус
(
1) збег думак; агульная згода па спрэчных пытаннях удзельнікаў канферэнцый, перагавораў, пасяджэнняў
2) форма калегіяльнага прыняцця рашэння, якое ўступае ў сілу толькі тады, калі за яго выказаліся ўсе без выключэння ўдзельнікі галасавання.
кант
(
1) рабро, край у чым
2) аблямоўка па краях або па швах у адзенні ў выглядзе каляровага шнурка.
канта́біле
(
пявучы характар выканання музычнага твора або яго часткі.
кантагіёзны
(
заразлівы (
канта́гій
(
узбуджальнік інфекцыйнай хваробы.
кантаджэ́н
(ад
1) хаатычная канцэнтрацыя ці групоўка арганізмаў, што склалася ў выніку стыхійнага працэсу масавага высялення жывёл у неўласцівыя для іх мясцовасці (
2) метад вывучэння распаўсюджанасці віду, заснаваны на атрыманні проб па квадратах і складанні рада градацый шчыльнасці відавога насельніцтва.
кантакарэ́нт
(
бягучы рахунак, які адкрываецца асобамі, фірмамі, банкамі сваім пастаянным кліентам для ўзаемнага разліку паміж імі.
канта́кт
(
1) сутыкненне, непасрэдная блізкасць па месцы знаходжання;
2) злучэнне двух праваднікоў у электрычным ланцугу, а таксама месца гэтага злучэння;
3)
канта́ктар
(ад
электрамагнітны апарат, прызначаны для дыстанцыйнага ўключэння, выключэння і пераключэння электрычных ланцугоў.
кантаміна́цыя
(
1) змешванне дзвюх або некалькіх з’яў, падзей пры іх апісанні;
2) утварэнне новага слова або словазлучэння шляхам аб’яднання двух блізкіх па значэнні ці гучанні слоў або выразаў.
кантана́льны
(
які мае адносіны да кантона, звязаны з пэўным кантонам.
канта́нга
(
суадносіны цэн, пры якіх цэны па здзелках на тэрмін перавышаюць цэны на наяўны тавар, а цэны на тавар з аддаленымі тэрмінамі пастаўкі вышэйшыя, чым з бліжэйшымі (
кантані́ст
(
1) рэкрут у Прусіі ў 18—19
2) салдацкі сын, які з дня нараджэння лічыўся за ваенным ведамствам і рыхтаваўся да ваеннай службы ў ніжэйшай ваеннай школе (у Расіі першай
ка́нтар1
(
аброць без цугляў для прывязвання каня.
ка́нтар2
(
1) пеўчы хору ў каталіцкай царкве;
2) галоўны спявак у сінагозе;
3) настаўнік і дырыжор хору, а таксама арганіст у пратэстанцкай царкве.
ка́нтар3
(
1) адзінка масы ў многіх краінах Блізкага Усходу і Міжземнамор’я (ад 45 да 320 кг);
2)
кантарафілі́я
(ад
перакрыжаванае апыленне раслін пры дапамозе жукоў.
кантары́да
(
жук
кантарыдзі́н
(ад кантарыда)
атрутная субстанцыя, якая змяшчаецца ў крыві і палавых залозах кантарыды; выкарыстоўваецца для вырабу лекавай мазі.
кантарэлю́ля
(
шапкавы базідыяльны грыб
канта́та
(
1) буйны музычны твор урачыстага, лірыка-эпічнага зместу для хору, саліста і аркестра;
2) урачысты лірычны верш, ода.
канто́н
(
1) адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў некаторых краінах,
2) выбарчая акруга ў Францыі.
канто́ра
(
установа або аддзел прадпрыемства з адміністрацыйна-канцылярскімі функцыямі, а таксама памяшканне такой установы або аддзела.
кантраба́нда
(
1) тайны правоз або перанос цераз дзяржаўную граніцу тавараў, валюты, каштоўнасцей, а таксама прадметы, перамешчаныя такім спосабам;
2)
кантрабанды́ст
(
той, хто займаецца кантрабандай.
кантраба́с
(
самы вялікі па памеры і нізкі па гучанні смычковы музычны інструмент.
кантраве́рза
(
спрэчка, супярэчнасць; спрэчнае пытанне.
кантрага́лс
(ад
галс, процілеглы таму, якім ідзе сустрэчнае судна.
кантрадыкто́рны
(
супярэчлівы (
кантрады́кцыя
(
лагічна супярэчлівае суджэнне.
кантра́кт
(
пісьмовы дагавор, пагадненне, заключанае двума бакамі з узаемнымі абавязацельствамі.
кантрактава́ць
(ад кантракт)
заключаць кантракт на атрыманне, выкарыстоўванне каго
кантракта́нт
(
асоба або арганізацыя, якія бяруць на сябе якія
кантракта́цыя
(ад кантрактаваць)
спосаб нарыхтоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі на аснове дагавораў, якія заключаюцца паміж нарыхтоўчымі арганізацыямі і гаспадарчымі прадпрыемствамі.
кантракту́ра
(
значнае абмежаванне рухомасці ў суставе ў выніку паталагічных працэсаў, якія адбываюцца ў суставе і ў мяккіх тканках, што яго акружаюць.
кантра́кцыя
(
сцісканне (
кантралёр
(
службовая асоба, якая правярае каго
кантра́льта
(
1) самы нізкі жаночы голас;
2) спявак з такім голасам.
кантралява́ць
(
праводзіць кантроль, правяраць, сачыць за правільнасцю дзеянняў каго
кантрама́рка
(
талон узамен білета на права ўваходу ў тэатр, цырк і
кантрапо́ст
(
малюнак фігуры чалавека, у якім становішча адной часткі цела кантрастна проціпастаўлена становішчу іншай (
кантрапу́нкт
(
1) тое, што і поліфанія;
2) мелодыя, якая гучыць адначасова з асноўнай мелодыяй;
3) аддзел тэорыі музыкі пра разнавіднасці і правілы поліфаніі.
кантра́рны
(
процілеглы, супраціўны;
кантра́ст
(
1) рэзка выражаная процілегласць;
2) рэзкая розніца ў яркасці або колеры прадметаў (у фатаграфіі і жывапісе).
кантрафа́кцыя
(
1) перавыданне чужога твора без згоды аўтара; 2)
3) выкарыстанне чужых знакаў на сваіх таварах з мэтай увесці ў зман пакупнікоў і атрымаць даход.
кантрацэ́пцыя
[ад контра +
метады і сродкі пазбягання цяжарнасці.
кантрда́нс
(
даўнейшы танец, які выконваўся чатырма, шасцю або васьмю парамі, а таксама музыка да гэтага танца.
кантро́лер
(
прыбор для рэгулявання работы электрарухавіка (у трамваях, тралейбусах, электравозах і
кантро́лінг
(
улік і кантроль на прадпрыемстве.
кантро́ль
(
1) праверка дзейнасці каго
2) установа, якая займаецца такой праверкай (
кантрыбу́цыя
(
1) грашовая сума, якая спаганяецца дзяржавай-пераможцай з пераможанай дзяржавы;
2) грашовыя або натуральныя паборы, якія збіраюцца чужаземным войскам з насельніцтва захопленай ім тэрыторыі.
кантрэ́йлер
[ад кан(тэйнер) +
кантэйнер на колах для перавозкі грузаў на чыгуначных платформах і па шасэ.
канту́зія
(
агульнае пашкоджанне арганізма без парушэння цэласці скуры,
ка́нты
(
пахвальнае песнапенне ўрачыстага свецкага або царкоўнага зместу.
кантыле́на
(
1) старадаўняя французская лірыка-эпічная народная песня;
2) плаўная, напеўная мелодыя.
кантынге́нт
(
1) сукупнасць людзей аднароднай у якіх
2) найбольшая колькасць, норма чаго
кантыне́нт
(
буйны ўчастак сушы, акружаны акіянам; мацярык (
кантыненталі́зм
(ад кантынентальны)
палітыка эканамічнага і палітычнага падначалення якіх
кантынента́льны
(ад
які адносіцца да кантынента, мацерыковы;
кантынуітэ́т
(ад
1) пераемнасць у развіцці права;
2) бесперапыннасць пасяджэнняў парламента.
канты́нуум
(
1) бесперапыннасць, непарыўнасць з’яў, працэсаў;
2)
3)
канты́чка
(
зборнік каталіцкіх царкоўных песень.
кантыя́нства
[ад
ідэалістычны філасофскі кірунак, які сваім вытокам мае вучэнне нямецкага філосафа І. Канта; адмаўляе магчымасць пазнання навакольнага свету (
кантэ́йнер
(
спецыяльная скрыня для перавозкі грузаў без дадатковай упакоўкі, для навуковай апаратуры,
кантэ́кст
(
закончаная ў сэнсавых адносінах частка тэксту, якая дазваляе ўдакладніць значэнне кожнага слова, што ў яго ўваходзіць.
ка́нтэле
(
фінскі і карэльскі струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны на гуслі.
кантэ́нт-ана́ліз
(ад
метад выяўлення і ацэнкі спецыфічных характарыстык тэкстаў і іншых носьбітаў інфармацыі.
кантэста́тар
(ад
свяшчэннаслужыцель або веруючы ў каталіцкай царкве, які не згодны з пунктам погляду рэлігійных вярхоў на сацыяльна-палітычныя пытанні.
кантэста́цыя
(ад
1) дыскусія, спрэчка па грамадскіх і мастацкіх праблемах;
2) выражэнне пратэсту, асабліва ў палітычным руху, творчасці, рэлігіі;
3) саперніцгва, конкурс.
кануля́рыі
(ад
клас вымерлых кішачнаполасцевых жывёл тыпу кнідарый з ракавінай у выглядзе чатырохграннай піраміды, рэшткі якіх трапляюцца ў адкладах палеазою.
канурба́цыя
(ад
група блізка размешчаных і цесна звязаных паміж сабой гарадоў; разнавіднасць агламерацыі 3.
кану́фер
(ад
травяністая расліна
канфабуля́цыя
(
парушэнне памяці (разнавіднасць парамнезіі), пры якім яе прагалы запаўняюцца фантастычнымі выдумкамі.
канфака́льны
(ад
які мае агульны фокус (
ка́нфар
(
старажытнагрэчаскі кубак для віна з дзвюма вертыкальнымі ручкамі.
канфарма́цыя
(
геаметрычныя формы, якія прымаюць малекулы арганічных злучэнняў пры свабодным вярчэнні асобных фрагментаў малекул вакол простых вугляродных сувязей.
канфармі́зм
(ад
прыстасавальніцтва, пасіўнае прыняцце існуючага парадку і пануючых поглядаў, беспрынцыповае прытрымліванне таго, што насаджаецца насаджваецца сілай аўтарытэту.
канфармі́ст
(
прыхільнік англіканскай царквы.
канфедэра́т
(
1) арганізацыя або дзяржава, якія ўваходзяць у склад канфедэрацыі 1;
2) удзельнік канфедэрацыі ў феадальнай Польшчы.
канфедэра́тка
(
1) польскі галаўны ўбор у выглядзе чатырохвугольнай шапкі без казырка, якую насілі некалі канфедэраты, 2) польская вайсковая шапка з чатырохвугольным верхам.
канфедэра́цыя
(
1) аб’яднанне, саюз якіх
2) часовы саюз шляхты ў Польшчы 16—18
канфекцыён
(
гандаль гатовым адзеннем, а таксама майстэрня, дзе шыюць адзенне для продажу.
канфера́нс
(
выступленне на сцэне, звязанае з аб’яўленнем нумароў праграмы эстраднага прадстаўлення, а таксама тэкст такога выступлення.
канферансье́
(
артыст, які вядзе канцэртна-эстраднае прадстаўленне, аб’яўляючы нумары праграмы і займаючы гледачоў у перапынках паміж нумарамі.
канферы́раваць
(
выконваць абавязкі канферансье.
канферэ́нц-за́ла
(
зала для ўрачыстых сходаў, канферэнцый.
канферэ́нцыя
(
нарада прадстаўнікоў урадаў, грамадскіх, навуковых і іншых арганізацый для абмеркавання пэўных пытанняў.
канфе́сія
(
разнавіднасць якога
канфесіяна́льны
(
звязаны з веравызнаннем.
канфеці́
(
рознакаляровыя папяровыя кружочкі, якімі абсыпаюць адзін аднаго на балях, маскарадах, карнавалах.
канфігура́цыя
(
1) абрысы, форма чаго
2) узаемнае размяшчэнне прадметаў або іх частак;
3)
канфідэ́нт
(
тайны агент, агент разведкі.
канфідэ́нцыя
(
прыязныя, даверныя адносіны; давер.
канфідэнцыя́льны
(ад канфідэнцыя)
які не падлягае агалашэнню, даверны, сакрэтны (
канфірмава́ць
(
1) зацвярджаць пастанову, судовы прыгавор;
2) спраўляць абрад канфірмацыі 3.
канфірма́цыя
(
1) зацвярджэнне судовага прыгавору вышэйшай уладай у некаторых краінах;
2) права рымскага папы зацвярджаць епіскапаў;
3) абрад мірапамазання ў католікаў.
канфіскава́ць
(
забіраць маёмасць, грошы ў карысць дзяржавы.
канфіска́т
(
канфіскаваная рэч.
канфіска́цыя
(
1) прымусовае бязвыплатнае адабранне маёмасці, грошай у карысць дзяржавы;
2) забарона карыстацца творамі друку.
канфіцю́р
(
разнавіднасць джэму, жэле з фруктаў або ягад, звараных з цукрам і жэлейнымі рэчывамі.
канфлі́кт
(
1) рэзкае сутыкненне процілеглых поглядаў, імкненняў, сіл (у прыродзе і грамадстве) (
2) супярэчнасць, сутычка супрацьлеглых сіл, пакладзеная ў аснову сюжэта мастацкага твора (
канфлюэ́нцыя
(
1) сумесны рух двух або некалькіх леднікоў;
2) зліццё рэк, злучэнне некалькіх струменяў у адзін.
канфо́рка
(
круглая адтуліна на кухоннай пліце для каструль, скавародак, а таксама кружок, якім закрываюць гэту адтуліну.
канфо́рмны
(
падобны, адпаведны;
канфранта́цыя
(
проціборства, супрацьпастаўленне палітычных прынцыпаў, сацыяльных сістэм.
канфу́з
(
няёмкае становішча; стан няёмкасці, збянтэжанасці, сораму.
канфуцыя́нства
[ад
сістэма маральна-філасофскіх поглядаў, заснаваная на вучэнні Канфуцыя, якая вызначае ўзаемаадносіны паміж людзьмі і патрабуе пакоры малодшых старэйшым.
канхастра́кі
(
падатрад жабраногіх ракападобных; дробныя ракі, якія трапляюцца ў вадаёмах, што перасыхаюць.
канхіяло́гія, канхіліяло́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае ракавіны сучасных і вымерлых малюскаў, плечаногіх і іншых жывёл.
канхо́іда
(ад
канцане́та
(
невялікая канцона 3.
ка́нцлер
(
1) кіраўнік дзяржаўнай канцылярыі ў Вялікім княстве Літоўскім, хавальнік вялікай дзяржаўнай пячаткі, член паноў-рады;
2) вышэйшая службовая асоба ў некаторых краінах;
3) прэм’ер-міністр у Аўстрыі і Германіі.
канцо́на
(
1) род лірычнага верша ў італьянскай і старафранцузскай паэзіі сярэдніх вякоў;
2) свецкая шматгалосая песня эпохі Адраджэння, блізкая простым складам да народнай;
3) вакальная або інструментальная п’еса з напеўнай мелодыяй.
канцыля́рыя
(
аддзел установы, які займаецца справаводствам, а таксама памяшканне гэтага аддзела.
канцыні́зм
(ад
кірунак у традыцыйнай логіцы, прадстаўнікі якога намагаліся зліць логіку з псіхалогіяй.
канцыяна́л
(
зборнік шматгалосых рэлігійных песнапенняў евангелісцкай царквы для сумеснага выканання царкоўным хорам і абшчынай.
ка́нцэлінг
(
крайні тэрмін прыбыцця зафрахтаванага судна ў порт для пагрузкі, пасля якога фрахтавальнік мае права скасаваць кантракт.
канцэнтрава́ць
(ад
1) збіраць, сцягваць, групаваць у адным месцы (
2)
3) насычаць раствор якім
канцэнтра́т
(
1) гатовы харчовы прадукт у сухім прасаваным выглядзе (
2) корм высокай пажыўнасці для жывёлы;
3)
канцэнтра́цыя
(
1) збіранне, засяроджанне ў адным месцы (
2) ступень насычанасці раствору якім
канцэ́нтры
(ад
1) кругі рознай велічыні, але з агульным цэнтрам;
2) паслядоўныя ступені ў навучанні, якія звязаны адзінствам зместу, але адрозніваюцца па складанасці і аб’ёме.
канцэнтры́зм
(ад канцэнтры)
паўтаральнасць вучэбнага матэрыялу праграм ніжэйшай ступені навучання ў праграмах наступных яго ступеней.
канцэнтры́чны
(ад
1) які мае агульны цэнтр (
2) заснаваны на канцэнтрызме (
канцэ́пт
(
галоўная думка, фармуліроўка.
канцэптуалі́зм
(ад
кірунак у сярэдневяковым наміналізме, які адмаўляў існаванне агульных паняццяў незалежна ад адзінкавых рэчаў, але прызнаваў іх існаванне ў розуме суб’екта.
канцэптуа́льны
(
які датычыць паняццяў, паняційны.
канцэ́пцыя
(
1) сістэма поглядаў, спосаб разумення якіх
2) асноўная думка чаго
ка́нцэр
(
злаякасная пухліна, рак.
канцэрагене́з
(ад канцэр + -генез)
працэс узнікнення і развіцця злаякасных пухлін.
канцэраге́нны
(ад канцэр + -генны)
здольны выклікаць злаякасныя пухліны (
канцэраге́ны
(ад канцэр + -ген)
рэчывы, якія садзейнічаюць узнікненню злаякасных пухлін.
канцэрафо́бія
(ад канцэр + -фобія)
назойлівы страх захварэць ракам.
канцэ́рн
(
адна з складаных формаў манапалістычных аб’яднанняў, якая ўключае прадпрыемствы прамысловасці, транспарту, гандлю і банкаўскай сферы.
канцэ́рт
(
1) публічнае выкананне музычных і іншых твораў па загадзя складзенай праграме;
2) буйны музычны твор для аднаго інструмента ў суправаджэнні аркестра (
канцэрта́нт
(
артыст, які дае канцэрт або ўдзельнічае ў канцэрце.
канцэртма́йстар
(
1) кіраўнік адной з струнных груп у аркестры (скрыпак, альтоў, віяланчэлей);
2) скрыпач-саліст сімфанічнага або опернага аркестра;
3) піяніст, які развучвае партыі са спевакамі і акампаніруе ім (
канцэрці́на
(
1) музычны твор меншых памераў, чым канцэрт 2, для саліста з аркестрам;
2) група музычных інструментаў, якая выконвае сола ў канцэрце;
3) музычны інструмент, які мае выгляд шасціграннага гармоніка.
канцэ́сія
(
1) дагавор аб перадачы замежнай фірме ў эксплуатацыю на пэўны тэрмін прыродных багаццяў, прадпрыемстваў і іншых гаспадарчых аб’ектаў, якія належаць дзяржаве;
2) прадпрыемства, якое арганізавана на аснове такога дагавору.
канцэсіяне́р
(
уладальнік канцэсіі 2.
канчу́к
(
раменны бізун.
каньён
(
вузкая глыбокая рачная даліна, дно якой цалкам занята рэчышчам.
канья́к
(
моцны алкагольны напітак са спірту, атрыманага перагонкай вінаградных він і вытрыманага ў дубовых бочках.
кан’юга́ты
(
клас зялёных водарасцяў; пераважна аднаклетачныя арганізмы з ніткаватай будовай слаявішча, для якіх характэрны палавы працэс кан’югацыя; жывуць у прэсных вадаёмах, на паверхні глебы ў сырых месцах, на ледніках і высакагор’ях.
кан’юга́цыя
(
палавы працэс у інфузорый, водарасцяў;
2) папарнае часовае збліжэнне гамалагічных храмасом, у час якога паміж імі можа адбывацца абмен гамалагічнымі ўчасткамі.
каню́ля
(
полая трубка для ўвядзення ў арганізм лекавых рэчываў і вывядзення з поласцей органаў і крывяносных сасудаў крыві і сакрэтаў.
кан’юнкту́ра
(
1) сукупнасць умоў, становішча, абставіны, якія склаліся ў той ці іншай галіне дзейнасці,
2) сукупнасць прымет, якія характарызуюць стан эканомікі сусветнай гаспадаркі, эканомікі асобных краін ці якой
кан’юнкты́ва
(
слізістая абалонка вока, якая пакрывае ўнутраную паверхню павек і пярэднюю частку вочнага яблыка.
кан’юнктыві́т
(ад
запаленне кан’юнктывы.
кан’юнкты́ў
(
кан’ю́нкцыя
(
аперацыя матэматычнай логікі, якая аб’ядноўвае два ці больш выказванняў з дапамогай лагічнай звязкі «і».
ка́па
(
узорыстае пікейнае пакрывала на ложак.
капа́л
(
цвёрдая выкапнёвая смала расліннага паходжання, якая выкарыстоўваецца для прыгатавання лакаў, лінолеуму і
капані́р
(
фартыфікацыйнае збудаванне, з якога можна весці флангавы фланговы або косапрыцэльны агонь у двух процілеглых напрамках.
ка́пар
(
1) металічная або драўляная канструкцыя для забівання паляў;
2) тое, што і капёр;
3) прыстасаванне для драбнення металічнага лому і адходаў вытворчасці на металургічных заводах.
капатава́ць
(
1) пакрываць капотам частку самалёта, аўтамабіля і
2) перакульвацца праз насавую (маторную) частку пры аварыі (пра самалёт, аўтамабіль).
капата́ж
(
від аварыі, калі самалёт пры руху па зямлі або аўтамабіль перакульваецца цераз насавую (маторную) частку.
капацыта́цыя
(ад
набыццё сперматазоідамі млекакормячых здольнасці да пранікнення праз яйцавую абалонку ў яйцо.
капеі́на
(
рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў вадаёмах Паўд. Амерыкі; на Беларусі гадуецца як акварыумная.
капела́н
(
каталіцкі свяшчэннік пры капліцы або ў арміі.
капелі́раваць
(
аддзяляць золата і серабро ад прымесі іншых металаў шляхам прагравання са свінцом у капелі.
капе́ль
(
пасудзіна з порыстых матэрыялаў, у якой капеліруюць.
капельды́нер
(
работнік у тэатры, які правярае ўваходныя білеты і сочыць за парадкам.
капельма́йстар
(
кіраўнік хору, аркестра; дырыжор.
капепо́ды
(
падклас ракападобных, якія насяляюць марскія і прэсныя вадаёмы; служаць ежай для многіх рыб; весланогія ракападобныя.
ка́пер
(
1) прыватнаўласніцкае судна, якое з ведама свайго ўрада займалася ў ваенны час захопам гандлёвых суднаў праціўніка (да 19
2) уладальнік такога судна.
ка́перс
(
1) кустовая расліна
2)
капёр
(
збудаванне над шахтай для ўстаноўкі пад’ёмніка.
капіго́льд
(
асноўная форма феадальна-залежнага сялянскага валодання ў Англіі ў 15—17
капіго́льдэры
(
феадальна-залежныя арандатары памешчыцкай зямлі ў Англіі ў 15—17
капілі́цый
(
сукупнасць ніткападобных валаконцаў у пладовых целах многіх міксаміцэтаў і некаторых грыбоў гастэраміцэтаў.
капілярагра́фія
(ад капіляры + -графія)
графічнае выражэнне капіляраскапічнага (
капіляраскапі́я
(ад капіляры + -скапія)
метад даследавання капіляраў скуры, слізістых абалонак, абалонак мозга з мэтай удакладнення дыягназу хваробы.
капіля́рны
(
1) які мае адносіны да капіляраў 1;
2) тонкі (у адносінах да пор, каналаў, сасудаў).
капіля́ры
(
1) трубкі з вузкім унутраным каналам;
2) усякія невялікія вузкія каналы (
3) найдрабнейшыя крывяносныя і лімфатычныя сасуды, якія пранізваюць органы і тканкі ў большасці жывёл і чалавека.
капілярыме́тр
(ад капіляры + -метр)
прыбор для вызначэння паверхневага напору вадкасці шляхам вымярэння вышыні яе паднімання ў капілярных трубках.
капі́ніі
(ад
утварэнні ў калоніі некаторых гідразояў, аналагічныя карзінцы.
капі́р
[
дэталь капіравальнага станка, якая перадае рух інструменту, што выконвае пэўную аперацыю.
капіра́йт
(ад
аўтарскае права, прававая норма, якая рэгулюе ўзаемаадносіны, звязаныя са стварэннем і выкарыстаннем твораў літаратуры, навукі і мастацтва; для абароны выдавецкіх правоў публікацыя суправаджаецца спецыяльным знакам ©.
капіта́л
(
1) вартасць, якая з’яўляецца пры капіталізме сродкам атрымання прыбавачнай вартасці;
2) буйная сума грошай, а таксама наогул багацце, каштоўнасць, скарб.
капіталізава́ць
(
праводзіць капіталізацыю 1.
капіталіза́цыя
(
1) пераход на капіталістычны шлях развіцця; укараненне форм капіталістычнай гаспадаркі;
2) ператварэнне прыбавачнай вартасці ў капітал.
капіталі́зм
(ад
грамадскі лад, пры якім асноўныя сродкі вытворчасці належаць класу капіталістаў.
капіталі́ст
(
прадстаўнік пануючага класа капіталістычнага грамадства, які валодае капіталам.
капіта́ль
[ад
лацінскае пісьмо вялікімі літарамі, якія характарызуюцца простымі лініямі.
капіта́льны
(
1) асноўны, галоўны; істотны, карэнны (
2) грунтоўны, значны, важны (
капіта́н
(
1) самае высокае званне малодшага афіцэра;
2) камандзір судна;
3) кіраўнік спартыўнай каманды (
капітанава́ць
(
абіваць мяккую мэблю скурай, тканінай такім чынам, каб абіўка ўтварала чатырохвугольнік з гузікамі.
капіта́н-лейтэна́нт
(ад капітан + лейтэнант)
афіцэрскае званне ў ваенна-марскім флоце, якое ідзе за званнем старшага лейтэнанта.
капі́тул
(
1) калегія духоўных асоб пры епіскапе ў каталіцкай і англіканскай царкве;
2) калегія кіруючых асоб манаскага ордэна;
3) установа, якая займалася ўзнагароджваннем ордэнамі ў царскай Расіі.
капітулява́ць
(
1) аб’яўляць капітуляцыю 1;
2)
капітуля́нт
(
той, хто адступае перад цяжкасцямі, адмаўляецца ад цвёрдай лініі ў чым
капітуля́рыі
(
законы і распараджэнні франкскіх каралёў з дынастыі Каралінгаў.
капітуля́цыя
(
1) спыненне ваенных дзеянняў і здача пераможцу на прадыктаваных ім умовах;
2)
3) нераўнапраўны дагавор, на аснове якога іншаземцам прадастаўляецца надаецца рад прывілегій у параўнанні з карэнным насельніцтвам.
капітэ́ль
(
верхняя частка калоны, або пілястры, размешчаная паміж ствалом апоры і гарызантальным перакрыццём (антаблементам).
капка́н
(
паляўнічая звералоўная пастка, якая складаецца з дзвюх жалезных дуг і спружыны.
каплі́ца
(
невялікае хрысціянскае культавае збудаванне без алтара.
каплу́н
(
пакладаны певень, якога адкормліваюць на мяса.
капно́дый
(
сумчаты грыб
капо́к
(
валакно, якое здабываюць з пладоў так званага баваўнянага дрэва і выкарыстоўваюць для набівання матрацаў, выратавальных кругоў, для гукаізаляцыі і
капо́т1
(
адкідная металічная накрыўка для аховы розных механізмаў ад пылу, вільгаці (
капо́т2
(
жаночае хатняе адзенне прасторнага пакрою.
капра́л
(
воінскае званне малодшага каманднага саставу ў арміях некаторых краін.
капралакта́м
[ад капро(н) +
арганічнае азотазмяшчальнае злучэнне гетэрацыклічнага рада; цвёрды крышталічны прадукт, служыць сыравінай для вытворчасці капрону.
капралі́т
(ад
акамянелы памёт выкапнёвых пазваночных.
капраста́з
(ад
затрымка калавых мас у кішэчніку.
капрафа́гі
(ад
арганізмы, якія харчуюцца экскрэментамі (
капрафі́лы
(ад
грыбы, якія развіваюцца на гною.
капро́н
(
штучнае валакно высокай трываласці з сінтэтычнай поліаміднай смалы, а таксама тканіна з гэтага валакна.
капрыёль
(
скачок манежнага каня на месцы.
капры́з
(
1) беспадстаўнае, але настойлівае патрабаванне, недарэчнае жаданне;
2)
капры́с
(
тое, што і капрычыо.
капрыфіка́цыя
(
метад, які забяспечвае апыленне і плоданашэнне культурнага інжыру.
капрыфо́лій, капрыфо́ль
(
павойная кустовая расліна
капры́чыо
(
капсаме́р
(ад
структурная адзінка капсіда, якая складаецца з адной або некалькіх бялковых малекул.
ка́псель
(
вогнетрывалая каробка, прызначаная для абпальвання паліваных керамічных вырабаў з фарфору і фаянсу.
капсі́д
(ад
бялковая абалонка віруса, якая ахоўвае нуклеінавую кіслату ад знешніх уздзеянняў.
ка́псула
(
1) аддзяляльная частка касмічнага лятальнага апарата, якая дасягае паверхні нябеснага цела;
2) абалонка для вадкіх або парашкападобных лякарстваў, якая прыгатаўляецца прыгатоўваецца з крухмалу, жэлаціну і лёгка раствараецца ў арганізме;
3)
капсулатамі́я
(ад капсула + -тамія)
тое, што і артратамія.
ка́псуль
(
тонкі металічны каўпачок з выбуховым рэчывам, якое загараецца ад удару і запальвае зарад у патронах, снарадах.
каптава́ць
(
рабіць каптаж.
капта́ж
(
заключэнне ў трубу, калодзеж або іншае збудаванне падземнай крыніцы вадкасці або газу з мэтай іх найбольш поўнага выкарыстання.
капта́л
(
баваўняная або шаўковая стужка з патоўшчаным краем, якая служыць для змацавання кніжных аркушаў.
капту́р1
(
1) дзіцячы або жаночы галаўны ўбор у выглядзе шапачкі з вушкамі;
2) невялікі дах, навес конусападобнай формы над чым
капту́р2
(
часовая надзвычайная ўстанова ў сярэдневяковых феадальных дзяржавах, якая дзейнічала ў час бескаралеўя, каб здзяйсняць правасуддзе па найбольш важных пытаннях; на Беларусі вядомы з 1587 г.; каптуровы суд.
каптэна́рмус
(
службовая асоба малодшага каманднага саставу ў арміях некаторых краін, якая адказвае за ўлік і выдачу харчавання, абмундзіравання, зброі.
капулі́раваць
(
рабіць прышчэпку чаранком.
капуля́цыя
(
палавы працэс у ніжэйшых арганізмаў (грыбоў, водарасцяў).
капуцы́н
(
1) член каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага ў 1528 г. як адгалінаванне ордэна францысканцаў (носіць плашч з капюшонам);
2) малпа з доўгімі валасамі, якая водзіцца ў трапічных лясах Цэнтр. і Паўд. Амерыкі;
3) голуб з пер’ем на шыі накшталт капюшона.
капшу́к
(
мяшочак для тытуню, які зацягваецца шнурком.
капэ́ла
(
1) хор, а таксама ансамбль, інструментальны ці змешаны (са спевакоў і музыкантаў);
2) хор пеўчых;
3) каталіцкая ці англіканская капліца ў выглядзе асобнага збудавання, прыбудоўкі да касцёла або ў самім касцёле.
капюшо́н
(
адкідны галаўны ўбор, прымацаваны да каўняра верхняга адзення.
капялю́ш
(
галаўны ўбор з палямі і высокім верхам.
кар
(
чашападобнае паглыбленне каля вяршыні гары, што ўтвараецца пад уплывам марознага выветрывання.
карабі́н
(
1) баявая вінтоўка з кароткім ствалом;
2) паляўнічая вінтоўка, з якой палююць на буйнога звера;
3) спружыновая зашчапка ў ланцужках, лейцах і
карабіне́р
(
1) салдат, узброены карабінам 1, у арміях Зах. Еўропы ў 17—19
2) жандар у Італіі.
карава́н
(
1) група ўючных жывёл, якія перавозяць грузы, людзей у пустынях, стэпах (
2)
3) група суднаў, якія ідуць адно за другім або выконваюць агульную задачу.
карава́нінг
(
перасоўны будыначак для аўтатурыстаў.
карава́н-сара́й
(ад
пастаялы заезны і гандлёвы двор для караванаў у краінах Усходу.
караве́ла
(
старадаўняе марское паруснае судна са складанай сістэмай парусоў.
караву́л
(
1) узброеная варта (паставіць к.);
2) нясенне варты (быць у каравуле).
карага́на
(
кустовая расліна
карага́ч
(
лісцевае дрэва
караге́н
(
прамысловая назва некалькіх відаў марскіх чырвоных водарасцяў выкарыстоўваецца ў тэкстыльнай, папяровай, харчовай прамысловасці.
карагёз
(
персанаж турэцкага народнага тэатра лялек, а таксама назва лялечнага тэатра ў Турцыі.
кара́зія
(
працэс механічнага ўздзеяння на горныя пароды рухомых мас абломачнага матэрыялу, які перамяшчаецца ветрам, вадой, лёдам.
каразо́л
[ад
лекавы прэпарат, які стымулюе сардэчнасасудзістую сістэму і дыханне.
карака́л
(
драпежная млекакормячая жывёла
карако́ід
(ад
косць плечавога пояса пазваночных.
кара́куль
(
каштоўнае футра з кучаравай шэрсцю, вырабленае са шкурак ягнят асобай пароды авечак.
караку́рт
(
ядавіты павук, пашыраны ў Паўн. Афрыцы, Паўд. Еўропе і Сярэд. Азіі.
кара́л
(
1) марская жывёла (паліп 1), якая жыве нерухомымі калоніямі на скалах;
2) чырвоны, ружовы або белы камень з вапнавага адкладання гэтай жывёлы.
кара́лі
(
пацеркі з каралавых або іншых камянёў.
карамбалі́на
(ад
1) більярдная гульня ў пяць шароў;
2) жоўты шар у більярднай гульні.
карамбо́ль
(
1) більярдная гульня ў тры шары;
2) рыкашэтны ўдар більярднага шара, які адскочыў ад другога шара, па трэцяму;
3) чырвоны шар у більярднай гульні.
караме́ль
(
сорт цвёрдых цукерак, ледзянцовых ці з начынкай, прыгатаваных з цукру і патакі.
Кара́н
(
свяшчэнная кніга ісламу, у якой змяшчаюцца догматы і палажэнні мусульманскай рэлігіі.
каранава́ць
(
праводзіць цырымонію каранацыі.
каранара-
(
першая састаўная частка складаных слоў, што выражае паняцце «які мае адносіны да вянечных артэрый сэрца».
каранарасклеро́з
(ад каранара- + склероз)
паражэнне артэрый сэрца, выкліканае часцей за ўсё атэрасклерозам.
каранараспа́зма
(ад каранара- + спазма)
часовае звужэнне вянечных артэрый сэрца.
каранаратрамбо́з
(ад каранара- + трамбоз)
сардэчна-сасудзістае захворванне, якое характарызуецца ўтварэннем інфаркту ў мышцы сэрца ў выніку парушэння каранарнага кровазвароту; інфаркт міякарда.
карана́рны
(
каранары́т
(ад
запаленне вянечных артэрый сэрца пры калагенозах і некаторых іншых хваробах.
карана́цыя
(
урачыстая цырымонія ўскладання кароны на манарха, які ўступіў на трон.
каранда́ш
(
прылада для пісьма, чарчэння, малявання ў выглядзе тонкай палачкі з графітавым або іншым сардэчнікам.
карано́граф
(ад карона + -граф)
тэлескоп для фатаграфавання сонечнай кароны.
каранці́н
(
1) часовая ізаляцыя хворых і асоб, якія мелі з імі зносіны, каб папярэдзіць распаўсюджанне інфекцыі; а таксама сукупнасць мерапрыемстваў, накіраваных на яе ліквідацыю;
2) санітарны пункт для агляду людзей, і грузаў, што прыбылі з мясцовасці, дзе ёсць эпідэмія.
карапа́кс
(
выпуклы верх, шчыт панцыра чарапах.
кара́т
(
мера вагі каштоўных камянёў, роўная 0,2 г.
карата́ж
(
геафізічнае даследаванне буравых свідравін з мэтай выяўлення карысных выкапняў і вывучэння геалагічнай будовы мясцовасці.
каратэ́
(
1) японская сістэма самаабароны без зброі;
2) від спартыўнай барацьбы, які выкарыстоўвае прыёмы гэтай сістэмы.
каратэ́ль
(ад
сорт скараспелай морквы з кароткім акруглым коранем.
караці́н
(
жоўта-аранжавы пігмент з групы караціноідаў, які знаходзіцца ў моркве, гарбузах, яечным жаўтку і
караціно́іды
(ад карацін + -оід)
прыродныя фарбавальныя рэчывы (пігменты), якія ёсць у тканках вышэйшых раслін, водарасцях, грыбах, бактэрыях і прымаюць удзел у фотасінтэзе; да іх належаць карацін і ксантафіл.
карба-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «злучэнне вугляроду».
карбаангідра́за
(ад карба- + ангідрыд)
фермент, які паскарае ў арганізмах расшчапленне вугальнай кіслаты на ваду і вуглякіслы газ.
карбава́ць
(
1) рабіць на чым
2) рабіць складкі, гафрыраваць (
карбагемаглабі́н
(ад карба + гемагчабін)
нястойкае злучэнне гемаглабіну з вуглякіслым газам у крыві; пераносіць вугальную кіслату, што ўтвараецца ў арганізме, да лёгкіх.
карбаге́н
[ад карба- + аксі(ген)]
сумесь вуглякіслага газу з кіслародам; выкарыстоўваецца для ўдыхання пры атручванні як сродак, які ўзмацняе вентыляцыю лёгкіх.
карбазо́л
[ад карба- + аз(от) + -ол]
арганічнае злучэнне, якое ўключае азот, змяшчаецца ў каменнавугальнай смале; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбавальнікаў, лекавых сродкаў.
карбаксігемаглабі́н
[ад карба- + аксі(ген) + гемаглабін]
маластойкае злучэнне гемаглабіну крыві з чадным газам, не здольнае далучаць кісларод і пераносіць яго ад лёгкіх да тканак, у выніку чаго чалавек атручваецца.
карбаксі́л
[ад карба- + аксі(ген)]
аднавалентная група атамаў, характэрная для карбонавых кіслот,
карбаксілія́зы
[ад карба + аксі(ген) + ліязы]
тое, што і дэкарбаксілазы.
карбаксіпептыда́зы
[ад карба- + аксі(ген) + пептыдазы]
група ферментаў, якая абумоўлівае ступеньчаты гідроліз бялкоў і поліпептыдаў.
карбале́н
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як сродак, які садзейнічае адсорбцыі, пры метэарызме і дыспепсіі.
карбаліне́ум
(ад карба- +
прэпарат, створаны на аснове сланцавай, тарфянай або каменнавугальнай смалы, які выкарыстоўваецца ў выглядзе воднай эмульсіі для барацьбы са шкоднікамі садовых культур.
карбалі́т
(ад карба- + -літ)
пластмаса, якая атрымліваецца з фармаліну і карболавай кіслаты; выкарыстоўваецца для вырабу электраізалятараў, гузікаў і
карбамі́д
(ад карба- + амід)
азоцістае арганічнае рэчыва, якое атрымліваюць з двухвокісу вугляроду і аміяку; выкарыстоўваецца для вырабу смол, лекавых прэпаратаў і штучных угнаенняў; мачавіна.
карбана́д
(
філе маладой свініны, запечанае з часнаком і мускатным арэхам.
карбана́да
(
тонказярністая, часам порыстая разнавіднасць алмазу, шырока выкарыстоўваецца ў тэхніцы.
карбана́рый
(
член тайнай палітычнай арганізацыі, заснаванай у Італіі ў пачатку 19
карбана́ты
(
1) солі вугальнай кіслаты (
2) мінералы, якія з’яўляюцца вуглякіслымі солямі розных металаў (
карбанатыза́цыя
(ад карбанаты)
працэс змены горных парод, які выклікае ўтварэнне карбанатаў кальцыю, магнію, жалеза і іншых металаў.
карбанаты́ты
(ад карбанаты)
горныя пароды, што складаюцца пераважна з карбанатаў.
карбаніза́цыя
(ад
насычэнне якога
карбані́л
(ад
злучэнне металу з вокісам вугляроду, атрутнае рэчыва.
карбані́лавы
(ад
які належыць да вугляроду;
карбані́т
(ад
выбуховае рэчыва, якое складаецца з нітрагліцэрыны, аржаной мукі і салетры, слабы дынаміт.
карбару́нд
[ад карба- + (ка)рунд]
злучэнне крэмнію з вугляродам, цвёрдае крышталічнае рэчыва, якое выкарыстоўваецца для шліфоўкі сталі, вырабу вогнетрывалых матэрыялаў і
карба́с
(
вялікая паморская лодка з высокімі бартамі, прызначаная для перавозкі грузаў.
карбатэрмі́я
(ад карба- + -тэрмія)
атрыманне металаў з іх злучэнняў з вугляродам або вугляродазмяшчальнымі матэрыяламі пры павышаных тэмпературах.
карбафо́с
[ад карба- + фос(фар)]
фосфарарганічны прэпарат для барацьбы са шкоднымі насякомымі.
карбацыклі́чны
(ад карба- +
карбі́ды
(ад карба- +
злучэнні металаў і некаторых металоідаў з вугляродам (
карбо́лавы
[ад карба- +
які змяшчае ў сабе раствор фенолу;
карбо́н
(ад
пяты перыяд палеазою, які пачаўся каля 350
карбо́навы
(ад
карбу́нкул
(
1)
карбюрава́ць
(
праводзіць карбюрацыю.
карбюра́тар
(
1) прыбор у рухавіку ўнутранага згарання для ўтварэння гаручай сумесі;
2) тое, што і карбюрызатар.
карбюра́цыя
(
прыгатаванне гаручай сумесі з вадкага паліва і паветра ў карбюратары.
карбюрыза́тар
(ад
матэрыял, які служыць для цэментавання (узбагачэння вугляродам) паверхні вырабаў са сталі.
карвала́нт
(
карве́т
(
1) ваеннае судна ў парусным флоце 18—19
2) ахоўнае і разведвальнае судна ў англійскім і амерыканскім флотах у час 2-й сусветнай вайны.
ка́рга
(
1) назва карабельнага грузу пры знешнегандлёвых аперацыях;
2) страхаванне грузаў, якія транспартуюцца на суднах.
ка́рда
(
скураная або з прагумаванай тканіны паласа, усаджаная стальнымі іголкамі для машыннага часання воўны, бавоўны, лёну або для ўтварэння ворсу.
кардадро́м
(ад корда- + -дром)
пляцоўка для правядзення спаборніцтваў і выпрабаванняў авіямадэляў пры дапамозе корды.
кардаі́ты
(
вымерлыя дрэвавыя голанасенныя расліны з тоўстым ствалом і ланцэтападобным лісцем, якія існавалі ў палеазоі.
кардаміно́псіс
(
травяністая расліна
кардамо́н
(
травяністая расліна
карда́н
[
1) прыстасаванне для захавання нязменным становішча якога
2) механізм, які забяспечвае павароты двух валоў пад зменным вуглом (у аўтамабілях, трактарах і
кардана́ж
(
невялікія вырабы з кардону і паперы (каробкі, футляры, цацкі і
карда́рыя
(
травяністая расліна
кардо́н1
(
спецыяльная тоўстая цвёрдая папера (
кардо́н2
(
1) дзяржаўная граніца;
2) пагранічны або загараджальны атрад, а таксама месца яго знаходжання;
3) пост аховы лесу, запаведніка (лясны к.).
кардулегастэры́ды
(
сямейства насякомых атрада стракоз; жывуць каля берагоў рэк і ручаёў.
кардыеры́т
[ад
мінерал класа сілікатаў, бясколерны або сіняга колеру, каштоўны камень.
кардыё-
кардыёграф
(ад кардыё- + -граф)
прыбор для рэгістрацыі работы сэрца.
кардыёіда
(ад кардыё- + eidos = выгляд)
кардыёлаг
(ад кардыё- + -лаг)
спецыяліст па кардыялогіі.
кардылье́ра
(
выцягнутая ў адным напрамку горная краіна, якая складаецца з хрыбтоў, размешчаных адзін за другім або кулісападобна.
кардына́л
(
1) вышэйшы пасля рымскага папы духоўны сан у каталіцкай царкве;
2) пеўчая птушка
3) рыба
кардына́льны
(
самы важны, асноўны, істотны (
карды́т1
(ад
агульная назва сардэчных хвароб.
карды́т2
(
порах на аснове нітрацэлюлозы, выкарыстоўваецца для вырабу боепрыпасаў.
кардыя-, кардыё-, -кардыя
(
першая або другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «сэрца».
кардыягра́ма
(ад кардыя- + -грама)
графічны паказ (крывая) на паперы работы сэрца, зарэгістраваны кардыёграфам.
кардыягра́фія
(ад кардыя- + -графія)
графічная рэгістрацыя работы сэрца з дапамогай кардыёграфа.
кардыякры́нум
(
цыбульная травяністая расліна
кардыялгі́я
(ад кардыя- +
боль у вобласці сэрца, якая з’яўляецца праяўленнем міякардыту, неўрозу і іншых хвароб.
кардыяло́гія
(ад кардыя- + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае будову, функцыі, хваробы сардэчна-сасудзістай сістэмы і распрацоўвае метады іх лячэння.
кардыя́льны
(
уваходны;
кардыяманіто́р
(ад кардыя +
прыбор, які выкарыстоўваецца пры аперацыях на сэрцы для кантролю за дзейнасцю сэрца і рэгулявання яго работы.
кардыямі́н
(ад кардыя- + аміны)
лекавы прэпарат, які стымулюе кровазварот і дыханне.
кардыяміяцы́ты
(ад кардыя- + міяцыт)
клеткі сардэчнай мышцы (міякарда) пазваночных.
кардыяпа́тыя
(ад кардыя- + -патыя)
хвароба сэрца, звязаная з незапаленчым парушэннем міякарда.
кардыярэўматало́гія
(ад кардыя- + рэўматалогія)
раздзел медыцыны, які вывучае захворванні сэрца пры рэўматызме.
кардыясігналіза́тар
(ад кардыя- + сігнал)
прыбор, пры дапамозе якога прасочваюць на экране асцылографа змены электракардыяграмы хворага чалавека.
кардыясклеро́з
(ад кардыя + склероз)
захворванне, звязанае з разрастаннем у міякардзе злучальнай тканкі.
кардыяско́п
(ад кардыя- + -скоп)
прыбор для візуальнага назірання за дзейнасцю сэрца.
кардыяспа́зма
(ад
стойкае функцыянальнае парушэнне праходнасці ніжняга аддзела стрававода.
кардыятахо́метр
(ад кардыя- + тахаметр)
прыбор для вымярэння частаты пульсавання і работы сэрца.
кардыяфо́бія
(ад кардыя- + -фобія)
назойлівы страх хваробы сэрца.
кардыяхіру́рг
(ад кардыя- + хірург)
спецыяліст у галіне кардыяхірургіі.
кардыяхірургі́я
(ад кардыя + хірургія)
лячэнне сэрца пры дапамозе хірургічных аперацый.
кардыяцыкло́граф
(ад кардыя- + цыкл + -граф)
прыбор для кардыялагічнага абследавання хворых.
кардэбале́т
(ад
калектыў артыстаў балета, які выконвае групавыя танцы.
кардэга́рдыя
(
тое, што і гаўптвахта 2.
кардэлье́ры
(
1) адгалінаванне каталіцкага манаскага ордэна францысканцаў;
2) члены аднаго з палітычных клубаў часоў Французскай рэвалюцыі 1789—1799 гг., якія збіраліся ў будынку колішняга манастыра францысканцаў-кардэльераў у Парыжы.
кардэналі́ды
(ад
група кардыятанічных стэроідных гліказідаў, якія змяшчаюць пяцічленнае лактоннае кольца з адной двайной сувяззю.
кар’е́р1
(
самы хуткі бег каня, паскораны галоп;
кар’е́р2
(
месца адкрытай распрацоўкі карысных выкапняў, пяску, гліны і
кар’е́ра
(
1) паспяховае прасоўванне наперад у службовай, навуковай або якой
2) род заняткаў, прафесія (
кар’еры́зм
(ад кар'ера)
імкненне дасягнуць асабістага поспеху, дабрабыту, выкарыстоўваючы ў карыслівых мэтах грамадскую справу.
кар’еры́ст
(ад кар'ерызм)
чалавек, які думае пра асабісты поспех, жадае стварыць сабе кар’еру, не зважаючы на інтарэсы іншых.
карка́с
(
1) касцяк якога
2) дрэва
ка́рлік
(
чалавек ненармальна малога росту;
2)
ка́рлінг
(
горная вяршыня пірамідальнай, пераважна трохграннай формы.
карлі́сты
(
прадстаўнікі клерыкальна-абсалютысцкай плыні ў Іспаніі
ка́рма
(
адно з асноўных паняццяў індыйскай рэлігіі і філасофіі, якое абазначае суму ўчынкаў усякай жывой істоты, што вызначае характар яе новага нараджэння, пераўвасаблення.
кармазі́н
(
сукно цёмна-чырвонага колеру, якое мела пашырэнне ў даўняй Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім.
карманьёла
(
1) французская народная песня-танец;
2) французская рэвалюцыйная песня, складзеная народам у Парыжы ў 1792 г. у сувязі з падзеннем каралеўскай улады;
3) куртка з вузкімі фалдамі, якую насілі якабінцы.
кармафі́ты
(ад
расліны, якія маюць сцябло і лісты (большасць імхоў, папаратнікавыя і насенныя расліны);
кармелі́ты
(
члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага ў 12
кармі́н
(
ярка-чырвоная фарба, якая здабываецца з насякомага кашанілі.
карнава́л
(
масавае народнае гулянне з вулічнымі шэсцямі, тэатралізаванымі гульнямі, танцамі, маскарадамі (
карназа́ўры
(ад
драпежныя дыназаўры з моцнымі кінжалападобнымі зубамі, якія жылі ў мезазоі.
карналі́т
[
мінерал класа хларыдаў, пераважна белага колеру або бясколерны, з якога атрымліваюць калійныя солі, магній.
карнаты́т
[ад
мінерал класа фасфатаў ярка-жоўтага колеру; руда урану, ванадыю.
карна́цыя
(
жывапісныя прыёмы пры маляванні твару і голага цела чалавека.
карне́гія
(
дрэвападобная расліна
карнемю́з
(
французскі духавы музычны інструмент тыпу валынкі.
карнео́л
(
мінерал, ружовая або чырвоная разнавіднасць халцэдону.
карне́т1
(
першы афіцэрскі чын у кавалерыі дарэвалюцыйнай рускай арміі; адпавядаў падпаручніку ў пяхоце.
карне́т2
(
духавы медны музычны інструмент у выглядзе ражка.
карне́т-а-пісто́н
(
карнет2 з поршневым вентыльным механізмам.
карнеты́ст
(
музыкант, які іграе на карнеце2.
карні́з
(
1) гарызантальны выступ, які завяршае сцяну будынка або робіцца над вокнамі, дзвярамі;
2) папярочка над акном, дзвярамі для штор, парцьер;
3) вузкі ўступ уздоўж абрывістага схілу гор.
карнікуля́рыя
(
кусцісты сумчаты лішайнік
карнішо́н
(
маленькі, зняты хутка пасля ўтварэння завязі агурок, прызначаны для марынавання.
каро́зія
(
1) разбурэнне металаў пад уздзеяннем асяроддзя (
2) разбурэнне горных парод пад уздзеяннем вады (
каро́на
(
1) каштоўны галаўны ўбор — сімвал улады манарха;
2)
3) светлы арэол вакол Сонца, бачны ў час зацьмення.
каро́нны
(ад карона)
1)
2) які найлепш удаецца выканаўцу (
каро́тус
(
павук
карпаго́н
(ад
жаночы палавы орган чырвоных водарасцяў у выглядзе колбападобнай клеткі, у расшыранай частцы якой развіваецца яйцаклетка.
карпаідэ́і
(
вымерлыя прымітыўныя ігласкурыя з двухбаковасіметрычным панцырам; існавалі ў палеазоі.
карпало́гія
(ад
раздзел марфалогіі 1 раслін, які вывучае плады і насенне.
карпара́нт
(
член студэнцкага аб’яднання ў нямецкіх універсітэтах.
карпараты́ўны
(ад карпарацыя)
вузкагрупавы, замкнуты ў межах карпарацыі.
карпара́цыя
(
1) група асоб, аб’яднаных агульнымі прафесіянальнымі або саслоўнымі інтарэсамі (
2) форма акцыянернага таварыства.
карпе́ла
(ад
відазменены лісток у кветках пакрытанасенных раслін, на якім развіваюцца насенныя зачаткі.
карпуле́нтны
(
карпуле́нцыя
(
карпу́скула
(
дробная часціца матэрыі (электрон, фатон і
карпускуля́рны
(ад карпускула)
які мае адносіны да карпускулы або складаецца з карпускул;
карса́ж, гарса́ж
(
1) частка жаночага адзення, якая аблягае грудзі, спіну і бакі;
2) пругкі пояс спадніцы і тасьма да яго.
карса́к
(
драпежная млекакормячая жывёла
карса́р
(
карст
(
комплекс з’яў, якія ўзнікаюць у выніку растварэння горных парод прыроднымі водамі (пячоры, варонкі, катлавіны, яры і
карт
(
гоначны мікралітражны аўтамабіль з матацыклетным рухавіком і без кузава.
ка́рта
(
1) чарцёж зямной паверхні або зорнага неба (
2) ліст паперы, бланк, які трэба запоўніць спецыяльнымі звесткамі (
3) цвёрды папяровы лісток з умоўнай фігурай, які ў сукупнасці з іншымі лісткамі складае калоду для гульні.
картагра́ма
(ад карта + -грама)
схематычная карта, на якой графічна паказаны статыстычныя дадзеныя адносна якой
картагра́фія
(ад карта + -графія)
навука аб складанні геаграфічных карт, а таксама само складанне іх.
картадыягра́ма
(ад карта + -дыяграма)
схематычная карта, на якой пры дапамозе слупкоў, кругоў, квадратаў паказана сумарная велічыня пэўнай з’явы ў межах тэрытарыяльнай, пераважна адміністрацыйнай адзінкі.
картадэ́рыя
(
травяністая расліна
картаме́трыя
(ад карта + -метрыя)
раздзел картаграфіі, які вывучае спосабы вымярэння на картах розных геаграфічных аб’ектаў для вызначэння іх плошчы, даўжыні, аб’ёму.
картасхе́ма
(ад карта + схема)
- спрошчаная, без маштабу і геаграфічнай сеткі карта для ілюстрацыі істотных рыс якой
картатэ́ка
(ад карта + -тэка)
збор картак з якімі
карт-бла́нш
(
1) чысты бланк, падпісаны асобай, якая дае іншай асобе права запоўніць яго;
2)
карто́граф
(ад карта + -граф)
спецыяліст у галіне картаграфіі.
карту́з
(
1) мужчынская шапка з аколышкам і казырком;
2) мяшочак для парахавога снараднага зарада.
картузія́нцы
(
члены манаскага ордэна, заснаванага ў 11
картуля́рыі
(
зборнікі копій грамат, якімі ў перыяд сярэдневякоўя ў Зах. Еўропе юрыдычна афармляліся пераважна зямельныя падараванні на карысць царквы.
карту́на
(
карту́ш
(
скульптурнае або графічнае ўпрыгожанне ў выглядзе дэкаратыўна акаймаванага шчыта або не да канца разгорнутага скрутка з эмблемай, гербам, надпісам і
картызо́н
(ад
гармоны кары наднырачнікаў з групы кортыкастэроідаў, прадукт ператварэння ў арганізме другога гармону — гідракартызону; выкарыстоўваецца ў медыцыне.
картыка́льны
(ад
ка́ртынг
(
спартыўная гонка на аўтамабілях тыпу карт, а таксама пляц для такіх гонак.
карты́цыум
(
губавы базідыяльны грыб
картэ́ж
(
урачыстае шэсце, выезд (
картэзія́нства
(ад картэзіянцы)
філасофскае вучэнне Р. Дэкарта, прадстаўніка дуалізму, якое характарызавалася механістычным дэтэрмінізмам, рацыяналізмам і скептыцызмам.
картэзія́нцы
[ад
паслядоўнікі картэзіянства.
картэ́ль
(
1) аб’яднанне прадпрыемстваў якой
2)
ка́ртэр
(
металічная каробка, якая засцерагае рухавік унутранага згарання ад пашкоджання і забруджвання.
картэ́рыя
(
аднаклетачная зялёная водарасць
картэ́сы
(
парламент у Іспаніі, а таксама ў Партугаліі да 1911 г.
карумпі́раваны
(ад карумпіраваць)
прасякнуты карупцыяй.
карумпі́раваць
(
падкупляць каго
кару́нд
(
вельмі цвёрды мінерал, разнавіднасцямі якога з’яўляюцца рубін, сапфір, тапаз.
кару́нкі
(
тэкстыльныя ажурнасеткавыя вырабы, у якіх узор утвараецца перапляценнем нітак (ільняных, шаўковых і
кару́пцыя
(
подкуп, прадажнасць службовых асоб, палітычных дзеячаў і чыноўнікаў дзяржаўнага апарату.
карусе́ль
(
1) апарат з сядзеннямі ў форме конікаў, экіпажаў, лодак, які верціцца вакол сваёй восі і служыць для катання ў парках, на народных гуляннях;
2) від коннага спаборніцтва.
карце́ч
(
1) начынены круглымі кулямі артылерыйскі снарад для паражэння жывой сілы праціўніка, а таксама кулі такога снарада;
2) буйны шрот для паляўнічай стрэльбы.
карцынало́гія
(ад
раздзел заалогіі, які вывучае ракападобных.
карцыно́ма
(ад
злаякасная пухліна (рак), якая развіваецца з эпітэліяльнай тканкі ў чалавека і жывёл.
ка́рцэр
(
цёмнае і цеснае памяшканне для часовага адзіночнага зняволення (у турмах і
каршыкавіе́ла
(
аднаклетачная зялёная водарасць
ка́ры
(
1) карычневы (пра колер вачэй); 2)
карыба́нты
(
1) фрыгійскія жрацы багіні Кібелы, якія суправаджалі рэлігійную службу спевамі і танцамі;
2) камедыйныя акцёры.
кары́бу
(
паўночнаамерыканскі дзікі алень.
карыгі́раваць
(
уносіць папраўкі, выпраўляць.
кары́да1
(
масавае відовішча, пашыранае ў Іспаніі і некаторых іншых краінах — бой тарэадора з быком.
кары́да2
(
народная балада на надзённыя тэмы ў краінах Лац. Амерыкі.
карыёз, ка́рыес
(
запаленчы працэс у цвёрдай тканцы касцей, які суправаджаецца гніеннем (
карыёзны, ка́рыесны
(
пашкоджаны карыёзам.
карыёл
(
губавы базідыяльны грыб
карыёлел
(
губавы базідыяльны грыб
карыён
(
1) музычная п’еса, якая імітуе перазвон;
2) ударны музычны інструмент, які ўяўляе сабой набор настроеных званоў.
карыёта
(
расліна
карыкату́ра
(
1) сатырычны паказ з’яў рэчаіснасці ў мастацкай літаратуры, кіно, тэатры, на эстрадзе, а таксама малюнак каго
2)
карынебактэрыёз
(ад карынебакатэрыі)
інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца карынебактэрыямі.
карынебактэ́рыі
(ад
група палачкападобных бактэрый, якія ўтвараюць булавападобныя, кокавыя або слабагалінастыя формы.
карыне́й
(
недасканалы грыб
кары́нка
(
чорны дробны вінаград без костачак.
кары́нфскі
(
карыфе́й
(
выдатны дзеяч у якой
карыфе́на
(
рыба атрада акунепадобных даўжынёй 0,7—2 м, якая пашырана ў верхніх слаях трапічных водаў усіх акіянаў, аб’ект промыслу.
ка́рыя
(
дрэва
карыя-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «які адносіцца да клетачнага ядра».
карыяга́мія
(ад карыя- + -гамія)
зліццё ядзер мужчынскіх і жаночых палавых клетак (гамет) у ядро зіготы ў працэсе апладнення.
карыягра́ма
(ад карыя- + -грама)
графічнае выражэнне карыятыпу.
карыякіне́з
(ад карыя- + -кінез)
тое, што і мітоз.
карыялі́зіс
(ад карыя- +
1) растварэнне клетачнага ядра; апошні этап некрабіёзу, які папярэднічае смерці клеткі;
2) знікненне структуры клетачнага ядра ў перыяд паміж дзвюма фазамі яго падзелу.
карыялі́мфа
(ад карыя- + лімфа)
тое, што і карыяплазма.
карыяло́гія
(ад карыя- + -логія)
раздзел цыталогіі, які вывучае клетачнае ядро і яго састаўныя элементы (храмасомы, ядзерную абалонку і
карыяпла́зма
(ад карыя- + плазма)
змесціва (пратаплазма) ядра жывёльнай або расліннай клеткі (
карыяра́хна
(
павук
карыярэ́ксіс
(ад карыя- +
распад клетачнага ядра на часткі; адзін з прамежкавых этапаў некрабіёзу, які папярэднічае гібелі клетак.
карыясістэма́тыка
(ад карыя- + сістэматыка)
раздзел сістэматыкі, які вывучае структуры клетачнага ядра ў розных груп арганізмаў.
карыятаксано́мія
(ад карыя- + таксаномія)
тое, што і карыясістэматыка.
карыяты́да
(
карыяты́п
(ад карыя- + тып)
сукупнасць храмасом дыплоіднага набору, характэрнага для клетак дадзенага віду раслінных або жывёльных арганізмаў.
карэ́
(
1) баявое пастраенне пяхоты ў выглядзе чатырохвугольніка, якое прымянялася ў еўрапейскіх арміях 17—19
2)
карэа́льны
(ад
які датычыць абавязацельства, што ўскладае адказнасць за выкананне яго на ўсіх даўжнікоў разам і на кожнага з іх паасобку.
карэ́ктар
(
работнік выдавецтва, які займаецца чытаннем і праўкай карэктуры.
карэ́ктны
(ад
ветлівы, тактоўны (
карэкту́ра
(
1) выпраўленне памылак у друкарскім наборы;
2) адбітак з друкарскага набору, прызначаны для выпраўлення памылак.
карэкты́ў
(
частковае змяненне чаго
карэкці́раваць
(
1) уносіць папраўкі ў што
2) выпраўляць памылкі ў друкарскім наборы (карэктуры).
карэ́кцыя
(
выпраўленне, частковае змяненне чаго
карэло́метр
[ад карэл(яцыя) + -метр]
прыбор для вымярэння (вылічэння) карэляцыйных функцый выпадковых працэсаў.
карэля́т
(ад
адзін з суадносных, узаемна звязаных паміж сабой членаў карэляцыі.
карэля́тар
(ад
прыбор для аўтаматычнага вылічэння ўзаемнай сувязі незалежных працэсаў.
карэляты́ўны
(
які знаходзіцца ў карэляцыі з чым
карэля́цыя
(
узаемная сувязь, суадноснасць прадметаў, паняццяў або з’яў.
карэо́псіс
(
травяністая расліна
карэспандава́ць
(
1) адпавядаць чаму
2) перапісвацца з кім
карэспандэ́нт
(
1) супрацоўнік газеты, часопіса, радыё, тэлебачання, які дасылае ім звесткі пра бягучыя падзеі;
2) асоба, якая вядзе з кім
3) асоба або ўстанова (фірма, банк), якая выконвае фінансавыя, камерцыйныя даручэнні для другой асобы або ўстановы (за кошт апошніх).
карэспандэ́нцыя
(
1) паведамленне, допіс, дасланыя ў газету, часопіс;
2) пісьмы, паштова-тэлеграфныя адпраўленні;
3) перапіска паміж асобамі, установамі.
карэ́та
(
закрыты чатырохколы чатырохколавы конны экіпаж на рысорах.
карэ́тка
(ад
рухомая частка некаторых механізмаў, машын, апаратаў (
карэ́тта
(
паўзун атрада марскіх чарапах, які водзіцца ў тропіках і субтропіках.
карэхідо́р
(
каралеўскі чыноўнік у Іспаніі часоў феадалізму, які выконваў функцыі адміністратара і суддзі ў гарадах і правінцыях.
ка́са
(
1) установа або аддзяленне ва ўстанове, на прадпрыемстве для прыёму і выдачы грошай (
2) скрынка, шафа для захоўвання грошай;
3) наяўныя грошы ўстановы, прадпрыемства, арганізацыі;
4) раздзеленая на ячэйкі скрынка са шрыфтам для набору.
касава́ць
(
1) закрэсліваць, выкрэсліваць што
2)
каса́ндра
(
вечназялёная кустовая расліна
каса́цыя
(
1) заява, хадайніцтва аб пераглядзе прыгавору, а таксама перагляд, адмена вышэйшай судовай інстанцыяй прыгавору ніжэйшай (
2) прызнанне выбараў несапраўднымі і адмена іх.
касе́канс
(
касе́та
(
1) святлонепранікальны футляр для захавання святлоадчувальных матэрыялаў (фота- і кінастужак);
2) плоская каробка для магнітафоннай ленты;
3) прыстасаванне, якое забяспечвае аптымальныя ўмовы для захавання і транспарціроўкі розных прыбораў і матэрыялаў.
касі́да
(
верш панегірычнага, а таксама элегічнага або рэлігійна-павучальнага характару ў арабскай паэзіі.
касінусо́іда
(ад косінус + -оід)
графік трыганаметрычнай функцыі у = cos х.
касі́р
(
службовая асоба, якая загадвае касай, прымае і выдае грошы, прадае білеты і
касітэры́т
(ад
мінерал класа вокісаў і гідравокісаў цёмна-бурага, чырвонага, чорнага або жоўтага колеру; алавяная руда.
ка́сія
(
травяністая расліна
ка́ска1
(
металічны шлем для засцярогі галавы (у ваенных, пажарнікаў, будаўнікоў, шахцёраў і
ка́ска2
(
страхаванне перавозачных сродкаў (суднаў, самалётаў, аўтамабіляў, вагонаў, цыстэрн і
каска́д
(
1) вадаспад, які падае ўступамі;
2) асобы цыркавы прыём падзення з каня;
3)
каскадзёр
(
1) выканаўца цыркавога прыёму падзення з каня (каскаду 2);
2) дублёр артыста кіно, які выконвае тэхнічна цяжкія і небяспечныя трукі (бег па стрэхах вагонаў, саскокванне на хаду з каня
каске́тка
(
лёгкі мужчынскі галаўны ўбор з казырком і аколышкам.
касмаго́нія
(
раздзел астраноміі, які вывучае паходжанне і развіццё нябесных цел і іх сістэм.
касмагра́фія
(
касмадро́м
(ад космас + -дром)
спецыяльна абсталяваная пляцоўка для запуску касмічных караблёў.
касмакла́дыум
(
каланіяльная зялёная водарасць
касмало́гія
(ад космас + -логія)
вучэнне пра будову і развіццё Сусвету, а таксама раздзел астраноміі, прысвечаны гэтаму вучэнню.
касмана́ўт
(ад космас + -наўт)
удзельнік палёту ў космас.
касмана́ўтыка
(ад космас + -наўтыка)
1) сукупнасць галін навукі і тэхнікі, якія забяспечваюць асваенне космасу;
2) палёты ў касмічнай прасторы.
касмапалі́т
(
1) прыхільнік касмапалітызму, асоба, якая адмаўляе сваю прыналежнасць да якой
2) расліна або жывёла, якая жыве па ўсім зямным шары.
касмапаліты́зм
(ад
ідэалогія, якая прапагандуе адмаўленне ад нацыянальнага суверэнітэту, абыякавыя адносіны да радзімы і нацыянальнай культуры.
касма́рыум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
касматро́н
(ад космас + -трон)
прыбор для паскарэння руху іонаў (пратонаў).
касмафі́зіка
(ад космас + фізіка)
тое, што і астрафізіка.
касмахі́мія
(ад космас + хімія)
навука, якая вывучае хімічны састаў касмічных цел і акаляючай іх прасторы, а таксама хімічныя працэсы, што працякаюць у космасе.
касмацэ́нтр
(ад космас + цэнтр)
цэнтр падрыхтоўкі і правядзення касмічных палётаў.
касметало́гія
[ад касметы(ка) + -логія]
раздзел медыцыны, які вывучае ўрачэбную і дэкаратыўную касметыку.
касме́тыка
[
1) вучэнне аб сродках і метадах падтрымання здаровага стану і прыгожага выгляду скуры і валасоў чалавека (
2) сродкі для надання свежасці і прыгажосці твару, целу (пудра, крэм, масаж і
касмі́чны
(
1) які адносіцца да космасу, звязаны з яго асваеннем (
2)
касо́не
(
драўляны сундук у сярэдневяковай Італіі, сценкі якога ўпрыгожваліся разьбой, жывапісам.
ка́ста
(
1) грамадская група людзей у некаторых краінах Усходу, адасобленая паходжаннем, родам заняткаў і прававым становішчам сваіх членаў (
2)
кастанье́ты
(
музычны інструмент з дзвюх драўляных пласцінак, якімі рытмічна пастукваюць у час танца, надзеўшы на пальцы.
кастне́рыя
(
павук
касто́р
(
суконная тканіна з густым ворсам.
кастра́т
(
асобіна мужчынскага полу, якой зрабілі кастрацыю.
кастра́цыя
(
выразанне палавых залоз у жывёл і чалавека; лягчанне.
кастру́ля
(
металічная пасудзіна для прыгатавання ежы.
кастры́раваць
(
рабіць кастрацыю, лягчаць.
кастумбры́зм
(
кірунак у літаратуры і выяўленчым мастацтве Іспаніі і Лац. Амерыкі 19
кастэ́ла
(
рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў вадаёмах Паўд. Амерыкі; вядома як акварыумная.
кастэля́н
(
2) камендант замка.
кастэ́т
(
халодная зброя ў выглядзе металічнай пласціны з адтулінамі; надзяваецца на пальцы і заціскаецца ў кулак, каб узмацніць удар.
касхалва́
(ад
сорт халвы з грэцкіх арэхаў на мёдзе.
касцёл
(
каталіцкі храм.
касцю́м
(
1) камплект мужчынскага адзення, які складаецца з пінжака, штаноў і часам камізэлькі, або жаночага — з жакета і спадніцы;
2) адзенне спецыяльнага прызначэння (
касцюме́р
(
работнік тэатра, які рыхтуе касцюмы да спектакля і дапамагае акцёру апранацца.
касцюмі́раваць
(
апранаць у тэатральны або маскарадны касцюм.
кат1
(
1) асоба, якая прыводзіць у выкананне смяротны прыгавор, мучыць на допыце;
2)
кат2
(
1) разнавіднасць судна ў Даніі;
2) снасць для падымання якара на палубу пасля выцягвання яго з вады.
ката-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «сыходны рух», «паніжэнне».
катабалі́зм
(ад
сукупнасць рэакцый абмену рэчываў у арганізме (метабалізму), якія суправаджаюцца распадам (дысіміляцыяй) складаных арганічных злучэнняў (
катава́сія
(
1) заключная песня ў царкоўным каноне, у час якой абодва клірасы сыходзяцца разам на сярэдзіну царквы;
2)
катава́ць
(
1) моцна біць, мучыць на допыце;
2)
катагене́з
(ад ката- + -генез)
1) кірунак эвалюцыйнага працэсу ў бок спрашчэння будовы і функцыі арганізмаў;
2) змена асадачных горных парод пасля з’яўлення іх у выніку дыягенезу да ператварэння ў метамарфічныя пароды.
катагляцыя́л
(ад ката- + гляцыял)
перыяд дэградацыі і знікнення ледніка на пэўнай тэрыторыі.
катадро́мны
(ад ката- +
катадыяптры́чны
(ад ката- + дыяптрычны);
катакла́з
(
дэфармацыя і раздрабленне мінералаў унутры горнай пароды, выкліканыя тэктанічнымі рухамі.
катаклі́зм
(
раптоўны разбуральны пераварот у прыродзе або грамадстве (
катако́мбы
(
падзямеллі з вузкімі, доўгімі заблытанымі хадамі, калідорамі; закінутыя каменяломні.
катала́за
(
фермент, які расшчапляе перакіс вадароду на ваду і малекулярны кісларод; абараняе арганізм ад атрутнага ўздзеяння перакісу вадароду, што ўтрымліваецца ў ім.
катале́ктыка
(
раздзел паэтыкі, які вывучае канцоўкі верша.
каталекты́чны
(
які датычыць каталектыкі, звязаны з ёю,
катале́псія
(
стан поўнай нерухомасці, які ўзнікае ў чалавека пры моцным хваляванні, пад уздзеяннем гіпнозу, пры некаторых нервовых і псіхічных хваробах.
ката́ліз
(
узбуджэнне хімічнай рэакцыі або змяненне яе хуткасці пад уздзеяннем каталізатараў.
каталіза́тар
(ад
рэчыва, якое паскарае або запавольвае ход хімічнай рэакцыі, але само застаецца нязменным.
каталіко́с
(
тытул патрыярхаў армяна-грыгарыянскай і грузінскай праваслаўных цэркваў.
каталіты́чны
(
які мае адносіны да каталізу.
каталіцы́зм
(
адзін з найбольш пашыраных кірункаў у хрысціянстве (побач з праваслаўем і пратэстантызмам), які ўзначальвае рымскі папа.
катало́г
(
спіс якіх
ката́льпа
(
лістападнае дрэва
катамара́н
(
1) паруснае або маторнае судна з двух карпусоў, звязаных агульнай палубай, ці з аднаго корпуса з паплаўкамі-балансірамі за бортам;
2) невялікае спартыўнае судна, катэр такой жа формы.
катамарфо́з
(ад ката- + -марфоз)
кірунак эвалюцыйнага працэсу, звязаны са зменай умоў асяроддзя і спрашчэннем агульнай будовы арганізма.
ката́мнез
(
інфармацыя аб хворым, якая збіраецца пасля заканчэння папярэдняга назірання.
ката́нгенс
(
катаніза́цыя
(ад
перапрацоўка лубянога валакна (ільну, канапель і
катані́н
(
бавоўнападобная маса, атрыманая з валокнаў ільну, канапель і
катаптры́чны
(
катапу́льта
(
1) тое, што і баліста 1;
2) механізм для ўзлёту самалётаў з палубы авіяносца і іншых невялікіх пляцовак;
3) прыстасаванне для аўтаматычнага выкідвання з лятальнага апарата лётчыка з далейшым спускам на парашуце.
ка́тар
(
запаленне слізістай абалонкі якога
катарабіёнты
(ад
жывёльныя арганізмы, якія жывуць у чыстых халодных водах з вялікай колькасцю растворанага кіслароду.
катара́кт
(
1) вадаспад вялікай шырыні пры невялікай вышыні падзення;
2) прыстасаванне для гашэння ваганняў і аслаблення ўдараў, якія ўзнікаюць у машынах, вагонах і
катара́кта
(
памутненне крышталіка вока, якое выклікае аслабленне і страту зроку.
катара́льны
(
які мае адносіны да катару, звязаны з катарам (
катара́нтус
(
вечназялёная паўкустовая расліна
ка́тарга
(
1) від пакарання за крымінальнае злачынства або палітычную дзейнасць — зняволенне з цяжкай прымусовай працай, а таксама месца такой працы;
2)
катаро́бы
(ад
тое, што і катарабіёнты.
ка́тарсіс
(
1) паняцце антычнай эстэтыкі, ачышчэнне эмоцый мастацтвам;
2) адзін з метадаў псіхатэрапіі ў псіхааналізе З. Фрэйда.
ката́ры
(
паслядоўнікі пашыранай у Зах. Еўропе 11—13
катаско́піум
(
лістасцябловы мох
ката́страфа
(
сітуацыя, якая разгортвае і завяршае кульмінацыю дзеяння ў літаратурным творы.
катастрафі́зм
(
вучэнне, паводле якога развіццё зямной кары і арганічнага свету адбываецца ў выніку перыядычных сусветных геалагічных катастроф і патопаў, што наступаюць пасля трывалага перыяду спакою; тэорыя катастроф.
катастро́фа
(
раптоўнае бедства, стыхійная падзея з трагічнымі вынікамі (для чалавека, грамадства, прыроды).
катато́нія
(ад
нервова-псіхічны разлад, які характарызуецца рухальнымі парушэннямі або ўзбуджанасцю, нечаканымі ўчынкамі і
кататэрмаме́трыя
(ад ката- + тэрмаметрыя)
сумарная ацэнка вільготнасці і хуткасці руху паветра па паказаннях кататэрмометра.
кататэрмо́метр
(ад ката- + тэрмометр)
спіртавы тэрмометр для вымярэння ахаладжэння, якое выклікаецца паветрам.
катафа́лк
(
1) пахавальная павозка;
2) узвышэнне, падстаўка для труны.
катафарэ́з
(
рух дадаткова нагружаных калоідных часцінак у напрамку катода пад уздзеяннем электрычнага поля (
катафаты́чны
(
катафілаксі́я
(ад ката- +
паніжаная стойкасць пашкоджаных тканак чалавека і жывёл да дзеяння хваробатворных мікробаў.
катафро́нт
(ад ката- + фронт)
атмасферны фронт, які характарызуецца сыходным рухам цёплага паветра (
катахрэ́за
(
стылістычны прыём спалучэння супярэчлівых, лагічна несумяшчальных паняццяў, што стварае своеасаблівае сэнсавае адзінства (
катле́та
(
страва з мяснога або рыбнага фаршу (часам з агародніны, кашы), запечанага ў форме прадаўгаватага піражка.
катле́я
[
расліна
като́д
(
катодалюмінесцэ́нцыя
(ад катод + люмінесцэнцыя)
свячэнне рэчыва (люмінафораў) пад дзеяннем катодных прамянёў (струменю электронаў ад катода); выкарыстоўваецца ў асцылографах, тэлевізійных трубках і
като́лік
(
той, хто прыняў каталіцызм і прытрымліваецца абрадаў каталіцкай царквы.
като́птрыка
(
раздзел оптыкі, які вывучае будову адлюстраванняў адлюстраных люстраных паверхняў.
катрэ́н
(
страфа з чатырох вершаваных радкоў чатырохрадкоўе.
кату́рны
(
1) абутак з высокай падэшвай, які надзявалі антычныя акцёры, каб надаць паставе велічнасць;
2)
катые́н
(
дадатна зараджаны іон, які ў час электролізу рухаецца да адмоўнага электрода (катода).
катылаза́ўры
(
атрад прымітыўных вымерлых паўзуноў, якія існавалі ў пермскі перыяд палеазою і трыясавы перыяд мезазою.
катыльён
(
даўнейшы бальны танец, у якім чаргуюцца элементы кадрылі, вальса, мазуркі, полькі, а таксама музыка да гэтага танца.
катыля́рыя
(
накіпны сумчаты лішайнік
каты́нгі
(
сямейства птушак атрада вераб’іных, якія пашыраны ў Паўд. і Цэнтр. Амерыцы.
катыяні́т
(ад катыён)
іаніт, здольны абменьваць свае дадатна зараджаныя іоны на іоны знешняга асяроддзя.
катэгары́чны
(
рашучы, безагаворачны (
катэго́рыя
(
1) навуковае паняцце, якое выражае найбольш агульныя і істотныя сувязі з’яў рэчаіснасці (
2) група з’яў, прадметаў або асоб, аб’яднаных агульнымі прыкметамі (
катэ́дж
(
невялікі жылы дом у прыгарадзе, звычайна з мансардай і зямельным участкам.
катэ́дэр-сацыялі́зм
(
кірунак у нямецкай палітычнай эканоміі 2-й
катэна́ны
(ад
хімічнае злучэнне з дзвюх або болын цыклічных малекул, звязаных паміж сабой як звёны ланцуга.
катэна́рыя
(
ніжэйшы грыб
катэно́ід
(ад
катэпсі́ны
(ад
ферменты, якія каталізуюць расшчапленне пептыдаў і бялкоў у клетках і тканках жывых арганізмаў.
ка́тэр
(
1) невялікае самаходнае судна для розных мэт (спартыўных, прамысловых, ваенных і
2) ваенна-марская парусна-грабная парусна-вяслярная шлюпка.
катэры́я
(
1) узброены атрад наёмнікаў у сярэдневяковай Еўропе;
2)
ка́тэт
(
катэто́метр
(ад
катэ́тэр
(
катэхі́зіс
(
рэлігійная кніга, якая змяшчае кароткі выклад хрысціянскага веравучэння ў пытаннях і адказах.
катэхі́ны
(ад катэху)
біялагічна актыўныя рэчывы расліннага паходжання, якія змяшчаюцца пераважна ў чаі, вінаградзе, бабах какавы і рэгулююць пранікальнасць крывяносных капіляраў.
катэ́ху
(
экстракт, які атрымліваюць з акацыі катэху, што расце ў Індыі і Шры Ланка; выкарыстоўваецца як дубільнае рэчыва і тэкстыльны фарбавальнік.
катээлектрато́н
[ад кат(од) + электратон]
стан павышанай узбуджанасці на ўчастку, дзе прыкладаюць катод пры прапусканні пастаяннага току па нерву або іншай узбуджальнай тканцы.
кауда́льны
(ад
кауды́льё
(
1) афіцыяльны тытул Ф. Франка ў Іспаніі 1939—1975 гг.;
2) дыктатар у некаторых краінах Лац. Амерыкі.
каузалгі́я
(ад
хваравіты стан чалавека, пры якім адчуваецца нясцерпны боль у месцах паражэння нерваў.
кауза́льны
(
прычынны, абумоўлены прычыннай сувяззю.
кауле́рпа
(
зялёная водарасць класа сіфонавых, якая пашырана ў трапічных і субтрапічных морах.
кауліфло́рыя
(ад
утварэнне кветак непасрэдна на ствале або на старых галінках раслін; уласціва для абляпіхі, какавы, хурмы і
каўбо́й
[
конны пастух у стэпах Паўн. Амерыкі.
каўлі́нія
(
падводная травяністая расліна
каўне́р
(
верхняя частка адзення, якая аблягае шыю.
каўпа́к
(
1) галаўны ўбор конусападобнай, авальнай або іншай формы (
2) накрыўка над чым
ка́ўпер
[
апарат для нагрэву паветра, што падаецца ў доменную печ.
каўстабіялі́ты
(ад
гаручыя выкапнёвыя горныя пароды арганічнага паходжання (вугаль, гаручыя сланцы, нафта, торф).
ка́ўстык
(
тэхнічная назва едкіх шчолачаў.
ка́ўстыка
(
лінія, якая агінае месца сходжання сыходжання прамянёў пасля пераламлення іх у лінзе або адбіцця ад люстэрка.
каўсты́чны
(
едкі, пякучы;
ка́ўтэр
(
медыцынскі інструмент для прыпякання тканак арганізма.
каўтэрыза́цыя
(ад
метад лячэбнага разбурэння тканак; прыпяканне.
каўчу́к
(
рэчыва з соку некаторых раслін або штучнага паходжання, якое ўжываюць для вырабу гумы (
каф
(
від знешнегандлёвага дагавору, калі ў цану тавару ўключаюцца яго вартасць і вартасць марскіх перавозак (фрахту) да порта прызначэння.
ка́федра
(
1) аб’яднанне выкладчыкаў аднаго або некалькіх навуковых прадметаў у вышэйшай навучальнай установе;
2) спецыяльнае ўзвышанае месца для прамоўцы, лектара, выкладчыка;
3) узвышэнне, з якога гаворацца пропаведзі ў хрысціянскай царкве.
кафеі́н
(
рэчыва, якое змяшчаецца ў зярнятах кофе, чайным лісці; выкарыстоўваецца ў медыцыне як стымулятар дзейнасці цэнтральнай нервовай сістэмы.
каферда́м
(
адсек на гандлёвых суднах паміж танкамі і іншымі карабельнымі памяшканнямі.
каферме́нты
(ад ка- + ферменты)
небялковая група малекул некаторых ферментаў, якая прымае ўдзел у ферментатыўных рэакцыях, што адбываюцца ў арганізмах (
кафі́зма
(
назва кожнага з дваццаці раздзелаў, на якія падзелены псалтыр.
ка́фля
(
керамічны выраб у выглядзе пліткі для абліцоўкі сцен, печаў і
кафта́н
(
даўнейшая верхняя мужчынская і жаночая вопратка з доўгімі поламі.
кафэ́
(
тое, што і кавярня.
кафэтэ́рый
(
кавярня з самаабслугоўваннем.
кафэшанта́н
(
кавярня з эстрадай, дзе выступаюць артысты з песнямі і танцамі лёгкага, часам непрыстойнага характару.
кахе́ксія
(
стан агульнага знясілення арганізму, які развіваецца пры галаданні або цяжкіх парушэннях абмену рэчываў, хранічных захворваннях.
кахінхі́ны
(
парода курэй мяснога напрамку, выведзеная ў Паўд. В’етнаме.
каці́равацца
(
1) быць у абароце на біржы, мець тую або іншую цану (аб каштоўных паперах, таварах, валюце);
2)
каці́раваць
(
вызначаць біржавую цану (курс) каштоўных папер, тавараў, замежнай валюты.
ка́цык
(
1) індзейскі правадыр у Цэнтр. Амерыцы да яе заваявання іспанцамі;
2) уплывовы палітык мясцовага маштабу ў некаторых краінах Лац. Амерыкі і ў Іспаніі.
ка́ча
(
паэтычны і музычны твор, які ўзнік у Італіі ў 14
качава́ць
(
весці неаселы спосаб жыцця, пераязджаць з месца на месца.
качу́ча
(
іспанскі народны танец.
кашало́т
(
буйное марское млекакормячае атрада кітоў.
кашамі́р
кашані́ль
(
агульная назва некалькіх відаў насякомых падатрада какцыдаў, з якіх здабываюць чырвоную фарбу кармін.
каша́ра
(
загон, агароджанае месца на полі, дзе летам трымаюць авечак, кароў.
кашма́
(
посцілка з лямцу, зробленага з авечай воўны (пераважна ў качавых народаў).
кашма́р
(
1) цяжкі, жудасны сон;
2)
кашмі́р, кашамі́р
(
лёгкая ваўняная, напаўваўняная або баваўняная тканіна.
кашнэ́
(
шыйная хустка або шалік.
кашпо́
(
дэкаратыўная ваза, звычайна керамічная, у якую ставяць кветкавы гаршчок.
каштава́ць
(
l) мець тую або іншую грашовую вартасць, цану; абыходзіцца ў якую
2)
3) спрабаваць на смак;
4)
кашта́н
(
дрэва
каштары́с
(
фінансавы дакумент, дзе вызначаецца план прыбыткаў і выдаткаў.
кашто́ўнасць
(ад каштоўны)
1) каштоўная рэч;
2) важнасць, значнасць чаго
кашто́ўны
(ад кошт)
1) які дорага каштуе, мае вялікую цану (
2) які мае важнае, істотнае значэнне (
кашырава́ць
(
апрацоўваць механічна кніжны блок.
кашэ́рны
(ад ідыш košer <
дазволены рэлігійнымі законамі для ўжывання ў ежу (у веруючых яўрэяў).
каэвалю́цыя
(ад ка- + эвалюцыя)
сумесная эвалюцыя розных, але біялагічна цесна звязаных відаў (
каэнзі́мы
(ад ка- + энзімы)
тое, што і каферменты.
каэрцыты́метр
(ад
прыбор для вымярэння каэрцытыўнай сілы (
каэрцытыме́трыя
(ад
адзін са спосабаў магнітнага кантролю паўфабрыкатаў і вырабаў з ферамагнітных сплаваў, у аснову якога пакладзена вымярэнне іх каэрцытыўнай сілы (
каэрцыты́ўны
(ад
каэсі́т
(ад
мінерал з групы кварцу, адна з найбольш шчыльных паліморфных мадыфікацый крэменязёму.
каэфіцые́нт
(
1) лікавы множнік у алгебраічным выразе;
2) велічыня, якая колькасна вызначае якую
каю́к
(
рачное вёслава-паруснае грузавое судна.
каю́р
(
паганяты запрэжаных у нарты сабак або аленяў.
каю́та
(
жылое памяшканне для пасажыраў або для каманды на судне.
каю́т-кампа́нія
(ад каюта + кампанія)
агульнае памяшканне для каманды судна, якое служыць сталовай, месцам сходаў і адпачынку.
кая́к
(
лёгкая скураная аднамесная лодка з двухлопасцевым вяслом у эскімосаў і іншых народаў Поўначы.
ква́га
(
жывёла
квадр
(
камень для кладкі сцен, абчэсаны ў выглядзе паралелепіпеда.
ква́дра
(
1) кожная з чатырох фаз Месяца (маладзік, сход, поўня, ветах);
2)
квадра́нт
(
1) плоскі сектар з цэнтральным вуглом у 90°, чацвёртая частка круга;
2) старадаўні вугламерны астранамічны прыбор для вызначэння вышыні нябесных цел;
3)
квадра́т
(
1) роўнастаронні прамавугольнік, а таксама ўсё, што мае такую форму;
2) здабытак ад памнажэння якога
квадра́тны
(ад квадрат)
1) які мае форму квадрата;
2) які мае адносіны да квадрата (
квадратры́са
(
геаметрычнае месца пунктаў перасячэння прамой, што паварочваецца вакол фіксаванага пункта, і прамой, якая раўнамерна перамяшчаецца паралельна да самой сябе.
квадрату́ра
(
1) велічыня плошчы, якая вылічваецца ў квадратных адзінках (
2) пабудова квадрата, роўнавялікага дадзенай фігуры;
3)
квадрупо́ль
(ад
сістэма чатырох электрычных зарадаў, якая складаецца з двух дыполяў, электрычныя моманты якіх роўныя па велічыні і процілеглыя па кірунку.
квадры́віум, квадры́вій
(
павышаны курс адукацыі ў сярэдневяковай школе, які ішоў услед за трывіумам і ўключаў чатыры прадметы — музыку, арыфметыку, геаметрыю, астраномію.
квадры́га
(
двухколая антычная калясніца, запрэжаная чацвёркай коней у адзін рад.
квадрыльён
(
лік, які запісваецца ў выглядзе адзінкі з 15 нулямі, а ў некаторых краінах (
квадрырэ́ма
(
баявы карабель у Стараж. Рыме з чатырма радамі вёсел з кожнага борта.
кваза́р
(
зоркападобная крыніца касмічнага выпрамянення, якая сілай святла ў многа разоў пераўзыходзіць Сонца.
квазі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «несапраўдны», «уяўны».
квазіізатрапі́я
(ад квазі + ізатрапія)
ізатрапія, якая выяўляецца толькі ў галінах горных парод, што змяшчаюць дастатковую колькасць структурных элементаў, арыентаваных ва ўсіх напрамках.
квазіі́мпульс
(ад квазі- + імпульс)
вектарная велічыня, аналагічная імпульсу, якая характарызуе стан квазічасцінкі ў перыядычных сістэмах.
квазімо́да
(
квазіо́птыка
(ад квазі- + оптыка)
галіна фізікі, якая вывучае пашырэнне электрамагнітных хваль з даўжынёй хвалі, меншай за 1—2 мм, ва ўмовах, калі пашырэнне хваляў падначальваецца законам геаметрычнай оптыкі, але дыфракцыйныя з’явы таксама маюць істотнае значэнне.
квазіры́нак
(ад квазі- + рынак)
сфера таварнага абмену, якая не базіруецца на сапраўдных рыначных адносінах і законах; ілжывы рынак.
квазістаты́чны
(ад квазі- + статычны);
ква́кер
(
член хрысціянскай рэлігійнай секты, пашыранай у Англіі і ЗША, якая адмаўляе свяшчэннікаў, прапаведуе пацыфізм.
кваліме́трыя
(ад
галіна навукі, якая вывучае і рэалізуе метады колькаснай ацэнкі якасці прадукцыі.
квалітаты́ўны
(
якасны (
кваліфікава́ць
(
1) вызначаць ступень падрыхтаванасці да працы (
2) характарызаваць прадмет, дзеянне, адносячы яго да якой
кваліфіка́цыя
(
1) ступень падрыхтаванасці чалавека да якой
2) рабочая прафесія, спецыяльнасць (
3) характарыстыка прадмета, дзеяння, аднясенне яго да якой
квант
(
найменшая колькасць, на якую можа змяняцца дыскрэтная па сваёй прыродзе фізічная велічыня (дзеянне, энергія і
квантава́ць
(ад
праводзіць дыскрэтызацыю.
квантаме́тр
(ад квант + -метр)
прыбор, які аналізуе хімічны састаў рэчыва па яго выпрамяненню.
ква́нтар
(ад
квантытаты́ўны
(
квантыфіка́цыя
(ад
колькаснае выражэнне якасных прымет (
кварк
(
гіпатэтычная часціца, з якіх, як мяркуецца, складаюцца элементарныя часціцы (адроны).
ква́рта
[
1) невялікі металічны кубак для піцця;
2) даўнейшая мера вадкіх і сыпкіх рэчываў, роўная чацвёртай частцы гарца (0,70577 л);
3)
кварта́л
(
1) частка тэрыторыі горада- абмежаваная з чатырох бакоў вуліцамі;
2) чацвёртая частка года (3 месяцы);
3) адзін з квадратных участкаў, на якія разбіваецца лес.
квартэрдэ́к
(
прыўзнятая частка верхняй палубы ў кармавой частцы судна.
квартэро́н
(
назва асобы ў Амерыцы, адзін з продкаў якой у трэцім пакаленні быў неграм.
квартэ́т
(
1) музычны твор для чатырох інструментаў або галасоў;
2) ансамбль з чатырох выканаўцаў (музыкантаў або спевакоў).
кварц
(
1) найбольш распаўсюджаны мінерал, які сустракаецца ў выглядзе крышталёў і суцэльнай зярністай масы; двухвокіс крэмнію;
2) апрамяненне кварцавай лямпай з лячэбнай мэтай (назначыць к.).
кварцы́т
(ад кварц)
метамарфічная горная парода, якая складаецца пераважна з кварцу.
кватар’е́р
(
службовая асоба ў вайсковых часцях, якая пры перамяшчэнні войска пасылаецца ўперад для падрыхтоўкі кватэр або выбару бівакоў.
кватарма́йстар
(
службовая асоба ў арміях некаторых краін, якая займаецца размяшчэннем войск па кватэрах і забеспячэннем іх харчамі і фуражом.
кватрачэ́нта
(
італьянская назва 15
кватэ́ра
(
1) частка жылога дома, якая складаецца звычайна з некалькіх пакояў і мае асобны выхад;
2) памяшканне, якое часова наймаецца ў каго
3)
кватэ́рка
(
даўнейшая мера вадкіх і сыпкіх рэчываў, роўная чацвёртай частцы кварты (0,17644 л).
кватэрніе́ны
(
сістэма лікаў, што мае чатыры адзінкі, для якой справядлівыя ўсе асноўныя законы дзеянняў, акрамя камутатыўнага закона множання.
квебра́ха
(
дрэва
квеза́ль
(
птушка атрада трагонаў з доўгімі верхнімі пёрамі, што цалкам закрываюць хвост, якая водзіцца ў горных лясах Цэнтр. Амерыкі.
кверуля́нт
(ад
суцяжнік, зводнік.
квершла́г
(
1) гарызантальная або нахільная падземная горная вырабатка, якая праходзіць па пустых пародах пад вуглом да месца залягання карысных выкапняў.
кве́стар
(
1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла розныя функцыі (адміністратыўныя, судовыя, фінансавыя);
2) службовая асоба, якая загадвае адміністрацыйна-гаспадарчай часткай у парламентах некаторых заходнееўрапейскіх краін;
3) паліцэйскі чын у Італіі.
квесту́ра
(
1) пасада і абавязкі квестара;
2) мясцовае паліцэйскае ўпраўленне ў Італіі.
квіеты́зм
(
1) містычнае вучэнне ў каталіцызме, якое прапаведуе пакорлівасць, пасіўна-сузіральныя адносіны да жыцця;
2) непраціўленне, пасіўныя адносіны да жыцця.
квіз
(
радыё- або тэлевізійная гульня ў пытанні і адказы на розныя тэмы з прызамі для пераможцаў; літаратурная, музычная ці якая
квікстэ́п
(
разнавіднасць хуткага факстроту, парны англійскі танец свабоднай кампазіцыі.
квіна́рый
(
рымская сярэбраная манета, якую чаканілі з перапынкамі ад 269 г. да
кві́нта
(
1)
2) самая высокая па тону струна скрыпкі.
квінта́л
(
мера вагі ў многіх краінах Лац. Амерыкі, роўная 100 фунтам (лібрам).
квінто́ль
(ад
квінтыльён
(
лік, які запісваецца ў выглядзе адзінкі з 18 нулямі, а ў некаторых краінах (
квінтэсе́нцыя
(
аснова, самая сутнасць чаго
квінтэ́т
(
1) музычны твор для пяці інструментаў або галасоў;
2) ансамбль з пяці выканаўцаў (музыкантаў або спевакоў).
квінці́ла
(
страфа з пяці вершаваных радкоў, злучаных дзвюма рыфмамі або клаўзуламі, пяцірадкоўе.
квіпракво́
(
непаразуменне, што ўзнікла ў выніку таго, што адна асоба, паняцце, рэч прынята за другую;
2)
квірына́л
(
урад у манархічнай Італіі.
квіры́ты
(
афіцыйная назва паўнапраўных грамадзян у Стараж. Рыме.
кві́слінг
(
квіт
(
тое, што і квітанцыя.
квіта́нцыя
(
афіцыйная распіска ў атрыманні ад каго
кво́рум
[
колькасць прысутных на якім
кво́та
(
1) частка, пай, норма;
2) доля ўдзелу ў вытворчасці і збыце прадукцыі для кожнага з удзельнікаў якога
3) мінімум галасоў, неабходны для атрымання на выбарах аднаго дэпутацкага мандата.
кеб
(
аднаконны экіпаж у Англіі.
ке́гель
(
памер друкарскай літары (у вышыню), вызначаны ў друкарскіх пунктах.
кегельба́н
(
1) памост для пастаноўкі кегляў і катання шароў;
2) памяшканне для гульні ў кеглі.
ке́глі
(
1) гульня, якая заключаецца ў збіванні шаром драўляных або пластмасавых слупкоў (кегляў), расстаўленых на спецыяльным памосце;
2) драўляныя або пластмасавыя слупкі для гэтай гульні.
кедр
(
вечназялёнае хвойнае дрэва
ке́ды
(
лёгкі спартыўны абутак з прарызіненай тканіны на мяккіх рабрыстых гумавых падэшвах.
кейнсія́нства
[ад
эканамічная тэорыя, якая абгрунтоўвае неабходнасць актыўнага ўмяшальніцтва ўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць для забеспячэння бесперапыннага працэсу грамадскай вытворчасці.
ке́йпер
(
тоўшча страката-каляровых кантынентальных і лагунных адкладанняў верхняга трыясу на тэрыторыі Цэнтр. Еўропы.
кейф
кек
(
слой цвёрдых часцінак, які застаецца пасля фільтрацыі суспензій, або нерастваральныя рэшткі пасля вышчалачвання вышчалочвання каштоўных кампанентаў з руды.
кекенме́дынгі
(
скапленні скопішчы ракавін і касцей з вугальнымі праслойкамі, каменнымі прыладамі і іншымі рэчамі, якія знаходзяцца ў адкладах часоў неаліту на месцы стаянак старажытных рыбакоў і паляўнічых.
кекс
(
кандытарскі выраб са здобнага цеста з разынкамі або карынкай.
кекуо́к
(
танец амерыканскіх неграў, які ўвайшоў у моду ў
ке́лар
(
манах, які загадвае манастырскай гаспадаркай, эканом.
ке́ліх
(
вялікая чарка, чаша.
ке́лля
(
1) пакой манаха (манашкі) у манастыры;
2)
кело́ід
(ад
пухлінападобнае разрастанне злучальнай тканкі скуры, якое развіваецца пасля траўмы або вынікае мімавольна на непашкоджанай паверхні скуры.
ке́львін
[
адзінка тэмпературы па тэрмадынамічнай шкале ў Міжнароднай сістэме адзінак (СI), роўная 1/273,16 частцы тэрмадынамічнай тэмпературы трайнога пункта вады.
ке́льма
ке́льнер
(
афіцыянт рэстарана, піўной, кавярні і
ке́льня, ке́льма
(
прылада муляра, тынкоўшчыка ў выглядзе трохвугольнай лапаткі для нанясення раствору на мур.
кельт
(
старажытны полы ўнутры бронзавы тапор з каленчатым дзяржаннем, які быў распаўсюджаны ў 2—1 тысячагоддзях да
кемалі́зм
[ад
турэцкі буржуазна-нацыянальны рух, які ўзнік у 1919 г. і прывёў да перамогі рэвалюцыі ў 1923 г.
ке́мбрый
(
першы перыяд палеазойскай эры геалагічнай гісторыі Зямлі, які распачаўся каля 570
кембры́йскі
(ад
ке́мінг
(
спецыяльна абсталяваны лагер для аўтатурыстаў.
кен
(
1) мера даўжыні ў Японіі, роўная 1,8 м;
2) асноўная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Японіі.
кената́ф
(
надмагільны помнік, пастаўлены не на месцы пахавання нябожчыка (
кенатро́н
(ад
двухэлектродная электронная вакуумная лямпа, прызначаная для выпрамлення пераменнага току.
кена́ф
(
травяністая расліна
кенгуру́
(
сумчатае аўстралійскае млекакормячае з доўгімі заднімі і кароткімі пярэднімі нагамі, якое перамяшчаецца скачкамі.
кенды́р
(
травяністая расліна
кеніяпітэ́к
(
вымерлая чалавекападобная малпа, блізкая да рамапітэка, якая жыла ў верхнім міяцэне.
кента́ўр
(
міфічная істота з конскім тулавам і чалавечымі галавой і торсам у старажытнагрэчаскай міфалогіі.
кентра́нтус
(
травяністая расліна
ке́нэль
[
разнавіднасць сапрапеліту, якая змяшчае вялікую колькасць мікраспор.
ке́пі
(
1) фуражка з невялікім цвёрдым донцам і прамым казырком (у арміях некаторых краін і ў рускіх гімназістаў 19
2) мужчынскі летні мяккі галаўны ўбор з казырком без аколыша.
керага́з
[
бясшумны прымус, у якім згарае газа.
керамзі́т
(ад
порысты будаўнічы матэрыял у выглядзе гравію, шчэбню або пяску, які вырабляецца паскораным абпальваннем легкаплаўкіх глін.
керамзітабето́н
(ад керамзіт + бетон)
лёгкі бетон, атрыманы з керамзіту і цэменту.
кера́міка
[
1) агульная назва розных вырабаў з абпаленай гліны (маёліка, тэракота, фарфор, фаянс і
2) маса, з якой атрымліваюць такія вырабы;
3) ганчарная вытворчасць.
керамі́т
(ад
выпаленая цэгла-брусчатка.
керамі́чны
(
які мае адносіны да керамікі; зроблены з керамікі.
кераргіры́т
(ад
мінерал класа самародных металаў бурага, жаўтаватага, зеленаватага колеру; руда серабра.
кератако́кус
(
аднаклетачная зялёная водарасць
кератапла́стыка
(ад
перасадка рагавіцы вока пры бельмах з мэтай вяртання зроку.
кератафі́р
[ад
магматычная горная парода, якая складаецца з дробназярністай масы і ўкрапаных крышталёў, пераважна альбіту.
керато́з
(ад
патаўшчэнне рагавога слоя скуры, характэрнае для шэрагу незапаленчых захворванняў яе.
кератынатро́фы
(ад
група грыбоў, якія пасяляюцца на поўсці, рагах і капытах жывёл, пер’і птушак, рагавых тканках чалавека (
кераты́т
(ад
запаленне рагавой абалонкі вока.
кераці́н
(ад
бялковае рэчыва, састаўная частка рагавога слоя валасоў, ногцяў, капытоў, рагоў і
ке́рвель, ке́рбель
(
травяністая расліна
ке́рлінг
(
спартыўная гульня, мэта якой трапіць пушчанай па лёдзе бітой у намаляваную на ім мішэнь.
керме́ты
[ад кер(аміка) + мет(ал)]
матэрыялы, у якіх аб’яднаны ўласцівасці керамічных рэчываў (высокая цвёрдасць, тугаплаўкасць і
керн
(
1) парода, грунт, якія бяруць для пробы пустацелым інструментам,
2) пункт, які наносіцца кернерам пры разметцы загатовак для далейшай апрацоўкі.
ке́рнер
(
слясарны інструмент у выглядзе завостранага стальнога стрыжня, які прымяняецца пры разметцы загатовак для далейшай апрацоўкі.
ке́сар
(
тое, што і цэзар.
кесо́н
(
1) воданепранікальная камера, якую апускаюць на дно мора ці ракі пры падводных работах;
2) стальная каробка ў металургічных печах, у якой цыркулюе вада для ахаладжэння;
3)
ке́та
(
марская прамысловая рыба
кетгу́т
(
ніці з кішак дробнай рагатай жывёлы, якія выкарыстоўваюць пры хірургічных аперацыях для ўнутраных швоў і перавязкі сасудаў.
кетме́нь
(
сельскагаспадарчая прылада тыпу матыкі, якой у Сярэд. Азіі акучваюць пасевы, капаюць і чысцяць арыкі.
кето́зы
(
монацукрыды, у малекулах якіх прысутнічае кетонавая група.
кето́н
[ад к(альцый) + (ац)этон]
арганічнае злучэнне, якое змяшчае карбанільную групу, звязаную з двума вуглевадароднымі радыкаламі1.
кетса́ль
(
1) грашовая адзінка Гватэмалы, роўная 100 сентава;
2) тое, што і квезаль.
кетч
(
разнавіднасць прафесійнай спартыўнай барацьбы, якая дазваляе любыя сілавыя прыёмы.
ке́тчуп
(
востры таматны соус са спецыямі.
кефаламе́трыя
(ад
сістэма вымярэння галавы чалавека пры дапамозе антрапаметрычных інструментаў.
кефа́ль
(
марская прамысловая рыба атрада кефалепадобных са сплюснутым з бакоў целам.
кефі́р
(
густы кіславаты напітак, які вырабляецца з каровінага малака шляхам спіртавога і малочнакіслага браджэння.
кефі́рыян
(
аднаклетачная залацістая водарасць
кеч
(
невялікае двухмачтавае паруснае судна.
к’ёкенме́дынгі
(
скапленне скопішча ракавін, касцей рыб і жывёл па берагах мораў і рэк, дзе былі стаянкі першабытных людзей эпохі мезаліту і неаліту.
кі́барг
[ад кіб(ернетыка) + арг(анізм)]
прыстасаванне, у якім у пэўнай меры здзейснены сімбіёз фізічных і інтэлектуальных здольнасцей чалавека і тэхнічных сродкаў аўтаматыкі.
кіберне́тыка
(
навука аб агульных заканамернасцях працэсаў атрымання, зберажэння, перадачы і пераўтварэння інфармацыі ў машынах, жывых арганізмах і грамадстве.
кібі́тка
(
1) крытая павозка;
2) лёгкае пераноснае жыллё ў качавых народаў.
кі́вер
(
высокі галаўны ўбор, які насілі ў еўрапейскіх арміях у 18—19
кі́ві
(
птушка групы бескілявых з кароткімі моцнымі нагамі, доўгай гібкай дзюбай і неразвітымі крыламі; пашырана ў Новай Зеландыі; жыве ў густых зарасніках.
ківо́рый
(
даразахавальніца, пазней алтарны балдахін, які падтрымліваецца калонамі, у хрысціянскіх храмах.
ківо́т
(
зашклёная створкавая рама або шафка для абразоў.
кіднэ́пінг
(
выкраданне людзей (часцей дзяцей), каб атрымаць выкуп.
кіёск
(
невялікі лёгкі будынак для дробнага гандлю (
кізельгу́р
(
інфузорная зямля, рыхлая, лёгкая і порыстая горная парода, якая выкарыстоўваецца ў шкляной, керамічнай і іншых галінах прамысловасці.
кізеры́т
(ад
мінерал класа сульфатаў, бясколерны або шаравата-белага, жаўтаватага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для атрымання магнію і эпсаміту.
кізі́л
(
невялікае дрэва або куст
кізя́к
(
гной з дамешкай саломы, які ў Сярэд. Азіі высушваецца ў выглядзе цаглін і выкарыстоўваецца як паліва.
кікбо́ксінг
(ад
від спорту, які аб’ядноўвае тэхніку і правілы бокса з прыёмамі ўсходніх адзінаборстваў — каратэ і тэквандо; бокс у спалучэнні з ударамі нагамі.
кікс
(
няўдалы ўдар кіем па шары ў більярднай гульні.
кікста́ртэр
(ад
прыстасаванне для запуску матацыклетнага рухавіка падштурхоўваннем педалі нагой.
кіл
(
гліністая горная парода зялёна-жоўтага або светла-жоўтага колеру, якая змяшчае вялікую колькасць шчолачаў; выкарыстоўваецца для ачысткі нафтапрадуктаў, мыцця бялізны ў марской вадзе і
кіла-
(
. першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «тысяча».
кілава́т
(ад кіла- + ват)
адзінка вымярэння магутнасці электрычнага току, роўная 1000 ват.
кілаво́льт
(ад кіла- + вольт)
адзінка розніцы электрычных патэнцыялаў, электрычнага напружання і электрарухальнай сілы, роўная 1000 вольт.
кілаво́льт-ампе́р
(ад кілаволып + ампер)
адзінка вымярэння сілы электрычнага току (здабытку з ліку кілавольт на лік ампераў).
кілаге́рц
(ад кіла- + герц)
адзінка частаты ваганняў, роўная 1000 герц.
кілагра́м
(ад кіла- + грам)
асноўная адзінка масы ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная масе міжнароднага прататыпу кілаграма (плацінавай цыліндрычнай гіры, якая захоўваецца ў Нацыянальным архіве Францыі).
кілаграмаме́тр
(ад кілаграм + метр)
адзінка вымярэння энергіі (работы), роўная рабоце, што затрачваецца для падняцця масы ў 1 кілаграм на вышыню 1 метр.
кілагра́м-кало́рыя
(ад кілаграм + калорыя)
тое, што і кілакалорыя.
кілагра́м-ма́са
(ад кілаграм + маса)
адзінка масы ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная 1000 г.
кіладжо́уль
(ад кіла- + джоуль)
кратная адзінка энергіі ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная 1000 джоуляў.
кілакало́рыя
(ад кіла- + калорыя)
адзінка колькасці цяпла, роўная 1000 калорый.
кілалі́тр
(ад кіла- + літр)
мера ёмістасці, роўная 1000 літраў.
кіламе́тр
(ад кіла- + метр)
адзінка даўжыні ў метрычнай сістэме мер, роўная 1000 метраў.
кіламетра́ж
(
працягласць у кіламетрах.
кілапарсе́к
(ад кіла- + парсек)
адзінка вымярэння астранамічных адлегласцей, роўная 1000 парсекаў.
кілапо́нд
(ад кіла- +
назва кілаграм-сілы, якую ўжываюць у Германіі і іншых краінах.
кілато́на
(ад кіла- + тона)
умоўная адзінка вымярэння магутнасці ядзернага зарада (або выбуху), якая адпавядае магутнасці ўзрыву тысячы тон трынітраталуолу.
кіле́ктар
(
судна з магутнымі грузапад’ёмнымі сродкамі для пад’ёму затануўшых затанулых якараў і выканання іншых партовых работ.
кі́лік
(
старажытнагрэчаскі гліняны сасуд для піцця віна.
кілі́м
(
шарсцяны бязворсавы дыван ручной работы.
кіль
(
1) брус, які праходзіць уздоўж судна пасярэдзіне яго дна;
2) нерухомая вертыкальная частка хваставога апярэння самалёта, дырыжабля;
3) прадаўгаваты выраст на грудной косці, да якога прымацаваны грудныя мышцы ў птушак і некаторых млекакормячых (
кільбло́к
(
падпора ў выглядзе брусоў, накладзеных адзін на адзін, на якую ставіцца судна ў доку ў час будавання.
кільва́тэр
(
струмень вады, які застаецца ў час руху ззаду судна; ісці ў кільватэры — рухацца ў адну лінію.
кі́лька
(
невялікая марская прамысловая рыба
кі́льсан
(
падоўжная бэлька на судне, якая размешчана зверху шпангоутаў паралельна кілю.
кімагра́фія
(ад
метад даследавання дзейнасці пэўных органаў (
кімано́
(
1) традыцыйнае мужчынскае і жаночае адзенне ў японцаў — халат з поясам і шырокімі рукавамі;
2) асобы крой рукава ў жаночым адзенні.
кімберлі́т
(ад
магматычная горная парода чорнага колеру з сінім або зялёным адценнямі, алмазаносная.
кімва́л
(
старадаўні ўдарны музычны інструмент, які складаецца з дзвюх медных талерак.
кімо́граф
(ад
прыбор для графічнай рэгістрацыі ціску крыві, скарачэння мышцы і
кін
(
мера вагі ў Японіі, роўная 600 г.
кіна-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «кіно», «кінематаграфія».
кінаакцёр
(ад кіна- + акцёр)
акцёр, які знімаецца ў кінафільмах.
кінаальмана́х
(ад кіна- + альманах)
кінафільм, які складаецца з некалькіх самастойных фільмаў, аб’яднаных агульнай тэмай, адным жанрам і
кінаапера́тар
(ад кіна- + аператар)
спецыяліст, які знімае кінафільм.
кінаарты́ст
(ад кіна- + артыст)
тое, што і кінаакцёр.
кінаархі́ў
(ад кіна- + архіў)
установа, у якой захоўваюцца кінафільмы і кінаматэрыялы.
кінаатэлье́
(ад кіна- + атэлье)
спецыяльна абсталяванае памяшканне для здымкі кінафільмаў.
кінааўтама́т
(ад кіна- + аўтамат)
электронна-вылічальная ўстаноўка, якая дазваляе паказваць адзін з фільмаў па выбару большасці гледачоў.
кінава́р
(
мінерал чырвонага колеру класа сульфідаў, а таксама фарба з яго.
кінагра́ма
(ад кіна- + -грама)
зарэгістраваны на кінаплёнцы паслядоўны шэраг якіх
кінадакуме́нт
(ад кіна- + дакумент)
дакументальны кінафільм, дакументальныя кінакадры.
кінадраматургі́я
(ад кіна- + драматургія)
сукупнасць кінасцэнарыяў, тэорыя пабудовы кінасцэнарыяў.
кінадыло́гія
(ад кіна- + дылогія)
два кампазіцыйна самастойныя кінафільмы, звязаныя агульнасцю сюжэту, дзеючых асоб.
кінадэтэкты́ў
(ад кіна- + дэтэктыў)
кінафільм, тэмай якога з’яўляецца раскрыццё злачынства, работа разведчыкаў і
кіна́зы
(ад
1) ферменты класа трансферазаў, якія каталізуюць перанос фасфатных лішкаў з адэназінтрыфосфарнай кіслаты на розныя субстраты (бялкі, вугляводы і
2) ферменты, якія садзейнічаюць ператварэнню неактыўнай формы ферменту на актыўную.
кінаінфарма́цыя
(ад кіна- + інфармацыя)
інфармацыя пра бягучыя падзеі сродкамі кіно.
кінака́др
(ад кіна- + кадр)
асобная сцэна або эпізод з кінафільма.
кінакаме́дыя
(ад кіна- + камедыя)
кінафільм камедыйнага зместу.
кінака́мера
(ад кіна- + камера)
апарат, прызначаны для здымкі кінафільмаў.
кінакампа́нія
(ад кіна- + кампанія)
аб’яднанне па вытворчасці кінафільмаў.
кінаканцэ́рт
(ад кіна- + канцэрт)
канцэрт песень і музычных твораў з кінафільмаў.
кінакла́сіка
(ад кіна- + класіка)
выдатныя творы кінамастацтва, якія на доўга захоўваюць сваё мастацкае значэнне.
кінакры́тыка
(ад кіна- + крытыка)
аналіз і крытычная ацэнка кінафільмаў.
кіналабарато́рыя
(ад кіна + лабараторыя)
спецыяльнае памяшканне па тэхнічнай апрацоўцы кінафільма.
кіналекто́рый
(ад кіна- + лекторый)
цыкл лекцый з дэманстрацыяй кінафільмаў.
кінало́гія
(ад
раздзел заалогіі, якія вывучае сабак.
кінаманапо́лія
(ад кіна- + манаполія)
аб’яднанне па вытворчасці кінафільмаў.
кінаманта́ж
(ад кіна- + мантаж)
злучэнне асобна знятых частак кінафільма ў цэласны кінатвор.
кінаму́зыка
(ад кіна- + музыка)
інструментальная і вакальная музыка, якая выконваецца ў кінафільме.
кінанаве́ла
(ад кіна- + навела)
невялікі кінафільм з апавядальным сюжэтам.
кінао́птыка
(ад кіна- + оптыка)
аптычная кінаапаратура.
кінапавільён
(ад кіна- + павільён)
пастаянная або часовая пабудова, прызначаная для кіназдымак.
кінапанара́ма
(ад кіна- + панарама)
1) панарамны кінафільм, пры дэманстрацыі якога ствараецца эфект прысутнасці гледача на месцы дзеяння;
2) кінатэатр для дэманстрацыі панарамных фільмаў;
3) кінафільм з шырокім і шматгранным паказам якіх
кінапрае́ктар
(ад кіна- + праектар)
апарат, прызначаны праектаваць кінафільмы на экран.
кінапрае́кцыя
(ад кіна- + праекцыя)
праектаванне кінафільмаў на экран пры дапамозе кінапраектара.
кінарама́н
(ад кіна- + раман)
мастацкі кінафільм, які ахоплівае шырокае кола жыццёвых з’яў і падзей.
кінары́нхі
(
клас нематгельмінтаў, чэрві з пляскатым целам даўжынёй да 1 мм, расчлененым на ўчасткі, з венчыкам шыпоў або кручкоў і хабатком, якія жывуць у марскім грунце.
кінарэжысе́р
(ад кіна- + рэжысёр)
пастаноўшчык, рэжысёр кінафільма.
кінарэпарцёр
(ад кіна- + рэпарцёр)
кінааператар, які працуе ў галіне кінарэпартажу.
кінасеа́нс
(ад кіна- + сеанс)
час, на працягу якога дэманструецца фільм, а таксама сама дэманстрацыя яго.
кінасту́дыя
(ад кіна- + студыя)
прадпрыемства па вытворчасці кінафільмаў, дзе спалучаюцца мастацка-творчыя і вытворча-тэхнічныя працэсы.
кінасцэна́рый
(ад кіна- + сцэнарый)
літаратурны твор, на аснове якога ствараецца кінафільм.
кінатрыло́гія
(ад кіна- + трылогія)
тры кампазіцыйна самастойныя кінафільмы, звязаныя агульнасцю сюжэту.
кінатэадалі́т
(ад кіна- + тэадаліт)
прыбор для кіназдымкі лятальнага апарата, каб дакладна вызначыць траекторыю палёту.
кінатэа́тр
(ад кіна- + тэатр)
памяшканне для публічнай дэманстрацыі кінафільмаў.
кінатэ́ка
(ад кіна- + -тэка)
збор, архіў кінафільмаў і іншых кінаматэрыялаў.
кінатэ́хніка
(ад кіна- + тэхніка)
галіна тэхнікі, звязаная з вытворчасцю і дэманстрацыяй кінафільмаў.
кінафа́брыка
(ад кіна- + фабрыка)
прадпрыемства, якое займаецца вытворчасцю кінафільмаў.
кінафестыва́ль
(ад кіна- + фестываль)
агляд твораў кінамастацтва, прысвечаных агульнай тэме або пэўнай падзеі.
кінафіка́цыя
(ад кіна- + -фікацыя)
разгортванне сеткі кінатэатраў для абслугоўвання насельніцтва пэўнай тэрыторыі.
кінафі́льм
(ад кіна- + фільм)
твор кінамастацтва, кінакарціна.
кінахро́ніка
(ад кіна- + хроніка)
кінафільм або кіначасопіс пра падзеі бягучага грамадскага жыцця.
кінаэпапе́я
(ад кіна- + эпапея)
кінафільм, які апавядае пра вялікія гістарычныя падзеі, стварае шырокую шматпланавую карціну грамадскага жыцця.
кінгсто́н
(
клапан у падводнай частцы судна для набірання або вылівання вады.
кінда́рк
(
разменная манета Албаніі, роўная 1/100 лека.
-кінез, -кінезія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух, перамяшчэнне.
кіне́ма
(
1)
кінематагра́фія
(ад
галіна культуры і прамысловасці, якая выпускае кінафільмы і паказвае гледачам.
кінемато́граф
(ад
1) комплекс апаратаў і метадаў, якія забяспечваюць здымку і паказ на экране кінафільмаў;
2) відовішча, якое з’явілася на аснове тэхнікі кінематаграфіі.
кінема́тыка
(ад
раздзел механікі, які вывучае геаметрычныя асаблівасці руху цел без уліку іх масы і ўздзеяння на іх пабочных сіл.
кіне́сіка
(ад
сукупнасць рухаў цела (жэстаў, мімікі), якія выкарыстоўваюцца ў працэсе чалавечых зносін, а таксама навука, якая вывучае гэтыя сродкі зносін.
кінеско́п
(ад
прыёмная трубка тэлевізара, якая ператварае электрычныя сігналы ў адлюстраванне.
кінетабла́ст
(ад
арганоід, размешчаны ля асновы жгуціка або раснічкі.
кінетадэ́смы
(ад
вельмі тонкія фібрылы, якія бяруць пачатак ад базальнага цельца і выконваюць у прасцейшых апорную функцыю.
кінетакардыягра́фія
(ад
метад электрычнай рэгістрацыі нізкачастотных ваганняў грудной сценкі, абумоўленых скарачэннямі сэрца.
кінетаско́п
(ад
апарат для разглядання фотаздымкаў, якія хутка змяняюцца і ствараецца ўражанне, што зняты аб’ект рухаецца; адзін з папярэднікаў кінематографа.
кінетасо́ма
(ад
асобае ўтварэнне ў плазме клеткі, ад якога ў прасцейшых адыходзіць жгуцік або раснічка.
кінетаста́тыка
(ад
раздзел механікі, у якім разглядаюць спосабы рашэння дынамічных задач пры дапамозе аналітычных або графічных метадаў статыкі.
кінетатэрапі́я
(ад
лячэнне фізічнымі практыкаваннямі, масажам і пры дапамозе спецыяльных апаратаў і прыстасаванняў.
кінеты́зм
(ад
мастацтва, якое стварае складаныя рухомыя канструкцыі, дзе спалучаюцца і выкарыстоўваюцца ўласцівасці і якасці архітэктуры, скульптуры, жывапісу, часам кіно, а таксама гук і пераменнае святло.
кіне́тыка
(
раздзел тэарэтычнай механікі, які ўключае дынаміку і статыку.
кінеты́чны
(
1) які мае адносіны да кінетыкі;
2) звязаны з рухам;
кінжа́л
(
халодная зброя ў выглядзе вострага з двух бакоў клінка.
кі́нікі
(
старажытнагрэчаская філасофская школа, якая мела пэўныя матэрыялістычныя тэндэнцыі, зняважліва адносілася да ўсякіх сацыяльных сувязей, звычаяў і набыткаў культуры.
кінка́н
(
пладовае дрэва або куст
кіно́
(
1) род мастацтва, творы якога ствараюцца з дапамогай кіназдымкі падзей рэчаіснасці; кінамастацтва;
2) тое, што і кінафільм;
3) тое, што і кінатэатр.
кіно́лаг
(ад кіналогія)
спецыяліст у галіне кіналогіі.
кіп
(
грашовая адзінка Лаоса, роўная 100 атам.
кі́па
(
1) стос якіх
2) упаковачная мера сыравіны (
кіпары́с
(
вечназялёнае хвойнае дрэва
кіпрэ́гель
(
геадэзічны вугламерны інструмент, які прымяняецца разам з мензулай для тапаграфічных здымкаў на мясцовасці.
кі́пу
(кечуа kipu = вузел)
вузельчыкавае пісьмо старажытных народаў Паўд. Амерыкі; уяўляла сабой вяроўку з прывязанымі каляровымі матузамі (колькасць і форма вузельчыкаў на іх мелі пэўны ўмоўны сэнс).
кірава́ць
(
1) рэгуляваць рух, работу чаго
2) рабіць уплыў на ход якога
3) быць на чале, накіроўваць дзейнасць каго
кіра́са
(
металічныя латы, якія даўней надзявалі кавалерысты на грудзі і спіну для засцярогі ад халоднай і агнястрэльнай зброі.
кірасі́р
(
коннік цяжкай кавалерыі ў еўрапейскіх арміях 17 —
кі́рза
(
шматслойная баваўняная тканіна, насычаная асобым саставам для засцярогі ад вільгаці; выкарыстоўваецца як заменнік скуры.
кірма́ш
(
1) святочны базар, які даўней рабіўся звычайна ў пэўную пару года і суправаджаўся народным гуляннем, забавамі;
2) перыядычны масавы продаж тaвараў, звычайна ў пэўным месцы (
кіру́нак
(
1) лінія руху; бок, у які накіраваны рух, дзеянне; напрамак;
2)
3) грамадская, навуковая, літаратурная або іншая плынь, групоўка.
кі́рха
(
лютэранскі храм.
кірхнерые́ла
(
каланіяльная зялёная водарасць
кірэна́ікі
(
старажытнагрэчаская філасофская школа, заснаваная ў 4
кісе́т
(
тое, што і капшук.
кіста́
(
полая пухліна ў органах і тканках чалавека і жывёл, напоўненая вадкай масай.
кісце́нь
(
даўнейшая зброя ў выглядзе кароткай палкі з металічнай гірай на адным канцы і пятлёй на другім.
кісяя́
(
тонкая празрыстая баваўняная тканіна.
кіт1
(
1) вялікая марская млекакормячая жывёліна; 2)
кіт2
(
вязкае рэчыва для замазвання шчылін паміж шыбамі і рамай у вокнах.
кіта́б
(
рэлігійная кніга, напісаная на беларускай мове арабскім пісьмом; ствараліся татарамі, якія пасяляліся на Беларусі з 14
кітайбе́лія
(
травяністая расліна
кіта́йка
(ад
гладкая шаўковая тканіна, якую прывозілі з Кітая, а пазней і баваўняная тканіна мясцовых вырабаў.
кіфа́ра
(
струнны шчыпковы музычны інструмент, падобны да ліры.
кіфо́з
(
кі́цель
(
форменная куртка са стаячым каўняром.
кіч
(
халтурная карціна, безгустоўны фільм або літаратурны твор.
кішла́к
(
паселішча ў Сярэд. Азіі.
кішмі́ш
(
сорт вінаграду без костачак, а таксама разынкі з гэтага вінаграду.
кіяні́т
(
мінерал класа сілікатаў пераважна блакітнага, сіняга колераў; на Беларусі трапляецца ў крышталічных сланцах і кварцытах; выкарыстоўваецца для атрымання сілуміну.
клаа́ка
(
1) падземны канал для сцёку нечыстот;
2) вывадная адтуліна, агульная для кішэчніка і мочапалавых органаў у земнаводных, паўзуноў, птушак, некаторых рыб і аднапраходных млекакормячых;
3)
клабу́к
(ад
манаскі галаўны ўбор у выглядзе высокай цыліндрычнай шапкі з пакрывалам.
клаварыядэ́льфус
(
базідыяльны грыб
клавесі́н
(
струнны шчыпковы клавішны музычны інструмент 16—18
клавіко́рды
(
струнны ўдарны клавішны музычны інструмент 15—18
клаві́р
(
1) агульная назва струнных клавішных музычных інструментаў (клавікордаў, клавесіна, фартэпіяна і
2) тое, што і клавіраусцуг.
клавіра́усцуг
(
пералажэнне партытур вакальна-сімфанічнага твора (оперы, араторыі, кантаты і
клавіцымба́л
(
першапачатковая назва клавесіна.
клавіцытэ́рыюм
(ад
клавесін з размешчаным вертыкальна корпусам.
кла́віш, кла́віша
(
1) пласцінка ў некаторых музычных інструментах (фартэпіяна, баяне, трубе і
2) наканечнік рычажка ў пішучай машынцы, тэлефонным апараце і іншых механізмах, які прыводзіцца ў рух пальцамі.
клавіяту́ра
(
сістэма клавішаў у музычных інструментах або якіх
клавулі́на
(
базідыяльны грыб
кладагене́з
(ад
шлях эвалюцыі жывёльных арганізмаў, які прыводзіць да ўзнікнення ў выніку дывергенцыі вялікай колькасці відаў, родаў, сямействаў
кладападые́ла
(
пячоначны мох
кладархі́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, кішачныя паразіты млекакормячых.
кладаспарыёзы
(ад кладаспорый)
хваробы раслін, якія выклікаюцца паразітычнымі грыбамі кладаспорыямі.
кладаспо́рый
(
недасканалы грыб
кладзі́на
(
кусцісты сумчаты лішайнік
кладо́дый
(ад
лістападобнае сцябло раслін, якое выконвае функцыі ліста (
кладо́нія
(
кусцісты сумчаты лішайнік
кладо́фара
(
ніткаватая зялёная водарасць
кладра́сціс
(
дрэва
клазе́т
(
прыбіральня з вадаправодным прыстасаваннем для прамывання унітаза.
кла́ка
(
група гледачоў, нанятая для таго, каб гучна апладзіраваць або свістаць і тым самым ствараць уражанне поспеху або правалу артыста, спектакля.
клакёр
(
асоба, якая ўваходзіць у састаў клакі.
кла́ксан
(
механічны сігнальны гудок аўтамабіля, трактара.
клан
(
1) радавая абшчына, род (першапачаткова ў кельцкіх народаў);
2)
кла́пан
(
1) прыстасаванне ў механізмах для прыкрыцця адтуліны, праз якую выходзіць пара, газ, вадкасць;
2)
3) нашыўка з тканіны, якая прыкрывае кішэнь або шво на адзенні.
клап-ка́мера
(ад
складаны фотаапарат з высоўнай пярэдняй сценкай, куды ўстаўлены аб’ектыў.
кларк
[
кла́ркія
(
травяністая расліна
кларне́т
(
драўляны духавы язычковы музычны інструмент, які мае форму трубкі з клапанамі і раструбам на канцы.
кларэ́н
(ад
напаўбліскучая крохкая састаўная частка выкапнёвага вугалю, якая залягае палосамі ў пластах.
клас
(
1) вялікая група людзей з пэўным становішчам у гістарычна складзенай сістэме грамадскай вытворчасці і з пэўнай, звычайна заканадаўча замацаванай роллю ў грамадскай арганізацыі працы, аб’яднаная аднолькавымі адносінамі да сродкаў вытворчасці, да размеркавання грамадскага багацця і агульнасцю інтарэсаў;
2) група вучняў аднаго і таго ж года навучання або група, якая навучаецца ў пэўнага выкладчыка, вывучае пэўны прадмет (у мастацкіх школах) (
3) пакой для заняткаў у школе;
4) разрад, падраздзяленне па якой
5) ступень, узровень чаго
кла́сік
(
1) выдатны пісьменнік, дзеяч мастацтва, навукі;
2) прадстаўнік класіцызму ў літаратуры і мастацтве;
3) спецыяліст па класічнай філалогіі (грэчаскай і лацінскай мовах і літаратурах).
кла́сіка
(
творы літаратуры і мастацтва, якія маюць сусветнае прызнанне, вякамі зберагаюць сваё значэнне.
класіфікава́ць
(ад
рабіць класіфікацыю.
класіфіка́тар
(ад класіфікацыя)
1) спецыяліст у галіне класіфікацыі;
2) апарат для механічнай класіфікацыі вугалю, руды па велічыні, форме, шчыльнасці.
класіфіка́цыя
(
размеркаванне якіх
класіцы́зм
(
стыль і кірунак у літаратуры і мастацгве 17 —
класі́чны
(
1) які датычыць старажытных грэкаў і рымлян, антычны;
2) які мае адносіны да класіцызму, уласцівы паслядоўнікам гэтага напрамку;
3) створаны класікам, узорны, дасканалы;
4) звязаны з вывучэннем антычных моў і літаратур (
кластаге́нны
(ад
утвораны з абломкаў горных парод.
кластрыдёзы
(ад кластрыдыі)
інфекцыйныя хваробы жывёл і чалавека (
кластры́дыі
(
спараносныя бактэрыі; пашыраны ў глебе, вадзе, рэштках жывёл і раслін.
кла́стэр
(
1)
2)
кластэ́рыум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
клато́іда
(ад
плоская спіралепадобная крывая, якая складаецца з дзвюх частак, размешчаных сіметрычна адносна пачатку каардынат.
клатра́ты
(
крышталічныя злучэнні ўключэння, у якіх малекулы асноўнага рэчыва ўтвараюць каркас, а малекулы іншых элементаў размяшчаюцца ў поласцях каркаса.
клаузіліі́ды
(
сямейства сцяблініставокіх малюскаў, пашыранае ў Еўразіі і Паўд. Амерыцы; жывуць у лясах, на скалах.
клауна́да
(ад клоун)
1) жанр цыркавога мастацтва, заснаваны на выкарыстанні прыёмаў эксцэнтрыкі 2, буфанады 1, гратэску 1;
2) цыркавое прадстаўленне з удзелам клоунаў (
кла́ўзула
(
1) спецыяльная ўмова, агаворка ў завяшчанні, дагаворы і
2) заключная частка прамовы (у рыторыцы);
3) заключныя склады вершаванага радка пасля апошняга націскнога склада.
кла́фтэр
(
адзінка даўжыні ў Аўстрыі і Венгрыі, роўная 1,896 м.
клаша́р
(
бадзяга, валацуга, бяздомнік.
клебсіе́лы
(
капсульныя бактэрыі
клебсіялёзы
(ад клебсіелы)
інфекцыйныя хваробы жывёл і чалавека, якія выклікаюцца клебсіеламі.
клеёма
(
кустовая расліна
клейафа́н
(ад
мінерал класа сульфідаў, светлая або бясколерная разнавіднасць сфалерыту.
клейдэсда́лы
(
парода коней-цяжкавозаў, выведзеная ў Шатландыі.
клеймс
(
прэтэнзіі, патрабаванні пакупніка да прадаўца ў сувязі з дрэннай якасцю або станам пастаўленага тавару.
клейстага́мія
(ад
самаапыленне і самаапладненне раслін з нераскрывальнымі кветкамі (
клейстака́рпій
(ад
тое, што і клейстатэцый.
кле́йстар
(
клей, прыгатаваны з мукі або крухмалу.
клейстатэ́цый
(ад
замкнутае пладовае цела некаторых сумчатых грыбоў з абалонкай без адтулін.
кле́ма
(
прыстасаванне для далучэння правадоў да машыны, прыбора, апарата.
клепсі́дра
(
вадзяны гадзіннік у старажытных Індыі, Кітаі, Егіпце, Грэцыі і Рыме.
клептама́н
(ад
хворы на клептаманію.
клептама́нія
(ад
неадольнае хваравітае імкненне да крадзяжу, якое выклікаецца некаторымі псіхічнымі захворваннямі.
клептапаразіты́зм
(ад
прымусовае прысваенне корму, здабытага іншай асобінай; найбольш распаўсюджана сярод птушак, млекакормячых і рыб, радзей сярод насякомых.
клерава́ць
(
рабіць светлым, празрыстым; ачышчаць (цукар, алей і
клерадэ́ндрум
(
кустовая расліна
клерк
(
1) духоўная асоба ў сярэдневяковай Францыі і Англіі;
2) канторскі служачы ў некаторых краінах.
клеру́хіі
(
старажытнагрэчаскія вайскова-земляробчыя пасяленні на тэрыторыі падначаленых дзяржаў, якія ўтвараліся для ажыццяўлення ваенна-палітычнага кантролю над імі.
клерыка́л
(
прыхільнік клерыкалізму, а таксама член клерыкальнай партыі.
клерыкалі́зм
(ад клерыкал)
палітычны кірунак, які імкнецца ўзмацніць уплыў царквы на грамадска-палітычнае і культурнае жыццё краіны.
кле́тра
(
дрэвавая або кустовая расліна
клеўрэ́т
(
прыслужнік, паслугач.
кле́фты
(
грэчаскія сяляне-партызаны, якія змагаліся ў 17 —
клёцкі
(
страва з мучнога цеста або дранай бульбы ў выглядзе галачак, звараных у супе, малацэ, вадзе.
клёш
(
асаблівы крой адзення з расшырэннем унізе, а таксама штаны, спадніца такога крою.
кліва́ж
(
здольнасць горных парод расшчапляцца пад уплывам ціску на тонкія пласціны незалежна ад слаістасці.
клі́вер
(
косы трохвугольны парус у пярэдняй частцы судна наперадзе фок-мачты.
клі́вія
(
травяністая расліна
кліе́нт
(
1) асоба ў Стараж. Рыме, якая знаходзілася пад апякунствам патрона2 1 і выконвала ў яго карысць розныя павіннасці;
2) асоба, якая карыстаецца паслугамі адваката, натарыуса
3) пастаянны наведвальнік, пакупнік, заказчык.
кліенту́ра
(
сукупнасць кліентаў.
кліентэ́ла
(
форма сацыяльна-эканамічнай залежнасці паміж патронам2 1 і кліентам 1 у Стараж. Рыме.
кліёна
(
марскі крылаты малюск; служыць ежай рыбам, некаторым бяззубым кітам.
клі́зма
(
1) увядзенне ў прамую кішку вадкасці з мэтай лячэння або прамывання;
2) прыбор для ўвядзення вадкасці ў прамую кішку.
клі́ка
(
група людзей, якія імкнуцца любымі сродкамі дасягнуць якіх
клі́макс
(
1) перыяд у жыцці чалавека, які з’яўляецца пераходным ад палавой спеласці да поўнага спынення функцый палавых залоз;
2) стылістычная фігура, размяшчэнне слоў ці выразаў у парадку ўзмацнення эмацыянальнага і сэнсавага зместу; від градацыі 2 (
клімактэ́рый
(
тое, што і клімакс 1.
клі́мат
(
шматгадовы рэжым надвор’я, уласцівы пэўнай мясцовасці ў залежнасці ад геаграфічных абставін (
кліматагра́фія
(ад клімат + -графія)
раздзел кліматалогіі, які апісвае кліматычныя ўмовы розных частак зямнога шара.
кліматало́гія
(ад клімат + -логія)
навука, якая вывучае клімат.
кліматапатало́гія
(ад кпімат + паталогія)
узнікненне або абвастрэнне захворванняў пад уплывам неспрыяльных кліматычных уздзеянняў у выніку парушэння працэсаў прыстасавання арганізма да змененых метэаралагічных умоў.
клімататэрапі́я
(ад клімат + тэрапія)
выкарыстанне з лячэбна-прафілактычнай мэтай кліматычных фактараў (тэмпературы, атмасфернага ціску і
кліматро́н
(ад клімат +
аранжарэя са штучным кліматам для вырошчвання раслінных згуртаванняў розных геаграфічных зон (
кліма́цыум
(
лістасцябловы мох
кліме́ніі
(
атрад вымерлых малюскаў класа галаваногіх; жылі ў познім дэвоне — раннім карбоне.
клі́на
(
бесперапынная змена ў адным напрамку характарыстык абіятычных фактараў і расліннасці.
клінаста́т
(ад
прыбор, які выкарыстоўваецца ў доследах па фізіялогіі раслін для пазбаўлення ад аднабаковага ўплыву на іх некаторых фактараў знешняга асяроддзя (у асноўным сілы прыцяжэння, святла).
клінацэфа́лія
(ад
форма галавы з седлападобным паглыбленнем у вобласці цемені.
клі́ніка
(
лячэбная ўстанова, дзе акрамя лячэння хворых праводзіцца навукова-даследчая і вучэбна-выкладчыцкая работа.
клініцы́ст
(ад клініка)
урач, які працуе ў клініцы.
клі́нкер1
(
надта моцная цэгла, у якую не пранікае вільгаць; выкарыстоўваецца для машчэння дарог, падлогі ў прамысловых будынках і
2) абпаленая да спякання цэментная сыравіна ў выглядзе цвёрдых кускоў.
клі́нкер2
(
вузкі доўгі човен для акадэмічнага спартыўнага веславання.
клінке́т
(
клінавы кран для трубаправодаў на судне.
кліно́метр
(ад
прыбор для вымярэння нахілу адхонаў насыпу, крэну судна.
клінч
(
узаемнае захопліванне баксёраў у працэсе бою, што з’яўляецца парушэннем правіл.
кліп
(
кароткі музычны нумар, зняты на відэаплёнку часта на фоне дэкарацыі, ландшафту, вуліцы.
клі́па
(
манета, чаканеная круглым штэмпелем на металічных чатырох-, шасці- і васьмівугольных пласцінах.
клі́пер
(
1) быстраходнае марское паруснае судна з трыма мачтамі (існавала да 19
2) быстраходнае парусна-маторнае прамысловае судна.
клі́псы
(
заціскныя завушніцы.
клір
(
сукупнасць служыцеляў культу хрысціянскай царквы, а таксама царкоўны хор.
клі́рас
(
месца для пеўчых у хрысціянскім храме на ўзвышэнні па баках алтара.
клі́рык
(
член кліру, царкоўнаслужыцель.
клі́рынг
(
сістэма безнаяўных разлікаў за прададзены тавар або выкананую работу, якая ажыццяўляецца праз банк.
клі́рэнс
(
адлегласць паміж ніжэйшымі пунктамі канструкцыі аўтамабіля (за выключэннем колаў) і дарогай.
клістро́н
(ад
звышвысокачастотная электронная лямпа; выкарыстоўваецца для ўзмацнення, генерыравання, павелічэння частаты ваганняў і
клісці́р
(
тое, што і клізма.
кліто́піл
(
шапкавы базідыяльны грыб
клі́трыс
(
сумчаты грыб
кліф
(
абрыў марскога берага, які ўтвараецца пад уздзеяннем прыбою.
клішо́граф
(ад
разнавіднасць электроннага гравіравальнага аўтамата.
клішэ́
(
рэльефны малюнак, чарцёж, зроблены на металічнай, драўлянай або лінолеумавай пласцінцы для ўзнаўлення яго пры друкаванні, друкарская форма.
кло́бмены
(
удзельнікі сялянскага руху ў Англіі ў перыяд Англійскай буржуазнай рэвалюцыі 17
клон
(
генетычна аднароднае патомства расліннага або жывёльнага арганізма, якое ўтвараецца ў выніку вегетатыўнага размнажэння або непалавога дзялення клетак.
кло́нус
(
міжвольныя хуткія рытмічныя скарачэнні асобных мышцаў або іх груп, што з’яўляецца прыкметай паражэння цэнтральнай нервовай сістэмы.
кло́пфер
(
тэлеграфны апарат для прыёму сігналаў азбукі Морзе на слых.
кло́ун
(
1) камічны персанаж у п’есах англійскіх драматургаў 16
2) цыркавы артыст-комік.
кло́цік
(ад
металічны або драўляны круг з выступаючымі краямі на верхнім канцы мачты або флагштока.
клуазанне́
(ад
перагародачная эмаль.
клуа́тр
(
крытая галерэя, якая акружае прамавугольны двор манастыра або вялікай царквы ў раманскай і гатычнай архітэктуры.
клуб
(
грамадская арганізацыя, якая праводзіць культурна-асветную, спартыўную і
клубіе́на
(
павук
клубіяні́ды
(
сямейства павукоў бледна-жаўтаватай, жоўта-зялёнай ці светла-карычневай афарбоўкі, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 1,5 тысяч відаў; жывуць у скручаным лісці, у траве, пад карой, у імху, лясным подсціле або пад камянямі.
клу́мба
(ад
невялікая фігурная града для кветак, прыўзнятая над узроўнем дарожак і газонаў.
клумпако́іс
(
старадаўні літоўскі народны парны танец.
клу́нак
(
рэчы, звязаныя ў кавалак матэрыі, посцілку, хустку.
клу́ня
(
гаспадарчы будынак для захоўвання і малацьбы збажыны; гумно.
клуп
(
інструмент для ручной нарэзкі разьбы на металічных вырабах.
клюз
(
адтуліна ў корпусе карабля для прапускання якарнага ланцуга або троса (швартова).
клюйвераміцэ́ты
(
аскаспоравыя дрожджы, пашыраныя ў глебе, марской вадзе, малочнакіслых прадуктах.
клюфт
(
кляймо́
(
1) знак (пячатка), які ставяць на вырабах, таварах, а таксама прылада, якой гэта робяць;
2)
кля́мар
(
жалезны прут або паласа з загнутымі канцамі для мацавання драўляных частак будынка.
кля́мка
(
прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць дзверы.
кля́сер
(
папка з кішэнькамі або альбом для марак.
кля́ўза
(
ілжывая дробязная скарга, нагавор, паклёп.
кля́штар
(
каталіцкі манастыр.
кмен, кмін
(
1) травяністая расліна
2) пахучае насенне гэтай расліны, якое выкарыстоўваецца як прыправа.
кнемі́ды
(
металічныя даспехі старажытнагрэчаскага воіна, якія закрывалі галёнкі.
кне́хт
(
1) пехацінец у даўнім нямецкім войску;
2) батрак у Германіі.
кне́хты
(
парныя тумбы на палубе судна або на прыстані для замацавання швартовых або буксірных канатаў.
кніда́рыі
(
тып кішачнаполасцевых; водныя, пераважна марскія, адзіночныя або каланіяльныя арганізмы, для якіх характэрны дзве жыццёвыя формы — прымацаваны паліп і свабодна-плаваючая медуза; падзяляюцца на класы гідразояў, сцыфоідных, каралавых паліпаў і выкапнёвых канулярый.
кнідаспары́дыі
(
клас аднаклетачных жывёл тыпу прасцейшых; паразітуюць у клетках рыб, чарвей.
кні́ксэн
(
спрошчаная форма жаночага паклону ў выглядзе кароткага неглыбокага прысядання, якая замяніла рэверанс.
кніфо́фія
(
травяністая расліна
кноп
(
кно́пка
(
1) цвічок з круглай шырокай плешкай для прымацавання паперы, тканіны да чаго
2) рухомы гузічак для замыкання электрычнага ланцуга або прывядзення ў дзеянне розных механізмаў націсканнем на яе (
3) металічная засцежка, якая складаецца з дзвюх частак, што ўваходзяць адна ў другую.
кнот
(
спецыяльная стужка для гарэння ў газавай лямпе, газніцы, свечцы.
кнэ́лі
(
клёцкі з мяснога або рыбнага фаршу.
ко́бальт
(
1) серабрыста-белы метал з чырванаватым адлівам, цвярдзейшы за жалеза;
2) цёмна-сіняя фарба, у склад якой уваходзіць кобальт.
ко́бза
(
старадаўні ўкраінскі струнна-шчыпковы музычны інструмент.
ко́бра
(
ядавітая змяя
ко́быз
ко́гія
(
млекакормячае падатрада зубастых кітоў, пашыранае ў цёплых і ўмерана цёплых водах Сусветнага акіяна.
код
(
сістэма ўмоўных абазначэнняў або сігналаў для перадачы, апрацоўкі або захавання якой
ко́да
(
1) дадатковая заключная частка музычнага твора;
2) звышсхемныя дадатковыя словы або радкі ў цвёрдых формах верша (санеце, актаве і
ко́дэкс
(
1) звод законаў якой
2)
койр
(
валакно з пладоў некаторых разнавіднасцей какосавых пальмаў, якое ўжываецца для вырабу шчотак, цыновак, лёгкіх канатаў у Паўд. Азіі.
кок
(
кухар на судне.
ко́ка
(
кустовая расліна
ко́ка-ко́ла
(
безалкагольны газіраваны напітак з дабаўкай экстракту з лісця какавы і гарошын колы.
кокаміко́з
(ад
хвароба пладовых дрэў, што выклікаецца сумчатым грыбам Coccomyces.
ко́кан
(
абалонка, якую будуе вакол сябе вусень перад ператварэннем у кукалку.
ко́кі
(
шарападобныя бактэрыі, якія маюць шырокае распаўсюджанне ў прыродзе.
ко́кле
(
латышскі струнны шчыпковы музычны інструмент.
ко́клюш
(
інфекцыйная хвароба, пераважна ў дзяцей, якая выражаецца ў частых прыступах сутаргавага кашлю.
ко́кні
(
1) зняважліва-насмешлівая мянушка прадстаўніка лонданскіх сярэдніх і ніжэйшых слаёў насельніцтва;
2) назва дыялекту, на якім гавораць прадстаўнікі ніжэйшых сацыяльных слаёў насельніцтва Лондана.
ко́кпіт
(
адкрытае памяшканне для рулявога і пасажыраў на катэры або паруснай яхце.
кокс
(
цвёрдае паліва, якое атрымліваецца з каменнага вугалю або торфу ў выніку награвання іх без доступу паветра да 950—1050 °С.
кок-сагы́з
(
травяністая расліна
коксахі́мія
(ад кокс + хімія)
вытворчасць, звязаная з перапрацоўкай каменнага вугалю шляхам каксавання.
ко́ла
(
вечназялёная дрэва
ко́лан
(
1) група стоп у антычнай метрыцы, дзе рытмічны націск адной станы падпарадкоўвае сабе націскі астатніх;
2) адзінка маўлення, аб’яднанае лагічным націскам словазлучэнне, якое вымаўляецца адным выдыхам.
ко́лар-і́ндэкс
(ад
ко́лба
(
шкляная шарападобная або канічная пасудзіна з доўгім рыльцам для лабараторных работ.
колеаптэрало́гія
(ад гр koleopteros = жук + -логія)
раздзел энтамалогіі, які вывучае жукоў.
ко́лер
(
1) афарбоўка (
2) адценне фарбы, густата, ступень яркасці яе;
3) падрыхтаваны для афарбоўкі чаго
колеракарэ́ктар
(ад колер + карэктар)
электронны апарат для колерападзельнай карэктуры.
колераме́тр
(ад колер + -метр)
аптычная прылада для вызначэння колеру і канцэнтрацыі афарбаваных раствораў, эмульсій.
колераме́трыя
(ад колер + -метрыя)
метад колькаснага вызначэння колеру (яго тону, яркасці).
ко́леус
(
травяністая расліна
ко́лі
(
парода службовых сабак; шатландская аўчарка.
ко́лібактэрыёз
(ад
інфекцыйнае захворванне нованароджанага маладняку сельскагаспадарчых жывёл і пушных звяроў, якое выклікаецца патагеннымі сератыпамі кішэчнай палачкі.
ко́лікі
(
рэзкі, востры боль, што ўзнікае пераважна пры захворваннях органаў стрававальнай сістэмы.
ко́лхікум
(
травяністая расліна
кольт
[
рэвальвер або пісталет асобай сістэмы.
ко́ма1
(
ко́ма2
(
1)
2) астр. газавая туманная абалонка ядра каметы, якая разам з ім утварае галаву каметы.
ко́ма3
(
ко́манер
(
член англійскай палаты абшчын.
коміваяжо́р
(
прадстаўнік фірмы, які раз’язджае з узорамі тавараў (або іх каталогамі) і збірае заказы, заключае гандлёвыя пагадненні.
ко́мік
(
1) акцёр, які іграе камічныя ролі;
2)
ко́мікс
(
серыя малюнкаў з кароткімі суправаджальнымі тэкстамі, што ўтвараюць закончанае апавяданне.
ко́мін
(
труба для адводу дыму з печы; дымаход.
ко́мінгс
(
дашчанае або металічнае абрамленне люкаў у палубе судна.
ко́мпас
(
прыбор для вызначэння напрамку свету пры дапамозе намагнічанай стрэлкі, якая заўсёды накіравана на поўнач.
ко́мплекс
(
сукупнасць паняццяў, з’яў, прадметаў, дзеянняў, якая ўспрымаецца як адно цэлае (
комплексаме́трыя
(ад комплекс + -метрыя)
спосаб хімічнага аналізу, у аснове якога ляжыць утварэнне комплексных злучэнняў.
ко́мплексны
(ад комплекс)
які ахоплівае цэлую групу прадметаў, з’яў, працэсаў, з’яўляецца комплексам чаго
ко́ндар
(
1) драпежная птушка падатрада амерыканскіх ірыфаў, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы;
2) залатая і сярэбраная манеты ў некаторых паўднёваамерыканскіх краінах (Чылі, Калумбіі, Эквадоры)у 1851—1933 гг.
ко́нкурс
(
спаборніцтва з мэтай выявіць лепшых яго ўдзельнікаў.
ко́нсул
(
1) адна з дзвюх вышэйшых службовых асоб у Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла ваенную і грамадзянскую ўладу;
2) тытул кожнай з трох асоб, надзеленых неабмежаванай выканаўчай уладай у Францыі з часу перавароту Напалеона Банапарта (9 лістапада 1799 г.) да абвяшчэння яго імператарам (1804 г.);
3) службовая асоба, прызначаная ў якасці пастаяннага прадстаўніка ў якім
ко́нсульства
(ад консул)
1) час кіравання консулаў у Стараж. Рыме ў перыяд рэспублікі і ў Францыі (1709—1804);
2) прадстаўніцтва адной дзяржавы на тэрыторыі другой дзяржавы на чале з консулам, а таксама памяшканне, якое яно займае.
ко́нта
(
контр-, контра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «супраць».
ко́нтра
(
нацягнутыя адносіны паміж кім
контраге́нт
(
асоба або ўстанова, якія ўзялі на сябе пэўныя абавязкі па дагавору.
контр-адміра́л
(
ніжэйшае адміральскае званне.
контражу́р
(
фота- або кіназдымка, калі крыніца святла знаходзіцца ззаду аб’екта здымкі.
контр-апро́шы
(
ходы злучэння, якія асаджаныя ў крэпасці войскі пракладвалі насустрач апрошам праціўніка з мэтай контратакі.
контрапункты́сты
(
кампазітары 14—18
контрасігнава́ць
(ад контра- +
пацвярджаць другім афіцыйным подпісам важнасць дакумента.
контрасігнату́ра
(
знак, які выбіваўся даўней на манетах для надання ім новай вартасці.
контрасігна́цыя
(ад контра- +
подпіс міністра на дакуменце, выдадзеным кіраўніком дзяржавы, якім міністр бярэ на сябе юрыдычную і палітычную адказнасць за гэты дакумент.
контрата́ка
(
сустрэчная атака, якую арганізоўваюць з мэтай адбіць наступленне праціўніка або самім перайсці ў наступленне.
контраты́п
(ад контра- + -тыгі)
копія з арыгінальнага негатыва, якая выкарыстоўваецца ў кінавытворчасці для масавага вырабу фільмакопій.
контрафаго́т
(
драўляны духавы музычны інструмент, які гучыць на актаву ніжэй фагота.
контрбала́нс
(ад контр- + баланс)
табліца бухгалтарскіх дадзеных, складзеная з мэтай праверкі і аналізу ўсяго балансу або часткі яго.
контрвалюцы́йны
(ад контр - +
контргрэ́йфер
(ад контр- + грэйфер)
прыстасаванне для дакладнага ўстанаўлення кінаплёнкі ў кадравым акне кіназдымачнага апарата пасля яе перамяшчэння на крок кадра.
контрмане́ўр
(
сустрэчны манеўр, манеўр у адказ.
контрма́рш
(
марш. з мэтай ліквідацыі марша праціўніка, каб потым нанесці яму паражэнне.
контрмі́на
(
міна 1 для знішчэння мінных галерэй праціўніка пры абароне бліжэйшых подступаў да абарончых збудаванняў.
контрпрае́кт
(ад контр- + праект)
праект у адказ на іншы праект.
контрпрапага́нда
(ад контр- + прапаганда)
сістэма ідэалагічных мер аператыўнага і доўгачасовага характару, накіраваная на прадухіленне і нейтралізацыю непажаданай прапаганды.
контррэвалю́цыя
(
барацьба скінутага сацыяльнай рэвалюцыяй класа за аднаўленне ранейшых парадкаў.
контррэвалюцыяне́р
(
удзельнік контррэвалюцыі.
контррэлье́ф
(ад контр- + рэльеф)
заглыбленая ў плоскасць выява; від рэльефу.
контррэфарма́цыя
(ад контр- + рэфармацыя)
рэлігійна-палітычны рух у Еўропе 16—17
контрты́тул
(ад контр- + тытул)
дадатковы тытул на левай старонцы развароту кнігі, што змяшчае выхадныя дадзеныя пераважна ў шматтомных або серыйных выданнях.
контрфо́рс
(
вертыкальны выступ, рабро ў сцяне, плаціне для павышэння яе ўстойлівасці.
контрша́нсы
(ад контр- + шансы)
сустрэчныя шансы на атрыманне перавагі ў шахматнай гульні.
ко́нтры
(
напружаныя адносіны, варожасць (
контрэска́рп
(
1) пярэдні (бліжэйшы да праціўніка) схіл знешняга рова ўмацавання (
2) супрацьтанкавая перашкода ў выглядзе крутога зрэзу ўзгорка (берага ракі), звернутага ў бок тых, хто абараняецца (
ко́нтур
(
знешні абрыс чаго
ко́нунг
(
вайсковы кіраўнік, а пасля кароль у скандынаўскіх народаў.
ко́нус
(
геаметрычнае цела, якое ўтвараецца вярчэннем прамавугольнага трохвугольніка вакол аднаго з яго катэтаў, а таксама прадмет, які мае форму такога геаметрычнага цела (
ко́нха
(
паўкупал для перакрыцця паўцыліндрычных частак збудавання (апсідаў, нішаў).
ко́пія
(
1) дакладнае ўзнаўленне, паўтарэнне чаго
2)
ко́пра
(
высушаная мякаць какосавага арэха.
ко́пула
(
ко́ра
(
статуя прама стаячай дзяўчыны ў доўгім адзенні ў старажытнагрэчаскім мастацтве.
ко́рак
(
1) вонкавы адмерлы слой кары некаторых драўняных раслін;
2) затычка для бутэлек.
ко́ранер
(
судовы следчы ў Англіі, ЗША і некаторых іншых краінах, які праводзіць расследаванне ў выпадках смерці, што здарылася пры нявысветленых абставінах або раптоўна.
ко́рба
(
ручка ў выглядзе загнутага прута, пры дапамозе якой прыводзіцца ў рух які
корд1
(
корд2
(
1) моцныя кручаныя ніткі з баваўнянага або хімічнага валакна, з якіх вырабляюць тканіну для авія- і аўтапакрышак;
2) сорт шарсцяной тканіны ў рубчык.
ко́рда
(
1) доўгая вяроўка, на якой ганяюць па крузе коней пры абучэнні;
2) нітка для кіравання лятаючымі мадэлямі.
ко́рдаба
(
грашовая адзінка Нікарагуа, роўная 100 сентава.
ко́рдыцэпс
(
сумчаты грыб
корн
(
1) вага высакароднага металу ў манеце;
2) зярністая шурпатая паверхня каменя ў літаграфіі, металічнай пласцінкі ў афсетным спосабе друку або спецыяльнай паперы (корнпапір).
ко́рнер1
(
кароткатэрміновы дагавор з мэтай авалодаць рынкам шляхам скупкі акцый, тавараў, кантрактаў на біржах і перапрадажы перапродажы іх па манапольных цэнах.
ко́рнер2
(
штрафны вуглавы ўдар у футболе.
корнпапі́р
(
папера з зярністай будовай паверхні, пакрытая спецыяльным клеявым слоем; выкарыстоўваецца ў літаграфіі.
ко́рнцанг
(
1) шчыпцы накшталт нажніцаў з зазубрынамі зазубінамі на рэжучым баку, якія выкарыстоўваюцца ў хірургіі;
2) невялікія шчыпчыкі (пінцэт) у гадзіннікавай і ювелірнай справе.
ко́рпія
(
перавязачны матэрыял у выглядзе нітак, нашчыпаных з рыззя (выйшаў з ужытку).
ко́рпус
(
1) тулава чалавека або жывёлы;
2) аснова прыбора, апарата, механізма (
3) асобны будынак на агульнай пляцоўцы (
4) вайсковае злучэнне з некалькіх дывізій;
5) сукупнасць асоб адной спецыяльнасці, аднаго службовага становішча (
6) друкарскі шрыфт, кегель якога роўны 10 пунктам (3,76 мм).
коррэпеты́тар
(ад con = з, разам + рэпетытар)
піяніст, памочнік дырыжора, які развучвае з выканаўцамі оперы ці балета сольныя партыі (
корт1
(
пляцоўка для гульні ў тэніс.
корт2
(
баваўняная тканіна атласнага перапляцення для рабочага і спартыўнага адзення.
кортыкаліза́цыя
(ад
кортыкастэро́іды
(ад
група стэроідаў, якія маюць уласцівасці гармонаў кары наднырачнікаў.
кортыкастэро́н
(ад
гармон кары наднырачных залоз, больш слабы па дзеянню, чым гідракартызон.
кортыкатрапі́н
(ад
тое, што і адрэнакортыкатропны гармон.
ко́рцік
(
халодная зброя ў форме кароткага кінжала як прыналежнасць параднай формы марскіх афіцэраў розных дзяржаў.
ко́рыне
(
сумчаты грыб
ко́рыум
(
тое, што і дэрма.
ко́сінус
(
ко́смас
(
сусветная прастора, Сусвет, а таксама бліжэйшая прастора за межамі зямной атмасферы.
ко́тэры
(
слой феадальна-залежнага сялянства ў сярэдневяковай Англіі.
ко́ўдра
(
пасцельная прыналежнасць, якой накрываюцца.
коўш
(
1) драўляная або металічная пасудзіна з ручкай для чэрпання вады, квасу і
2) вялікае механічнае прыстасаванне для зачэрпвання і пераносу да месца разгрузкі грунту, разлівання расплаўленага металу і
ко́фе
(
1) вечназялёная дрэвавая або кустовая расліна
2) тое, што і кава.
кофр
(
скрыня з некалькімі аддзяленнямі.
ко́фта
(
верхняе кароткае жаночае адзенне.
ко́хія
(
расліна
ко́шар
(
дазволеная іудзейскай рэлігіяй страва ў веруючых яўрэяў.
кошт
(
выражаная ў грашах вартасць чаго
кра́аль
(афрыкаанс kraal, ад
пасяленне ў народаў Паўд.-Усх. Афрыкі, у якім будынкі размешчаны па крузе, а ўнутры загон для скаціны.
краб
(
рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў), пераважна марскі; многія віды з’яўляюцца аб’ектам промыслу.
кра́гі
(
1) накладныя скураныя халявы з зашпількамі;
2) раструбы ў пальчатках.
кракавя́к
(
польскі народны танец, а таксама музыка да яго.
кракадзі́л
(
буйны паўзун з тоўстай панцырнай скурай, які водзіцца ў вадаёмах трапічных краін.
кракаі́т
(ад
мінерал класа храматаў чырвонага колеру, які змяшчае сульфіды свінцу.
крака́ны
(
удзельнікі сялянскіх паўстанняў 16—17
кракелю́р
(
растрэскванне грунту, слоя фарбы або лаку карціны.
краке́т
(
гульня спартыўнага тыпу, у якой шар ударамі драўлянага малатка праводзіцца праз размешчаныя ў пэўным парадку драцяныя вароты.
кракі́
(
1) накід малюнка, чарцяжа, эскіз;
2) план мясцовасці, выкананы на вока, без папярэдняга вымярэння.
кракірава́ць
(
стукаць сваім шарам у шар праціўніка пры гульні ў кракет.
кракле́
(
сетка тонкіх трэшчын на паліванай паверхні керамічных вырабаў.
крако́смія
(
травяністая расліна
кра́ма
(
магазін.
краманьёнец
(ад
непасрэдны продак сучаснага чалавека, які жыў у эпоху позняга палеаліту.
кра́мбал
(
невялікі кран для падымання якара на судна ўручную.
кра́мбе
(
травяністая расліна
крампава́ць
(
надаваць бляск ваўняным тканінам, прыгладжваючы ворс.
кран
(
1) невялікая трубка з засаўкай ці рухомай пробкай для выпускання з рэзервуара або трубаправода вадкасцей, газаў;
2) механізм для пад’ёму і перамяшчэння грузаў (пад’ёмны к.).
крана́рцый
(
базідыяльны грыб
кран-бэ́лька
(ад кран + бэлька)
разнавіднасць пад’ёмнага крана маставога тыпу, у якога тэльфер перамяшчаецца па бэльцы з коламі.
крангла́с
(
тое, што і крон2.
кра́нец
(
прыстасаванне з дрэва, гумы, парусіны, якое замацоўваецца на борце судна для засцярогі яго ад удараў пры падыходзе да прыстані або да другога судна.
краніягра́фія
(ад
краніяло́гія
(ад
раздзел антрапалогіі і заалогіі, які вывучае чарапы людзей і жывёл.
кранія́льны
(ад
краніяме́трыя
(ад
вымярэнне чэрапа; праводзіцца ў антрапалогіі, асабліва ў краніялогіі.
краніяскапі́я
(ад
візуальнае вывучэнне чэрапа ў антрапалогіі.
краніястэно́з
(ад
прыроджаная недастатковасць развіцця арганізма, якая выражаецца ў дачасным зарошчванні швоў чэрапа, што абумоўлівае неадпаведнасць паміж ёмістасцю чарапной поласці і аб’ёмам мозгу і вядзе да павышэння ўнутрычарапнога ціску, атрафіі зрокавых нерваў, змянення формы чэрапа.
краншнэ́п
(
кулік
кранштэ́йн
(
1) выступ у сцяне для падтрымання балкона, карніза;
2) апора для прымацавання дэталі, вузла машыны да вертыкальнай паверхні.
крапла́к
(
сумесь алюмініевых і кальцыевых солей алізарыну, з якой вырабляюць паліграфічныя і акварэльныя фарбы.
красака́лікс
(
пячоначны мох
красво́рд
(
задача-гульня, у якой фігуру з перакрыжаванымі радамі клетак трэба запоўніць адзіна магчымымі словамі.
красінго́вер
(
абмен часткамі гамалагічных (парных) храмасом, які стварае ўмовы для ўтварэння новых камбінацый генаў у арганізмах.
красме́н
(
удзельнік кросу.
-крат
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «валадар».
краталя́рыя
(
травяністая або кустовая расліна
кратане́ўрум
(
лістасцябловы мох
кратарэ́люс
(
базідыяльны грыб
крато́н1
(
кустовая або дрэвавая расліна
крато́н2
(
кансалідаваны ўчастак кантынентальнай зямной кары, які не адчувае значных складачных дэфармацый.
кра́ты
(
металічная рашотка на вокнах, на дзвярах.
-кратыя
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «ўлада».
кра́тэр
(
1) адтуліна ў вяршыні вулкана, праз якую выліваецца лава;
2) упадзіна, абкружаная кальцавымі валамі, у ландшафце Месяца.
краўч
(
1) стойка ў сагнутым становішчы ў боксе;
2) нізкая стойка пры спусках у лыжным спорце.
кра́ўчы
(
крафт-папе́ра
(ад ням Kraft = сіла + папера)
моцная папера са слаба праваранай дрэўнай цэлюлозы з доўгімі валокнамі.
крафт-цэлюло́за
(ад
слаба правараная дрэўная цэлюлоза з доўгімі валокнамі; выкарыстоўваецца пры вырабе асабліва моцнай паперы (крафт-паперы),
крах
(
1) банкруцтва, разарэнне (
2)
крашэ́
(
моцныя кручаныя ніткі, а таксама карункі з такіх нітак.
кро́кус
(
1) тое, што і шафран 1;
2) парашок вокісу жалеза шафранавага колеру для паліроўкі шкла, металаў.
кроль
(
самы хуткі спосаб спартыўнага плавання на грудзях з пераменнай работай рук і ног.
кро́млех
(ад брэтон. crom = круг + lech = камень)
культавае збудаванне эпохі неаліту і бронзавага веку ў выглядзе акруглых загарод з вялікіх камянёў у Паўн. Францыі, Англіі і іншых краінах.
крон1
[
мінеральная жоўтая фарба, соль хромавай кіслаты.
крон2
[
шкло для аптычных прыбораў.
кро́на1
(
наземная, (вышэй штамба) галіністая частка дрэва.
кро́на2
(
1) грашовая адзінка Швецыі, Нарвегіі і Даніі, роўная 100 эрэ; 2) англійская сярэбраная манета, роўная 5 шылінгам 1 (да 1971 г.);
3) залатая манета Францыі (14—17
кро́нверк
(
абаронная прыбудова ў старых крэпасцях.
кронпры́нц
(
тытул наследніка трона ў Германіі і Аўстра-Венгрыі ў часы манархічнага праўлення (да 1918 г).
кронцы́ркуль
(
1) прылада для чарчэння ў выглядзе спружыннага цыркуля;
2) вымяральны інструмент у выглядзе цыркуля з дзвюма выгнутымі доўгімі ножкамі.
кро́перы
(
арандатары-здольнікі ў ЗША, якія атрымліваюць ад землеўласніка не толькі зямлю, але і рабочую жывёлу, сельскагаспадарчы інвентар, насенне.
крос
(
від спартыўнага спаборніцтва, спартыўны бег або гонкі па няроўнай мясцовасці (
кросбры́дзінг
(
разнавіднасць аўтбрыдзінгу, метад развядзення сельскагаспадарчых жывёл, пры якім скрыжоўваюцца жывёлы розных парод (
кро́сінг
(
1) вентыляцыйны праход у шахце для раздзялення перасякальных струменяў паветра;
2)
кро́сінгавер
(
узаемны абмен участкамі паміж гамалагічнымі храмасомамі ў выніку разрыву і злучэння ў новым парадку іх ніцей (храматыдаў).
кро́фтэры
(
дробныя фермеры ў Шатландыі.
крузе́йра
(
грашовая адзінка Бразіліі, роўная 100 сентава.
круі́з
(
марское турыстычнае падарожжа.
круйс-пе́ленг
(
спосаб вызначэння месцазнаходжання судна ў моры па двух пеленгах на адзін і той жа прадмет,
круйт-ка́мера
(
памяшканне на ваенным караблі старога флоту, дзе захоўваліся выбуховыя рэчывы.
крумцы́ркуль
(
тое, што і кронцыркуль 2.
круп
(
запаленне гартані і трахеі, якое суправаджаецца ўскладненнем дыхання (удушшам і кашлем).
круп’е́
(
распарадчык гульні і банкаўшчык у ігральным доме.
крупо́н
(
частка скуры, атрыманая пры раскройцы раскрою цяжкіх скур; выкарыстоўваецца для вырабу рамянёў, падэшваў.
крустулі́на
(
павук
крустыфіка́цыя
(ад
абрастанне абломкаў горнай пароды, сценак поласцей крышталічнымі коркамі, мінеральнымі абломкамі.
крухма́л
(
1) вуглявод, які ўтвараецца ў зялёных частках раслін і адкладваецца ў клубнях, насенні, лісці;
2) белы парашок, які атрымліваецца з некаторых раслін; прымяняецца ў харчовай, хімічнай і тэкстыльнай прамысловасці.
круцыа́та
(
травяністая расліна
круцыге́нія
(
каланіяльная зялёная водарасць
крушо́н
(
1) сумесь белага сталовага віна з каньяком або ромам, у якую дадаюць цукар, свежыя фрукты, часам шампанскае;
2) асвяжальны фруктовы напітак.
крыёметр
(ад
прыбор для вымярэння тэмпературы зацвярдзення чыстага растваральніку і растварэння ў ім даследуемага рэчыва.
крыжа́к
(
удзельнік крыжовых паходаў заходнееўрапейскіх рыцараў у 11—13
крыз
(
раптоўнае рэзкае абвастрэнне захворвання (
кры́зіс
(
1) рэзкі, круты пералом у чым
2)
3) перыядычная перавытворчасць тавараў, якая вядзе да разладу эканамічнага жыцця, росту беспрацоўя;
4) востры недахоп чаго
крык
(
перасыхаючая рэчка або ручай у Аўстраліі, які ў засушлівы перыяд года распадаецца на шэраг асобных вадаёмаў.
крыке́т
(
спартыўная камандная гульня з драўляным мячом і бітамі на прамавугольным травяным полі.
крыль
(
прамысловая назва планктонных марскіх рачкоў.
крыміна́л
(
крымінальная справа, злачынства.
крыміналі́ст
(ад крыміналістыка)
спецыяліст у галіне крыміналістыкі.
крыміналі́стыка
(ад
юрыдычная навука, якая вывучае методыку, тактыку і тэхніку расследавання злачынстваў.
крымінало́гія
(ад
навука, якая вывучае злачыннасць як сацыяльную з’яву.
крыміна́льны
(
звязаны са злачынствам, злачынны.
крыміно́лаг
(ад крыміналогія)
спецыяліст у галіне крыміналогіі.
крыназо́і
(
падтып беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, якія пашыраны ў марскіх водах.
крынаідэ́і
(
клас беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых, якія пашыраны ў марскіх водах; марскія лілеі.
крыналі́н
(
шырокая спадніца на тонкіх абручах, стальных або з кітовага вуса.
крыніта́рыя
(
травяністая расліна
кры́нум
(ад
цыбульная травяністая расліна
крып
(
павольная пластычная дэфармацыя матэрыялаў пад дзеяннем пастаяннай нагрузкі; паўзучасць металаў.
кры́пта
(
1) падземнае памяшканне са скляпеннямі ў старажытных грэкаў і рымлян;
2) капліца пад храмам для пачэсных пахаванняў у сярэдневяковай заходнееўрапейскай архітэктуры;
3)
крыпта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «таемны», «патаемны».
крыптага́мія
(ад крыпта- + -гамія)
спосаб размнажэння раслін пры дапамозе спораў.
крыптага́мы
(ад крыпта- +
расліны, якія не маюць кветак (
крыптаге́нны
(ад крыпта- + -генны);
крыптагле́на
(
аднаклетачная водарасць
крыптагра́ма
(ад крыпта- + -грама)
надпіс, выкананы адным са спосабаў крыптаграфіі.
крыптагра́фія
(ад крыпта- + -графія)
спосаб пісьма, зразумелы толькі для дасведчаных або разлічаны на адгадванне; тайнапіс.
крыптадэпрэ́сія
(ад крыпта- + дэпрэсія2)
затопленая вадой упадзіна на зямной паверхні, дно якой ніжэй, а водная паверхня вышэй узроўню мора (
крыптазо́й
(ад крыпта- + -зой)
інтэрвал часу, на працягу якога сфарміраваліся тоўшчы горных парод дакембрыя, пазбаўленыя відавочных рэштак шкілетнай фауны.
крыптакако́з
(ад крыпта- +
рэдкая хвароба жывёл і чалавека, выкліканая дрожджавымі грыбамі, пры якой паражаюцца лёгкія, цэнтральная нервовая сістэма, скура і падскурная клятчатка.
крыптакары́на
(
водная травяністая расліна
крыптако́кі
(
сумчатыя грыбы (дрожджы), якія развіваюцца ў глебе, страўнікава-кішачным тракце і на паверхні цела жывёл і чалавека.
крыптаме́рыя
(ад крыпта- + -мерыя)
паўднёвае вечназялёнае хваёвае дрэва
крыптамі́цэс
(
сумчаты грыб
крыптамнезі́я
(ад крыпта- +
парушэнне памяці (разнавіднасць парамнезіі), пры якім знікае розніца паміж сапраўднымі падзеямі і падзеямі, убачанымі ў сне або пачутымі ці прачытанымі.
крыптамо́нас
(
аднаклетачная пірафітавая водарасць
крыптані́м
(ад крыпта- +
літара або літары, якія часам ставяць аўтары пад сваімі творамі замест подпісаў.
крыптархі́зм
(ад крыпта- +
анамалія эмбрыянальнага развіцця, пры якой да моманту нараджэння чалавека або жывёліны адно або два яечкі не трапляюць у машонку.
крыптафі́ты
(ад крыпта- + -фіты)
травяністыя расліны, у якіх пупышкі аднаўлення знаходзяцца ў глебе (геафіты) або пад вадой (гідрафіты).
крыптафо́нія
(ад крыпта- + -фонія)
тэлефонныя перагаворы з выкарыстаннем шыфру.
крыпто́н
(ад
хімічны элемент, адзін з інертных газаў выкарыстоўваецца для запаўнення электрычных лямпаў, рэкламных трубак і
кры́птыі
(
карныя экспедыцыі супраць ілотаў у Спарце, якія перыядычна праводзіла дзяржава сіламі спартанскай моладзі.
кры́тык
(
1) асоба, якая аналізуе, ацэньвае што
2) асоба, якая прафесійна займаецца крытыкай твораў літаратуры, мастацтва і навукі або канцэртаў, мастацкіх выставак.
кры́тыка
[
1) разбор, абмеркаванне каго
2) літаратурны жанр, задачай якога з’яўляецца ацэнка твораў літаратуры, навукі, мастацтва (
крытыцы́зм
(ад rp. kritikos = які асуджае)
крытычныя адносіны да чаго
крыты́чны
(ад
1) звязаны з крытыкай;
2) здольны з ацэнкай, крытычна адносіцца да чаго
3) пераломны (
4) надта цяжкі, небяспечны (
крытэ́рый
(
мерка, з якой падыходзяць да ацэнкі чаго
крыштадзі́н
[ад крышта(лічны) + (гетэра)дзін]
крышталічны генератар і ўзмацняльнік, у аснове якіх ляжыць з’ява генерыравання незгасальных ваганняў дэтэктарам, які жывіцца ад невялікай батарэі; дэтэктарны радыёпрыёмнік.
крышталегідра́ты
(ад крышталь + гідраты)
крышталічныя рэчывы, якія маюць у сваім складзе малекулы вады,
крыштале́граф
(ад крышталь + -граф)
спецыяліст у галіне крышталяграфіі.
крышталёід
(ад крышталь + -оід)
прадукт перапрацоўкі матэрыі ў расліннай клетцы.
крышталізава́ць
(
падвяргаць крышталізацыі.
крышталіза́тар
(ад крышталізаваць)
1) апарат для вылучэння крышталічных рэчываў выпарэннем ці ахаладжэннем насычаных раствораў;
2) цеплаабменны апарат для адводу цяпла крышталізацыі ад металу, які цвярдзее.
крышталіза́цыя
(ад гр krystallizo = прасвечваюся, як крышталь)
працэс утварэння і росту крышталёў пры пераходзе рэчыва з газападобнага або вадкага стану ў крышталічны.
крышталі́т
(ад крышталь + -літ)
цвёрдае цела, монакрышталь няправільнай формы, які не мае характэрнай крышталічнай агранкі.
крышталі́чны
(ад крышталь)
які мае адносіны да крышталя (крышталічная будова).
крышта́ль
(
1) цвёрдае цела, якое мае натуральную форму мнагагранніка і часцінкі якога (атамы, іоны і малекулы) маюць упарадкаванае размяшчэнне;
2) тое, што і хрусталь.
крышта́льны
(
1) які складаецца з крышталёў, мае форму крышталя;
2)
3)
крышталягра́фія
(ад крышталь + -графія)
навука аб крышталях, іх будове і ўласцівасцях.
крышталяо́птыка
(ад крышталь + оптыка)
галіна оптыкі, якая вывучае законы праходжання святла праз крышталі.
крышталяфасфо́ры
(ад крышталь +
неарганічныя крышталічныя люмінафоры; выкарыстоўваюцца ÿ люмінесцэнтных лямпах.
крышталяфі́зіка
(ад крышталь + фізіка)
раздзел малекулярнай фізікі, якія вывучае фізічныя ўласцівасці крышталёў у сувязі з іх будовай.
крышталяхі́мія
(ад крышталь + хімія)
навука аб прасторавым размяшчэнні малекул, атамаў, іонаў у крышталях і залежнасці фізіка-хімічных уласцівасцей крыштальных рэчываў ад іх структуры.
крыя-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з лёдам, нізкімі тэмпературамі.
крыябіёнты
(ад крыя- + біёнты)
арганізмы, якія жывуць на лёдзе або ў снезе (
крыябіяло́гія
(ад крыя- + біялогія)
раздзел біялогіі, які вывучае ўздзеянне на жывыя арганізмы нізкіх і звышнізкіх тэмператур.
крыягене́з
(ад крыя- + -генез)
сукупнасць фізічных, хімічных, біяхімічных і іншых працэсаў, якія адбываюцца ў межах крыясферы і суправаджаюцца ўтварэннем лёду.
крыяге́нны
(ад крыя- + -генны)
звязаны з атрыманнем вельмі нізкіх тэмператур.
крыягідра́т
(ад крыя- + гідрат)
сумесь крышталёў лёду і крышталёў солей, якая растапляецца з утварэннем раствору таго самага складу, што і сумесь.
крыякані́т
(ад крыя- +
найдрабнейшыя часцінкі пылу, якія выпадаюць на зямную паверхню з міжземнай прасторы; касмічны пыл.
крыялі́т
(ад крыя- + -літ)
мінерал класа фтарыдаў белага, бурага або жаўтаватага колеру з шкляным бляскам; штучны к. выкарыстоўваецца ў металургіі алюмінію і для атрымання эмалей.
крыялітазо́на
(ад крыяліт + зона)
частка крыясферы ў межах верхняга пласта зямной кары, якая характарызуецца наяўнасцю адмоўных тэмператур і магчымасцю існавання падземных ільдоў.
крыяло́гія
(ад крыя- + -логія)
навука аб уздзеянні холаду на фізічныя целы.
крыяпатало́гія
(ад крыя- + паталогія)
хваравіты стан і працэсы, якія адбываюцца ў арганізме пад уздзеяннем нізкіх тэмператур.
крыяпедало́гія
(ад крыя- + педалогія)
тое, што і гангарызм.
крыяпланкто́н
(ад крыя- + планктон)
сукупнасць дробных арганізмаў, прыстасаваных да жыцця пры нізкіх тэмпературах (на ледніках, высакагорных снежных схілах).
крыяскапі́я
(ад крыя- + -скапія)
метад вызначэння малекулярнай вагі растворанага рэчыва па паніжэнню пункта замярзання раствору ў параўнанні з пункгам замярзання чыстага растваральніку (
крыяста́т
(ад крыя- + -стат)
прыбор (тэрмастат) для падтрымання нізкіх тэмператур у замкнутым асяроддзі (ніжэй -153 °С).
крыясфе́ра
(ад крыя- + сфера)
абалонка зямнога шара, якая характарызуецца наяўнасцю лёду або магчымасцю яго існавання.
крыятро́н
(ад крыя- + -трон)
электронны пераключальны прыбор у вылічальных машынах.
крыятурба́цыя
(ад крыя- +
формы складання горных парод, якія маюць у разрэзе выгляд завіхрэнняў, выгінаў, кольцаў і
крыятэрапі́я
(ад крыя- + тэрапія)
лячэнне холадам як болесуцішальным сродкам.
крыятэ́хніка
(ад крыя- + тэхніка)
галіна тэхнікі, звязаная са стварэннем і выкарыстаннем вельмі нізкіх тэмператур.
крыяфі́зіка
(ад крыя- + фізіка)
фізіка нізкіх тэмператур, якія дасягаюцца пры выкарыстанні скропленых газаў.
крыяфі́лы
(ад крыя- + -філ)
арганізмы (аднаклетачныя водарасці, некаторыя чэрві і насякомыя), якія жывуць на паверхні лёду і снегу, у вадзе, што прапітвае лёд (
крыяфі́ты
(ад крыя- + -фіты)
расліны, прыстасаваныя да жыцця ў засушлівых халодных раёнах.
крыяфо́р
(ад крыя- + -фор)
устройства для дэманстравання ахалоджвання вады ў час выпарвання.
крыяхірургі́я
(ад крыя- + хірургія)
метад абязбольвання шляхам замарожвання частак цела, якія падлягаюць аперацыі.
крыяэкстра́ктар
(ад крыя- + экстрактар)
прыбор для замарожвання і наступнага выдалення памутнелага крышталіка вока.
крыяэлектро́ніка
(ад крыя + электроніка)
раздзел электронікі, звязаны з даследаваннем узаемадзеяння электрамагнітнага поля з электронамі ў цвёрдых целах пры вельмі нізкіх тэмпературах і стварэннем электронных прыбораў на аснове гэтых цел.
крэадо́нты
(ад
атрад вымерлых прымітыўных драпежных млекакормячых, якія жылі ў палеагенавы перыяд.
крэазо́т
(
масляністая вадкасць з едкім пахам, якая атрымліваецца шляхам сухой перагонкі драўніны, часцей буку; выкарыстоўваецца ў тэхніцы і медыцыне.
крэалі́н
[ад крэ(зол) +
мыльны раствор крэзолу, які выкарыстоўваецца як дэзінфекцыйны сродак.
крэату́ра
(
стаўленік уплывовай асобы, паслухмяны выканаўца яе волі.
крэаты́ўны
(ад
творчы, стваральны.
крэаці́н
(ад
злучэнне азоту, якое знаходзіцца ў тканках арганізма і выдаляецца з мачой у выглядзе крэацініну.
крэаціні́н
(ад
прадукт перапрацоўкі крэаціну, які знаходзіцца ў крыві і мачы.
крэацінкіна́за
(ад крэацін + кіназа)
фермент, які каталізуе рэакцыю, што пастаўляе энергію для мышачнага скарачэння.
крэацыяні́зм
(ад
ідэалістычны кірунак у біялогіі, які лічыць, што неарганічны і арганічны свет створаны богам, адмаўляе змены відаў у іх гістарычным развіцці.
крэве́тка
(
невялікі ядомы марскі рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў).
крэ́да
(
1) веравызнанне, сімвал веры ў каталіцкай царкве;
2) чые
крэ́дыт
(
правы бок бухгалтарскага балансу, у рахунках актыву 2 змяшчае расходную частку, а ў рахунках пасіву 2 прыходную (
крэды́т
(
1) выдача ў доўг грошай або тавараў з растэрміноўкай выплаты;
2) грашовая сума, выдзеленая дзяржавай для пэўнай мэты (
крэдытава́ць
(
1) даваць каму
2) адпускаць каму
3) запісваць суму на крэдыт рахунка.
крэдыто́р
(
асоба або ўстанова, якія даюць у крэдыт грошы або тавары (
крэз
(
вельмі багаты чалавек, уладальнік незлічоных багаццяў.
крэзо́л
(ад
арганічнае злучэнне класа фенолаў з характэрным пахам, якое змяшчаецца ў каменнавугальнай і дрэўнай смале; выкарыстоўваецца для вырабу фарбавальнікаў, медыцынскіх прэпаратаў, выбуховых і пахучых рэчываў.
крэ́йда
(
кавалак мелу, які ўжываецца для пісьма.
крэ́йсер
(
вялікі быстраходны ваенны карабель з магутным артылерыйскім і ракетным узбраеннем (
крэйсі́раваць
(
плаваць, рабіць рэйсы па пэўным маршруце.
крэ́йцкапф
(
дэталь паўзуннага механізма, якая коўзае ў прамалінейных напрамках.
крэйцмэ́йсель
(
зубіла з вузкім лязом для высякання ў метале канавак.
крэ́йцэр
(
дробная разменная манета ў Германіі і Аўстра-Венгрыі, якая была ў абароце да канца 19
крэ́кер
(
1) сухое пячэнне з заквашанага цеста;
2) тонкія лустачкі, высушаныя скрылёчкі бульбы.
крэ́кінг
(
перапрацоўка нафты для атрымання маторнага паліва і сыравіны для хімічнай прамысловасці.
крэ́кінг-працэ́с
(ад крэкінг + працэс)
разлажэнне цяжкіх нафтапрадуктаў у спецыяльных устаноўках пры высокіх тэмпературах для атрымання бензіну, газаліну і
крэм
(
1) салодкая маса з сумесі ўзбітай смятанкі, масла, фруктовых сокаў, цукру і
2) касмегычная мазь;
3) мазь для скуранога абутку, вакса.
крэмалье́р
(
механізм для плаўнага перамяшчэння рухомых частак у аптычных і вымяральных інструментах.
крэмато́рый
(
будынак са спецыяльным абсталяваннем для крэмацыі.
крэма́цыя
(
спальванне цела нябожчыка ў спецыяльнай печы (
крэмнефтары́ды
(ад крэмній + фтарыды)
солі крэмнефторыставадароднай кіслаты.
крэ́мній
(ад
хімічны элемент, які ўваходзіць у састаў большасці горных парод.
крэн
(
1) нахіл судна або лятальнага апарата набок;
2)
крэ́нгельс
(
кольца, якое ўстаўляецца ў адтуліны паруса для прадзявання працягвання канцоў вяровак.
крэ́ндзель
(
здобная вітая булка ў форме лічбы 8.
крэнеры́т
(ад
мінерал класа тэлурыдаў серабрыста-белага, латунна-жоўтага колеру з металічным бляскам.
крэ́ніць
(
нахіляць набок (судна, самалёт).
крэно́метр
(ад крэн + -метр)
прыбор для вызначэння вугла крэну судна.
крэо́л
(
1) патомак іспанскіх і партугальскіх каланізатараў у Лац. Амерыцы;
2) чалавек, які паходзіць ад змешанага шлюбу,
крэп
(
1) шаўковая або шарсцяная тканіна з шурпатай паверхняй;
2) жалобная павязка з празрыстай гафрыраванай тканіны чорнага колеру.
крэпдэшы́н
(
густая і тонкая матавая шаўковая тканіна.
крэпіта́цыя
(ад
крэс-сала́та
(ад
гароднінная расліна
крэ́сы
(
польская назва заходніх беларускіх і ўкраінскіх зямель, якія ўваходзілі ў склад Польшчы ў 1919—1939 гг.
крэто́н
(
шчыльная баваўняная ўзорыстая тканіна для абіўкі мэблі.
крэці́н
(
1) хворы на крэцінізм 1;
2)
крэціні́зм
(
1) прыроджаная разумовая адсталасць і фізічная недаразвітасць, абумоўленая парушэннем функцый шчытападобнай залозы і галаўнога мозга;
2)
крэціно́ід
(ад крэцін + -оід)
псіхічна нармальны чалавек, з выгляду падобны на крэціна.
крэшчэ́нда
(
крэ́шэр
(
металічны стрыжань, па дэфармацыі якога вызначаюць ціск газаў у час выбуху.
ксантапсі́я
(ад
парушэнне зроку, пры якім усе прадметы здаюцца афарбаванымі ў жоўты колер; назіраецца пры жаўтусе, атручванні пікрынавай кіслатой, сантанінам і
ксантафі́л
(ад
жоўты пігмент з групы караціноідаў, які знаходзіцца ў пупышках, лістах, кветках і пладах многіх раслін, а таксама ў мікраарганізмах.
ксантафо́ры
(ад
ярка афарбаваныя жоўтыя пігментныя клеткі скуры ніжэйшых пазваночных і некаторых беспазваночных.
ксанто́рыя
(
ліставаты сумчаты лішайнік
ксанты́дыум
(
аднаклетачная зялёная водарасць
ксанты́па
(
ксанці́н
(ад
прамежкавы прадукт распаду пурыну ў арганізме жывёл і чалавека.
ксена-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «чужы», «чужародны».
ксенабіётыкі
(ад ксена- +
чужародныя для арганізмаў злучэнні — пестыцыды, прэпараты бытавой хіміі, лекавыя сродкі
ксенага́мія
(ад ксена- + -гамія)
перакрыжаванае апыленне, пры якім кветкі адной расліны апыляюцца кветкамі другой расліны таго ж віду (
ксенако́нхіі
(
група вымерлых малюскаў, якія жылі ў палеазоі.
ксеналі́т
(ад ксена- + -літ)
абломак горнай пароды, які трапляецца ў магматычнай пародзе і адрозніваецца ад яе мінералагічным складам,
ксенатранспланта́цыя
(ад ксена- + трансплантацыя)
перасадка органаў або частак тканкі прадстаўніку іншага біялагічнага роду (
ксенатурбелі́ды
(
клас плоскіх чарвей; жывуць у Паўночным моры.
ксенаты́м
(ад
мінерал класа фасфатаў жоўтага, чырвонага, карычневага колеру са шкляным бляскам; сыравіна для атрымання ітрыю.
ксенафо́бія
(ад
1) неадчэпны страх перад незнаёмымі асобамі;
2) боязь усяго незнаёмага, малавядомага.
ксе́ніі
(
1) падарункі ў старажытных грэкаў і рымлян, якія гаспадар дарыў гасцям;
2) застольныя вершы-мініяцюры ў форме эпіграм і афарызмаў;
3) праяўленні прыкмет бацькоўскай расліны ў гібрыднага насення і пладоў.
ксено́н
(ад
хімічны элемент, адзін з інертных газаў, які прымяняецца ў электратэхніцы.
ксера-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «сухі».
ксерагра́фія
(ад ксера- + -графія)
спосаб электрафатаграфіі, заснаваны на дзеянні святла на матэрыял са святлоадчувальным слоем з паўправадніка, на які перад здымкай наносіцца электрастатычны зарад.
ксерадэ́рма
(ад ксера- + дэрма)
тое, што і іхтыёз.
ксерадэрмі́я
(ад ксера- + дэрма)
ксерако́м
(
шапкавы базідыяльны грыб
ксерако́пія
(ад ксера- + копія)
копія, здымак, якія атрыманы шляхам ксераграфіі.
ксе́ракс
(ад ксераграфія)
1) аператыўны размнажальны апарат з выкарыстаннем магнітнага сухога друку;
2) сухі электрастатычны метад атрымання копій дакументаў, матэрыялаў
3) копія, атрыманая ў выніку выкарыстання гэтага метаду.
ксерамарфі́зм
(ад ксера- + -марфізм)
сукупнасць марфалагічных і анатамічных прыкмет, якія з’яўляюцца ў раслін як прыстасаванне да засушлівых умоў.
ксерамезафі́ты
(ад ксера- + мезафіты)
расліны, якія прыстасаваліся жыць у сярэднеўвільготненых мясцінах і могуць пераносіць засушлівы перыяд лета.
ксерастамі́я
(ад ксера- +
ксератэрмі́чны
(ад ксера- +
пасляледнікоўя пасляледавікоўя (каля 4500—2500 гадоў таму назад).
ксерафі́лы
(ад ксера- + -філ)
расліны і жывёлы, якія жывуць у засушлівых мясцовасцях (
ксерафі́ты
(ад ксера- + -фіты)
засухаўстойлівыя расліны, здольныя пераносіць перагрэў і абязводжванне,
ксерафо́рм
(ад ксера- + форма)
жоўты парашок, які выкарыстоўваецца ў прысыпках і мазях як антысептычны сродак.
ксерафтальмі́я
(ад ксера- +
сухасць злучальнай і рагавой абалонкі вачэй у выніку парушэння слёзавыдзялення.
ксеро́граф
(ад ксера- + -граф)
устройства для атрымання ксераграфічных адбіткаў.
ксеро́з
(
сухасць скуры, абумоўленая памяншэннем сакрэцыі сальных залоз.
ксёндз
(
каталіцкі свяшчэннік у Польшчы, на Беларусі і Украіне.
ксіла-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з дрэвам, драўнінай.
ксілабіёнты
(ад ксіла- + біёнты)
арганізмы, якія жывуць у драўніне,
ксілагра́фа
(
накіпны лішайнік
ксілагра́фія
(ад ксіла- + -графія)
1) гравіраванне на дрэве;
2) гравюра на дрэве (дрэварыт), а таксама адбітак з такой гравюры.
ксілако́па
(
пчала размерам з чмяля, пашыраная ў тропіках.
ксілалі́т
(ад ксіла- + -літ)
штучны будаўнічы матэрыял з сумесі драўняных апілак, азбесту і
ксіла́рыя
(
сумчаты грыб
ксілафо́н
(ад ксіла- + -фон)
самагучальны ўдарны музычны інструмент у выглядзе размешчаных у пэўным парадку драўляных пласцінак, па якіх удараюць спецыяльнымі малаточкамі.
ксіле́ма
(ад
асноўная тканка наземных раслін, якая праводзіць ваду і раствораныя ў ёй мінеральныя солі; драўніна.
ксіліды́ны
(ад
арганічныя злучэнні, цвёрдыя або вадкія бясколерныя рэчывы з пахам аніліну, выкарыстоўваюцца пры вырабе фарбавальнікаў, як паскаральнікі вулканізацыі каўчуку, як антыаксіданты і
ксілі́л
(ад ксілол)
цвёрдае крышталічнае рэчыва белага колеру, якое выкарыстоўваецца як брызантнае выбуховае рэчыва.
ксілі́т
(ад
пяціатамны спірт, рэчыва ў выглядзе бясколерных крышталёў салодкага смаку, якое выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці замест цукру для хворых дыябетам.
ксіло́граф
(ад ксіла- + -граф)
гравёр па дрэву.
ксіло́за
(ад
монацукрыд з групы пентозаў, які ўваходзіць у склад пекцінавых рэчываў (
ксіло́л
(ад ксіла- + -ол)
вадкі араматычны вуглевадарод, аналаг бензолу.
ксіло́метр
(ад ксіла- + -метр)
прыбор для вызначэння аб’ёмаў цел няправільнай формы (раней
ксі́стыкус
(
павук
ксіфапа́гі
(ад
парок развіцця, пры якім блізняты зрасліся ў вобласці грудзей (
кты́тар
(
царкоўны стараста.
ктэнамі́цэс
(
сумчаты грыб
ктэнафо́ры
(ад
клас беспазваночных жывёл тыпу кішачнаполасцевых, якія пашыраны ва ўсіх морах.
ктэні́дыі
(
1) органы дыхання ў малюскаў; жабры;
2) грэбеняпадобныя хіцінавыя пласцінкі на галаве, радзей на грудзях і брушку ў некаторых насякомых.
ктэно́ідны
(ад
куа́дра
(
1) мера даўжыні ў краінах Лац. Амерыкі (ад 80 да 130 м);
2) мера плошчы ў краінах Лац. Амерыкі (ад 1 да 1,74 га).
куафёр
(
куафю́ра
(
куб
(
1) правільны шасціграннік, усе грані якога квадраты;
2)
3) кубічны метр (
4) пасудзіна цыліндрычнай формы для перагонкі або кіпячэння вадкасці; тытан.
кубамеду́зы
(
атрад марскіх кішачнаполасцевых жывёл класа сцыфоідных; паліпы без ахоўнай трубкі.
кубані́т
(ад
мінерал класа сульфідаў бронзава-жоўтага колеру з металічным бляскам; медная руда.
кубату́ра
(
аб’ём чаго
ку́бел
(
вялікая драўляная дзежка з накрыўкай ці векам для захоўвання прадуктаў і рэчаў.
кубі́зм
(
кірунак у выяўленчым мастацтве
ку́брык
(
памяшканне для каманды на караблі.
кува́да
(
абрадавая сімуляцыя бацькам родавага акта пры нараджэнні дзіцяці, вядомая ў многіх народаў.
куве́з
(
апарат са штучным мікракліматам для сагравання неданошаных дзяцей.
куве́рт
(
куга́
(
водная травяністая расліна
кугуа́р
(ад тупі-гуарані cuguacuara)
тое, што і пума.
кудо́нія
(
сумчаты грыб
куду́1
(
парнакапытная жывёла
куду́2
(
дэкаратыўны элемент у форме падковападобнай аркі, тыповы для індыйскай архітэктуры.
ку́заў
(
частка павозкі, аўтамашыны, якая служыць для размяшчэння людзей або грузаў.
кузе́н
(
стрыечны брат.
кузі́на
(
стрыечная сястра.
кука́рда
(
спецыяльны значок на форменнай шапцы.
кукерсі́т
(ад
гаручы сланец светла- або цёмна-бурага колеру, які ўтварыўся з асадкаў, багатых сіне-зялёнымі водарасцямі; выкарыстоўваецца як паліва.
ку-клукс-кла́н
(
тайная расісцкая тэрарыстычная арганізацыя ў ЗША (створана ў 1865 г.), якая вядзе барацьбу супраць неграў.
кукурбіта́рыя
(
сумчаты грыб
куку́рза
(
травяністая расліна
кула́ж
(
1) скідка з вагі на ўтруску, што робіцца ў час куплі рэдкіх прадуктаў, а таксама сама ўтруска;
2)
кула́н
(
дзікі азіяцкі асёл.
ку́лі
(
некваліфікаваны рабочы ў Кітаі (да 1949 г.) і некаторых краінах Азіі.
куліна́р
(
вопытны, умелы кухар.
куліна́рны
(
які мае адносіны да кулінарыі, звязаны з ёй.
куліна́рыя
(
1) майстэрства прыгатавання ежы, а таксама зборная назва страў;
2) магазін паўфабрыкатаў.
кулі́сы
(
1) плоскія часткі тэатральнай дэкарацыі, размешчаныя па баках сцэны адна за другой;
2)
3)
кулісье́
(
неафіцыйны біржавы пасрэднік, які без удзелу афіцыйных маклераў заключае біржавыя здзелкі.
куло́н1
(
упрыгожанне з каштоўных камянёў на ланцужку, якое носяць на шыі.
куло́н2
[
адзінка колькасці электрычнасці ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная колькасці электрычнасці, якая працякае праз папярочнае сячэнне правадніка за 1 с пры сіле току 1 ампер.
кулонаме́трыя
(ад кулон2 + -метрыя)
электрахімічны метад аналізу, які грунтуецца на вымярэнні колькасці электрычнасці, што траціцца на электралітычнае аднаўленне або акісленне.
кулуа́ры
(
бакавыя залы, калідоры ў тэатры, парламенце, якія служаць для адпачынку, а таксама неафіцыйных сустрэч, абмену думкамі;
куль
(
тоўсты сноп няцёртай саломы.
кульбі́т
(
акрабатычны пераварот-перакат наперад з апорай на рукі, галава прыціснута да грудзей.
ку́льман
(
прыстасаванне для чарчэння.
кульміна́цыя
(
1) момант найвышэйшага напружання, уздыму, развіцця чаго
2)
кульміні́раваць
(
1) дасягаць найвышэйшага напружання, уздыму, развіцця;
2)
культ
(
1) пакланенне бажаству і выкананне звязаных з гэтым рэлігійных абрадаў;
2)
культу́ра
(
1) сукупнасць дасягненняў чалавечага грамадства ў вытворчай, грамадскай і разумовай дзейнасці (
2) узровень развіцця якой
3) ступень адукаванасці, выхаванасці каго
4) вырошчванне якой
культурало́гія
(ад культура + -логія)
навука пра духоўную культуру народа.
культурка́мпф
(
назва мерапрыемстваў ураду О. Бісмарка ў Германіі ў 70-х гг. 19
культуро́лаг
(ад культура + -лаг)
спецыяліст у галіне культуралогіі.
культуртрэ́гер
(
іранічная назва каланізатара, які эксплуатуе насельніцтва заняволеных краін пад выглядам пашырэння культуры.
культуры́зм
(
сістэма фізічных практыкаванняў, пераважна сілавых, якія павінны развіваць мускулатуру, садзейнічаць фарміраванню прыгожай фігуры і паставы, а таксама занятак такімі практыкаваннямі.
культывава́ць
(
1) разводзіць, вырошчваць (
2) праводзіць культывацыю; 3) садзейнічаць развіццю чаго
культыва́р
(
сукупнасць раслін з гаспадарчымі карыснымі прыкметамі, што перадаюцца ў спадчыну пры палавым або вегетатыўным размнажэнні.
культыва́тар
(
сельскагаспадарчая прылада для перадпасяўной апрацоўкі глебы і догляду пасеваў (рыхлення глебы, знішчэння пустазелля і
культыва́цыя
(
апрацоўка глебы культыватарам.
культы́зм
(
тое, што і гангарызм.
ку́ля
(
галаўная частка баявога патрона стралковай, паляўнічай і спартыўнай зброі (
кумаро́н
(
бясколерная вадкасць са спецыфічным пахам, якая змяшчаецца ў каменнавугальнай смале.
кумары́н
(
арганічнае злучэнне, цвёрды крышталічны прадукт з пахам свежага сена; выкарыстоўваецца ў парфумернай, мылаварнай і харчовай прамысловасці.
кума́ч
(
баваўняная тканіна ярка-чырвонага колеру.
кумга́н
(
высокі збан з носікам, ручкай і накрыўкай у цюркскіх народаў і каўказскіх горцаў.
ку́мжа
(
прамысловая рыба амываюць абмываюць Еўропу; прэснаводная форма — фарэль.
кумпя́к
(
бядровая частка свіной тушы, шынка.
кумуляты́ўны
(
здольны да кумуляцыі 2; к. снарад — артылерыйскі снарад вялікай прабіўной сілы, заснаванай на кумуляцыі.
кумуля́цыя
(
1) накапленне ў арганізме лекавых рэчываў у сувязі з працяглым іх ужываннем;
2) канцэнтрацыя энергіі выбуху ў пэўным напрамку,
кумы́с
(
напітак з малака кабылы, вярблюдзіцы, каровы, прыгатаваны асобым спосабам.
куна́к
(
асоба, звязаная з кім
кунга́с
(
вялікая лодка без палубы (грабная або парусная), якая пашырана на Далёкім Усходзе.
кунжу́т
(
травяністая расліна
кункта́тар
(
кунстка́мера
(
збор разнастайных гістарычных, мастацкіх, навуковых рэдкасцей, а таксама памяшканне для такога збору.
кунту́ш
(
старадаўняе верхняе мужчынскае адзенне (апраналі на жупан) у выглядзе кафтана з шырокімі разрэзанымі адкіднымі рукавамі, якое насіла польская, беларуская і ўкраінская шляхта.
куншту́к
(
купа́ж
(
змешванне розных він, гатункаў чаю, сокаў у пэўных суадносінах, каб палепшыць іх якасць.
ку́пал
(
1) пукаты дах у выглядзе паўшар’я (
2)
купа́нус
(
рыба атрада акунепадобных, якая водзіцца ў невялікіх вадаёмах Індыі, Шры-Ланка; на Беларусі вядома як акварыумная.
купарва́с
(
сернакіслая соль некаторых цяжкіх металаў (
купелі́раваць
(
праводзіць купеляцыю.
купеля́цыя
(
ачышчэнне ад свінцу і іншых прымесей высакародных металаў.
купідо́н
(
купі́раваць
(
1)
2) адразаць, адсякаць.
купле́т
(
асобная страфа ў вершы або ў песні.
купо́н
(
1) адразны талон у каштоўных паперах на атрыманне працэнтаў;
2) адразны або асобны талон, які дае права купіць пэўны прадукт або тавар у магазіне;
3) адрэз тканіны на касцюм, сукенку, звычайна са спецыяльным аздабленнем (каймой, вышыўкай і
купры́т
(ад
мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў чырвонага колеру; медная руда.
ку́пула
(
жэлепадобны каўпачок, які пакрывае валаскі эпітэліяльных клетак у вестыбулярным апараце пазваночных.
купфермерыто́ль
(ад
медна-мыш’яковы прэпарат (інсектафунгіцыд), які выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднымі насякомымі і грыбкамі.
купферштэ́йн
(
сплаў сярністага жалеза і сярністай медзі.
купэ́
(
асобнае аддзяленне для некалькіх пасажыраў у вагоне.
купю́ра
(
1) скарачэнне, пропуск у літаратурным або музычным творы;
2) каштоўная папера (
курага́
(
высушаныя без костачак абрыкосы.
кура́ж
(
кура́жыцца
(ад
важнічаць, трымацца фанабэрыста; крыўляцца.
кура́й
(
башкірскі і татарскі духавы музычны інструмент тыпу флейты.
кура́нта
(
урачысты прыдворны танец 16—17
кура́нты
(
вежавы або насценны гадзіннік з музыкай, а таксама музычны механізм у такім гадзінніку.
курартало́гія
(ад курорт + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае лекавыя ўласцівасці прыроды, іх уплыў на арганізм і выкарыстанне з лячэбна-прафілактычнай мэтай.
курарэ́
(
атрутнае рэчыва з карэння і маладых парасткаў некаторых паўднёваамерыканскіх раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне.
ку́рас
(
статуя юнака-атлета ў мастацтве старажытнагрэчаскай архаікі.
кура́тар
(
асоба, якой даручана кіраўніцтва, нагляд за кім
2) студэнт у клініцы, які назірае за хворым (
кура́цыя
(
1) лячэнне, догляд хворага;
2) студэнцкая практыка з наступным складаннем гісторыі хваробы і дакладам выкладчыку.
курбе́т
(
1) скачок з падагнутымі пярэднімі нагамі, які выконвае верхавы конь;
2) від акрабатычнага скачка;
3)
курвату́ра
(
ледзь прыкметная крывізна прамалінейных частак будынка, якая выкарыстоўваецца для ліквідацыі аптычных скажэнняў і для ўзмацнення пластычнай выразнасці архітэктуры.
курві́метр
(ад
прыбор для вымярэння даўжыні крывых ліній на планах і картах.
курвіцэ́пс
(
рыба атрада акунепадобных, якая водзіцца ў Амазонцы; на Беларусі вядома як акварыумная.
курга́н
(
1) высокі старадаўні магільны насып (
2) земляны насып у памяць якой
курданёр
(
парадны двор палаца, асабняка, які ўтвараецца асноўным корпусам і бакавымі флігелямі.
курдзю́к
(ад
тлушчавае адкладанне каля хваста ў некаторых парод авечак.
кур’е́р
(
1) пасыльны ва ўстанове, які разносіць дзелавыя паперы;
2) службовая асоба, якая пасылаецца са- спешнымі даручэннямі (
кур’ёз
(
незвычайны, недарэчны або смешны выпадак, здарэнне.
курза́ла, курза́л
(
памяшканне для сходаў, канцэртаў
курку́ма
(
травяністая расліна
куро́к
(
частка ўдарнага механізма ў ручной агнястрэльнай зброі.
куро́рт
(
мясцовасць з прыроднымі лекавымі сродкамі (мінеральнымі крыніцамі, гразямі і
курс
(
1) напрамак руху, шлях (карабля, самалёта і
2) кірунак у палітыцы, грамадскай і
3) цана, па якой прадаюцца каштоўныя паперы (аблігацыі, вэксалі і
4) аб’ём якога
5) год навучання ў вьппэйшай або сярэдняй спецыяльнай навучальнай установе;
6) сістэматычны выклад якой
курсі́раваць
(
рабіць рэгулярныя паездкі па пэўным маршруце (пра транспарт).
курсі́ў
[
друкарскі шрыфт з нахілам, падобны на рукапісны.
курсо́граф
(ад курс + -граф)
навігацыйны прыбор для аўтаматычнага запісу курсу карабля.
курсо́рны
(
паспешны;
ку́рта
(
бясхвосты або караткахвосты сабака.
курта́ж
(
узнагарода маклеру або іншым пасрэднікам у камерцыйных здзелках.
ку́ртка
(
верхняя кароткая вопратка, якая зашпільваецца на гузікі ці на замок.
куртуа́зны
(
вытанчана ветлівы;
куртыза́нка
(
жанчына лёгкіх паводзін і авантурыстычнага спосабу жыцця ў арыстакратычным асяроддзі.
курулта́й
(
агульны сход, з’езд у мангольскіх і цюркскіх народаў.
куру́цы
(
1) сяляне, якія прымалі ўдзел у антыфеадальных паўстаннях у Венгрыі ў 16
2) удзельнікі антыгабсбургскіх вызваленчых рухаў у Венгрыі ў 17—18
курфю́рст
(
уладарны князь у феадальнай Германіі, які меў права ўдзельнічаць у выбарах імператара.
курці́на
(
1)
2) участак, засаджаны адной пародай дрэў;
3)
курцха́ар
(
парода жорсткашэрсных нямецкіх лягавых сабак рознай масці.
курцье́
(
тое, што і маклер.
куры́раваць
(
ажыццяўляць нагляд і дапамогу.
ку́рыя
(
1) правінцыяльны гарадскі сенат у Старажытнарымскай імперыі;
2) савет сеньёра з яго васаламі ў сярэдневяковай Зах. Еўропе;
3) разрад выбаршчыкаў па маёмаснай, нацыянальнай, расавай або іншай прымеце ў некаторых краінах (
курыя́лы
(
члены абшчынных рад у курыі 1.
курыя́льны
(
які мае адносіны да курыі.
кусто́да
(
першае слова тэксту наступнай старонкі, змешчанае ўнізе папярэдняй старонкі ў старажытных рукапісных ці друкаваных кнігах.
кута́с
(
пучок нітак, звязаных на адным канцы разам, для ўпрыгожання (
куту́м
(
прахадная рыба
кутызо́н
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры лячэнні віруснага грыпу.
куты́кула
(
1) шчыльнае ўтварэнне на паверхні эпітэлію жывёл і чалавека;
2) тонкая плеўка, якая пакрывае эпідэрміс лістоў і сцёблаў раслін.
ку́тыс
(
тое, што і дэрма.
ку́тэр
(
1) машына для тонкага здрабнення мяса, якая выкарыстоўваецца ў каўбаснай вытворчасці;
2) аднамачтавае паруснае судна з косымі парусамі.
ку́фар
(
скрыня з векам на завесах і замком для захоўвання тканіны, адзення і
ку́фель, ку́халь
(
шкляны кубак для піва.
ку́хар
(
той, хто гатуе стравы, повар.
кухма́йстар
(
ку́хня
(
1) памяшканне з печчу або плітой для гатавання ежы;
2) падбор страў, характар ежы (
3)
куцю́м
(
прававы звычай у сярэдневяковай Францыі, які рэгуляваў у асноўным маёмасныя і сямейныя адносіны.
куцюр’е́
(
1) закройшчык высокага класа, майстар шыцця;
2) стваральнік моды ў адзенні.
куш
(
вялікая сума грошай; вялікі хабар.
кушне́р
(
рамеснік, які вырабляе шкуры на футра і шые з футра.
кушэ́тка
(
невялікая канапа з узгалоўем і без спінкі.
куэ́сты
(
грады з асіметрычнымі схіламі і ўступамі ў рэльефе, якія ўтвараюцца ў выніку размывання нахіленых у адзін бок скапленняў скопішчаў горных парод.
куявя́к
(
польскі народны танец.
кша́трыі
(
другая з чатырох варн у Стараж. Індыі, да якой належала ваенная арыстакратыя.
кшталт
(
1) форма, выгляд;
2) спосаб.
кэт
(
аднамачтавае судна з адным парусам.
кю́бель
(
устройства для зачэрпвання і механічнай разгрузкі сыпкіх рэчываў.
кюве́
(
сок, які атрымліваецца ў выніку першых трох адцісканняў вінаграду на прэсе пры вытворчасці шампанскіх він.
кювеля́ж
(
1) праходка ў шахце плывуноў з дапамогай кольцавых металічных звёнаў, якія змацоўваюцца ў адну трубу;
2) воданепранікальнае мацаванне ў выглядзе суцэльнага металічнага цыліндра.
кюве́т
(
канава ўздоўж дарогі для сцёку вады.
кюве́та
(
плоская прамавугольная ванначка для праяўлення і апрацоўкі фатаграфічных негатываў і дыяпазітываў, а таксама траўлення клішэ.
кюло́т
(
кароткія штаны, якія дваране насілі ў Францыі да
кюнерамі́цэс
(
шапкавы базідыяльны грыб
кюрасо́
(
апельсінавы лікёр.
кюры́
[
адзінка радыеактыўнасці рэчываў.
кю́рый
[
штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент з атамным нумарам 96.
кюрытэрапі́я
(ад кюры + тэрапія)
тое, што і гама-тэрапія.
кюрэ́
(
каталіцкі прыходскі свяшчэннік у Францыі, Бельгіі і некаторых іншых краінах.
кяры́з
(
падземная ёмістасць для збірання грунтавых вод і вывядзення іх на паверхню зямлі для арашэння і абваднення.
к’ят
(бірманскае kiat)
грашовая адзінка ў М’янме (былой Бірме).
эаа́нтрап
(ад эа- + -антрап)
назва выкапнёвага чалавека, косці якога знойдзены ў Паўд. Англіі.
эазі́н
(ад
арганічны фарбавальнік, які атрымліваюць сінтэтычна; выкарыстоўваецца для вырабу чарніла, лакаў, афарбоўкі біялагічных прэпаратаў у розныя адценні чырвонага колеру.
эазінафілі́я
(ад эазін + -філія)
павелічэнне колькасці эазінафілаў у крыві.
эазінафі́лы
(ад эазін + -філ)
адна з форм зярністых лейкацытаў, у цытаплазме якіх змяшчаюцца гранулы 2, што афарбоўваюцца кіслымі фарбавальнікамі,
эазо́ан
(ад эа- +
неарганічныя мінеральныя ўтварэнні, адкрытыя ў канцы 19
эазо́йскі
(ад эа- +
эазу́хіі
(
атрад паўзуноў падкласа лепідазаўраў, якія вымерлі ў пачатку трыясу.
эакрана́ртый
(
базідыяльны грыб
эаласо́мы
(
сямейства кольчатых чарвей класа малашчацінкавых; пашыраны ў азёрах, рэках, сажалках, балотах.
эалі́т
(ад эа- + -літ)
1) устарэлая назва эпохі каменнага веку (палеаліту); 2) камень з вострымі краямі, падобны на штучна апрацаваны камень.
э́ас
(
ранішняя зорка (у паэзіі).
эацэ́н
(ад эа- + -цэн)
сярэдняя эпоха палеагену.
эацэ́навы
(ад эа- + -цэн);
эбані́т
(
цвёрдае чорнае рэчыва з вулканізаваных каўчукавых сумесей, якое ўжываецца як ізаляцыйны матэрыял і для іншых мэт.
эбе́н
(
чорнае дрэва
эбе́навы
(ад
зроблены з эбену (
эберты́сты
[ад
група левых якабінцаў, якія абаранялі інтарэсы гарадской беднаты.
эбуліёметр
(ад
тое, што і эбуліяскоп.
эбуліяме́трыя
(ад
тое, што і эбуліяскапія.
эбуліяскапі́я
(ад
метад даследавання, заснаваны на вымярэнні павышэння тэмпературы кіпення раствору якога
эбуліяско́п
(ад
прыбор для вызначэння малекулярнай масы растворанага рэчыва метадам эбуліяскапіі.
эвакуа́цыя
(
вываз насельніцтва, устаноў, прадпрыемстваў, маёмасці з мясцовасці, якую можа захапіць вораг або якой пагражае стыхійнае бедства, а таксама вываз раненых, хворых і матэрыяльных каштоўнасцей з месца баёў.
эвакуі́раваць
(
праводзіць эвакуацыю.
эвальва́цыя
(
ацэньванне, аблічэнне.
эвальве́нта
(
эвальвенто́метр
(ад эвальвента + -метр)
прыбор для вымярэння пагрэшнасцей эвальвентнага профілю зуба зубчатага кола ў сячэнні, перпендыкулярным яго восі.
эвалю́та
(
эвалюцы́йны
(ад эвалюцыя)
неперарыўны, паступовы;
эвалю́цыя
(
працэс развіцця чаго
эвалюцыяні́зм
(ад эвалюцыя)
вучэнне, паводле якога ўсё існуючае знаходзіцца ў працэсе пастаяннага развіцця, у стане эвалюцыі.
эвалюцыяні́ст
(ад эвалюцыянізм)
прыхільнік эвалюцыянізму.
эвапара́тар
(ад
эвапара́цыя
(
выпарванне, выпарэнне.
эвапаро́метр
(ад
прыбор для вымярэння колькасці вады, якая выпараецца з паверхні вадаёма і грунту.
эва́рха
(
павук
эве́кцыя
(
адно з перыядычных адхіленняў у руху Месяца пад уздзеяннем сілы прыцяжэння Сонца.
эвентуа́льны
(
магчымы пры пэўных умовах, акалічнасцях (
эве́рнія
(
кусцісты сумчаты лішайнік
эві́кцыя
(
эво́рзія
(
разбуральная дзейнасць вады ў час яе вертыкальнага падзення.
эгаі́зм
(
сябелюбства, клопат толькі аб сваіх інтарэсах.
эгаі́ст
(
чалавек, якому ўласцівы эгаізм, сябелюб.
эгаліта́рны
(
заснаваны на ўраўняльным падзеле прыватнай уласнасці.
эгалітары́зм
(
утапічная тэорыя, якая прапаведуе ўсеагульную ўраўняльнасць як прынцып арганізацыі грамадскага жыцця.
эгаты́зм
(
перабольшаная думка пра сваю асобу, пра свае вартасці і значэнне; самаўлюбёнасць.
эгафутуры́зм
(ад
адзін з кірункаў рускага футурызму, што выявіўся ў паэзіі
эгацэнтры́зм
(ад
1) суб’ектыўна-ідэалістычны філасофскі і маральны прынцып, паводле якога індывідуум лічыцца цэнтрам Сусвету;
2) крайняя форма праяўлення эгаізму, індывідуалізму.
эгі́да
(
шчыт Зеўса ў старажытнагрэчаскай міфалогіі як сімвал заступніцтва і гневу багоў;
эгіло́пс
(
травяністая расліна
эгіры́н
(ад
пародаўтваральны мінерал групы піраксенаў падкласа ланцужковых сілікатаў.
эгрэ́т
(
пяро ці пучок пёраў, якія тырчаць уверх як упрыгожанне жаночых галаўных убораў.
эгутэ́р
(
валік папераробнай машыны, якім выраўноўваюць паверхню папяровага палатна і часткова выціскаюць з яго ваду, а часам выдаўліваюць на паперы вадзяныя знакі.
эдаго́ніум
(
ніткаватая зялёная водарасць
эдафі́чны
(ад
эдафо́н
(ад
сукупнасць усіх жывых істот, што жывуць у грунце.
эдо́метр
(ад
прыбор для вымярэння шчыльнасці грунту.
-эдр
(
канцавая частка назваў многаграннікаў.
эды́кт
(
1) праграма дзейнасці старажытнарымскіх магістратаў, якая аб'яўлялася імі пры ўступленні на пасаду;
2) асобай важнасці ўказ, пастанова вярхоўнай улады ў розных дзяржавах.
эды́кула
(
эды́л
(
1) службовая асоба ў Стараж. Рыме, якая ажыццяўляла нагляд за будаўніцтвам і ўтрыманнем храмаў, дарог, рынкаў і
2)
эдыфіка́тары
(
асноўныя расліны, якія вызначаюць будову і відавы склад расліннага згрупавання.
эды́цыя
(
навуковае выданне помнікаў пісьменнасці, твораў класікаў літаратуры, фальклору і
эдэльве́йс
(
травяністая расліна
эдэ́м
(
1) біблейскі рай;
2)
эжэ́ктар
(
1) прыстасаванне, дзеянне якога заснавана на выкарыстанні эжэкцыі;
2) механізм у агнястрэльнай зброі, які аўтаматычна выкідвае гільзу выстраленага патрона пры адкрыцці затвора.
эжэ́кцыя
(
працэс змешвання двух асяроддзяў (вады і пяску, пары і вады і
э́замус
(
рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў дэльце ракі Ганг; вядома як акварыумная.
эзатэры́чны
(
тайны, зразумелы толькі для азнаёмленых;
эзафагаскапі́я
(ад
агляд стрававода пры дапамозе эзафагаскопа.
эзафагаско́п
(ад
трубка з аптычнымі і асвятляльнымі сістэмамі, якая выкарыстоўваецца ў медыцынскай практыцы для даследавання стрававода.
эзафагатамі́я
(ад
хірургічная аперацыя рассячэння або пераразання сценкі стрававода для ўскрыцця яго прасвету або пранікнення праз яго ў навакольную прастору.
эзафагі́т
(ад
эзеры́н
(
тое, што і фізастыгмін.
эзо́паўскі
(ад
багаты алегорыямі, намёкамі з мэтай скрыць сэнс выказвання (
э́йдас
(
тэрмін, які ў старажытнагрэчаскай філасофіі абазначаў «тое, што бачна», бачную сутнасць, субстанцыяльную ідэю, форму.
эйдафо́р
(ад
праектар для павелічэння тэлевізійнага адлюстравання на буйным насценным экране.
эйдэты́зм
(ад
разнавіднасць вобразнай памяці, якая праяўляецца ў здольнасці захоўваць яркія вобразы прадметаў на працягу доўгага часу пасля спынення іх уздзеяння на органы пачуццяў.
эйдэ́тыка
(
ідэалістычнае вучэнне аб «ідэальных формах» з’яў свядомасці, якія разглядаюцца па-за сувяззю з аб’ектыўнай рэальнасцю.
эйзена́хцы
(ад
члены сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі Германіі, створанай у 1869 г. на з’ездзе ў г. Эйзенаху; у 1875 г. аб’ядналіся з ласальянцамі ў Нямецкую сацыялістычную рабочую партыю.
эйкана́л
(ад
функцыя, якая вызначае даўжыню аптычнага шляху паміж двума адвольна выбранымі пунктамі, адзін з якіх належыць прасторы прадметаў, другі — прасторы адлюстраванняў.
эйнштэ́йн
[ням А. Einstein = прозвішча
спецыяльная адзінка энергіі, якая прымяняецца ў фотахіміі.
эйнштэ́йній
[
штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які належыць да актыноідаў.
эйфары́я
(
стан прыўзнятага настрою, бестурботнасці, здаволення, які не адпавядае аб’ектыўным умовам.
эйхо́рнія
(
папараць з бліскучым лісцем у разетках і буйнымі фіялетава-блакітнымі кветкамі ў коласападобным суквецці, якая расце на паверхні азёр, балот, сажалак у тропіках і субтропіках Амерыкі; на Беларусі культывуецца ў акварыумах; водны гіяцынт.
эка-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае адносіны да экалогіі.
экабіямо́рфы
(ад эка- +
тое, што і экаморфы.
экагене́з
(ад эка- + -генез)
гістарычны працэс змянення асаблівасцей арганізмаў, звязаны са зменамі экалагічных умоў.
экаклі́мат
(ад эка- + клімат)
клімат, уласцівы пэўнаму асяроддзю, залежны ад характару расліннасці, тыпу глебы, жывых арганізмаў, што насяляюць гэта асяроддзе.
экало́гія
(ад эка- + -логія)
1) раздзел біялогіі, які вывучае ўзаемадзеянне раслінных і жывёльных арганізмаў паміж сабой і навакольным асяроддзем;
2) стан навакольнага асяроддзя, які склаўся ў выніку безгаспадарчага выкарыстання прыродных рэсурсаў і зараз пагражае існаванню людзей;
экамо́рфы
(ад эка- + -морфы)
жыццёвыя формы раслін у іх адносінах да ўмоў знешняга асяроддзя.
эканама́йзер
(
1) прыстасаванне для награвання вады ў кацельных устаноўках, паветра ў цеплаабменных апаратах цеплынёй дымавых газаў ці адпрацаванай парай;
2) прыстасаванне ў карбюратары рухавіка ўнутранага згарання, якое служыць для абагачэння гаручай сумесі пры максімальнай нагрузцы.
эканаме́трыя
(ад эканоміка + -метрыя)
вывучэнне эканамічных з’яў і працэсаў сродкамі матэматычнага і статыстычнага аналізу.
эканамі́зм
(ад эканомія)
плынь у рускім сацыял-дэмакратычным руху ў канцы 19 —
эканамі́чны
(
1) які датычыць эканомікі або палітычнай эканоміі;
2) атрыманы ў выніку рацыянальнага выкарыстання метадаў працы, новых матэрыялаў;
3) матэрыяльны, грашовы;
4) выгадны ў гаспадарчых адносінах.
экано́м
(
загадчык гаспадаркі.
экано́міка
(
1) сукупнасць вытворчых адносін на пэўным этапе развіцця грамадства;
2) народная гаспадарка краіны, вобласці, раёна, якой
3) навуковая дысцыпліна, якая вывучае тую ці іншую галіну гаспадаркі (
экано́мія
(
1) ашчаднасць, беражлівасць пры расходаванні чаго
2)
3) выгада, якая атрымліваецца пры ашчадным расходаванні чаго
экасе́з
(
шатландскі народны танец тыпу кадрылі, які з канца 17
экасістэ́ма
(ад эка- + сістэма)
адзіны прыродны комплекс, утвораны жывымі арганізмамі і ўмовамі іх існавання, што звязаны паміж сабой абменам рэчываў і энергіі (
экасфе́ра
(ад эка- + сфера)
слой атмасферы, што з’яўляецца фізіялагічнай мяжой для палётаў у адкрытай кабіне лятальнага апарата.
экато́п
(ад эка- +
сукупнасць прыродных фактараў (кліматычных, грунтавых), якая характарызуе пэўную аднародную частку зямлі.
экаты́п
(ад эка- + тып)
група асобін якога
экацы́д
(ад эка- + -цыд)
знішчэнне жыллёвага асяроддзя народа прымяненнем дэфаліянтаў, гербіцыдаў, разбурэннем дамб і іншых збудаванняў.
эквала́йзер
(
эква́тар
(
уяўная лінія, якая дзеліць зямны шар на два паўшар’і — паўночнае і паўднёвае, а таксама прылеглая да гэтай лініі мясцовасць;
экватарыя́л
(
лінзавы або люстэркавы тэлескоп, які мае дзве восі вярчэння, што дазваляе вызначаць знаходжанне любога свяціла на нябеснай сферы адносна нябеснага экватара.
экватарыя́льны
(ад экватар)
які мае адносіны да экватара, размешчаны на экватары ці каля яго, уласцівы раёнам, размешчаным каля экватара.
эквівале́нт
(
1) што
2) тавар, які выражае вартасць іншых тавараў, на якія ён абменьваецца.
эквівале́нтнасць
(ад эквівалентны)
уласцівасць эквівалентнага.
эквівале́нтны
(ад эквівалент)
раўназначны, раўнацэнны (
эквілібры́ст
(ад
1) цыркавы артыст, гімнаст, які займаецца эквілібрыстыкай;
2)
эквілібры́стыка
(ад
1) жанр цыркавога мастацтва, заснаваны на ўменні выканаўцы рабіць складаныя акрабатычныя практыкаванні, захоўваць раўнавагу ў разнастайных становішчах;
2)
эквілінеа́рны
(ад
адпаведны па колькасці радкоў з арыгіналам (аб вершаваным перакладзе).
эквіпале́нтны
(
раўнасільны, раўназначны.
эквіпатэнцыя́льны
(ад
аднолькавы з чым
эквірытмі́я
(ад
дакладная перадача перакладчыкам рытмічных асаблівасцей кожнага асобнага верша арыгінала.
экдызо́ны
(ад
стэроідныя гармоны, якія стымулююць ліньку і метамарфозу ў насякомых.
э́кер
(
геадэзічны інструмент для пабудовы на мясцовасці вуглоў пэўнай велічыні.
экза-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «знешні», «вонкавы».
экзабіяло́гія
(ад экза- + біялогія)
тое, што і астрабіялогія.
экзага́мія
(ад экза- + -гамія)
1) характэрны для першабытнаабшчыннага ладу звычай, які забараняў шлюбы паміж мужчынамі і жанчынамі аднаго роду, фратрыі (
2) зліццё (кан'югацыя) палавых клетак рознага паходжання, аўтбрыдзінг (
экзаге́нны
(ад экза- + -генны)
абумоўлены знешнімі прычынамі (
экзагено́та
(ад экза- + ген)
сукупнасць генаў, якія перададзены клеткай-донарам клетцы-рэцэпіенту ў бактэрый (
экзадэ́рма
(ад экза- + дэрма)
слой клетак пад эпіблемай раслін.
экзака́рпій
(ад экза- +
знешні слой каляплодніка раслін (
экзакры́нны
(ад экза- +
знешнесакраторны;
экзальтава́ны
(
які знаходзіцца ў стане экзальтацыі, прасякнуты ёю.
экзальта́цыя
(
1) крайне ўзбуджаны стан, хваравітая ўзбуджанасць;
2)
экза́мен
(
1) праверка ведаў па якім
2)
экзаменава́ць
(
правяраць веды па якім
экзамена́тар
(
той, хто прымае экзамен, ацэньвае чые
экзантэ́ма
(
скурны высып пры ўздзеянні на скуру фізічных, хімічных, біялагічных фактараў, пры функцыянальным расстройстве нервовай сістэмы, пры інфекцыйных захворваннях і
экзапады́т
(ад экза- +
знешняя галінка, якая адыходзіць ад базіпадыта.
экзара́цыя
(
разбурэнне горных парод глетчарным ледніком, які спаўзае.
экзартыкуля́цыя
(ад
аперацыя з мэтай вычлянення канечнасці або яе часткі па лініі сустаўнай шчыліны, без хірургічнага ўмяшання (
экза́рх
(
1) галава жрацоў пры храме ў Стараж. Грэцыі;
2) намеснік імператара ў якой
3) галава царкоўнай акругі ў праваслаўнай царкве.
экзарха́т
(ад
1) ваенна-адміністрацыйная адзінка ў Візантыйскай імперыі, якая знаходзілася пад уладай экзарха;
2) царкоўная акруга ў праваслаўнай царкве, якая знаходзіцца пад уладай экзарха.
экзасто́з
(ад экза- +
адзіночныя або шматлікія касцёва-храстковыя разрастанні на паверхні косці.
экзасфе́ра
(ад экза- + сфера)
знешняя абалонка зямной атмасферы, якая пачынаецца з вышыні ў некалькі соцень кіламетраў.
экзатаксі́ны
(ад экза- + таксіны)
таксіны, якія выдзяляюцца мікробамі ў асяроддзе, што іх акружае (
экзатро́фны
(ад экза- + -трофны)
які датычыць паразітычных арганізмаў, што жывуць на паверхні арганізма-жывіцеля.
экзаты́чны
(
1) далёкі, чужаземны, не звычайны для гэтай мясцовасці (
2)
экзатэрмі́чны
(ад экза- + тэрмічны)
звязаны з вылучэннем, аддачай цяпла (
экзатэры́чны
(
агульнадаступны, прызначаны для неазнаёмленых.
экзафта́льм
(ад экза- +
выпінанне вочнага яблыка з арбіты пры базедавай хваробе і пры змене яго формы, утварэнні пухліны ззаду вока і
экзахо́рда
(
лістападная кустовая расліна
экзеге́за
(
1) філалагічнае тлумачэнне літаратурных тэкстаў, пераважна антычных; 2) тлумачэнне біблейскіх тэкстаў.
экзеге́ты
(
1) тлумачальнікі аракулаў, часам законаў і звычаяў у Стараж. Грэцыі;
2) філолагі, якія займаліся экзегезай; пазней — багасловы-схаласты, якія тлумачылі біблейскія тэксты.
экзеге́тыка
(
1) правілы і прыёмы экзегезы 1 (
экзеквату́ра
(ад
1) дазвол, выдадзены замежнаму консулу ўрадам дзяржавы, у якую ён прызначаны, на выкананне службовых функцый;
2) пастанова судовых органаў дадзенай краіны аб выкананні рашэння замежнага суда.
экзеку́тар
(
1) чыноўнік, які загадваў гаспадарчымі справамі і наглядаў за знешнім парадкам у якой
2) той, хто ўчыняе экзекуцыю 1.
экзеку́цыя
(
1) цялеснае пакаранне;
2) выкананне прыгавору (аб пакаранні смерцю або цялесным пакаранні);
3) прымяненне карных мер адной дзяржавы ў адносінах да другой.
экзерцырга́ўз
(
экзерцы́цыі
(
экзі́на
(
знешняя абалонка ў пылковых зерняў кветкавых і споравых раслін.
экзістэ́нцыя
(
асноўная катэгорыя экзістэнцыялізму, якая абазначае ўнутранае быццё чалавека, тое непазнавальнае, ірацыянальнае, у выніку чаго чалавек з’яўляецца канкрэтнай непаўторнай асобай.
экзістэ́нцыя
(
асноўная катэгорыя экзістэнцыялізму, якая абазначае ўнутранае быццё чалавека, тое непазнавальнае, ірацыянальнае, у выніку чаго чалавек з’яўляецца канкрэтнай непаўторнай асобай.
экзістэнцыялі́зм
(ад
суб’ектыўна-ідэалістычная плынь у сучаснай філасофіі, якая прызнае рэальным толькі існаванне чалавека і яго перажыванні, прапаведуе крайні індывідуалізм.
экзо́смас
(ад экза- + осмас)
экзо́ты
(ад
расліны або жывёлы, завезеныя з іншых краін у раёны, дзе іх раней не было.
экзо́тыка
(
1) сукупнасць характэрных прадметаў, з’яў, рыс, уласцівых далёкім краінам, раёнам (
2)
экзу́вій
(ад
покрыва, якое скідаецца насякомымі пры ліньцы.
экзэ́ма
(
захворванне скуры, якое суправаджаецца свербам і з’яўленнем высыпкі, гнойных пухіроў, струпоў.
экзэмпліфіка́цыя
(
тлумачэнне чаго
экзэмпля́р
(
1) асобны прадмет з шэрагу аднародных прадметаў, асобная адзінка чаго
2) асобны прадстаўнік якой
3)
экзэрсі́с
(
музычны таор, прызначаны для трэніровак тэхнікі выканання.
эківо́к
(
двухсэнсоўнасць, двухсэнсоўны намёк, выкрунтас.
экіпа́ж
(
1) агульная назва лёгкіх рысорных пасажырскіх павозак;
2) каманда, асабовы састаў карабля, самалёта, танка;
3) берагавая воінская часць марской пяхоты, якая часта служыць для папаўнення флоцкіх каманд.
экіпі́раваць экіпірава́ць
(
1) забяспечваць каго
2) падрыхтоўваць рухомы чыгуначны састаў да новага рэйсу.
экіпіро́ўка
(ад
1) працэс забяспечвання каго
2) ycё неабходнае для таго, каб экіпіраваць каго
эклагі́т
(ад
крышталічная горная парода, якая складаецца пераважна з піраксену і граніту.
эклампсі́я
(
1) захворванне, якое ўскладняе працяканне цяжарнасці, роды і суправаджаецца сутаргавымі прыступамі, непрытомнасцю і
2)
эклекты́зм
(ад
механічнае аб’яднанне розных, часта нават супрацьлеглых прынцыпаў, поглядаў, мастацкіх элементаў
экле́ктык
(
асоба, якой уласцівы эклектызм.
экле́ктыка
(
1) тое, што і эклектызм;
2)
эклекты́чны
(ад эклектыка)
які мае адносіны да эклектызму, прасякнуты эклектызмам.
экле́р
(
пірожнае з заварнога цеста з крэмам унутры.
эклесі́я
(
народныя зборы ў дэмакратычных дзяржавах Стараж. Грэцыі.
эклесіяло́гія
(ад
раздзел багаслоўя, у якім змяшчаецца набор аргументаў аб святасці, саборнасці, непагрэшнасці і апостальскай вернасці царквы і яе рашаючай ролі ў выратаванні вернікаў.
эклі́метр
(ад
геадэзічны інструмент для вымярэння вуглоў нахілу на мясцовасці.
эклі́птыка
(
1)
2) плоскасць, у якой рухаецца Зямля вакол Сонца.
экло́га
(
1) адзін з відаў антычнай, а пасля і еўрапейскай паэзіі аб жыцці пастухоў, блізкі да ідыліі і пастаралі;
2) зборнік законаў Візантыі, выдадзены ў 8
эко́лаг
(ад экалогія)
спецыяліст па экалогіі.
экра́н
(
1) заслона, якая засцерагае ад уздзеяння шкодных прамянёў, магнітнага поля, гарачыні, святла і
2) паверхня для ўзнаўлення светлавых адбіткаў (э. тэлевізара);
3)
4)
экраніза́цыя
(ад экран)
увасабленне на экране якога
экс-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае рух знутры наверх або адпавядае паняццю «былы».
эксальта́дас
(
партыя левых лібералаў у перыяд Іспанскай рэвалюцыі 1820—1823 гг.
эксга́ўстар
(
вентылятар для адсмоктвання пылу, газаў, стружак на прадпрыемстве, для ўтварэння вакууму ў чым
эксгібіцыяні́зм
(ад
1) палавая ненармальнасць, якая праяўляецца ў публічным выстаўленні палавых органаў з мэтай палавога задавальнення;
2) празмерная схільнасць да самарэкламы, самалюбавання.
эксгума́цыя
(ад экс- +
даставанне трупа з месца пахавання для судова-медыцынскага даследавання.
эксе́дра
(
паўкруглая ніша з сядзеннямі ўздоўж сцен для сходаў і размоў у антычнай архітэктуры.
эксі́дыя
(
базідыяльны грыб
эксіка́тар
(
прыбор для абязводжвання розных прэпаратаў.
эксіка́цыя
(
высушванне.
эксіто́н
[ад
узбуджаны стан сістэмы электронаў у паўправадніках і дыэлектрыках, звязаны з утварэннем пары электрон — дзірка.
эксітро́н
(ад
кіроўны ртутны вентыль з аднаразовым запальваннем катоднай плямы, якое падтрымліваецца дзяжурнымі анодамі.
экскава́тар
(
самаходная машына з каўшом для вымання, пераносу на іншае месца або пагрузкі на транспарт грунту.
экскава́цыя
(
1) выманне і перамяшчэнне пароды, грунту пры дапамозе экскаватара, экскаватарных машын;
2)
экскарыя́цыя
(ад
паверхневы дэфект скуры, які ўтвараецца ў выніку расчэсвання, пры механічных пашкоджаннях і
эксклюзі́ўны
(
выключны, прадастаўлены толькі для пэўнай арганізацыі або асобы,
экскрэме́нты
(
прадукты выпаражнення чалавека і жывёл; кал, мача.
экскрэ́ты
(
канечныя прадукты абмену рэчываў, выдзеленыя арганізмам (мача, кал, пот і
экскрэ́цыя
(
дзейнасць залоз і іншых органаў, накіраваныя на вывядзенне з арганізма розных непатрэбных або шкодных рэчываў; выдзяленне.
э́кскурс
(
адступленне ад галоўнай тэмы выкладання для асвятлення пабочнага або дадатковага пытання (
экску́рсія
(
калектыўнае наведванне музея, выстаўкі, гістарычнага помніка, выдатных мясцін з вучэбнай або культурна-асветніцкай мэтай, а таксама група ўдзельнікаў такога наведвання.
экслі́брыс
(
па-мастацку аформлены кніжны знак, наклеены або адціснуты на адвароце вокладкі, які ўказвае на прыналежнасць кнігі пэўнаму ўладальніку.
экс-міні́стр
(ад экс- + міністр)
былы міністр.
эксо́д
(
заключная частка трагедыі ў антычным тэатры, урачысты адыход акцёраў са сцэны.
экспазе́
(
1) кароткі змест якога
2) кароткае паведамленне прадстаўніка ўрада па пытанню бягучай палітыкі ў парламенце.
экспазі́метр
[ад экспазі(цыя) + -метр]
тое, што і экспанометр.
экспазіту́ра
(
тое, што і агентура.
экспазі́цыя
(
1) размяшчэнне выставачнага матэрыялу, экспанатаў для агляду (музейная э.);
2) уступная частка літаратурнага твора, у якой апісваюцца абставіны, што папярэднічаюць пачатку дзеі, развіццю сюжэта;
3) першы раздзел музычнага твора (санаты, фугі), дзе выкладаецца яго асноўная тэма;
4) колькасць асвятлення, якую атрымлівае святлоадчувальны матэрыял у час фатаграфавання або кіназдымкі;
5) час, на працягу якога аб’ектыў фотаапарата застаецца адкрытым у час фатаграфавання (
экспанава́ць
(
1) паказваць які
2) дзейнічаць святлом на фотаплёнку, кінаплёнку;
3) ставіць шахматную фігуру пад удар у час гульні.
экспана́т
(
прадмет, выстаўлены для агляду ў музеі ці на выстаўцы.
экспа́ндэр
(
1) радыётэхнічнае ўстройства, якое «пашырае» дыяпазон паміж моцнымі і слабымі гукавымі сігналамі;
2) пнеўматычны рухавік, які дзейнічае пад уплывам сціснутага газу;
3) інструмент для расшырэння кацельных труб.
экспане́нт
(
1) асоба або арганізацыя, якая выстаўляе на выстаўцы свае экспанаты;
2)
экспане́нта
(
экспано́метр
(ад
прылада для вызначэння экспазіцыі пры фота- і кіназдымцы.
экспансі́ўны
(
нястрыманы, які бурна выражае свае пачуцці.
экспа́нсія
(
1) распаўсюджанне чаго
2) імкненне імперыялістычных дзяржаў да захопу калоній, рынкаў збыту і
3) пашырэнне сферы ўплыву.
экспансіяні́зм
(
імкненне да экспансіі, правядзенне палітыкі экспансіі.
э́кспарт
(
1) вываз тавараў за мяжу для рэалізацыі іх на знешнім рынку (
2) агульная колькасць або агульны кошт тавараў, вывезеных якой
экспартава́ць
(
вывозіць тавары за мяжу для рэалізацыі іх на знешнім рынку (
экспарцёр
(
краіна, установа або асоба, што займаюцца экспартам 1 (
экспатрыява́ць
(
праводзіць экспатрыяцыю.
экспатрыя́цыя
(
добраахвотнае або прымусовае высяленне каго
экспедзі́раваць
(
адпраўляць па прызначэнню карэспандэнцыю, тавар і
экспеды́тар
(
асоба, якая займаецца экспедыцыяй 1.
экспеды́цыя
(
1) адпраўка і рассылка чаго
2) установа або аддзел установы, прадпрыемства, які займаецца адпраўкай і рассылкай карэспандэнцыі, тавараў і
3) паездка, паход групы асоб з якім
4) ваенная аперацыя, якая праводзіцца параўнальна невялікімі ўзброенымі сіламі, а таксама ўзброеныя сілы, прызначаныя для такой аперацыі.
экспе́рт
(
спецыяліст, якога запрашаюць для правядзення экспертызы па якім
эксперты́за
(
вывучэнне спецыялістам (экспертам) пытанняў, для вырашэння якіх патрэбны спецыяльныя веды ў галіне навукі, тэхнікі, мастацтва
эксперыме́нт
(
1) навуковы вопыт, дослед;
2) наогул вопыт, выпрабаванне, праверка (смелы э.).
эксперыментава́ць
(
рабіць эксперыменты, праводзіць навуковыя доследы.
эксперымента́льны
(ад эксперымент)
які заснаваны, грунтуецца на эксперыменце, з’яўляецца эксперыментам.
эксперымента́тар
(
той, хто праводзіць навуковыя доследы; той, хто эксперыментуе.
экспірато́рны
(ад лац ехріrare = выдыхаць)
заснаваны на экспірацыі, звязаны з экспірацыяй (
экспіра́цыя
(
выдых; выдыханне (
эксплазі́вы
(
выбуховыя рэчывы.
эксплазі́ўны
(
эксплазі́я
(
1) выкід вулканічнага матэрыялу на паверхню Зямлі, які суправаджаецца выбухам, выдзяленнем газаў і
2)
экспланта́т
(ад
частка органа або тканкі, якая выкарыстоўваецца для эксплантацыі.
экспланта́цыя
(
1) адлучэнне ад арганізма пэўнай яго часткі з мэтай перасадкі на іншы арганізм;
2) эксперыментальны метад вырошчвання тканкі паза арганізмам.
эксплікава́ць
(
забяспечваць эксплікацыяй 1.
экспліка́цыя
(
1) тлумачэнне ўмоўных абазначэнняў на планах, картах; легенда;
2) кароткае пісьмовае суправаджэнне экспазіцыі музея або выстаўкі;
3) рэжысёрскі план спектакля, оперы, балета і
экспліцы́тны
(ад
яўна выражаны, які знешне праяўляецца, відавочны (
эксплуатава́ць
(
1) падвяргаць эксплуатацыі 1;
2) рацыянальна выкарыстоўваць што
эксплуата́тар
(
той, хто эксплуатуе 1 іншых, прысвойвае сабе вынікі чужой працы.
эксплуата́цыя
(
1) прысваенне прадуктаў чужой працы ўласнікамі сродкаў вытворчасці;
2) выкарыстанне прыродных багаццяў, зямлі, прамысловых прадпрыемстваў, транспарту, будынкаў і
экспо́
[
сусветная выстаўка (звычайна з лічбай, якая ўказвае год) (
экспрапрыя́тар
(
той, хто ажыццяўляе экспрапрыяцыю.
экспрапрыя́цыя
(
1) прымусовае адбіранне маёмасці, сродкаў вытворчасці ў аднаго класа другім;
2) наогул прымусовае адбіранне чаго
экспро́мт
(
1) твор (паэтычны, музычны), створаны адразу, у момант выканання;
2) кароткая прамова, сказаная без папярэдняй падрыхтоўкі;
3) невялікая музычная п’еса, напісаная ў свабоднай форме.
экспрэ́с
(
поезд, параход або аўтобус, якія ідуць з найбольшай скорасцю і робяць прыпынкі толькі на буйных станцыях або наогул іх не робяць.
экспрэ́с-ана́ліз
(ад
сукупнасць метадаў колькаснага хімічнага аналізу, якія даюць магчымасць хутка кантраляваць пэўны вытворчы або тэхналагічны працэс.
экспрэ́с-інфарма́цыя
(ад экспрэс + інфармацыя)
навуковая або навукова-тэхнічная інфармацыя, якая аператыўна публікуецца ў друку.
экспрэсі́ўны
(
выразны, надзелены экспрэсіяй.
экспрэ́сія
(
выразнасць; сіла выражэння пачуццяў, перажыванняў (
экспрэсіяні́зм
мадэрнісцкі кірунак у літаратуры і мастацтвт першай
экста́з
(
найвышэйшая ступень захаплення, пры якой чалавек даходзіць да самазабыцця.
э́кстра
(
самы высокі, самы лепшы (пра сорт тавару;
экстра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню словам «звыш», «па-за», «дадаткова».
экстраакуля́рны
(ад экстра- +
якому ўласціва бачыць без дапамогі вачэй (
экстраардына́рны
(
1) надзвычайны, рэдкі (
2)
экстравага́нтны
(
незвычайны, які разыходзіцца з агульнапрынятымі звычаямі (
экстраваза́т
(ад экстра- +
кроў, якая выліваецца з крывяносных сасудаў у тканкі або пустоты арганізма чалавека і жывёл.
экстравертія́ўны
(ад экстра- +
павернуты вонкі.
экстрагава́ць
(
рабіць экстракцыю.
экстрагляцыя́льны
(ад экстра- +
тое, што і перыгляцыяльны.
экстрады́цыя
(ад экс- +
выдача замежнай дзяржаве асобы, якая ўчыніла злачынства.
экстразана́льны
(ад экстра- +
экстракла́с
(ад экстра- + клас)
вышэйшы клас, разрад, кваліфікацыя і
экстра́кт
(
1) лекавы прэпарат, атрыманы выцяжкай з раслінных або жывёльных тканак і раствораны ў спірце ці вадзе;
2) прадукт, які атрымліваецца шляхам згушчэння сокаў ягад, пладоў (
экстра́ктар
(
1) апарат для здабывання рэчываў з сумесей пры дапамозе апрацоўкі іх рознымі растваральнікамі, 2) прыстасаванне для даставання, выцягвання чаго
экстракты́ўны
(ад
1) атрыманы шляхам экстракцыі (э-ыя рэчывы);
2) які мае ўласцівасці экстракту.
экстра́кцыя
(
1) раздзяленне цвёрдых ці вадкіх сумесей пры дапамозе апрацоўкі іх рознымі растваральнікамі;
2) аперацыя выдалення зуба.
экстралінгві́стыка
(ад экстра- + лінгвістыка)
галіна мовазнаўства, якая вывучае сукупнасць этнічных, сацыяльных, геаграфічных і іншых фактараў, непарыўна звязаных з развіццём і функцыяніраваннем мовы.
э́кстранны
(ад
1) паспешны, тэрміновы (
2) надзвычайны, непрадугледжаны (
экстрапалі́раваць
(ад экстра- +
праводзіць экстрапаляцыю.
экстрапаля́цыя
(ад экстра +
1) пашырэнне вывадаў, атрыманых пры вывучэнні адной часткі з’явы, на іншыя яе часткі;
2)
экстрасісталі́я
(ад экстра + сістала)
узнікненне пазачарговага ўдару сэрца, від арытміі.
экстрасэ́нс
(ад
чалавек, які валодае асобымі біяэнергетычнымі магчымасцямі і звышпачуццёвымі здольнасцямі, якія найчасцей выкарыстоўваюцца для дыягностыкі і лячэння хвароб (
экстрасэнсо́рны
(ад экстрасэнс)
звышпачуццевыя формы ўспрымання, якія практыкуюцца парапсіхалогіяй.
экстру́дзінг-працэ́с
(ад
апрацоўка ціскам розных матэрыялаў, каб змяніць іх форму, надаць ім іншыя механічныя ўласцівасці
экстру́зія
(
1) выхад вязкай лавы з кратэра вулкана на паверхню Зямлі ў форме купала або слупападобнага ўзняцця;
2) апрацоўка матэрыялаў ціскам, што ствараецца спецыяльнымі прэсамі.
экстрэма́ль
(ад
экстрэма́льны
(
крайні па сваім праяўленні,
экстрэмі́зм
(
схільнасць да крайніх поглядаў і крайніх мер, пераважна ў палітыцы.
экстрэмі́ст
(ад экстрэмізм)
прыхільнік экстрэмізму.
экстрэ́мум
(
эксты́нкцыя
(
аслабленне святла ў атмасферы ў выніку рассейвання і паглынання яго.
экстырпа́тар
(ад
1) хірургічны інструмент для экстырпацыі;
2) культыватар для глыбокага рыхлення глебы і знішчэння пустазелля.
экстырпа́цыя
(
поўнае выдаленне хірургічным шляхам якога
экстэмпара́ле
(
класнае пісьмовае практыкаванне, якое заключаецца ў перакладзе з роднай мовы на замежную без папярэдняй падрыхтоўкі.
экстэ́нзар
(
экстэ́нзія
(
разгінанне канечнасцей або іншай часткі цела (
экстэнсі́ўны
(
звязаны толькі з колькасным павелічэннем без паляпшэння якасці (
экстэрарэцэ́птары
(ад
рэцэптары, якія ўспрымаюць раздражненні знешняга асяроддзя; размешчаны на паверхні цела, уключаючы і слізістую абалонку носа, поласці рота і паверхні языка (
экстэрарэцэ́пцыя
(ад
успрыманне цэнтральнай нервовай сістэмай імпульсаў, якія перадаюцца ад знешняга асяроддзя пры дапамозе экстэрарэцэптараў (
экстэр’е́р
(
знешні выгляд і склад цела жывёлы (
экстэ́рн
(
асоба, якая здае экзамены ў навучальнай установе без навучання ў ёй.
экстэрна́т
(ад
здача экзаменаў у навучальнай установе без навучання ў ёй.
экстэрытарыя́льны
(ад экс- + тэрытарыяльны)
які, як дыпламатычны прадстаўнік іншай краіны, карыстаецца асобнымі прывілеямі (недатыкальнасць асобы і жылля, непадлегласць мясцовым судам, вызваленне ад падаткаў і
экстэрыярыза́цыя
(ад
пераход знутры наверх.
эксуда́т
(
вадкасць, якая выдзяляецца пры запаленні ў выніку выхаду вадкай часткі, бялкоў і клетак крыві з дробных капілярных сасудаў і збіраецца ў тканках або поласцях цела (э. бывае серозны, гнойны, крывяністы і
эксудаты́ўны
(
які мае адносіны да эксудату, які суправаджаецца эксудацыяй.
эксуда́цыя
(
працэс утварэння эксудату.
эксумбрэ́ла
(ад экс- +
знешні выпуклы бок парасона медуз.
эксфалія́цыя
(
эксцы́зія
(
эксцытаты́ўны
(
моцны, рэзкі, яскравы; узбуджальны.
эксцыта́цыя
(
узбуджэнне пачуццяў, збянтэжанне.
эксцэ́нтрык
(
1) цыркавы або эстрадны комік, які выконвае смешныя, забаўныя нумары, што вызначаюцца рознымі нечаканасцямі;
2) металічны дыск, насаджаны на вал так, што пры вярчэнні цэнтр вала не супадае з цэнтрам дыска.
эксцэ́нтрыка
(
1) уласцівасць эксцэнтрычнага;
2) жанр тэатральнага, цыркавога спектакля, пабудаваны на выкарыстанні эксцэнтрычных прыёмаў.
эксцэнтрысітэ́т
(
1) пастаянная дадатная велічыня, якая характарызуе эліпс і гіпербалу і роўная адносінам адлегласці паміж фокусамі дадзенага канічнага сячэння да адлегласці паміж вяршынямі;
2) адлегласць паміж воссю вярчэння эксцэнтрыка і яго цэнтрам.
эксцэнтры́чны
(
1) заснаваны на рэзкіх гукавых або зрокавых кантрастах, незвычайных, смешных прыёмах (
2) незвычайны, дзіўны, вельмі своеасаблівы (
3)
эксцэрпі́раваць
(
выбіраць словы, фрагменты з тэксту.
эксцэ́рпцыя
(
выбарка чаго
эксцэ́с
(
1) крайняе праяўленне чаго
2) парушэнне нармальнага ходу чаго
экс-чэмпіён
(ад экс- + чэмпіён)
былы чэмпіён.
эксэ́ргія
(ад экс- +
найбольшая работа, якую можа выканаць фізічная сістэма пры пераходзе з дадзенага стану ў стан раўнавагі з навакольным асяроддзем.
экта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «знешні, знадворны».
эктабла́ст
(ад экта- +
тое, што і эктадэрма.
эктагене́з
(ад экта- + -генез)
агульная назва кірункаў у эвалюцыйным вучэнні, якія разглядаюць гістарычнае развіццё жывой прыроды як прамое прыстасаванне арганізмаў да навакольнага асяроддзя (
эктадэ́рма
(ад экта- + дэрма)
1) знешні зародкавы лісток мнагаклетачных жывёльных арганізмаў і чалавека (
2) знадворны слой сценкі цела кішачнаполасцевых (
эктазі́я
(ад
эктамезенхі́ма
(ад экта- + мезенхіма)
частка мезенхімы большасці мнагаклетачных жывёл.
эктапаразі́ты
(ад экта- + паразіты)
арганізмы, якія паразітуюць на паверхні цела чалавека, жывёл або раслін.
эктапі́я
(ад
эктапла́зма
(ад экта- + плазма)
перыферычны слой цытаплазмы клетак.
эктатро́фны
(ад экта- + -трофны)
тое, што і экзатрофны.
э́ктыма
(
вірусная хвароба авечак і коз, якая суправаджаецца ўтварэннем струпоў, пераважна ў вобласці губ.
эктыпагра́фія
(ад
пісьмо для сляпых, якое грунтуецца на розных камбінацыях выпуклых кропак.
экумені́зм
(ад
рух за аб’яднанне хрысціянскіх цэркваў, які ўзнік у
экю́1
(
старадаўняя французская залатая або сярэбраная манета з малюнкам геральдычнага шчыта, якая чаканілася ў 13—18
экю́2
(
рэгіянальная міжнародная грашовая адзінка, якая з 13 сакавіка 1979 г. выкарыстоўваецца краінамі — удзельніцамі Еўрапейскай валютнай сістэмы (ЕВС).
эладэ́я
(
водная травяністая расліна
элакато́трыкс
(
каланіяльная зялёная водарасць
элакве́нцыя
(
эланга́цыя
(
эласматэ́рый
(ад
вельмі буйны вымерлы насарог з масіўным купалападобным рогам на ілбе, з пласцінчатай зубной эмаллю, які жыў у Еўразіі ў раннечацвярцічную эпоху.
эласо́ма
(
рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў балотных лясных вадаёмах на поўдні ЗША; вядома як акварыумная.
эластагра́фія
(ад
друкаванне з эластычных друкарскіх форм фарбамі, якія хутка высыхаюць.
эластаме́ры
(ад
палімеры з высокаэластычнымі ўласцівасцямі ў шырокім дыяпазоне тэмператур (
эластаме́трыя
(ад н.-лац elasticus = пругкі + -метрыя)
метады вызначэння эластычнасці гумы.
эла́стык
(
1) ніткі 3 сінтэтычных валокнаў, з якіх вырабляюць панчохі, шкарпэткі, што маюць уласцівасць расцягвацца;
2) сінтэтычная тканіна з рызінавымі ніткамі, якая выкарыстоўваецца на паясы, падвязкі і
эласты́чны
(
1) пругкі, гнуткі; здольны расцягвацца і вяртацца ў ранейшы стан (
2)
3) перан здольны лёгка прыстасоўвацца да чаго
эласці́н
(ад
бялок з групы склерапратэінаў, які ўваходзіць у склад эластычных валокнаў сценак артэрый, скуры 1
элаты́ў
(
2) зыходны склон.
элафамі́цэс
(
сумчаты грыб
элаяпла́сты
(ад
лейкапласты расліннай клеткі, якія назапашваюць тлушч і крухмал.
элеабла́ст
(ад
1) скапленне буйных, багатых тлушчам клетак у заднім канцы зародка ў сальпаў;
2) рудымент хваста і хорды.
элеа́ты
(
прадстаўнікі старажытнагрэчаскай філасофскай школы 6—5
элеацы́ты
(ад
змененыя белыя крывяныя цельцы кольчатых чарвей, узбагачаныя запаснымі тлушчавымі рэчывамі.
элева́та
(
1)
2) характар выканання музычнага твора.
элева́тар
(
1) збудаванне для захоўвання вялікай масы збожжа з механічным абсталяваннем для прыёму, ачысткі, сушкі зерня;
2) грузапад’ёмнае прыстасаванне для вертыкальнага перамяшчэння сыпкіх рэчываў або штучных прадметаў.
элева́цыя
(
вялікія і плаўныя скачкі танцоўшчыка ў класічным балеце, калі ён нібыта замірае ў паветры.
элево́ны
(
рухомыя паверхні ў задняй частцы крыла самалёта, якімі карыстаюцца для кіравання палётам.
элега́нтны
(
1) зграбны, прыгожы (
2) з густам апрануты (
эле́гія
(
1) лірычны верш або музычны твор, прасякнуты журботным настроем;
2)
эле́ктар
(
выбаршчык у Францыі ў перыяд Французскай рэвалюцыі 1789—1794 гг.
электара́льны
(ад
выбарны, выбарчы.
электара́т
(ад
кола выбаршчыкаў, што галасуе за якую
электра-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «электрычны».
электрааку́стыка
(ад электра- + акустыка)
раздзел прыкладной акустыкі, які займаецца пераўтварэннем гукавых ваганняў у электрычныя і наадварот, а таксама запісам і аднаўленнем гукаў з дапамогай электрычных прыбораў.
электраана́ліз
(ад электра + аналіз)
метад колькаснага вызначэння або аддзялення металаў, які грунтуецца на электролізе.
электраанальгезі́я
(ад электра- + анальгезія)
пазбаўленне болевай адчувальнасці арганізма пры дапамозе электрычнасці.
электраарга́н
(ад электра- + арган)
электрамузычны інструмент, які па сваёй будове і гучанню падобны на арган.
электраармату́ра
(ад электра- + арматура)
сукупнасць устройстваў, якімі замацоўваюць электрычныя лямпы, падводзяць да іх ток, засцерагаюць ад пашкоджанняў, размяркоўваюць святло і
электрааўтама́тыка
(ад электра- + аўтаматыка)
сукупнасць электрычных устройстваў або сістэм кіравання тэхнічнымі працэсамі, што дзейнічае без непасрэднага ўдзелу чалавека.
электрагастрагра́фія
(ад электра- + гастра- + -графія)
метад функцыянальнага даследавання страўніка, заснаваны на рэгістрацыі электрычных патэнцыялаў, што з’яўляюцца ў яго мышцах.
электрагіта́ра
(ад электра- + гітара)
гітара з электрычным узмацненнем гуку (звычайна ў джазе, эстрадным ансамблі).
электрагра́фія
(ад электра + -графія)
электрадамкра́т
(ад электра- + дамкрат)
грузапад’ёмны механізм з электрычным прыводам.
электрадына́міка
(ад электра- + дынаміка)
раздзел фізікі, які вывучае законы руху і ўзаемадзеяння электрычных зарадаў і звязаных з імі з’яў (
электрадынамо́метр
(ад электра- + дынамометр)
прыбор для вымярэння сілы электрычнага току.
электрадыфу́зія
(ад электра- + дыфузія)
дыфузія зараджаных часціц (іонаў) у газе, вадкасці пад дзеяннем знешняга электрычнага поля.
электрадыягно́стыка
(ад электра- + дыягностыка)
метад даследавання функцый нерваў і мышцаў пры дапамозе электрычнага току.
электрадыя́ліз
(ад электра + дыяліз)
ачышчэнне калоідных раствораў ад прымесей нізкамалекулярных злучэнняў у выніку дыфузіі ў электрычным полі.
электраізаля́цыя
(ад электра- + ізаляцыя)
1) адасабленне правадніка матэрыяламі з вельмі вялікім электрычным супраціўленнем;
2) тэхнічнае ўстройства, якое адасабляе праваднік ад навакольных прадметаў.
электраінструме́нт
(ад электра- + інструмент)
ручны інструмент, што прыводзіцца ў дзеянне ўманціраваным у яго корпус электрычным рухавіком.
электраінтэгра́тар
(ад электра- + інтэгратар)
матэматычная машына, якая прызначана для лічбавага рашэння (інтэгрыравання) дыферэнцыяльных ураўненняў.
электракаагуля́тар
(ад электра- + каагулятар)
хірургічны прыбор для электракаагуляцыі.
электракаагуля́цыя
(ад электра- + каагуляцыя)
прыпяканне тканак электрычным токам з мэтай знішчэння хвароблівага ўтварэння.
электракалары́фер
(ад электра- + каларыфер)
прыбор для награвання паветра цяплом, якое выдзяляецца ў выніку прытоку электрычнага току.
электракамі́н
(ад электра- + камін)
абагравальны бытавы прыбор, які дзейнічае на электраэнергіі.
электракардыёграф
(ад электра- + кардыёграф)
прыбор, пры дапамозе якога ажыццяўляецца электракардыяграфія.
электракардыягра́ма
(ад электра- + кардыяграма)
графічны адбітак работы сэрца, зроблены электракардыёграфам.
электракардыягра́фія
(ад электра- + кардыяграфія)
метад даследавання фізіялагічных уласцівасцей сэрца шляхам графічнай рэгістрацыі электрычных імпульсаў, якія ўзнікаюць у сардэчнай мышцы.
электракару́нд
(ад электра + карунд)
штучны карунд, які атрымліваецца ў выніку электраплаўкі баксіту, натуральнага карунду або гліназёму.
электрака́ры
(ад электра- +
цялежка з электрычным рухавіком, які жывіцца ад акумулятараў, для ўнутрызаводскіх і ўнутрывакзальных перавозак грузаў.
электрака́ўстыка
(ад электра- +
тое, што і гальванакаўстыка.
электракра́н
(ад электра- + кран)
пад’ёмны кран, які дзейнічае пры дапамозе электрарухавіка.
электралі́нія
(ад электра- + лінія)
устройства з проваду, кабелю і электраарматуры для перадачы электраэнергіі.
электралі́ты
(ад электра- +
рэчывы, у якіх перанос электрычнага току ажыццяўляецца рухам іонаў.
электраліты́чны
(ад электроліз)
звязаны з прымяненнем электролізу, з яго вынікамі (
электралюмінесцэ́нцыя
(ад электра- + люмінесцэнцыя)
люмінесцэнцыя, якая ўзнікае пад уздзеяннем электрычнага поля.
электрамабі́ль
(ад электра +
аўтамабіль, які прыводзіцца ў рух электрычнай энергіяй.
электрамагістра́ль
(ад электра- + магістраль)
магістраль для перадачы электрычнага току.
электрамагнеты́зм
(ад электра- + магнетызм)
сукупнасць магнітных з’яў, якія ўзнікаюць ад дзеяння электрычнага току.
электрамагні́т
(ад электра + магніт)
прыстасаванне з жалезнага стрыжня, абматанага ізаляваным дротам, па якім праходзіць электрычны ток і намагнічвае гэты стрыжань.
электрамано́метр
(ад электра- + манометр)
манометр, у якім рабочыя органы змяняюць свае электрычныя параметры прапарцыянальна прыкладзенаму да іх ціску.
электрамато́р
(ад электра- + матор)
рухавік, які ператварае электрычную энергію ў механічную.
электрамегафо́н
(ад электра- + мегафон)
электраакустычны мегафон.
электраметалу́ргія
(ад электра- + металургія)
галіна металургіі, якая займаецца здабываннем металаў і розных сплаваў пры дапамозе электраэнергіі.
электраме́трыя
(ад электра- + -метрыя)
сукупнасць прыёмаў і метадаў электрычных вымярэнняў.
электрамеха́ніка
(ад электра- + механіка)
галіна электратэхнікі, якая займаецца пабудовай і эксплуатацыяй электрарухавікоў, электрамашын, механізмаў, што працуюць на электраэнергіі.
электраміягра́ма
(ад электра- +
запас біяэлектрычных патэнцыялаў, якія ўзнікаюць у шкілетных мышцах у час іх работы.
электраміягра́фія
(ад электра- +
метад даследавання органаў руху графічным рэгістраваннем біяэлектрычных патэнцыялаў шкілетных мышцаў.
электранарко́з
(ад электра + наркоз)
наркоз, выкліканы дзеяннем электрычнага току на цэнтральную нервовую сістэму.
электрао́птыка
(ад электра- + оптыка)
раздзел фізікі, які вывучае ўплыў электрычнасці на аптычныя ўласцівасці рэчыва.
электрао́смас
(ад электра + осмас)
рух вадкасцей (вады, водных раствораў) у капілярах пад уплывам прыкладзенай розніцы патэнцыялаў.
электрапра́с
(ад электра- + прас)
прас, які награваецца электрычнай энергіяй.
электрарэнтгенагра́фія
(ад электра- + рэнтгенаграфія)
метад рэнтгенаграфіі з атрыманнем рэнтгенаўскага адлюстравання на заражанай паўправадніковай пласцінцы з пераносам яго на звычайную паперу.
электрарэтынагра́фія
(ад электра- +
запіс пры дапамозе асцылографа біяэлектрычных патэнцыялаў сятчаткі вока, што ўзнікаюць у час дзеяння на яе святла.
электрасігналіза́цыя
(ад электра- + сігналізацыя)
сістэма сігналаў, якая перадаецца пры дапамозе электрычнай энергіі.
электрасі́нтэз
(ад электра + сінтэз)
атрыманне хімічных злучэнняў пры дапамозе электролізу.
электрасістэ́ма
(ад электра- + сістэма)
сукупнасць электрастанцый, электрычных сетак і спажыўцоў электраэнергіі.
электраско́п
(ад электра- + -скоп)
прыбор для выяўлення электрычных зарадаў у якім
электраста́ль
(ад электра- + сталь)
высакасортная сталь, выплаўленая ў электрапечы.
электраста́нцыя
(ад электра- + станцыя)
прадпрыемства, якое выпрацоўвае электрычную энергію.
электраста́тыка
(ад электра- + статыка)
раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці электрычнасці, наэлектрызаваных цел у адносна нерухомым стане (
электрастры́кцыя
(ад электра- +
электрастымуля́тар
(ад электра- + стымулятар)
медыцынскі прыбор для электрастымуляцыі.
электрастымуля́цыя
(ад электра- + стымуляцыя)
узбуджэнне, аднаўленне электрычным токам жыццядзейнасці арганізма або яго органа.
электратабло́
(ад электра- + табло)
шчыт з электрычнымі сігнальнымі сістэмамі інфармацыйнага прызначэння.
электрата́ксіс
(ад электра + таксісы)
рух мікраарганізмаў, іх клетак і арганоідаў пад уздзеяннем электрычнага току; адна з форм — гальванатаксіс.
электрата́ль
(ад электра- + таль)
тое, што і тэльфер.
электрато́н
(ад электра- +
стан узбуджанасці нервовай тканкі цела ў месцы дотыку электродаў у час прапускання пастаяннага току.
электратра́л
(ад электра- + трал)
электрычнае ўстройства, якое выкарыстоўваецца пры прамысловай лоўлі рыбы.
электратра́нспарт
(ад электра- + транспарт)
транспарт, які працуе на электрацязе.
электратрапі́зм
(ад электра- +
роставыя рухі органаў раслін (сцябла, лісцяў і
электратра́ўма
(ад электра + траўма)
траўма ад электрычнага току ад нязначных болевых адчуванняў да абвуглівання тканак і смерці.
электраты́нта
(ад электра +
разнавіднасць гравюрнага друку, які грунтуецца на выкарыстанні электрычнага току для траўлення пласцінак.
электратыпі́я
(ад электра- + -тыпія)
тое, што і гальванапластыка.
электратэ́льфер
(ад электра- + тэльфер)
механізм для ўнутрыцэхавага транспартавання грузаў падвешанай манарэйкай пры дапамозе электраэнергіі.
электратэрапі́я
(ад электра- + тэрапія)
выкарыстанне электрычнага току, электрычных і магнітных палёў для лячэння; электралячэнне.
электратэрмі́я
(ад электра + -тэрмія)
галіна электратэхнікі, якая вывучае выкарыстанне электраэнергіі для награвання і расплаўлення розных матэрыялаў.
электратэ́хніка
(ад электра- + тэхніка)
галіна навукі і тэхнікі, звязаная з выкарыстаннем электраэнергіі для практычных мэт.
электрафа́кс
(ад электра- +
электрафатаграфічны спосаб капіравання і друку, пры якім праяўленае адлюстраванне замацоўваецца непасрэдна на фотапаўправадніковым слоі, нанесеным на паперу, цынк і
электрафарэ́з
(ад электра- +
1) перамяшчэнне зараджаных калоідных часцінак пад уздзеяннем знешняга электрычнага поля; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, фізіятэрапіі (
2) тое, што і іонтафарэз.
электрафатагра́фія
(ад электра- + фатаграфія)
спосаб фатаграфічнага ўзнаўлення адлюстраванняў, заснаваны на ператварэнні прамянёвай энергіі ў электрычную.
электрафізіяло́гія
(ад электра- + фізіялогія)
раздзел фізіялогіі, які вывучае электрычныя з’явы, што адбываюцца ў жывым арганізме.
электрафі́льтр
(ад электра + фільтр)
апарат для ачысткі газаў ад пылу і іншых цвёрдых прымесей пры дапамозе электрычнасці.
электрафо́н
(ад электра- + -фон)
устройства для ўзнаўлення гуку, запісанага на грампласцінках.
электрафо́р
(ад электра- + -фор)
прасцейшы электрастатычны прыбор для атрымання электрычных зарадаў шляхам індукцыі.
электрафта́льмія
(ад электра- + -афтальмія)
запаленне вочнага яблыка, выкліканае вельмі яркім штучным святлом,
электрахі́мія
(ад электра- + хімія)
раздзел фізічнай хіміі, які вывучае сувязь паміж электрычнымі і хімічнымі працэсамі.
электрашо́к
(ад электра- + шок)
метад лячэння псіхічных расстройстваў шляхам раздражнення мозгу дазіраванымі разрадамі электрычнага току.
электраэнерге́тыка
(ад электра- + энергетыка)
галіна энергетыкі, якая ахоплівае генерацыю, перадаванне і выкарыстанне электрычнай энергіі.
электраэне́ргія
(ад электра + энергія)
энергія электрычнага току.
электраэнцэфалагра́ма
(ад электра- + энцэфалаграма)
графічнае адлюстраванне біятокаў галаўнога мозгу, зробленае электраэнцэфалографам.
электраэнцэфалагра́фія
(ад электра- + энцэфалаграфія)
метад даследавання дзейнасці галаўнога мозгу, які грунтуецца на графічным запісе электрычных патэнцыялаў мозгу, што ўзнікаюць у нервовых клетках у працэсе іх жыццядзейнасці.
электраэнцэфало́граф
(ад электра- + энцэфалограф)
прыбор для запісу электрычных патэнцыялаў мозгу, якія ўзнікаюць у нервовых клетках у працэсе іх жыццядзейнасці.
электраэро́зія
(ад электра- + эрозія)
разбурэнне правадніка пад дзеяннем электрычных токаў.
электро́бус
[ад электра- +
аўтобус, рухавік якога жывіцца электрычным токам ад акумулятарных батарэй.
электро́граф
(ад электра- + -граф)
прыбор для рэгістрацыі электрычнага стану атмасферы, які ўяўляе сабой самапісны электрометр.
электро́д
(ад электра- +
1) праваднік, якім канчаецца які
2) састаўная частка гальванічнага элемента, матэрыял якога непасрэдна ўдзельнічае ў электрахімічнай рэакцыі;
3) праваднік у выглядзе сеткі або пласціны, змешчаны ўнутры электрычнай лямпы з мэтай стварэння электрычнага поля і ўздзеяння на ток,
электро́ліз
(ад электра- + -ліз)
хімічны працэс распаду рэчыва на састаўныя часткі пры праходжанні праз яго электрычнага току.
электро́метр
(ад электра- + -метр)
прыбор для вымярэння электрычнага напружання, электрычнага патэнцыялу.
электро́н
(
1) элементарная часціца атама з адмоўным зарадам;
2) сплаў алюмінію з магніем, які мае вялікую трываласць і пластычнасць; выкарыстоўваецца ў авіябудаванні.
электронагра́фія
(ад электрон- + -графія)
метад даследавання будовы рэчыва, заснаваны на дыфракцыі электронаў, якія пранізваюць рэчыва.
электро́н-вольт
(ад электрон- + вольт)
адзінка энергіі ў атамнай і ядзернай фізіцы, роўная энергіі, якую набывае электрон, праходзячы розніцу патэнцыялаў у 1 вольт.
электро́ніка
(ад электрон)
раздзел фізікі, які вывучае электронныя працэсы ў вакууме, газах, цвёрдых целах; галіна тэхнікі, якая займаецца распрацоўкай, вытворчасцю і выкарыстаннем электронных прыбораў.
эле́ктрум
(
мінерал класа самародных металаў, прыродны цвёрды раствор золата і серабра.
электрызава́ць
(
1) перадаваць якому
2) перан даводзіць каго
электрыза́цыя
(ад
1) перадача якому
2) лячэнне электрычным токам;
3) змена якасці, стану чаго-н электрычным токам (
эле́ктрык
(
спецыяліст у галіне электратэхнікі.
электры́к
(
блакітны колер з шэрым адценнем (
эле́ктрыка
(
электры́на
[ад элек(трон) + (ней)трына]
гіпатэтычная элементарная часціца з электрычным зарадам, што роўны зараду электрона, і нулявой масай спакою.
электрыфіка́цыя
[ад электры(чнасць) + -фікацыя]
1) шырокае прымяненне электрычнай энергіі ў вытворчасці і ў побыце;
2) перавод чаго
электры́чнасць
(ад
1)
2) раздзел фізікі, які вывучае электрычныя з’явы;
3) энергія электрычнага току, якая выкарыстоўваецца ў гаспадарчых і бытавых мэтах.
электры́чны
(
1) які мае адносіны да электрычнасці, уласцівы ёй (
2) які выпрацоўвае электрычнасць, перадае яе (
3) які дзейнічае пры дапамозе электрычнасці (
4) які выконваецца пры дапамозе электрычнасці (
5) які служыць для вырабу апаратуры, што працуе на электрычнасці (
6) які мае орган, што ўтварае разрады электрычнасці (
электрэ́т
(
дыэлектрык, даведзены да васковага стану і зацвярдзелы ў электрычным полі, які здольны сам ствараць электрычнае поле і пасля спынення электрызацыі.
электы́ўны
(
выбарчы.
элеме́нт
(
1) простае рэчыва, якое хімічнымі спосабамі ўжо нельга раскласці на больш дробныя;
2) састаўная частка чаго
3) доля чаго
4) член сацыяльнай групы (
элемента́рны
(
1) зыходны, пачатковы (
2) прасцейшы, нескладаны (
3) асноўны, самы неабходны (
4) звязаны з вызначэннем саставу элементаў у чым
элеме́нты-індыка́тары
(ад элемент + індыкатар)
прыродныя хімічныя элементы, характэрныя для пэўных геалагічных аб’ектаў і працэсаў, а таксама месцаў знаходжання карысных выкапняў.
эле́ніум
(
лекавы прэпарат, які ўжываюць пры неўрозах, псіхічных хваробах, пашкоджаннях галаўнога і спіннога мозгу і ў хірургічнай практыцы.
элеро́н
(
рухомы закрылак на задняй частцы крыла самалёта, які засцерагае самалёт ад крэну пры паваротах.
элеўсі́на
(
расліна
элеўтэрако́к
(
кустовая расліна
элефантыя́з
(ад
прыроджаная (спарадычная, сямейная) або набытая хвароба, якая характарызуецца стойкім павелічэннем асобных частак цела (рук, ног, твару і інш ); слановасць.
элі́зіум
[
1) у антычнай міфалогіі месца, дзе знаходзяцца душы «праведнікаў» пасля смерці;
2)
элі́зія
(
эліксі́р
(
1) выцяжка з раслін ці моцны настой чаго
2) фантастычны напітак, які марна шукалі алхімікі як сродак, што нібыта зможа прадоўжыць чалавечае жыццё («э. жыцця»);
3)
элімінава́ць
(
рабіць элімінацыю (
эліміна́цыя
(
1) выдаленне, ліквідацыя чаго
2)
3) гібель арганізмаў па розных прычынах.
элі́мус
(
травяністая расліна
элінва́р
[ад
сплаў на аснове нікелю, пругкасць якога пры змене тэмпературы амаль не мяняецца; выкарыстоўваецца для вырабу камертонаў, гадзіннікавых спружын, механічных вібратараў.
э́лінг
(
1) збудаванне на беразе са спецыяльным нахільным фундаментам (стапелем), дзе закладваецца і будуецца корпус судна;
2) памяшканне для дырыжабляў і аэрастатаў;
3) памяшканне на воднай станцыі для захоўвання спартыўных суднаў.
эліні́зм
(
1) эпоха росквіту змешанай грэка-ўсходняй культуры, якая наступіла пасля заваяванняў Аляксандрам Македонскім на Усходзе;
2)
эліо́ніка
[ад эл(ектрон) + іон]
раздзел электронікі, які вывучае з’явы, звязаныя з узаемадзеяннем электронных і іонных пучкоў з рэчывам і прымяненнем гэтых пучкоў у тэхналагічных працэсах вырабу электронных прыбораў.
эліпс, э́ліпсіс
(
1)
2)
эліпсо́граф
(ад эліпс + -граф)
інструмент для вычэрчвання эліпса.
эліпсо́ід
(ад эліпс + -оід)
эліпты́чны
(
які мае форму эліпса, адносіцца да эліпса (
элі́та
(
1) адборныя расліны або жывёлы, пакінутыя для вывядзення сорту ці пароды (
2) лепшыя прадстаўнікі якой
3) група асоб, якая ажыццяўляе кіруючыя функцыі ў грамадстве (правячая э.).
элі́тры
(
надкрыллі, ушчыльненыя пярэднія крылы насякомых.
эль1
(
светлае, густое і моцнае англійскае піва з ячменнага соладу.
эль2
(ад
адзінка даўжыні ў Аўстрыі, Галандыі, Англіі (ад 68,78 да 114 см).
эльдара́да
(
1) міфічная краіна, багатая на золата і каштоўныя камяні, якую шукалі на тэрыторыі Лац. Амерыкі іспанскія заваёўнікі;
2)
эльзеві́р
[
1) кніга, надрукаваная ў галандскіх друкарнях 16 —
2) старажытны, вельмі вытанчаны друкарскі шрыфт.
эльсго́льцыя
(
травяністая расліна
эльф
(
добразычлівы да людзей дух прыроды ў заходнееўрапейскай міфалогіі.
элю́вій
(
прадукты выветрывання горных парод у выглядзе дробных вуглаватых часцінак і абломкаў, якія паступова пераходзяць у карэнныя пароды.
элюе́нт
(
растваральнік, які выцясняе пэўныя рэчывы з храматаграфічнай калоны.
элюява́ць
(
вымываць рэчывы з храматаграфічнай калоны.
эма́ль
(
1) шклопадобная маса для пакрыцця металічных прадметаў з мэтай захаваць іх ад акіслення, а таксама глазура для пакрыцця мастацкіх вырабаў;
2) паверхня з такога рэчыва ці слой яго на чым
3) цвёрдае рэчыва, якое пакрывае знешнюю частку зубоў.
эмалье́р
(
майстар па вырабу эмалі.
эма́н
(
адзінка радыеактыўнасці, роўная 1010 кюры/л.
эмана́цыя
(
1) выпраменьванне, выдзяленне чаго
2) тое, што выпраменьваецца, выдзяляецца;
3) першапачатковая назва радону.
эмано́метр
(ад
прыбор для вымярэння эманацыі рэчываў.
эмансіпа́цыя
(
вызваленне ад залежнасці, прыгнёту, забабонаў; ураўноўванне ў правах (
эмансіпі́раваць
(
праводзіць эмансіпацыю.
эматыві́зм
(ад
этычная тэорыя лагічнага пазітывізму, якая сцвярджае, што маральныя суджэнні і паняцці не з’яўляюцца ні ісціннымі, ні лжывымі, а служаць толькі для выражэння эмоцый.
эмацыяна́льны
(ад эмоцыі)
1) выкліканы эмоцыямі, напоўнены эмоцыямі (
2) здольны жыва рэагаваць на што
эмбалатэ́рый
(ад
вельмі буйное няпарнакапытнае млекакормячае з групы брантатэрыяў, якое жыло ў алігацэнавую эпоху ў Цэнтр. Азіі і мела на мордзе касцявы выраст, падобны да тарана.
эмбалі́я
(
закупорванне крывяноснага сасуда якой
эмба́рга
(
1) забарона на ўвоз у краіну ці вываз за яе межы золата або іншаземнай валюты, асобных відаў тавараў,
2) затрыманне суднаў і грузаў, якія належаць іншай дзяржаве, у сувязі з палітычнымі ўскладненнямі.
эмбле́ма
(
умоўнае або сімвалічнае выражэнне якога
эмбрыёлаг
(ад эмбрыялогія)
спецыяліст па эмбрыялогіі.
эмбрыён
(
1) зародак чалавека або жывёлы;
2)
эмбрыяадапта́цыя
(ад эмбрыён + адаптацыя)
прыстасаванне зародка або лічынкі да ўмоў іх існавання, якія не праяўляюцца ў асаблівасцях будовы дарослага арганізма.
эмбрыягене́з
(ад эмбрыён + -генез)
працэс эмбрыянальнага развіцця арганізмаў.
эмбрыяло́гія
(ад эмбрыён + -логія)
раздзел біялогіі, які вывучае эмбрыянальнае развіццё арганізмаў.
эмбрыяна́льны
(ад эмбрыён)
1) які мае адносіны да эмбрыёна; зародкавы;
2)
эмбрыятаксі́чнасць
(ад эмбрыён + таксічнасць)
здольнасць некаторых хімічных рэчываў пры пранікненні ў арганізм цяжарнай жанчыны выклікаць гібель эмбрыёна.
эмбрыятамі́я
(ад эмбрыён + -тамія)
акушэрская аперацыя, якая заключаецца ў рассячэнні плода ў поласці маткі і выдаленні яго па частках.
э́мер
(
від пшаніцы з ломкім коласам, полба звычайная.
эмерге́нцы
(
паверхневыя нарасці на розных органах раслін, якія ўтвараюцца эпідэрмісам і тканкамі, што знаходзяцца пад ім (
эмерджэ́нтны
(
эмерыту́ра
(ад
пенсія звольненым у адстаўку дзяржаўным служачым, дапамога ўдовам, сіротам у некаторых краінах,
эмерыцэло́псіс
(
сумчаты грыб
эметрапі́я
(ад
пераламляльная здольнасць вока, пры якой чалавек добра бачыць і далёкія і блізкія прадметы (
эмігра́нт
(
асоба, якая перасялілася са сваёй краіны ў чужую па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах (
эмігра́цыя
(
1) перасяленне людзей з краіны, дзе яны жылі, у чужую краіну па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах і пражыванне там пасля перасялення (
3) тое, што і дыяпедэз.
эмігры́раваць
(
перасяляцца са сваёй краіны ў чужую па палітычных, эканамічных, рэлігійных ці іншых прычынах (
эмі́лія
(
травяністая расліна
эміне́нцыя
(
1) тытул духоўных курфюрстаў і гросмайстра ордэна госпітальераў, які існаваў да 17
2) тытул каталіцкіх епіскапаў і кардыналаў.
эмі́р
(
тытул правіцеля ў некаторых мусульманскіх краінах Усходу і Афрыкі.
эміра́т
(ад эмір)
1) феадальная дзяржава, на чале якой стаіць эмір;
2) сістэма дзяржаўнага кіравання ў феадальных мусульманскіх краінах.
эміса́р
(
асоба, якую пасылаюць неафіцыйна ў іншую краіну з сакрэтным палітычным даручэннем.
эмісі́йны
(ад эмісія)
1) звязаны з эмісіяй 1;
2) які дзейнічае пры дапамозе эмісіі 2 (
эмі́сія
(
1) выпуск у абарачэнне папяровых грошай і каштоўных папер (
2) выпрамяненне электронаў або іонаў цвёрдых ці вадкіх цел пад уздзеяннем награвання, асвятлення і
эмітава́ць
(
1) выпускаць у абарачэнне папяровыя грошы, каштоўныя паперы, 2)
эмітэ́нт
(
дзяржава, банк або ўстанова, якая выпускае ў абарот папяровыя грошы, каштоўныя паперы.
эмі́тэр
(
1) выпраменьвальнік;
2) электрод, які з’яўляецца крыніцай электронаў у выніку награвання яго, дзеяння электрычнага поля і
-эмія, -емія
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «захворванне крыві».
эмо́цыі
(
душэўныя перажыванні, пачуцці, хваляванні (
эмпіе́ма
(
скапленне гною ў якой
эмпіры́зм
(
філасофскі кірунак, які прызнае пачуццёвае ўспрыманне і вопыт адзінай крыніцай пазнання і прыніжае значэнне лагічнага аналізу і тэарэтычных абагульненняў.
эмпі́рык
(
паслядоўнік эмпірызму.
эмпіры́чны
(
1) які мае адносіны да эмпірызму, уласцівы эмпірызму;
2) заснаваны на эмпірыі; вопытны.
эмпіры́я
(
1) чалавечы вопыт, успрыманне знешняга свету органамі пачуццяў, 2) назіранне ў натуральных умовах у адрозненне ад эксперыменту.
эмпірыякрытыцы́зм
(ад
суб’ектыўна-ідэалістычная плынь у філасофіі канца 19 —
эмпірыямані́зм
(ад
разнавіднасць эмпірыякрытыцызму, якая зводзіла фізічнае да псіхічнага, сцвярджала, што свет з’яўляецца адзіным арганізаваным вопытам.
эмпірыясімвалі́зм
(ад
разнавіднасць эмпірыякрытыцызму, якая разглядала свет як сукупнасць сімвалаў вопыту.
эмпірэ́й
(ад
1) паводле ўяўлення старажытных грэкаў і ранніх хрысціян, самая высокая частка неба, напоўненая агнём і святлом, дзе жывуць багі, святыя;
2)
э́му
(
вялікая птушка групы бескілявых з буравата-шэрым апярэннем і доўгімі трохпальцымі нагамі; аўстралійскі страус.
эмульгава́ць
(
наносіць эмульсію на якую
эмульга́тары
(ад лац emulgere = даіць)
рэчывы, якія садзейнічаюць утварэнню эмульсій і павышэнню іх устойлівасці (
эмульсі́н
(ад
бялковае рэчыва, якое змяшчаецца ў міндалі.
эму́льсія
(
1) вадкасць, у якой нерастваральныя ў вадзе эфірныя алеі, бальзамы і іншыя вадкасці знаходзяцца ў выглядзе драбнюткіх кропелек;
2) святлоадчувальны слой на фотапласцінках, плёнках, паперы.
эмуля́цыя
(
саперніцтва, імкненне перасягнуць у чым
эмфа́за
(
эмацыянальна-экспрэсіўнае вылучэнне часткі выказвання шляхам інтанацыі, паўтарэння, парадку слоў
эмфаты́чны
(
1)
2) эмацыянальна выразны (э-ая гаворка).
эмфізэ́ма
(
эмфітэ́ўзіс
(
асобны від спадчыннага доўгатэрміновага карыстання чужой зямлёй у радзе краін.
эналі́ды
(ад
падводныя расліны, якія растуць на глеістых узбярэжжах мораў.
эна́нт
(
разнавіднасць сінтэтычнага валакна з поліамідаў, выкарыстоўваецца для вырабу корду, электраізаляцыйных матэрыялаў, тэкстыльных вырабаў.
энантыямарфі́зм
(ад
уласцівасць некаторых крышталёў існаваць у мадыфікацыях, якія з’яўляюцца люстранымі адбіткамі адзін другога.
энантыяме́трыя
(ад
від ізамерыі хімічных злучэнняў, малекулы якіх асіметрычныя.
энантэ́ма
(ад
высыпка на слізістых абалонках рота, носа, унутраных органаў, якая назіраецца пры некаторых інфекцыйных захворваннях (
энаплі́ды
(
атрад чарвей класа нематодаў, жывуць у морах, прэсных вадаёмах і ў глебе.
энаргі́т
(ад
мінерал падкласа складаных сульфідаў ад чорнага да сталёва-шэрага колеру; руда медзі і мыш’яку.
энатэ́ра
(
травяністая расліна
энафта́льм
(ад
западанне вочнага яблыка ў вочную яму пры траўмах вока, пры атрафіі тлушчавай клятчаткі вочнай ямы і
эна́цыі
(ад
нарасты на восевым органе некаторых вышэйшых раслін,
энвіро́ніка
(ад
комплекс навукова-тэхнічных ведаў пра ўплыў навакольнага асяроддзя на чалавека і абарону ад яго.
энгармані́зм
(ад
атаясамліванне гукаў (інтэрвалаў, акордаў і
энда-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «ўнутраны».
эндага́мія
(ад энда- + -гамія)
характэрны для першабытнаабшчыннага ладу звычай, які дазваляў шлюб толькі паміж членамі адной грамадскай групы (племені, часам роду);
2) зліццё палавых клетак блізкароднасных асобін, інбрыдзінг (
эндаге́нны
(ад энда- + -генны)
які тлумачыцца ўнутранымі прычынамі (
эндагено́та
(ад энда- + ген)
сукупнасць генаў рэцыпіента пры ўсіх формах пераносу генетычнага матэрыялу ў бактэрый (
эндадэ́рма
(ад энда- + дэрма)
1) слой клетак у сцёблах і каранях раслін, які акружае ўсе ўнутраныя тканкі;
2) тое, што і энтадэрма 2.
эндазаахо́рыя
(ад энда- + заахорыя)
спосаб распаўсюджання насення раслін жывёламі разам з калам апошніх.
эндака́рд, эндака́рдый
(ад энда- +
слой эпітэлію, які высцілае ўнутры поласць сэрца.
эндакарды́т
(ад эндакард)
запаленне эндакарда.
эндака́рпій
(ад энда- +
унутраная частка плода ў раслін (
эндакінематагра́фія
(ад энда- + кінематаграфія)
кінематаграфіраванне поласцей цела чалавека і жывёл, якое выкарыстоўваюць з мэтай дыягностыкі.
эндакрынало́гія
(ад энда- +
раздзел фізіялогіі і медыцыны, які вывучае будову і функцыі эндакрынных залоз, распрацоўвае метады лячэння хвароб, выкліканых парушэннем іх дзейнасці.
эндакрынапа́тыя
(ад энда +
агульная назва хвароб, якія выклікаюцца парушэннем дзейнасці эндакрынных залоз.
эндакры́нны
(ад энда- +
унутранасакраторны;
эндакрыно́лаг
(ад энда- +
спецыяліст у галіне эндакрыналогіі.
эндалі́мфа
(ад энда- + лімфа)
вадкасць, якая запаўняе лабірынт унутранага вуха.
эндаметры́т
(ад энда- + метрыт)
запаленне слізістай абалонкі маткі.
эндамі́ксіс
(ад энда- + -міксіс)
рэарганізацыя ў інфузорый ядзернага апарата, якая адбываецца без кан’югацыі.
эндаміто́з
(ад энда- + мітоз)
разнавіднасць мітозу, пры якой адбываецца кратнае павелічэнне колькасці храмасом у ядрах клетак раслінных і жывёльных арганізмаў без парушэння цэласнасці ядзернай абалонкі.
эндамі́цэс
(
сумчаты грыб
эндао́ст
(ад энда- +
валакністая абалонка, якая пакрывае косць з боку ўнутрымазгавой поласці.
эндапаразі́ты
(ад энда- + паразіты)
паразіты, якія жывуць унутры жывёльнага або расліннага арганізма (
эндапла́зма
(ад энда- + плазма)
унутраны, прылеглы да ядра слой цытаплазмы жывёльных і раслінных клетак.
эндапо́фізы
(ад энда- +
адросткі ўнутранай паверхні панцыра ракападобных, якія служаць для прымацавання мускульных пучкоў.
эндарадыёзо́нд
(ад энда- + радыёзонд)
мініяцюрнае радыёперадавальнае ўстройства ў выглядзе пілюлі, якая лёгка глытаецца чалавекам і перадае інфармацыю аб ціску, тэмпературы, кіслотнасці і іншых працэсах у страўніку і кішэчніку.
эндартэрыі́т
(ад энда- + артэрыіт)
запаленне ўнутранай абалонкі артэрыі.
эндасаматы́чны
(ад энда- +
эндасімбіёз
(ад энда- + сімбіёз)
сімбіёз арганізмаў аднаго віду.
эндаскапі́я
(ад энда- + -скапія)
агляд унутраных поласцей арганізма (страўніка, стрававода, мачавога пузыра і
эндаско́п
(ад энда- + -скоп)
прыбор для эндаскапіі.
эндаспе́рм
(ад энда- +
тканка ў насенні раслін, у якой адкладваюцца запасныя пажыўныя рэчывы, што выкарыстоўваюцца зародкам у працэсе яго развіцця.
эндасты́ль
(ад энда- +
канаўка, размешчаная на брушным баку глоткі ў ланцэтніка, лічынак міног.
эндатаксі́ны
(ад энда- + таксіны)
таксіны, якія вызваляюцца пры распадзе мікробаў (
эндатро́фны
(ад энда- + -трофны);
эндатэ́лій
(ад энда- +
клеткі, якія высцілаюць унутраную паверхню крывяносных і лімфатычных сасудаў.
эндатэрмі́чны
(ад энда- + тэрмічны)
які паглынае цяпло;
эндатэрмі́я
(ад энда- + -тэрмія)
тое, што і дыятэрмія.
эндаэкагене́з
(ад энда- + экагенез)
эндо́смас
(ад энда- + осмас)
э́ндсы
(
абрэзкі дошак да 2,4 м даўжыні (
э́ндшпіль
(
заключная стадыя шахматнай або шашачнай партыі (
энды́вій
(
травяністая расліна
эндэмі́зм
(ад
пашыранасць раслін і жывёл толькі ў пэўнай мясцовасці.
эндэ́мікі
(ад
расліны або жывёлы, пашыраныя толькі ў пэўнай мясцовасці (
эндэмі́чны
(ад
мясцовы, уласцівы пэўнай мясцовасці або пашыраны ў ёй (
эндэмі́я
(ад
абумоўленае прыроднымі фактарамі пастаяннае існаванне інфекцыйнай хваробы ў пэўнай мясцовасці.
энеалі́т
(ад
пераходны перыяд ад неаліту да бронзавага веку, калі ўпершыню з’явіліся медныя прылады працы, медны век.
энерва́цыя
(ад
нервовае знясіленне.
энергабала́нс
(ад энергія + баланс)
баланс здабывання, перапрацоўкі, транспартавання, размеркавання і ўжывання ўсіх відаў энергетычных рэсурсаў і энергіі ў народнай гаспадарцы.
энергасістэ́ма
(ад энергія + сістэма)
сукупнасць крыніц энергіі і ўстройстваў для яе перадачы і размеркавання.
энергеты́зм
(ад
ідэалістычная плынь у філасофіі прыродазнаўства канца 19 —
энерге́тык
(ад энергетыка)
спецыяліст у галіне энергетыкі.
энерге́тыка
(
1) галіна гаспадаркі, якая ахоплівае энергетычныя рэсурсы, выпрацоўку, пераўтварэнне, перадачу і выкарыстанне розных відаў энергіі;
2) раздзел фізікі, які вывучае ўласцівасці энергіі (
эне́ргія
(
1) мера руху матэрыі і яе здольнасць выконваць работу;
2)
энзао́тыя
(
пашырэнне інфекцыйнай хваробы жывёл на абмежаванай тэрыторыі або акваторыі (
энзімало́гія
(ад энзімы + -логія)
тое, што і ферменталогія.
энзімапа́тыі
(ад энзімы + -патыя)
спадчынныя захворванні, абумоўленыя адсутнасцю якога
энзі́мы
(
тое, што і ферменты.
энігматы́чны
(ад
незразумелы, загадкавы.
энкалі́пта
(
лістасцябловы мох
энкам’е́нда
(
форма эксплуатацыі індзейскага насельніцтва ў іспанскіх калоніях у Амерыцы 16—18
энкаміясты́чны
(ад лац encomium = усхваленне)
энка́ўстыка
(
жывапіс, які выконваецца расплаўленымі васковымі фарбамі.
энкла́ў
(
тое, што і анклаў.
энклі́за
(
энклі́тыка
(
энкліты́чны
(
які мае адносіны да энклітыкі, з’яўляецца энклітыкай.
энстаты́т
(ад
мінерал групы піраксенаў зеленаватага, жаўтаватага колеру, бывае бясколерны.
энта-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «унутраны, унутры».
энта́да
(
расліна
энтадэ́рма
(ад энта- + дэрма)
1) унутраны зародкавы лісток мнагаклетачных жывёл і чалавека (
2) унутраны слой сценкі цела кішачнаполасцевых (
энта́зіс
(
патаўшчэнне ствала калоны ў яго сярэдняй частцы, якое стварае ўражанне напружанасці і сцірае аптычную ілюзію ўвагнутасці ствала.
энтайкі́я
(ад энта- +
разнавіднасць сінайкіі, калі адзін з партнёраў жыве ўнутры другога, але перыядычна выходзіць і харчуецца знешняй ежай.
энта́льпія энтальпі́я
(ад
тэрмадынамічная функцыя, роўная суме ўнутранай энергіі і здабытку аб’ёму на ціск.
энтама-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «насякомае».
энтамабрыі́ды
(
сямейства нагахвостак; жывуць у нізкім травастоі, хмызняку, лясным подсціле, гнілой драўніне, пад камянямі, пад карой і
энтамало́гія
(ад энтама- + -логія)
раздзел заалогіі, які вывучае насякомых.
энтамаспо́рый
(
недасканалы грыб
энтамафа́гі
(ад энтама- + -фаг)
жывёлы, якія харчуюцца насякомымі.
энтамафа́уна
(ад энтама- + фауна)
сукупнасць відаў насякомых, якія насяляюць пэўную тэрыторыю або жылі ў нейкі перыяд гісторыі Зямлі.
энтамафілі́я
(ад энтама- + -філія)
перакрыжаванае апыленне раслін пры дапамозе насякомых; насякомаапыленне (
энтамафто́ра
(
ніжэйшы грыб
энтамо́зы
(ад
інвазійныя хваробы сельскагаспадарчых жывёл, якія выклікаюцца паразітаваннем у іх арганізме насякомых або іх лічынак.
энтамо́лаг
(ад энтамалогія)
спецыяліст па энтамалогіі.
энтары́за
(
базідыяльны грыб
энтастадо́н
(
лістасцябловы мох
энтрапі́я
(
1) фізічная велічыня, якая характарызуе цеплавы стан цела або сістэмы цел;
2) мера няпэўнасці сітуацыі з канчатковым або цотным лікам зыходаў у тэорыі інфармацыі;
3)
энтузія́зм
(
высокая ступень натхнення, душэўны ўздым.
энтузія́ст
(
чалавек, ахоплены энтузіязмам, натхнёны чым
энтыло́ма
(
базідыяльны грыб
энтыме́ма
(
няпоўнасцю (скарочана) прыведзены аргумент (меркаванне, вывад, доказ
энтэле́хія
(
паняцце філасофіі Арыстоцеля, якое абазначае ажыццяўленне якой
энтэло́дан
(ад
вялікая свінападобная жывёла палеагенавага перыяду, якая жыла ў Паўн. паўшар’і і мела найбольш поўны (закончаны) зубны рад для млекакормячых.
энтэра-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая ўказвае на сувязь з кішэчнікам.
энтэрабактэ́рыі
(ад энтэра + бактэрыі)
сямейства палачкападобных бактэрый; жывуць пераважна ў кішэчным тракце чалавека і жывёл, вадзе і глебе.
энтэрабіёз
(ад энтэра- + -біёз)
глісная хвароба чалавека, якая выклікаецца паразітаваннем дробных белых чарвей (вастрыц) і характарызуецца скурным зудам у вобласці задняга праходу.
энтэраві́русы
(ад энтэра- + вірусы)
род вірусаў
энтэракалі́т
(ад энтэра- + каліт)
агульнае паражэнне тонкага і тоўстага кішэчніка.
энтэракіна́за
(ад энтэра- + кіназа)
фермент кішэчнага соку, які ператварае неактыўнае рэчыва, што выпрацоўваецца падстраўнікавай залозай, у трыпсін.
энтэрако́кі
(ад энтэра- + кокі)
шарападобныя бактэрыі, якія жывуць у кішэчніку жывёл і чалавека і выклікаюць энтэрыты, каліты, эндакардыт.
энтэрапто́з
(ад энтэра- + -птоз)
апусканне органаў у брушной поласці.
энтэрасепто́л
(ад энтэра- + septos = гнойны + -ол)
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры кішэчных захворваннях.
энтэрацы́ты
(ад энтэра- + -цыты)
клеткі прызматычнага эпітэлію, размешчаныя ў адзін слой на паверхні варсінак тонкага кішэчніка жывёл і чалавека.
энтэры́т
(ад
запаленне слізістай абалонкі тонкіх кішак.
энуклеа́цыя
(ад
аперацыя па выдаленню вочнага яблыка пры ўнутрывочнай злаякаснай пухліне.
энурэ́з
(ад
нетрыманне мачы пры прыроджаных анамаліях мачавой сістэмы, захворваннях і пашкоджаннях нервовай сістэмы.
-энхіма
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае жывую тканку.
энхітрэі́ды
(
сямейства кольчатых чарвей класа малашчацінкавых; пашыраны ў глебе і водах.
энцыклапеды́зм
(
шырокая ўсебаковая адукацыя, дасведчанасць у розных галінах ведаў.
энцыклапеды́ст
(
1) усебакова адукаваны чалавек, дасведчаны ў розных галінах ведаў;
2) член групы перадавых французскіх мысліцеляў, аб’яднаных вакол «Энцыклапедыі», якую ў 1751—1780 гг. выдавалі Д. Дзідро і Ж. Д’Аламбер.
энцыклапе́дыя
(
навуковы даведачны дапаможнік у форме слоўніка, дзе звычайна даюцца асноўныя звесткі па ўсіх або па асобных галінах ведаў.
энцы́кліка
(
афіцыйнае пасланне рымскага папы да ўсіх католікаў або да вернікаў якой
энцэ́лія
(
сумчаты грыб
энцэфалагра́ма
(ад
тое, што і электраэнцэфалаграма.
энцэфалагра́фія
(ад
метад рэнтгенаграфічнага даследавання галаўнога мозгу, пры якім у поласць чэрапа ўводзяць паветра, кісларод або спецыяльныя рэчывы, што даюць выразны цень на рэнтгенаграмах.
энцэфаламаля́цыя
(ад
утварэнне ў галаўным мозгу амярцвелых участкаў у выніку паражэння сасудаў мозгу.
энцэфаламіэлі́т
(ад
запаленне галаўнога і спіннога мозгу.
энцэфалапа́тыя
(ад
захворванне галаўнога мозгу, звязанае з атручваннем, інфекцыяй, траўмай або іншым незапаленчым паражэннем.
энцэфалі́т
(ад
запаленне галаўнога мозгу.
энцэфало́граф
(ад
прыбор для рэнтгенаграфічнага даследавання галаўнога мозгу.
эо́лавы
(ад
абумоўлены дзейнасцю ветру (
эо́н
(
найбольшае падраздзяленне геалагічнай гісторыі Зямлі, якое аб’ядноўвае некалькі эр.
эпале́т
(
парадны афіцэрскі пагон, упрыгожаны махрамі, пазументамі і
эпанаго́га
(
зборнік грэка-рымскага або візантыйскага права, выдадзены ў канцы 9
эпанале́псіс
(
тое, што і анадыплозіс.
эпані́м
(
1) першы з дзевяці архонтаў, імем якога абазначаўся год у старажытных афінян;
2) асоба, якая дае чаму
эпапе́я
(
1) самая буйная форма эпічнай літаратуры;
2)
эпа́рх
(
граданачальнік Канстанцінопаля ў часы Візантыйскай імперыі, які ажыццяўляў судова-паліцэйскія функцыі.
э́пас
(
1) гераічныя народныя паданні (
2) апавядальны жанр мастацкай літаратуры ў адрозненне ад лірыкі ці драмы.
эпата́ж
(
скандальная выхадка.
эпаці́раваць
(
уражваць, здзіўляць незвычайнымі паводзінамі, скандальнымі ўчынкамі, парушэннем агульнапрынятых норм і правіл.
эпейрагене́з
(ад
эпейрагені́чны
(ад
эпейрафарэ́з
(ад
гарызантальнае перамяшчэнне мацерыкоў, абумоўленае працэсамі, што адбываюцца ў нетрах Зямлі.
эпенды́ма
(
тонкая абалонка, што высцілае жалудачкі галаўнога мозгу і цэнтральны канал спіннога мозгу.
эпентэ́за
(
эпі-
(
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае размяшчэнне зверху ці каля чаго
эпіайкі́я
(ад эпі- +
разнавіднасць сінойкіі, калі партнёр жыве на скуры другога (
эпібалі́я
(ад
адна з форм гаструляцыі.
эпібіёз
(ад эпі- + -біёз)
пасяленне адных арганізмаў на паверхні другіх.
эпібле́ма
(
покрыўная тканка маладых каранёў раслін, якая мае такое ж паходжанне, як і эпідэрміз наземных органаў; па меры росту адмірае і замяняецца экзадэрмай.
эпібранхія́льны
(ад эпі- +
эпігене́з
(ад эпі- + -генез)
вучэнне аб зародкавым развіцці арганізмаў як працэсе, які ажыццяўляецца шляхам паслядоўных новаўтварэнняў.
эпігенеты́чны
(ад эпі- + генетычны)
які ўтварыўся ў выніку другасных працэсаў (
эпіго́н
(
паслядоўнік якога
эпігра́ма
(
1) надпіс на помніку, будынку ў старажытных грэкаў, які тлумачыў значэнне прадмета;
2) паэтычны жанр панегірычна-дыдактычнага характару ў старажытнай беларускай літаратуры;
3) кароткі сатырычны верш, у якім дасціпна высмейваецца пэўная асоба ці грамадская з’ява.
эпі́граф
(
1) надпіс на помніку ў старажытных грэкаў;
2) цытата, якая змяшчаецца ў пачатку твора ці асобнага раздзела і выражае асноўную ідэю твора.
эпігра́фіка
(ад
дапаможная гістарычная і філалагічная дысцыпліна, якая вывучае старажытныя надпісы на камені, метале, гліне і
эпідо́т
(
мінерал класа сілікатаў зялёнага або бурага колеру; другасны каштоўны камень.
эпідуры́т
(ад эпі- +
запаленчы працэс на знешняй паверхні цвёрдай абалонкі спіннога мозгу, які выклікаецца часцей за ўсё стафілакокам.
эпідыдымі́т
(ад
запаленне прыдатка яечка ў чалавека, якое выклікаецца мікробамі, траўмаю.
эпідыяско́п
(ад эпі- +
аптычны прыбор для праектавання на экран чарцяжоў, малюнкаў, табліц з кніг і дыяпазітываў.
эпідэміёлаг
(ад эпідэміялогія)
спецыяліст у галіне эпідэміялогіі.
эпідэ́мія
(
шырокае распаўсюджанне якой
эпідэміяло́гія
(ад эпідэмія + -логія)
раздзел медыцыны, які вывучае прычыны ўзнікнення і заканамернасці пашырэння эпідэмій, распрацоўвае меры іх прафілактыкі і ліквідацыі.
эпідэрмафіто́н
(
недасканалы грыб
эпідэрмафіці́я
(ад эпідэрміс +
грыбковая хвароба, якая паражае пераважна скуру падэшваў і далоняў чалавека, а таксама ногці; выклікаецца эпідэрмафітонам.
эпідэ́рміс
(ад эпі- + дэрма)
1) знешні, паверхневы слой скуры чалавека і жывёл, які складаецца з эпітэлію;
2) покрыўная тканка лісця, сцябла, кораня і іншых органаў раслін.
эпізаатало́гія
(ад эпізаотыя + -логія)
галіна ветэрынарыі, якая вывучае заканамернасці ўзнікнення, пашырэння эпізаотый і распрацоўвае меры барацьбы з імі.
эпізаахо́рыя
(ад эпі- + заахорыя)
спосаб распаўсюджання насення і пладоў раслін жывёламі, калі насенне шчацінкамі, кручкамі прымацоўваецца да поўсці.
эпізады́чны
(
нерэгулярны, несістэматычны, не звязаны з цэлым.
эпізао́тыя
(ад эпі- +
пашырэнне інфекцыйнай хваробы жывёл на значнай тэрыторыі (
эпізо́д
(
1) выпадак, здарэнне, адзін з момантаў у ходзе падзей;
2) адносна закончаная частка мастацкага твора.
э́піка
(
сукупнасць эпічных твораў.
эпіка́нтус
(ад эпі- +
асобая складка ля ўнутранага вугла вока, якая ўтворана скурай верхняга павека і прыкрывае слёзны бугарок; характэрна для мангалоіднай расы.
эпіка́рд, эпіка́рдый
(ад эпі +
эпікарды́т
(ад эпікард)
эпіко́кум
(
недасканалы грыб
эпіко́тыль
(ад эпі- +
частка сцябла ў расткоў раслін паміж семядолямі і першымі лістамі.
эпікру́за
(
канцавая частка тактаметрычнага перыяду, што адкрываецца анакрузай.
эпікры́з
(
заключэнне ўрача ў гісторыі хваробы, якое тлумачыць прычыны хваробы, яе праходжанне, лячэнне і зыход.
эпікурэ́ец
(
1) паслядоўнік эпікурэізму;
2)
эпікурэі́зм
(ад
1) філасофска-этычнае вучэнне, якое заснавана на сістэме поглядаў старажытнагрэчаскага філосафа Эпікура, для якога разумная асалода — найвышэйшая радасць;
2) светапогляд, які ўзнік на глебе скажонага тлумачэння вучэння Эпікура як імкненне да задавальнення пачуццёвых інстынктаў і дасягнення асабістых выгад;
3)
эпіле́псія
(
хранічная хвароба галаўнога мозгу, якая выклікае сутаргавыя прыступы са стратай прытомнасці; падучая хвароба.
эпіле́птык
(
чалавек, які хварэе на эпілепсію.
эпілімніён
(ад эпі- +
верхні слой вады ў азёрах.
эпіло́г
(
1) заключная частка літаратурнага твора, у якой коратка паведамляецца пра далейшы лёс герояў;
2) заключная сцэна ў оперы;
3)
эпіля́цыя
(
выдаленне валасоў з лячэбнай або касметычнай мэтай.
эпімарфо́з
(ад эпі- + -марфоз)
1) развіццё, пры якім зародак расце і паступова, без рэзкіх змен, ператвараецца ў дарослы арганізм;
2) адзін са спосабаў рэгенерацыі, пры якім з пашкоджанага ўчастка цела без істотнай перабудовы ўзнаўляецца страчаны орган.
эпіо́рніс
(ад эпі- +
вымерлая гіганцкая страусападобная птушка, якая жыла на Мадагаскары і была знішчана ў 17
эпіпады́т
(ад эпі- +
жаберны прыдатак на дзвюхгалінкавай канечнасці ў ракападобных.
эпіпалеалі́т
(ад эпі- + палеаліт)
пераходны перыяд ад эпохі палеаліту да неаліту.
эпіско́п
(
аптычны прыбор для праектавання на экран адлюстравання непразрыстых малюнкаў або прадметаў пры дапамозе адбітага ад іх святла.
эпісо́мы
(ад эпі- + сома)
генетычныя элементы, здольныя да самастойнага размнажэння ў цытаплазме.
эпіста́з
(
узаемадзеянне паміж дамінантнымі генамі з розных пар алеляў, пры якім адзін ген, які называецца эпістатычным, падаўляе праяўленне другога.
эпі́стала
(
1) літаратурны твор, напісаны ў форме пісем;
2)
эпісталагра́фія
(ад эпістала + -графія)
дапаможная гістарычная дысцыпліна, якая вывучае тыпы і віды асабістых пісем старажытнага свету і сярэдніх вякоў.
эпісталя́рны
(ад эпістала)
1) які датычыць літаратурных твораў, напісаных у форме пісем (
2) які з’яўляецца сукупнасцю чыіх
эпістрафа́
(
стылістычная фігура, заснаваная на паўтарэнні аднаго і таго ж слова або выразу на пачатку і ў канцы ці толькі ў канцы строф.
эпістрафе́й
(ад
другі шыйны пазванок у наземных пазваночных жывёл і чалавека.
эпісты́ль
(
тое, што і архітраў.
эпістэмало́гія
(ад
тое, што і гнасеалогія.
эпітаксі́я
(ад эпі- +
арыентаваны рост аднаго монакрышталя на паверхні другога.
эпітала́ма
(
1) віншавальная песня маладым у старажытных грэкаў і рымлян;
2) верш, напісаны з выпадку шлюбу.
эпітала́мус
(ад эпі- + таламус)
частка прамежкавага мозгу, якая складаецца з эпіфізу і ядзер вуздэчкі.
эпіта́фія
[
1) надпіс на надмагільнай пліце;
2) кароткі верш, напісаны з выпадку чыёй
эпітрахо́іда
(ад эпі- + трахоіда)
эпітэ́ка
(ад эпі- + -тэка)
знешні вапняковы валік на ніжнім краі цела каралавага паліпа.
эпітэліёма
(ад эпітэлій + -ома)
зборная назва для абазначэння розных эпітэліяльных пухлін, пераважна скуры.
эпітэ́лій
(ад эпі- +
1)
2) біял. покрыва з танкасценных клетак, якое высцілае некаторыя ўнутраныя поласці раслін.
эпітэ́мія
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
эпітэрма́льны
(ад эпі- + тэрмальны);
эпі́тэт
(
від простага тропа, вобразнае азначэнне, якое дае дадатковую мастацкую характарыстыку прадмета ў выглядзе скрытага параўнання.
эпі́фара
(
стылістычны прыём, звязаны з паўтарэннем у канцы вершаваных радкоў аднаго і таго ж слова, рытмічнай канструкцыі, выразу (
эпіфа́уна
(ад эш- + фауна)
сукупнасць водных арганізмаў, якія жывуць на дне вадаёмаў (
эпіфено́мен
(ад эпі- + феномен)
1) суправаджальная, другарадная з’ява;
2) свядомасць у ідэалістычнай філасофіі, пгто разглядаецца як суправаджальны прадукт дзейнасці вышэйшай нервовай сістэмы, як вынік пасіўнага адлюстравання рэчаіснасці.
эпіфі́з
(
1) верхні мазгавы прыдатак; шышкападобная залоза ў пазваночных жывёл і чалавека;
2) сустаўны канец доўгіх трубчастых касцей (
эпіфі́лум
(
кустападобная расліна
эпіфі́лы
(ад эпі- + -філ)
расліны, якія пасяляюцца на лісці іншых раслін, пераважна вечназялёных (
эпіфіто́цыя
(ад эпі- +
пашырэнне інфекцыйнай хваробы раслін у пэўнай гаспадарцы, раёне, вобласці або краіне.
эпіфі́ты
(ад эпі- + -фіты)
расліны, якія жывуць на іншых раслінах, пераважна на ствалах і галінках дрэў, але выкарыстоўваюць іх толькі як месца пасялення.
эпіфра́гма
(ад эпі- +
плеўка з застылай слізі, якой пры неспрыяльных умовах многія бруханогія малюскі закупорваюць вусці ракавіны.
эпіхлёэ
(
сумчаты грыб
эпіцы́кл
(ад эпі- + цыкл)
эпіцыкло́іда
(ад эпі- + цыклоіда)
эпіцэ́нтр
(ад эпі- + цэнтр)
1) вобласць на зямной паверхні, размешчаная непасрэдна пад ачагом землетрасення ці пад ачагом выбуху;
2)
эпі́чны
(
1) які мае адносіны да эпасу, напісаны ў жанры эпасу, з’яўляецца эпасам (
2) уласцівы эпасу (
3)
эпо́д
(
лірычны верш у антычным вершаскладанні, у якім доўгія радкі чаргуюцца з кароткімі.
эпо́нж
(
баваўняная або шаўковая тканіна з пражы фасоннага кручэння, якая мае губчатую паверхню, нібы пакрытую вузельчыкамі.
эпо́ха
(
1) перыяд часу ў развіцці прыроды, грамадства, навукі
2) частка геалагічнага перыяду (
3)
эпсамі́т
(
мінерал класа сульфатаў белага колеру, часам бясколерны, які выкарыстоўваецца ў медыцыне, хімічнай прамысловасці для атрымання магніевых прэпаратаў; горкая соль.
э́пуліс эпулі́с
(ад эпі- +
дабраякасная пухліна дзясен, якая назіраецца часцей за ўсё пры пастаянным раздражненні тканкі дзясен.
эпю́р
(
1) чарцёж праекцый, кропак, ліній, фігур, цел на плоскасці;
2) графік залежнасці адной велічыні ад другой (
э́ра
(
1) момант, з якога вядзецца летазлічэнне і сама сістэма летазлічэння (
2) вялікі гістарычны перыяд, які карэнным чынам адрозніваецца ад папярэдняга (
3) самая буйная адзінка храналагічнага падзелу геалагічнай гісторыі Зямлі (
эра́рый
(
дзяржаўная казна ў Стараж. Рыме.
э́рас
(
моцнае пачуццё, цяга; каханне.
эратама́нія
(ад
хваравіта павышаная палавая ўзбуджальнасць; псіхічнае расстройства на эратычнай глебе.
эраты́зм
(
празмерная пачуццёвасць, павышаная палавая ўзбуджальнасць; празмерная цікавасць да палавых пытанняў.
эраты́чны1
(
пачуццёвы, прасякнуты залішняй пачуццёвасцю; звязаны з эратызмам.
эраты́чны2
(
э́рбій
(
хімічны элемент, бліскучы метал, які належыць да лантаноідаў.
эрві́ніі
(
палачкападобныя бактэрыі
эрг1
(
адзінка работы (энергіі) у СГС сістэме адзінак, роўная рабоце, выкананай сілай у 1 дыну на шляху ў 1 см.
эрг2
(
тып пясчанага масіву ў пустынях Паўн. Афрыкі.
эргагра́фія
(ад
графічная рэгістрацыя работы асобнай мышцы або іх груп эргографам.
эргакальцыферо́л
[ад эрга(стэрын) + кальцый +
тлушчарастваральны процірахітычны вітамін Д2, неабходны для нармальнага росту касцей, які садзейнічае засваенню кальцыю, што змяшчаецца ў прадуктах харчавання; у арганізмах утвараецца з эргастэрыну.
эргаме́трыя
(ад
метад вымярэння працаздольнасці асобнай мышцы або групы мышцаў у арганізме і функцыянальных змен у арганізме ў час фізічнай нагрузкі.
эргано́міка
(ад
галіна ведаў, якая вывучае чалавека і яго дзейнасць ва ўмовах сучаснай вытворчасці з мэтай аптымізацыі прылад, умоў і працэсу працы.
эргастапла́зма
(ад гр ergastikos = дзейны + плазма)
унутрыклетачны арганоід, на паверхні якога змяшчаюцца асаблівыя зярняты (гранулы) рыбануклеінавай кіслаты — рыбасомы, прымае ўдзел у сінтэзе бялку.
эрга́стул
(
турма для рабоў у Стараж. Рыме, пераважна падземная, у якой вязні, закутыя ў кайданы, выконвалі асабліва цяжкую работу.
эргастэ́рый
(
майстэрня ў Стараж. Грэцыі, дзе працавалі рабы.
эргастэры́н
(ад
арганічнае рэчыва, цыклічны спірт групы стэрынаў, які ад дзеяння ультрафіялетавых прамянёў ператвараецца ў антырахітычны вітамін Д2; змяшчаецца ў дражджах, грыбах, злаках.
эргатамі́н
(ад
лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры матачных кровацячэннях, атаніі маткі, мігрэні.
эргаты́зм
(ад
атручванне жывёлы і чалавека зернем злакаў, мукой, зерневымі адходамі, пашкоджанымі спарыннёй.
эргаты́н
(ад
лекавы прэпарат, ачышчаны рэдкі экстракт злакаў, які з’яўляецца адным з кроваспыняльных сродкаў.
эргаты́ў
(ад
эргаты́ўны
(ад эргатыў)
эрго́граф
(ад
прыбор для графічнага запісу ступені фізічнай працаздольнасці чалавека.
эрго́метр
(ад
прыбор для выканання механічнай работы пры даследаванні працаздольнасці і функцыянальных змен, якія адбываюцца ў арганізме чалавека ў працэсе працы.
эрдэльтэр’е́р
(
парода службовых сабак з групы тэр’ераў, выведзеная ў Англіі.
эрза́ц
(
непаўнацэнны заменнік чаго
э́ркер
(
эрл
(
прадстаўнік родавай знаці ў Англіі перыяду ранняга сярэдневякоўя.
э́рліфт
(
устройства для пад’ёму вадкасці з дапамогай скампрэсаванага паветра; выкарыстоўваецца пры здабыванні нафты і вады з буравых свідравін.
эрманда́ды
(
саюзы іспанскіх гарадоў і сялянскіх абшчын у перыяд сярэдневякоўя, якія ўзнікалі для самаабароны ў час войнаў і для абароны вольнасцей.
эрміта́ж
(
1) загарадны будынак, паркавы павільён;
2) музей мастацтва ў Санкт-Пецярбургу, заснаваны ў 1764 г.
эро́зія
(
1) разбурэнне паверхні зямлі вадой, ветрам (
2) разбурэнне паверхні металаў (іржаўленне, акісленне);
3)
эро́тыка
(
1) павышаная пачуццёвасць, пачуццёвы элемент у чым
2) творы мастацтва і літаратуры, насычаныя пачуццёвасцю, прысвечаныя апісанню яе.
эрстэ́д
[
абсалютная адзінка напружанасці магнітнага поля ў СГС сістэме адзінак, роўная 79,58 ампер на метр.
эрстэдме́тр
(ад эрстэд + -метр)
магнітаметр для вымярэння напружанасці магнітнага поля.
эруды́т
(
асоба, якая вылучаецца вялікай эрудыцыяй.
эруды́цыя
(
начытанасць, глыбокія і ўсебаковыя веды, дасведчанасць у адной ці некалькіх галінах навукі.
эрупты́ўны
(
вывержаны, вулканічнага паходжання;
эру́пцыі
(
успышкі на Сонцы; маюць выгляд яркіх кропак на фоне фотасферы.
эрцге́рцаг
(
тытул членаў былой аўстрыйскай імператарскай фаміліі да 1918 г.
эрыгані́дыум
(
павук
эрыго́н
(
павук
эрыёметр
(ад
прыбор для вымярэння таўшчыні валасінак воўны, а таксама ваўняных нітак.
эрызіпело́ід
(ад
інфекцыйная хвароба, якая паражае пераважна свіней, зрэдку чалавека пры кантакце з хворай жывёлінай.
эрызі́фэ
(
сумчаты грыб
эры́стыка
(
майстэрства спрачацца, умельства палемізаваць з праціўнікам, выкарыстоўваючы яго промахі.
эрытрабла́сты
(ад
адна з прамежкавых стадый развіцця эрытрацытаў у пазваночных жывёл і чалавека.
эрытрадэрмі́я
(ад
запаленне значнай часткі скуры з пачырваненнем, шалушэннем, ацёкам і інфільтрацыяй.
эрытразо́нус
(
рыба атрада карпападобных, якая пашырана ў лясных вадаёмах Зах. Гвіяны, вядома як акварыумная.
эрытраміцы́н
(ад
антыбіётык, які затрымлівае рост устойлівых да пеніцыліну форм узбуджальнікаў хвароб.
эрытрамі́я
[ад эрытр(ацыты) + -эмія]
тое, што і поліцытэмія.
эрытраспе́рмум
(ад
разнавіднасць мяккай пшаніцы з белым асцістым коласам і чырвоным зернем.
эрытрафо́ры
(ад
ярка афарбаваныя чырвоныя пігментныя клеткі скуры ніжэйшых пазваночных і некаторых беспазваночных,
эрытрацыто́з
(ад эрытрацыты)
часовае нязначнае павелічэнне колькасці эрытрацытаў у адзінцы аб’ёму крыві.
эрытрацы́ты
(ад
чырвоныя крывяныя цельцы, якія ўтрымліваюць гемаглабін і ўдзельнічаюць у пераносе кіслароду і вуглякіслага газу ў арганізме (
эрытры́н
(ад
мінерал, арсеніт кобальту; кобальтавая руда.
эрытры́т
(ад
чатырохатамны спірт, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца ў харчовай прамысловасці, парфумерыі, медыцыне і
эрытэ́ма
(
пачырваненне асобных участкаў скуры ў выніку прыліву крыві і расшырэння сасудаў.
э́рэ
(
разменная манета Швецыі, Нарвегіі і Даніі, роўная 1/100 кроны2 1.
эрэ́б
(
падземнае царства цемры ў старажытнагрэчаскай міфалогіі.
эрэйтафо́бія
(ад
неадчэпны страх пачырванець перад субяседнікам.
эрэ́ктар
(
1) перасоўнае прыстасаванне для механізаванага ўстанаўлівання цюбінгаў або блокаў пры будаванні тунэляў, шахт;
2)
эрэ́кцыя
(
1) набуханне і зацвярдзенне мужчынскага палавога члена пры палавой узбуджанасці;
2) выпрамленне якой
эрэмаго́н
(
травяністая расліна
эрэму́р, эрэму́рус
(
травяністая расліна
эрэты́зм
(
павышаная нервова-псіхічная ўзбуджальнасць і раздражняльнасць.
эсе́нцыя
(
1) моцны настой або раствор чаго
2)
эска́дра
(
буйное злучэнне ваенных караблёў або самалётаў.
эскадро́н
(
падраздзяленне кавалерыйскага палка, якое адпавядае пяхотнай роце.
эскадры́лля
(
падраздзяленне ваеннай авіяцыі, якое складаецца з некалькіх звенняў самалётаў і ўваходзіць у склад авіяцыйнага палка.
эскала́да
(
эскала́тар
(
прыстасаванне ў выглядзе рухомай лесвіцы для пад’ёму і спуску людзей на розныя ўзроўні (
эскала́цыя
(
пашырэнне, нарошчванне, павелічэнне чаго
эскало́п
(
падсмажаны кавалак мяккага нятлустага мяса (звычайна свініны) прадаўгаватай формы.
эскаматава́ць
(
эскапа́да
(
1) учынак, паводзіны, якія пярэчаць агульнапрынятым нормам;
2) паездка са здарэннямі.
эскапі́зм
(ад
імкненне асобы адысці ад рэальнага жыцця ў свет ілюзій, фантазій.
эска́рп
(
2) супрацьтанкавая перашкода ў выглядзе крутога зрэзу ўзгорка, звернутага ў бок ворага (
эскартава́ць
(
суправаджаць каго
эсква́йр
(
1) ганаровы дваранскі тытул у Англіі, які перадаецца ў спадчыну і прысвойваецца па займаемай кім
2) форма ветлівага звароту ў Англіі і ЗША.
э́скер
(
узгорак або града, складзеная знізу азёрнымі (гліна, пясок, галька, гравій), зверху ледніковымі (галечнікі, валуны) пародамі.
эскі́з
(
1) папярэдні накід малюнка, карціны; накід, план літаратурнага ці музычнага твора;
2) малюнак, па якім ствараецца дэкарацыя, тэатральны касцюм і
эскімо́
(
марожанае, глазураванае шакаладам.
эско́рт
(
1) ваенны канвой, ахова, суправаджэнне (
2) група ваенных суднаў, прызначаная для аховы транспартных суднаў пры марскім пераходзе.
эску́да
(
грашовая адзінка Партугаліі, роўная 100 сентава, Чылі, роўная 100 сентэсіма.
эскула́п
(
жартаўлівая назва ўрача, медыка.
эспа́да
(
тое, што і матадор.
эспадо́н
(
вялікі цяжкі меч, які трымалі дзвюма рукамі.
эспадро́н
(
шпага для фехтавання, а таксама спартыўная барацьба з гэтай зброяй.
эспа́ндэр
(
спартыўны снарад з дзвюх ручак, злучаных некалькімі рызінавымі шнуркамі або спружынамі, для развіцця мышцаў рук, грудзей і спіны.
эспаньёлка
(ад
кароткая і вузкая клінападобная бародка.
эспа́рта
(
1) травяністая расліна з роду кавылю
2) валакністы матэрыял з лістоў гэтай расліны;
3) сорт паперы, выраблены з гэтага матэрыялу.
эспарцэ́т
(
травяністая расліна
эспера́нта
(Esperanto = псеўданім урача Л. Заменгофа, ад
штучная міжнародная мова, створаная ў 1887 г. варшаўскім урачом Л. Заменгофам.
эсплана́да
(
1) незабудаванае месца паміж крапаснымі сценамі і гарадскімі збудаваннямі;
2) плошча, участак зямлі перад якім
3) шырокая вуліца з алеямі пасярэдзіне.
эстака́да1
(
надземнае збудаванне маставога тыпу ў месцы перасячэння шляхоў для пропуску транспарту, пешаходаў, пракладвання інжынерных камунікацый і
эстака́да2
(
прамы перпендыкулярны ўдар рапірай, шпагай, эспадронам пры фехтаванні.
эста́мп
(
адбітак з гравюры, зроблены мастаком або майстрам-гравёрам.
эста́нсія
(
буйны маёнтак, звычайна жывёлагадоўчы, у Аргенціне, Чылі.
эстафе́та
(
1)
2) спаборніцтва спартыўных каманд па бегу ці плаванню са зменай удзельнікаў на дыстанцыі і перадачай умоўнага прадмета;
3) умоўны прадмет, які перадаецца пры такіх спаборніцтвах;
4)
эсто́мп
(
1) растушоўка са згорнутага ў выглядзе цыгары кавалка скуры або паперы;
2) малюнак, зроблены пры дапамозе такой растушоўкі.
эстраге́ны
(ад эструс + -ген)
1) жаночыя палавыя гармоны (эстрадыёл, эстрыёл, эстрон), якія выпрацоўваюцца фалікуламі яечнікаў, плацэнтай, часткова карой наднырачнікаў і семеннікамі;
2) арганічныя злучэнні, якія выяўляюць біялагічнае дзеянне жаночага гармону;
3) прэпараты, у склад якіх уваходзяць жаночыя палавыя гармоны або іх хімічныя аналагі.
эстраго́н
(
травяністая расліна роду палыноў з суцэльным лісцем і жоўтымі кветкавымі кошыкамі, пашыраная ў дзікім стане ў Еўразіі; вырошчваецца ў садах і агародах як вострапрыпраўная і лекавая; тархун.
эстра́да
(
1) пляцоўка для канцэртных выступленняў (адкрытая э.);
2) від мастацтва, які ўключае малыя формы драматургіі, вакальнага мастацтва, музыкі, харэаграфіі
эстрадыёл
[ад эструс +
асноўны жаночы палавы гармон пазваночных жывёл і чалавека з групы эстрагенаў, які выпрацоўваецца ў яечніках, плацэнце, семенніках; выклікае развіццё другасных жаночых палавых прымет.
эстро́н
(ад эструс)
тое, што і фалікулін.
э́струс
(
адна са стадый палавога цыкла млекакормячых; цечка.
эстрыёл
[ад эструс + (алкаг)оль]
жаночы палавы гармон з групы эстрагенаў, канечны прадукт метабалізму эстрадыёлу і эстрону.
эстуа́рый
(
лейкападобнае расшыранае вусце ракі, якая ўпадае ў мора або акіян.
эстыва́цыя
(ад
летняя дыяпаўза.
эстэзіёметр
(ад
прыбор для вымярэння адчувальнасці скуры да ціску або дотыку.
эстэзіяло́гія
(ад
раздзел анатоміі, які вывучае будову органаў пачуццяў.
эстэзіяме́трыя
(ад
вымярэнне адчувальнасці скуры да ціску або дотыку пры дапамозе эстэзіёметра.
эстэменазу́х
(ад
буйная раслінаедная пазваночная жывёліна пермскага перыяду (
эстэ́т
(
1) прыхільнік адарванага ад жыцця «чыстага мастацтва»;
2) прыхільнік усяго прыгожага, вытанчанага.
эстэ́тыка
(
1) навука аб прыгожым, аб ідэйнай сутнасці і формах прыгожага ў мастацкай творчасці, у прыродзе і ў жыцці;
2) чыя
3) прыгажосць, мастацкасць чаго
эстэтыкатэрапі́я
(ад эстэтыка + тэрапія)
раздзел медыцыны, які вывучае ўплыў эстэтычных фактараў на здароўе чалавека.
эсхатало́гія
(ад
сукупнасць рэлігійных уяўленняў пра канчатковы лёс свету і чалавека.
эсэ́
(
нарыс, публіцыстычны эцюд, які трактуе літаратурныя, філасофскія, сацыяльныя праблемы ў вольнай форме.
эсэі́ст
(
пісьменнік, які распрацоўвае жанр эсэ.
этагра́ма
(ад
больш або менш поўны пералік «мовы», поз, жэстаў і мімікі, уласцівы таму або іншаму віду жывёл.
этажэ́рка
(
адкрытая шафка на ножках у выглядзе некалькіх паліц, размешчаных адна над другой.
этало́гія
(ад
навука, якая вывучае асаблівасці паводзін арганізмаў ва ўсіх іх праяўленнях.
этало́н
(
1) дакладны ўзор устаноўленай адзінкі вымярэння (
2)
эта́н
(ад
бясколерны грымучы газ, які знаходзіцца ў прыродным і свяцільным газе.
этано́л
[ад этан + (алкаг)оль]
этылавы спірт.
эта́п
(
1) момант, стадыя ў развіцці якога
2) асобная частка шляху, дыстанцыі ў спартыўных спаборніцтвах (
3) прыпынак на шляху руху;
э́тас
(
абазначэнне характару асобы або з’явы ў антычнай філасофіі.
этаты́зм
(
кірунак палітычнай думкі, які разглядае дзяржаву як вышэйшы вынік і мэту грамадскага развіцця.
э́твеш
[
адзінка градыенту сілы цяжару ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная змяненню паскарэння свабоднага падзення на 10-9 см/с2 на кожны сантыметр.
этнабата́ніка
(ад этнас + батаніка)
раздзел батанікі, які вывучае выкарыстанне раслін рознымі этнічнымі групамі насельніцтва зямнога шара.
этнагеагра́фія
(ад этнас + геаграфія)
раздзел этнаграфіі, які вывучае размяшчэнне этнічных супольнасцей, асаблівасці іх рассялення і тэрытарыяльных узаемаадносін у цеснай залежнасці ад сацыяльна-эканамічных, палітычных, прыродных і іншых фактараў.
этнагене́з
(ад этнас + -генез)
паходжанне якога
этнаграфі́зм
(ад
наяўнасць этнаграфічных рыс, асаблівасцей, апісанняў, дэталей дзе
этнагра́фія
(ад этнас + -графія)
1) навука, якая вывучае матэрыяльную і духоўную культуру народаў;
2) сукупнасць асаблівасцей быту, нораваў, звычаяў, культуры якога
этналінгві́стыка
(ад этнас + лінгвістыка)
раздзел мовазнаўства, які вывучае ўзаемасувязь мовы і этнічных фактараў.
этнало́гія
(ад этнас + -логія)
навука, якая вывучае агульныя заканамернасці развіцця чалавечай культуры; народазнаўства.
этнані́міка
(ад этнас +
раздзел анамастыкі, які вывучае паходжанне і функцыяніраванне этнонімаў.
этнані́мія
(ад этнас +
сукупнасць назваў народаў, народнасцей і іншых этнічных супольнасцей.
этнапсіхало́гія
(ад этнас + псіхалогія)
адна з галін сацыяльнай псіхалогіі, якая вывучае асаблівасці псіхічнага складу рас і народаў.
э́тнас
(
гістарычна ўзнікшы від устойлівай сацыяльнай групоўкі людзей, прадстаўленай племем, народнасцю, нацыяй.
этнацэнтры́зм
(ад этнас +
схільнасць чалавека ацэньваць усе жыццёвыя з’явы праз прызму каштоўнасці сваёй этнічнай групы, якая лічыцца эталонам.
этні́чны
(
які адносіцца да пэўнага народа, яго побыту, нораваў, звычаяў, культуры.
этно́нім
(ад этнас +
назва нацыі, народа, народнасці, племені і іншых этнічных супольнасцей.
э́траплюс
(
рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў прэсных і саланаватых водах Індыі, Шры Ланкі; вядома як акварыумная.
этуа́ль
(
э́тыка
(
1) вучэнне аб маралі як адна з форм ідэалогіі;
2) нормы паводзін чалавека ў грамадстве, мараль пэўнай грамадскай або прафесійнай групы.
этыке́т
(
прыняты парадак паводзін чалавека ў якім
этыкета́ж
(
выраб этыкетак для экспанатаў (у музеі, на выстаўцы і інш).
этыке́тка
(
ярлык, наклейка на чым
эты́л
(ад
група з атамаў вугляроду і вадароду, якая ўваходзіць у састаў многіх арганічных злучэнняў (
этылацэта́т
(ад этыл + ацэтат)
складаны эфір, бясколерная лёгкая вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік пры вырабе лакаў, кінаплёнкі, бяздымнага пораху і
этылбензо́л
(ад этыл + бензол)
арганічнае злучэнне, вуглевадарод араматычнага рада, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца для вырабу стыролу, а таксама як дабаўка да маторнага паліва.
этыле́н
(ад этыл)
бясколерны гаручы газ, які складаецца з вугляроду і вадароду.
этыленгліко́ль
[ад этылен +
арганічнае злучэнне, найпрасцейшы двухатамны спірт, выкарыстоўваецца пры вырабе сінтэтычных смол, штучнага валакна і
этылендыхлары́д
(ад этылен + ды- + хлор)
тое, што і дыхлорэтан.
этымало́гія
(
1) раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне слоў;
2) паходжанне слова і яго роднасныя адносіны да іншых слоў.
этымо́н
(
зыходнае слова, ад якога паходзіць існуючае ў дадзенай мове слова.
эты́чны
(
які адпавядае правілам этыкі, нормам паводзін.
этыялі́раваны
(ад
этыяло́гія
(ад
раздзел паталогіі, які вывучае прычыны і ўмовы ўзнікнення хвароб.
этыяля́цыя
(ад
страта раслінамі зялёнай афарбоўкі (хларафілу) пры вырастанні іх у цемнаце або ва ўмовах недастатковага асвятлення.
этэрні́т
(ад
дахавы матэрыял (шыфер), які вырабляецца з сумесі азбесту і цэменту.
этэрыфіка́цыя
(ад
атрыманне складаных эфіраў з кіслот і спіртоў.
эўаскаміцэ́ты
(
падклас аскаміцэтаў, для якога характэрна фарміраванне аскаў у тыповых пладовых целах (апатэцыях, перытэцыях, клейстатэцыях); пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, некаторыя — паразіты раслін, жывёл і чалавека; пладасумчатыя грыбы.
эўа́струм
(
аднаклетачная зялёная водарасць
эўбактэ́рыі
(
парадак бактэрый, для якіх характэрна наяўнасць усіх тыповых прыкмет пракарыётаў, тыповымі прадстаўнікамі з’яўляюцца псеўдаманады, энтэрабактэрыі, бацылы, спірылы і
эўгено́л
(ад
арганічнае рэчыва, састаўная частка гваздзіковага алею, а таксама іншых эфірных алеяў; выкарыстоўваецца ў зубалячэбнай практыцы як болесуцішальны сродак, а таксама ў парфумернай прамысловасці.
эўгле́на
(
аднаклетачная водарасць
эўдары́на
(
каланіяльная зялёная водарасць
эўдыёметр
(ад
прыбор для даследавання газаў.
эўдыялі́т
(ад
мінерал класа сілікатаў чырвонага або ружовага колеру; руда цырконію.
эўдэмані́зм
(
этычны прынцып, які асновай маральнасці лічыць імкненне чалавека да асабістага шчасця.
эўкако́неіс
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
эўкалі́пт
(
вечназялёнае дрэва
эўка́псіс
(
каланіяльная сіне-зялёная водарасць
эўкарыёты
(ад
арганізмы, якія ўтрымліваюць у сваіх клетках марфалагічна аформленае ядро (адна- і мнагаклетачныя раслінныя і жывёльныя арганізмы і грыбы);
эўкла́з
(ад
рэдкі каштоўны камень сіняга колеру, якія напамінае аквамарын.
эўко́мія
(
лістападнае дрэва
эўксерафі́ты
(ад
расліны засушлівых месцапрабыванняў.
эўно́цыя
(
аднаклетачная дыятомавая водарасць
эўпатры́ды
(
родавая арыстакратыя ў Атыцы (Стараж. Грэцыя).
эўро́цыум
(
сумчаты грыб
эўры-
(ад
першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае «шырокі», «вялізны», «разнастайны».
эўрыба́тны
(ад эўры- +
рознаглыбінны;
эўрыбіёнтны
(ад эўрыбіёнты);
эўрыбіёнты
(ад эўры- + біёнты)
жывёлы, расліны, якія могуць жыць у розных умовах навакольнага асяроддзя (
эўрыгалі́нны
(ад эўры- +
эўрыгіграбіёнтны
(ад эўры- +
э́ўрыка
(
вокліч радасці пры якім
эўры́нхіум
(
лістасцябловы мох
эўрыптэры́ды
(
група вымерлых водных членістаногіх класа мерастомавых, якія жылі ў ардовіку — пермі (
эўры́стыка
(ад
1) сістэма лагічных прыёмаў і правіл тэарэтычнага даследавання;
2) метад навучання пры дапамозе навадных пытанняў.
эўрытмі́я
(
раўнамернасць рытму ў музыцы, танцы.
эўрыто́пны
(ад эўры- +
эўрытэ́рмны
(ад эўры- + -тэрмны);
эўрыфа́гі
(ад эўры- + фагі)
тое, што і паліфагі.
эўрыфа́гія
(ад эўры- + -фагія)
тое, што паліфагія 1.
эўрыфо́тны
(ад эўры- +
эўрыхо́рны
(ад эўры- +
эўрыэдафі́чны
(ад эўры- +
эўстаты́чны
(
эўтро́фны
(ад
эўтро́фы
(ад
расліны, якія развіваюцца нармальна толькі на багатых пажыўнымі рэчывамі глебах (
эўтэ́ктыка
(ад
сумесь двух або некалькіх рэчываў у такіх суадносінах, пры якіх тэмпература плаўлення яе ніжэйшая, чым тэмпература плаўлення сумесі гэтых самых рэчываў у іншых суадносінах.
эўфані́я
(
1) гарманічны падбор гукаў у тэксце мастацкага твора;
2) узнікненне ў мове нехарактэрных для яе спалучэнняў гукаў.
эўфары́я
(
тое, што і эйфарыя.
эўфаты́чны
(ад
эўфемі́зм
(
слова або выраз, якім замяняюць непажаданы, грубы або непрыстойны выраз.
эўфілі́н
(ад
лекавы прэпарат, сасударасшыральны і мачагонны сродак.
эўфуі́зм
(
штучны, манерны, напышлівы стыль мовы.
э́фа
(
змяя
эфе́бія
(ад
дзяржаўная арганізацыя ў Афінах і Спарце для падрыхтоўкі юнакоў да грамадзянскай службы.
эфе́бы
(
юнакі ў Стараж. Грэцыі, якія навучаліся вайсковаму майстэрству і наведвалі школы рытараў, філосафаў.
эфе́дра
(
кустовая расліна класа гнетапсідаў з лускападобным лісцем, пашыраная ў стэпах і пустынях Еўразіі, Паўн. Афрыкі, Амерыкі; дае эфедрын.
эфедры́н
(ад эфедра)
алкалоід, які змяшчаецца ў эфедры; выкарыстоўваецца ў медыцыне пры бранхіяльнай астме, паніжэнні крывянога ціску і
эфе́кт
(
1) вынік якога
2) моцнае ўражанне ад каго
3) сродак стварэння моцнага ўражання (
эфе́ктары
(
органы, якія ажыццяўляюць тое або іншае дзеянне ў адказ на раздражненне.
эфекты́ўны
(
які прыводзіць да патрэбных вынікаў, дзейсны (
эфеме́рны
(
1) мімалётны, недаўгавечны (
2) уяўны, невыканальны (
эфемеро́іды
(ад эфемеры + -оід)
травяністыя расліны, якія завяршаюць сваю вегетацыю ўсяго за некалькі тыдняў, а астатнюю частку года знаходзяцца ў стане спакою ў выглядзе бульбін, цыбулін ці карэнішчаў (
эфеме́рум
(
лістасцябловы мох
эфеме́ры
(
травяністыя расліны з кароткім перыядам развіцця, які працягваецца ўсяго некалькі тыдняў; захоўваюцца ў выглядзе насення,
эфемеры́ды
(
1) штодзённыя запісы важнейшых падзей, якія вяліся пры двары Аляксандра Македонскага;
2) астранамічныя звесткі (
3) крылатыя насякомыя, якія жывуць вельмі нядоўга, адзін або некалькі дзён.
эфе́ндзі
(
пачцівы зварот да мужчын у Турцыі.
эферэ́нтны
(
які выносіць;
эфе́с
(
ручка, дзяржанне шаблі, шашкі, шпагі, якая насаджваецца на шыйку клінка.
эфі́р
(
1) бясколерная лятучая вадкасць з рэзкім пахам, якая ўтвараецца пры злучэнні спірту з кіслотамі і выкарыстоўваецца ў медыцыне, парфумерыі, прамысловасці (
2) самы верхні чысты і празрысты слой паветра, дзе, паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, размяшчаюцца багі;
3) вобразная назва асяроддзя, дзе распаўсюджваюцца радыёхвалі;
эфірама́нія
(ад эфір + манія)
хваравітая цяга да эфіру.
эфія́льт
(
насякомае
эфо́р
(
адзін з пяці выбраных на год народным сходам прадстаўнікоў у Стараж. Грэцыі, якія кіравалі палітычным жыццём дзяржавы.
эфузіёметр
(ад эфузія + -метр)
прыбор для аўтаматычнага вызначэння і рэгістрацыі шчыльнасці газаў шляхам вымярэння хуткасці іх выцякання праз малую адтуліну.
эфузі́ўны
(ад
вывержаны;
эфу́зія
(
1) выліванне магмы на паверхню Зямлі ў працэсе вулканічнай дзейнасці;
2) павольнае пранікненне газаў праз малыя адтуліны.
эхеве́рыя
(
травяністая расліна
эхі́н
(
эхінадо́рус
(
травяністая расліна
эхінакако́з
(ад эхінакок)
глісная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца паразітаваннем лічынак эхінакока.
эхінака́ктус
(
расліна
эхінако́к
(
гельмінт
эхінаплутэ́ус
(ад
лічынка марскіх вожыкаў.
эхінары́нх
(ад
паразітычны калючагаловы чарвяк, які жыве ў кішэчніку пазваночных жывёл і чалавека, выклікаючы вялікія болі.
эхінастаматыдо́зы
(ад эхінастаматыды)
глісныя хваробы птушак, радзей млекакормячых, якія выклікаюцца эхінастаматыдамі.
эхінастаматы́ды
(
сямейства гельмінтаў класа трэматодаў, паразітуюць у стрававальным тракце жывёл і чалавека.
эхінацы́сціс
(
травяністая расліна
эхінацэ́я
(
травяністая расліна
эхіно́псіс
(
травяністая расліна
эхіну́ра
(
гельмінт
эхінурыёз
(ад эхінура)
глісная хвароба качак, гусей, лебедзяў і іншых вадаплаўных птушак, якая выклікаецца эхінурай.
эхіуры́ды
(
клас кольчатых чарвей; жывуць на вялікіх глыбінях у акіянах.
эцы́дый
(
базідыяльны грыб
эцю́д
(
1) эскізная замалёўка часткі будучага жывапіснага твора, выкананая з натуры;
2) вучэбнае маляванне з натуры (пайсці на эцюды);
3) музычны твор віртуознага характару;
4) невялікі теор літаратурнага, навуковага характару, прысвечаны аднаму пытанню;
5) практыкаванне ў музычнай, тэатральнай, шахматнай тэхніцы.
эшалані́раваць
(
размяшчаць войскі ў глыбіню, паэшалонна.
эшало́н
(
1) частка размешчанага ў глыбіню баявога парадку войск або паходнай калоны;
2) чыгуначны састаў або іншы транспартны сродак для масавых перавозак спецыяльнага прызначэння.
эшафо́т
(
памост для пакарання смерцю; плаха.
эшо́льцыя
(
травяністая расліна
эшэве́ны
(
службовыя асобы з адміністрацыйнай і судовай функцыямі ў гарадах феадальнай Францыі.
эшэле́ты
(
эякуля́т
(
сперма, вывержаная самцом у час палавога акта.
эякуля́цыя
(
вывяржэнне семені, сакрэту семянных пузыркоў і прастаты ў самцоў жывёл і ў мужчын.
юа́нь
(
грашовая адзінка Кітая, роўная 100 фыням.
юбе́я
(
дрэва
юбіле́й
[
гадавіна якой
ювелі́р
(
1) майстар, які вырабляе рэчы з дарагіх металаў і каштоўных камянёў;
2) гандляр каштоўнымі рэчамі, упрыгожаннямі.
ювелі́т
(ад
пластмаса, якая выкарыстоўваецца для прыгатавання вырабаў, што імітуюць рог, чарапаху, янтар.
ювена́ліі
(
святкаванне ў гонар багіні маладосці ў Стараж. Рыме.
ювенало́гія
(ад
навука, якая вывучае рэзервы чалавечага арганізма і шляхі захавання прымет маладосці на працягу шматгадовага жыцця.
ювена́льны
(
непалаваспелы (
ювені́льнасць
(
узроставы стан раслін у перыяд ад з’яўлення парастка да пачатку цвіцення.
ювені́льны
(
ю́гендстыль
(
нямецкая назва стылю «мадэрн».
ю́гер
(
зямельная мера паверхні ў Стараж. Рыме, роўная 2942 м2.
юдаі́зм
(
1) монатэістычная рэлігія, распаўсюджаная пераважна сярод яўрэяў; іудаізм;
2) моўны зварот, выраз, які ўласцівы яўрэйскай мове.
юдафі́л
(ад
прыхільнік усяго яўрэйскага.
юдафо́б
(ад
ненавіснік яўрэяў; антысеміт.
юз
[
літарадрукавальны тэлеграфічны апарат.
ю́ка
(
вечназялёная дрэўная расліна
юлія́нскі
(
звязаны з сістэмай летазлічэння, якую ўвёў рымскі імператар Юлій Цэзар (
юмі́зм
[ад
суб’ектыўна-ідэалістычнае вучэнне аб пачуццёвым вопыце, прынцыпах агнастыцызму, створанае Д. Юмам і яго паслядоўнікамі.
ю́нга
(
падлетак на судне, які рыхтуецца стаць матросам.
юнгерма́нія
(
пячоначны мох
юнгшту́рм
(
арганізацыя рэвалюцыйнай нямецкай моладзі, створаная ў 1924 г. для барацьбы з фашызмам.
юніёр
(
спартсмен ад 18 да 20 гадоў, які ўдзельнічае ў спаборніцтвах сваёй узроставай групы.
ю́нкер
(
1) выхаванец ваеннага вучылішча, якое рыхтавала афіцэраў у царскай Расіі;
2) памешчык у былой Прусіі.
юпі́тэр
(
магутны электрычны асвятляльны прыбор, які выкарыстоўваецца пры кіназдымках.
юра́
(
другі перыяд мезазою ў гісторыі Зямлі, які працягваўся 55—58
ю́рскі
(ад юра);
юрт
(
сукупнасць уладанняў асобных татарскіх ханстваў.
ю́рта
(
пераноснае жыллё з конусападобным дахам у качавых народаў Азіі.
юрыдыза́цыя
(ад юрыдычны)
наданне прававога характару якім
юрыды́чны
(
1) звязаны з прававымі нормамі і іх практычным прымяненнем (
2) звязаны з вывучэннем права (
3) які мае адносіны да арганізацыі работы ў галіне права (
юрысды́кцыя
(
1) права праводзіць суд, рашаць прававыя пытанні;
2) круг паўнамоцтваў судовага або адміністрацыйнага органа па прававой ацэнцы канкрэтных фактаў і прымяненню прадугледжаных законам санкцый.
юрыско́нсульт
(
службовая асоба юрыдычнай службы міністэрства, ведамства, прадпрыемства, установы, арганізацыі па практычных пытаннях права і абароны інтарэсаў гэтай арганізацыі ў юрыдычных органах.
юрыспрудэ́нцыя
(
1) сукупнасць навук аб праве, правазнаўства;
2) практычная дзейнасць юрыста.
юры́ст
(
спецыяліст у галіне юрыспрудэнцыі, дзеяч судовых органаў.
юсты́цыя
(
1) правасуддзе, судаводства;
2) сістэма судовых устаноў.
юсцірава́ць
(
вывяраць механізм, прыбор (
ют
(
кармавая надбудова судна, дзе размешчаны жылыя каюты і службовыя памяшканні.
ю́ферс
(
металічнае або драўлянае прыстасаванне для нацягвання снасцей стаячага такелажу на невялікіх прамысловых суднах.
юхт
(
спецыяльна вырабленая і дубленая скура коней, кароў, свіней.
юю́ба
(
калючая кустовая расліна
ява́нтрап
(ад
выкапнёвы чалавек неандэртальскага тыпу, рэшткі якога знойдзены на Яве.
ягдта́ш
(
паляўнічая сумка для дзічыны.
я́гель
(
кусцісты шэры лішайнік, які з’яўляецца асноўным кормам для паўночных аленяў зімой.
ягуа́р
(
драпежны звер
ядва́б
(
язмі́н
(
кустовая расліна
як
(
буйная жвачная рагатая жывёла з доўгай шэрсцю на ніжняй частцы цела, якая водзіцца ў высакагорных раёнах Цэнтр. Азіі.
якабі́нія
(
вечназялёная травяністая расліна
якабі́нцы
(ад
1) прадстаўнікі рэвалюцыйна-дэмакратычных слаёў Французскай рэвалюцыі 1789—1794 гг.; якія займалі памяшканне ў манастыры святога Якава ў Парыжы; дыктатура якабінцаў, устаноўленая 31 мая—2 чэрвеня 1793 г., была звергнута буйной буржуазіяй 9 тэрмідора (27 ліпеня 1794 г.;
2)
ял
(
вёсельна-парусная марская шлюпка з дзвюма, трыма або чатырма парамі вёсел.
яле́й
(
1) аліўкавы алей, які ўжываецца ў царкоўнай службе;
2)
ям
(
ямб
(
двухскладовая вершаваная стапа з націскам на другім складзе.
ямс
(
травяністая расліна з багатымі на крухмал клубнямі, якая расце ў тропіках і субтропіках.
я́нкі
(
мянушка амерыканцаў, ураджэнцаў ЗША.
яно́т
(
драпежны звярок
янсені́зм
[ад
рэлігійная рэфармісцкая плынь у каталіцкай царкве 17—18
я́нскі
[
адзінка спектральнай шчыльнасці струменю вылучэння, якая прымяняецца ў радыёастраноміі.
янта́р
(
бурштын, акамянелая празрыстая смала хвойных дрэў жоўтага колеру розных адценняў.
я́нус
(
яныча́р
(
1) салдат рэгулярнай прывілеяванай пяхоты ў султанскай Турцыі (да 1826 г.);
2)
яра́нга
(
пераноснае круглае жыллё народаў Поўначы, сцены і канічны дах якога складаюцца з драўлянага каркаса, пакрытага аленевымі шкурамі.
ярд
(
адзінка даўжыні ў англійскай сістэме мер, роўная 91,44 см.
ярл
(
1) знатны чалавек у сярэдневяковай Скандынавіі, а пазней галава вобласці, што падпарадкоўвалася непасрэдна каралю;
2) тытул галоўнакамандуючага марскімі сіламі ў Швецыі 12—13
ярлы́к
(
1) грамата ханаў Залатой Арды і крымскіх ханаў (13—15
2) лісток на чым
3)
ярмо́лка
(
шапачка без аколышка з мяккага матэрыялу, якая шчыльна прылягае да галавы.
яса́к
(
даніна, якую ў старажытнасці плацілі падначаленыя народы татарскім ханам.
ясы́р
(
ятага́н
(
сякучая халодная зброя з выгнутым лязом, распаўсюджаная ад 16
ятраге́нія
(ад
хвароба, якая ўзнікае як рэакцыя на няправільна зразуметыя хворым словы або паводзіны ўрача, прачытаную медыцынскую літаратуру.
ятрамеха́ніка
(ад
кірунак у медыцыне 16—18
ятрахі́мія
(ад
кірунак у медыцыне 16—18
-ятрыя
(
другая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае пэўную галіну медыцыны.
яфрэ́йтар
(
першае воінскае званне, якое прысвойваецца салдату.
я́хант
(
1) даўнейшая назва рубіну і сапфіру;
2) ювелірна апрацаваны кавалачак гэтых камянёў (
я́хта
(
паруснае або маторнае судна для воднага спорту і прагулак.
яхт-клу́б
(
спартыўная арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў, што займаюцца водным спортам (парусным, вёсельным, маторным), а таксама будынак, дзе знаходзіцца гэта арганізацыя.
яхтсме́н
(
спартсмен, які займаецца водным спортам на яхтах.
я́шма
(
горная асадачная парода чырвонага, зялёнага, шэрага, белага або чорнага колеру, якая складаецца з дробных зерняў кварцу, выкарыстоўваецца як дэкаратыўны камень і ў мастацкіх вырабах.